Voor Pamela, Leila, Leo en Joey

Simon Kuper

DE VROLIJKE VERRADER

EEN KGB-SPION UIT ROTTERDAM

Nieuw Amsterdam

© 2021 Simon Kuper

© 2021 Nederlandse vertaling L&R Tekst en Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Vertaling L&R Tekst, Rijssen

Tekstredactie Louise Koopman

Ontwerp omslag Paul Pollmann (naar het oorspronkelijke ontwerp)

Omslagbeeld © Hulton-Deutsch Collection/Corbis/Getty Images

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 2391 0

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2021 met ISBN 978 90 468 2303 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2303 3 (1e druk 2021)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Inhoud

Voorwoord

1 Op zoek naar Blake

2 Een gewone Hollandse jongen

Voorwoord

In 1991 ontmoette ik George Blake voor het eerst. Mijn vrouw, Ellen Verbeek, had net een groot interview met hem gemaakt voor het weekblad HP/De Tijd. ‘Spion voor een verloren zaak’, was de kop. Blake, net als ik klein van stuk, was toen achter in de zestig. Meteen viel zijn vitaliteit op, de schittering in zijn ogen en, nog het meest, zijn bulderende lach. Wat een charmante kerel, dacht ik.

Een van zijn eerste opmerkingen zal ik nooit vergeten. In 1991 kwam er net een einde aan het Sovjetrijk en het communisme, waar Blake toch min of meer zijn leven voor had opgeofferd. Hoe dacht hij daar nu over? Wat voelde hij toen hij in 1966 eenmaal was gearriveerd in het Sovjetparadijs?

‘Na een week in Moskou wist ik al dat het communisme de grootste teleurstelling uit mijn leven was,’ zei Blake, waarna weer zo’n lachsalvo volgde. Al snel werden we bij Blake en zijn Russische vrouw Ida thuis genood.

Ze bewoonden een ruime flat aan de Prospekt Mira. Blake was inmiddels gepensioneerd, na een carrière als ‘expert’ bij het Russische Midden-Oosteninstituut, maar hij vertrouwde ons toe dat hij de flat had gekregen van de KGB, waarvan hij ook pensioen ontving. ‘Ze zorgen goed voor mij.’ Tijdens het etentje troffen we ook KGB-kolonel Oleg Kaloegin en zijn vrouw.

Kaloegin was de ‘handler’ geweest van Blake en de man die Blake wegwijs maakte in de Moskouse wereld. Hij was een vurig aanhanger van Gorbatsjov en Jeltsin – net als Blake trouwens. Wat waren we optimistisch die avond!

Kaloegin schopte het onder Jeltsin tot senator, maar toen Poetin – die hij openlijk kritiseerde – eenmaal aan de macht kwam, liep het mis. Hij vluchtte naar Amerika en kreeg in absentia vijftien jaar cel als ‘vijand van Rusland’.

George Blake bleef in Moskou. Hij had ook geen keus, want als veroordeelde en ontsnapte dubbelspion zat de Engelse geheime dienst nog steeds achter hem aan. Zijn hoogbejaarde Nederlandse moeder woonde in een verzorgingstehuis in Rotterdam, en George droomde ervan haar nog een keer te zien.

De KGB wilde wel voor valse paspoorten zorgen om een snelle trip mogelijk te maken, maar Blake durfde het zonder toestemming van de Nederlandse regering toch niet aan.

Ik heb toen nog met de Nederlandse ambassadeur en Ruud Lubbers overlegd om de reis mogelijk te maken. Dat bleek uiteindelijk toch niet haalbaar, want mochten de Britten erachter komen en om uitlevering vragen, dan kon Nederland er juridisch niets tegen doen. Anders dan de andere beroemde dubbelspion, Kim Philby, en zijn vrienden van de ‘Cambridge Five’ – die wegkwijnden in het sombere Moskou en hun heil zochten in de fles – besloot Blake een nieuw leven op te bouwen. In de Russische Ida vond hij een ideale nieuwe levenspartner; een opgewekte, doortastende vrouw die zich niet van de wijs liet brengen door de bijna iconische status van Blake in Rusland.

We werden door de jaren heen echte vrienden. Blake sprak met ons over het Nederland uit zijn jeugd. En over zijn rol als dubbelspion, de beroemde tunnel in Berlijn en het feit dat hij misschien wel tientallen Russen die informatie aan de geallieerden hadden doorgespeeld de dood had ingedreven door ze te verraden. Aanvankelijk zag Blake het als een onvermijdelijk onderdeel van de Koude Oorlog – waren die spionnen immers zelf ook niet verraders? Eenmaal in Rusland verloor hij gaandeweg zijn geloof in het communisme. Ook de autoritaire koers die Poetin uitzette, zinde hem allerminst. Zo kreeg hij steeds meer wroeging over zijn spionnenrol, maar er afstand van nemen was een brug te ver.

De Rotterdamse tongval was na al die jaren nog niet verdwenen. De Blakes brachten inmiddels het grootste deel van hun tijd door in hun datsja (ook van de KGB) buiten Moskou. Internet bestond nog niet, dus wij lieten een grote schotel bij Blake neerzetten zodat hij de Nederlandse televisie kon volgen.

Hij zag er de uitvaart van Juliana en Bernhard op en veel andere gebeurtenissen die hem emotioneerden. Elk jaar vierden we in de datsja Sinterklaas, compleet met banketstaaf en pepernoten. Hun zoon was met zijn familie te gast bij ons in Domburg en onze zoon Tom schreef zijn afstudeerscriptie over Blake.

Naarmate de jaren meer vat op hem kregen – hij verloor langzaam zijn gezichtsvermogen – trok Blake zich terug uit het openbare leven. Interviews gaf hij liever niet meer, maar zich daar helemaal aan onttrekken kon hij niet. Poetin feliciteerde hem elk jaar met zijn verjaardag en kwam op zijn negentigste zelfs langs, en hoffelijk als Blake was stond hij dan trouw ook de Russische pers te woord.

Met grote regelmaat werd ik benaderd door westerse journalisten die hoorden van onze vriendschap. Maar de laatste jaren had Blake er echt geen zin meer in. Totdat Simon Kuper mij belde. Ik volg Kuper – journalist en schrijver bij de Financial Times – al jaren en heb grote bewondering voor zijn werk, dus toen hij me vroeg een introductie te regelen kon ik geen nee zeggen.

Ik heb wel flink op Blake moeten inpraten. ‘En dit wordt dan echt het allerlaatste interview dat ik geef,’ zei hij. ‘Beloof me dat je me hierna nooit meer lastigvalt met journalisten.’ De afspraak was ook nog dat het interview alleen in het Nederlands (in de NRC) zou verschijnen.

Hoe had ik kunnen bevroeden dat het interview een opmaat was voor het boek De vrolijke verrader dat nu voor u ligt? Blake belde me meteen na dat eerste interview dat het zo’n leuk gesprek was geweest met Kuper.

Natuurlijk dacht ik toen ik over dit boek hoorde wel even: verdorie, dit boek had ik moeten schrijven. Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat dit project in veel betere handen is bij Simon Kuper.

Derk Sauer

1

OP ZOEK NAAR BLAKE

George Blake had zich al veertig minuten in een doorgang net binnen de muren van de Londense gevangenis verscholen. Sean Bourke, zijn handlanger aan de buitenkant, moest een touwladder over de muur gooien zodat Blake kon ontsnappen. Maar Bourke liet al een tijdje niets meer van zich horen. Blake was doorweekt van de stromende regen en begon wanhopig te worden.

Toen de klok op 22 oktober 1966 18.50 uur aanwees, vreesde hij niets meer van de Ier te zullen vernemen. In zijn vertwijfeling zette hij zijn walkietalkie bijna uit. In de verte hoorde hij de bel die de gevangenen terugriep naar hun cel. Om exact 19.00 uur zouden ze geteld worden, en dan zou zijn afwezigheid worden ontdekt. De bewakers in de Wormwood Scrubs-gevangenis zouden alarm slaan, waarop de politie in het hele land een klopjacht zou openen. Blake was vijf jaar eerder ontmaskerd als spion van de KGB en was de eerste agent van de Britse Secret Intelligence Service (SIS, nu bekend als MI6) die ooit als verrader werd veroordeeld.1 Zijn gevangenisstraf van 42 jaar was op dat moment de langste die in de moderne Britse geschiedenis was opgelegd. Als hij bij zijn ontsnappingspoging werd betrapt, zou hij waarschijnlijk naar een maximaal beveiligde gevangenis worden overgebracht, ver van zijn vrouw en zonen, om daar ooit te sterven.

Om ongeveer vijf voor zeven deed Blake een laatste poging. Met de afgesproken codenaam riep hij Bourke op via zijn walkietalkie: ‘Fox Michael! Je móét de ladder nu gooien, het moet. Er is geen tijd meer! Gooi hem nu, Fox Michael! Ben je er nog? Meld je, alsjeblieft.’ Bourke wist niet zeker of de kust veilig was, maar toch gooide hij de ladder over de muur.2 Blake zag ‘het dunne nylon als een slang naar beneden kronkelen’. Dit was het moment van de waarheid. Hij rende naar de ladder en klom omhoog. ‘Het leek verbluffend eenvoudig,’ herinnerde hij zich jaren later. Bourke zag het gezicht van Blake boven de muur verschijnen en schreeuwde: ‘Spring, spring, spring in godsnaam!’3 Blake sprong en viel zo hard op de weg dat hij zijn pols brak en zijn voorhoofd openreet. Even bleef hij liggen. Snel propte Bourke hem in zijn oude Humber en reed hem naar een gehuurde zit-slaapkamer op een paar honderd meter afstand van de Scrubs. De straten van West-Londen waren zo goed als leeg. Dankzij de regen was het een perfecte avond voor een ontsnapping.4

Omstreeks 19.40 uur ontdekten de bewakers de touwladder. Aan de voet van de buitenmuur van de gevangenis vonden ze een bloempot met roze chrysanten, als een bewijsstuk uit een detective van Agatha Christie.

De andere gevangenen juichten toen ze hoorden dat Blake was ontsnapt.5 Zeno, een oorlogsheld die in de Scrubs zat omdat hij de minnaar van zijn ex-vriendin had vermoord, schreef:

In de jaren dat ik hier zit moeten er eerder honderd dan vijftig ontsnappingen zijn geweest, maar nooit heb ik zo’n reactie meegemaakt. Als ik me concentreer, kan ik woorden en flarden van gesprekken onderscheiden. [...] ‘Hij heeft ze genaaid...’ en daarna wordt er ver en vaag aan de zuidkant van de gevangenis gezongen: ‘For he’s a jolly good fellow’. Ik wist altijd al dat hij populair was, maar tot dit moment had ik me nooit gerealiseerd hóé populair.6

‘Spion Blake ontsnapt uit cel in Scrubs: stalen tralies doorgezaagd’, schreeuwde de kop op de voorpagina van The Observer de volgende dag.7 De krant herinnerde de lezers eraan dat Blake tijdens zijn proces in 1961 had ‘bekend elk officieel document van enig belang waar hij als geheim agent toegang toe had te hebben doorgegeven aan zijn Russische contact’.

Een paar citaten van een misdadiger die kort daarvoor uit de gevangenis was ontsnapt voegden wat persoonlijke details van de dubbelspion toe: ‘Hij was heel pro-Brits. Hij was een communist, maar een ideologische. [...] Hij was heel populair onder de andere gevangenen. [...] Ik weet dat er mannen naar hem toe gingen voor Arabische, Franse en Duitse les.’

De politie hield vliegvelden, havens aan de zuidkust en communistische ambassades in Londen in de gaten, maar een zegsman van de Sovjetambassade verklaarde tegenover The Observer: ‘Wij hebben niets te melden. Waarom denkt u dat hij hierheen zou zijn gekomen?’

In 1999 werd mijn nieuwsgierigheid naar Blake voor het eerst gewekt toen ik een interview las dat hij in zijn ballingsoord in Moskou aan een Nederlands tijdschrift had gegeven. Ik werd onmiddellijk en ietwat egocentrisch getroffen door de overeenkomsten in onze achtergrond. We waren beiden een mengeling van Brits, joods en kosmopoliet, en we zijn op 35 kilometer van elkaar in Nederland opgegroeid, hij in Rotterdam, ik in Leiden.

Tot op dat moment wist ik nauwelijks iets van zijn bijzondere levensloop. Blake was wereldnieuws toen hij in 1961 in de gevangenis werd gezet, en nog eens toen hij in 1966 ontsnapte. Maar kort na zijn verdwijning uit de Scrubs was hij al zo goed als vergeten, het soort figuur uit een vroeger tijdperk van wie je aanneemt dat hij al tientallen jaren dood is. Ik begon over zijn leven te lezen en ontdekte een heerlijk bonte verzameling bijfiguren, variërend van Alfred Hitchcock tot Vladimir Poetin.

Toen ontmoette ik in 2005 Derk Sauer, de Nederlander die in Moskou uitgroeide tot mediamagnaat. (Niet alleen richtte hij de krant Moscow Times op, maar hij had ook het briljante idee om Russische edities van Cosmopolitan en Playboy te lanceren.) Sauer, die in zijn jeugd maoïst was geweest, was bevriend geraakt met zijn landgenoot en mede-Moskoviet. Hun gezinnen vierden al enkele jaren samen Sinterklaas. Voordat ik in mei 2012 voor een toespraak op een conferentie naar Moskou vloog, vroeg ik Sauer of ik Blake zou kunnen interviewen.

Het was niet iets wat Blake vaak deed. Als spion was hij van nature meer een luisteraar dan een prater.8 Met uitzondering van een korte periode rond 1990, toen hij zijn autobiografie promootte, sprak hij zelden met Engelstalige journalisten.

Op zijn oude dag had hij nog een extra reden om hen te mijden: hij wilde geen vragen over Poetin beantwoorden. Blake hield iets van zijn oude communistische dromen vast, maar was inmiddels vooral een vredelievende democraat en geen fan van zijn oud-medelid van de KGB. Maar Poetin had de macht om hem en zijn vrouw hun datsja en pensioen af te nemen, dus wilde Blake hem niet voor het hoofd stoten, kreeg ik van Sauer te horen.

Voordat Blake bereid was om zich te laten interviewen, stond hij erop míj te ondervragen. Ik belde hem op het afgesproken tijdstip. Ik wandelde op dat moment over de Novodevitsji-begraafplaats in Moskou, waar ik de graven van Tsjechov en Nikita Chroesjtsjov bezocht. Blake en ik spraken Nederlands. Hij had een vooroorlogs chic accent, vermengd met de harde klanken van zijn geboortestad Rotterdam. Hij praatte honderduit en lachte veel. Omdat hij de kwestie-Poetin vermeed, begon ik er uiteindelijk zelf over: ik beloofde hem niets over de hedendaagse Russische politiek te zullen vragen.

Zijn familie vormde een tweede obstakel voor het interview, vertelde hij me verontschuldigend. Hij zei dat zijn drie Britse zonen (mannen van de gevestigde orde) het niet leuk vonden als er artikelen over hun vader de Sovjetspion in de kranten verschenen. (Later begreep ik dat het waarschijnlijk hun moeder Gillian was, de ex-vrouw van Blake, die het hele verhaal liever verzweeg.9)

Uiteindelijk stemde hij in met een interview dat alleen in het Nederlands gepubliceerd zou worden, in NRC Handelsblad – of zoals Blake het met zijn verouderde kennis van Nederland noemde: ‘het Handelsblad’. Daarmee was hij tevreden, en hij nodigde me bij hem thuis uit. Volgens mij deed hij het omdat hij Sauer vertrouwde, omdat hij het leuk vond om Nederlands te kunnen praten en omdat het idee om na zeventig jaar afwezigheid lezers in zijn geboorteland te kunnen bereiken hem wel aanstond.

Later sprak ik met Sauer af dat ik na het overlijden van Blake ook in het Engels zou mogen publiceren. Zijn familie zou dan toch te maken krijgen met een publiciteitsgolf, of ik nou iets schreef of niet. Desondanks heb ik geworsteld met mijn besluit om ook in het Engels te publiceren. Deels is dat natuurlijk een egoïstische beslissing: ik wilde dit boek gewoon schrijven. Maar ik vond ook dat Blake de Britten een verklaring schuldig was.

De dag na het telefoontje op de begraafplaats haalde Sauers Russische chauffeur me op bij het stalinistisch-gotische Hotel Ukraina aan de rivier de Moskva en reed me de stad uit naar Blakes datsja, zijn voormalige weekendhuisje waar hij inmiddels permanent woonde. Hoewel er ook op zaterdagochtend nog files stonden, kwamen we te vroeg in de wijk van Blake aan, zodat ik de zon even opzocht in een plaatselijk park. Het had net zo goed een gegoede voorstad van Londen of Parijs kunnen zijn. Fraaie witte appartementencomplexen stonden rond een kinderspeelplaats. Er kwamen westers geklede mensen voorbij: een joggend meisje, een man achter een kinderwagen, een jongen met een honkbalpet die op een fiets met terreinbanden reed. Ook waren er nog herkenbare Sovjetachtige figuren: een baboesjka met een wandelstok en rottende tanden die op een bankje zat te kletsen met een parkeerwachter; een man met een plastic zak en zijn ochtendbier. Maar achteraf bezien was het Russische leven op die lenteochtend in 2012, toen de olieprijs nog boven de 100 dollar per vat stond en Poetin Oekraïne nog niet was binnengevallen, beter dan ooit daarvoor of daarna.

Even later liep ik naar het huis van Blake. In een rustig, groen laantje werd ik opgewacht door een kleine oude man met een wandelstok waarvan de knop de vorm van een hondenkop had. George Blake had een warrige baard, een kunstgebit, grote oren en levervlekken op zijn huid. Hij droeg pantoffels. Zijn beroemde gesoigneerdheid was verdwenen, maar hij had zijn charme van de misleider behouden. Hij ging me voor door een deur naar zijn grote tuin. Er hing kleding aan de waslijn, de voetbal van een kleinkind lag in de zon en het wemelde van de muggen.

De houten buitenwanden van de datsja waren lichtgroen geverfd. ‘Dat huis, dat wil je niet geloven, maar dat huis is nog voor de revolutie gebouwd,’10 zei hij in het Nederlands, op verwonderde toon.

Blakes Russische vrouw Ida en een luidruchtige kleine terriër kwamen naar buiten om me te begroeten. Daarna nam hij me mee naar de serre. Veel van de boeken op de planken kwamen uit de bibliotheek die hij had geërfd van Donald Maclean, zijn dierbare Britse vriend en collega-Sovjetdubbelspion. Het waren oude, gebonden boeken zonder stofomslag: Max Beerbohms Zuleika Dobson, Faulkner, H.G. Wells, een biografie van Dickens, en Life and Teachings of Karl Marx door ene Lewis. Ik zag ook geschiedenisboeken over het Nederlandse verzet. Op een van de vensterbanken stond een pop in het rode uniform van een Britse Beefeater, misschien een herinnering aan Blakes gevangenschap als verrader in Londen, of misschien alleen maar een souvenir.

Ida bracht ons thee en boterhammen met salami (‘boeterbrod’, zei ze in het Russisch). De hond, die voor onze voeten ging slapen, kreeg zijn eigen portie. Blake en ik zaten naast elkaar op een bank, dicht bij elkaar, zodat hij me in elk geval kon verstaan. Zijn blauwe ogen waren bloeddoorlopen. ‘Ik zie u nu niet,’ vertelde hij. ‘Ik zie dat er iemand daar zit, maar wie dat is en hoe diegene eruitziet, dat zie ik niet.’11

Toen ik hem die ochtend in 2012 ontmoette, was Blake met zijn negenentachtig jaar de laatste overlevende van de Britse spionnen die naar Moskou waren overgelopen. Toen hij in 1967 in de Sovjet-Unie aankwam, na zijn ontsnapping, was Guy Burgess al overleden. Maclean en Philby overleden in de jaren tachtig in Moskou.

Zo’n drie uur lang interviewde ik Blake over zijn leven, van Nederlandse verzetsman in de Tweede Wereldoorlog tot Britse spion en KGB-kolonel. Sauer vertelde me later dat het zijn laatste interview zou zijn.

Ik vroeg in welke taal hij het liefst wilde spreken: Nederlands of Engels. Hij antwoordde: ‘Ik spreek altijd graag Nederlands, zo voel ik me mogelijkerwijze het meeste thuis.’ De gelegenheid deed zich alleen zo weinig voor, betreurde hij.12 Hij voegde eraan toe dat hij Russisch sprak met een ‘Nederlands accent. Ze horen ineens dat ik geen Rus ben maar ik spreek erg eh...’ Hij stapte even van het Nederlands over op het Engels. ‘... fluent, fluently. Ook met mijn vrouw. En met de kinderen, en met mijn kleinzoon, schoondochter, natuurlijk Russisch, altijd onder elkaar Russisch.’13

In de uren dat we bij elkaar waren voelde ik dat de gedeelde taal en herkomst een zekere intimiteit creëerden. Als je als Nederlandstalige ergens woont waar vrijwel niemand die taal spreekt, zoals Blake en ik bijna ons hele volwassen leven, krijg je het gevoel over een geheimtaal te beschikken. Samen neem je een wat afstandelijke positie in van waaruit je anderen kunt waarnemen. Onze intimiteit was aantrekkelijk maar ook verontrustend: ik wilde niet door de dubbelspion worden ingepakt.

Het verhaal van Blake is tegenwoordig alleen bekend bij enkele experts, en dan nog alleen voor zover er iets zeker kan zijn in de wereld van bedrog die spionage heet. Er zijn nog steeds veel raadsels rond zijn persoon. MI6 heeft de dossiers over hem nooit openbaar gemaakt en zal dat misschien ook nooit doen, omdat zijn verraad zo gênant was voor de geheime dienst.

Bovendien was Blake een man die je maar moeilijk leerde kennen. Sinds zijn kindertijd was hij een beetje een einzelgänger geweest. Tijdens zijn tien jaar als Sovjetspion gedroeg hij zich zelfs tegenover zijn vrouw vriendelijk maar afstandelijk. Zo zijn veel verraders. Donald Macleans vrouw Melinda vertelde haar moeder: ‘Misschien kun je heel lang met een man getrouwd zijn zonder hem ooit echt te kennen.’14 (Aan de andere kant had Guy Burgess als hij weer eens te veel had gedronken de gewoonte om erover op te scheppen dat hij een Russische spion was.15)

Blake droeg eigenlijk twee lagen vermommingen, de een boven op de ander. Naar buiten toe pretendeerde hij een Britse diplomaat te zijn in plaats van een Britse spion. In de inlichtingenwereld deed hij zich voor als een Britse spion in plaats van een Sovjet-Russische. Hij moet altijd op zijn hoede zijn geweest. Na zijn ontmaskering was hij in de gevangenis altijd stiekem bezig om zijn vlucht te beramen. Zeker tot het moment dat hij op drieënveertigjarige leeftijd uit de Scrubs ontsnapte, lijkt alleen zijn moeder Catharine hem goed gekend te hebben. Geen wonder dat typeringen van hem door mensen uit zijn omgeving variëren van ‘aardig’ tot ‘charmant’ tot ‘saai’. Bijna niemand slaagde erin zijn twee buitenkanten te doordringen.

De enige manier om een volstrekt internationale man te begrijpen is door internationale bronnen te gebruiken. Omdat Blake in 1961 uit het niets het Britse nationale verhaal verstoorde, zijn het overwegend Britse schrijvers geweest die met gebruikmaking van Britse bronnen hebben geprobeerd hem te verklaren. Die benadering werkt niet bij hem. Hij was bijzonder gesteld op Groot-Brittannië (of ‘Engeland’, zoals hij het noemde), maar was niet geobsedeerd door het land. De langste periode die hij er ooit doorbracht waren zijn vijf jaar in de Wormwood Scrubs.

In dit boek heb ik Britse verslagen van Blakes leven en mijn interview met hem aangevuld met Nederlandse, Duitse, Franse en Russische bronnen. Kennelijk voelde hij zich vrijer wanneer hij interviews in andere talen dan het Engels gaf, omdat hij zich dan geen zorgen hoefde te maken over de hinder die zijn familie in Groot-Brittannië van de publiciteit kon ondervinden.

Ook heb ik veel gebruikgemaakt van het Berlijnse archief van de Stasi, de Oost-Duitse geheime politie. Archivarissen stuurden me duizenden pagina’s materiaal over Blake (inclusief veel West-Duitse artikelen die de Oost-Duitse spionnen uit de imperialistische pers moeten hebben geknipt). Tussen 1976 en 1981 maakte hij als gevierde spion minstens vier reizen naar Oost-Duitsland voor ontmoetingen met Stasi-chefs, en om lezingen over zijn leven en werk te houden voor hun agenten.

In het interne Stasi-verslag van zijn bezoek aan Frankfurt an der Oder in 1976 werd ‘kameraad Blake’ geroemd om zijn heldenmoed en zijn gevoel voor humor.16 Maar een Stasi-officier die hem tijdens dat bezoek vergezelde, noteerde dat hij

naar buiten toe niets heroïsch te bieden had [...] klein, heel slank, bijna broos [...] met allengs dunner wordend zwart, golvend haar. [...] Een man die, zoals hij zelf zei, zich mentaal en fysiek jong voelt, die bij yoga zweert en die in zijn eigen ogen ook oud genoeg was om een baard te laten staan, hoewel hij dat, zoals hij ons vertelde, pas na zijn vijftigste deed.17

De lezingen die Blake in 1980 en 1981 in Oost-Duitsland gaf, zijn gefilmd. Het zijn prachtige tijdsbeelden. Bij de lezing in 1980 introduceert een gepensioneerde hoge Stasi-officier Blake aan het publiek als een agent die ‘zonder onze tussenkomst’ voor het communisme kwam werken: ‘Een van degenen die, zoals wij zeggen, soms door de goede God worden gezonden.’ Het publiek buldert plichtmatig van het lachen. Dan betreedt Blake het podium. Zijn baard en puntige kin geven hem iets demonisch, maar hij is zoals altijd piekfijn gekleed in een donker pak met vest, mogelijk een overblijfsel uit zijn Britse garderobe van voor 1961, dat zijn moeder hem in Moskou had gebracht. Staand voor een grote Oost-Duitse vlag vertelt hij zijn levensverhaal in vloeiend Duits, zij het met een Nederlands accent. De hoge Oost-Duitse officieren, allemaal keurig in pak, zitten in een lange rij en kijken ernstig en verveeld; hier en daar wordt gefluisterd of in een neus gepeuterd. Op de tafel naast hen staan verleidelijke, maar ongeopende flessen bier.18

Wat Blake achter gesloten deuren tegen zijn mede-Oostblokspionnen zei, voegt nieuwe details toe aan zijn verhaal. Maar niets in deze Stasi-lezingen is in tegenspraak met zijn autobiografie uit 1990 (gepubliceerd in de hoogtijdagen van de Sovjet-Russische glasnost), of wat hij me in 2012 vertelde, noch met wat zijn advocaat tijdens zijn proces in 1961 zei. Zijn hele leven lang bleef het verhaal dat Blake over zichzelf vertelde tamelijk consistent. Hij was een verrader, maar ik geloof niet dat hij een leugenaar was.

In dit boek probeer ik het leven van Blake te duiden. Ook wil ik begrijpen hoe hij, op hoge leeftijd, op alles terugkeek. De kleine man die ik in zijn datsja ontmoette was een relict uit de Koude Oorlog. Maar hij was ook de voorbode van een eenentwintigste-eeuws fenomeen: de ‘buitenlandse strijder’, de westerling die alles opoffert in een strijd op leven en dood tegen het Westen. Blake verried westerse geheimen en enkele honderden Britse agenten aan de Sovjet-Unie. Van tientallen van deze agenten wordt aangenomen dat ze zijn geëxecuteerd. Deze vriendelijke, kennelijk welwillende man moest daarna nog tientallen jaren met zichzelf leven. Wie was George Blake? Welke invloed had hij op de geschiedenis? En had hij ergens spijt van?

2

EEN GEWONE HOLLANDSE JONGEN

Terwijl ik me midden in de serre naast Blake op de sofa nestelde, vroeg ik hem wat hij het meest miste wanneer hij terugdacht aan zijn kindertijd in Rotterdam. ‘Haha, ja, wat mis je dan? Natuurlijk mis ik mijn ouders, in de eerste plaats mijn moeder, waar ik zeer aan gehecht was en die ook heel erg van mij hield en wiens karakter ik geërfd heb.’1 (Zijn Nederlands was vloeiend maar doorspekt met grammaticale fouten.)

Hij werd in 1922 op 11 november (de dag van de wapenstilstand van 1918) in Rotterdam geboren. Zijn vader, Albert Behar, een jood uit een rijke familie in Istanbul, had gedurende de Eerste Wereldoorlog in het Franse Vreemdelingenlegioen en in het Britse leger gediend. Als chauffeur en motorordonnans aan het westelijke front,2 liep hij aan beide wangen grote littekens van rondvliegende granaatscherven op en werden zijn longen beschadigd door een gasaanval.3 Een maand na de wapenstilstand werd Albert door het leger in Rotterdam gestationeerd om Britse krijgsgevangenen te helpen repatriëren. Daar ontmoette hij de moeder van Blake.4 Later zou Blake zeggen: ‘Als aartshertog Ferdinand niet was doodgeschoten, zou ik niet zijn geboren.’5

Op zeker moment kreeg Albert Behar een Brits paspoort, waardoor zijn zoon als Britse staatsburger werd geboren.6 Onderweg naar de Rotterdamse burgerlijke stand voelde Albert plotseling een opwelling van Brits patriottisme en hij besloot de jongen niet Jacob te noemen, zoals hij en zijn vrouw hadden afgesproken, maar George, een naam waar Blake altijd een hekel aan bleef houden en die hij uiteindelijk zou afzweren.

Albert lijkt geen spoor van een Britse of joodse identiteit aan zijn zoon en twee dochters te hebben doorgegeven. Tijdens het leven van zijn vader maakte George nooit de korte bootreis over Het Kanaal, en Albert zelf kan het Verenigd Koninkrijk nauwelijks hebben gekend. Hij sprak ook bijna geen Nederlands, terwijl zijn kinderen, zeker in hun jonge jaren, het Engels slecht beheersten. (Blake schrijft in zijn autobiografie dat hij als kind geen Engels sprak, maar vertelde zijn Stasi-toehoorders dat hij de taal van zijn vader had geleerd.7)

George Behar werd ‘als een gewone Hollandse jongen’8 opgevoed, onder de hoede van Catharine Beijderwellen, zijn protestantse moeder. Haar vader had als architect voor de gemeente Rotterdam gewerkt, en ze groeide op in Delfshaven.

Toen Blake geboren werd, woonden zijn ouders aan de Gedempte Botersloot in het oude centrum van Rotterdam – een straat die in het bombardement van 1940 zou worden vernietigd. In de kindertijd van Blake verhuisde het gezin naar de wijk Spangen. ‘Daar ben ik eigenlijk als jongen opgegroeid,’ vertelde hij me. ‘Daar woonden we aan de Spangensekade, misschien heet dat nog zo, de Spangensekade in Rotterdam-West.’9

Zo heet het inderdaad nog steeds. De Behars woonden op nummer 40c.10 Als kind zat George vaak aan de Spangense waterkant naar schepen te kijken. Later woonde het gezin ook nog in Scheveningen, maar hij zou zich altijd verbonden blijven voelen met zijn geboortestad. ‘Er is een bekend gedicht over Rotterdam,’ schreef hij in zijn autobiografie,

dat zegt dat als je daar je jeugd hebt doorgebracht, je je overal ter wereld thuis zult voelen. Waar je ook bent, zal je geuren tegenkomen die je kent van je kinderspelletjes langs de havenkant – koffie uit Brazilië, spijzen uit India, dierenvellen uit Argentinië, Russisch hout... Misschien heb ik me daarom altijd zo snel thuisgevoeld in elk land waar ik voorbestemd was om te wonen.11

In het gezin werd hij geen George genoemd, maar had hij de bijnaam ‘Poek’.12 Nog in 1967, toen hij zijn moeder schreef dat hij uit de Britse cel was ontsnapt, ondertekende hij de brief met ‘Poek’.13

Na zijn ontmaskering als verrader gingen journalisten op zoek naar mensen die hem in zijn jeugd hadden gekend. Er kwam een beeld naar voren van een serieuze, beleefde, slimme, gewetensvolle, eerlijke en tamelijk solitair ingestelde jongen. Dina Regoort, die als dienstmeisje in het huis van zijn oma had gewerkt, herinnerde zich dat de jonge George graag voor rechter speelde: getooid in een zwarte hoed en zwarte jurk van zijn moeder, sloeg hij met een speelgoedhamer op de tafel en deelde lange gevangenisstraffen uit aan Dina of zijn twee zussen, Adele en Elizabeth.14 Dina’s zus Johanna nam de betrekking van dienstmeisje in 1938 over en herinnerde zich Blake als een praatgrage tiener:

Poek zat bijna altijd thuis. Hij leerde zijn huiswerk, las veel, en was voor de rest een druk standje. Altijd maar redeneren. Hij was dol op imiteren. Hij imiteerde Hitler en advocaten. Hij wilde zelf advocaat worden, zei hij, of dominee. In die tijd was hij erg gelovig. Hij bezocht de remonstrantse kerk aan de Westersingel.15

Soms stond hij thuis voor een grote spiegel en preekte hij voor een denkbeeldige gemeente.16 Zoals hij het zelf later beschreef, groeide Blake op in ‘bourgeoiskringen’,17 ‘conservatief en, je zou kunnen zeggen, religieus’.18 Zijn eerste boek was een geïllustreerde kinderbijbel19 en in zijn jeugd was hij geobsedeerd door Bijbelverhalen. Hij wilde later dominee worden.

‘U bent ver van dat pad gedwaald,’ merkte ik op.

‘Ik zou het woord gedwaald hier niet willen gebruiken,’ antwoordde hij. ‘Ik ben ver van dat pad gestuurd, laat ik maar zeggen.’

‘Gestuurd door wat?’

‘Gestuurd door de omstandigheden.’20

De familie van Blakes moeder was remonstrants, een zeer liberale vorm van het protestantisme: remonstranten geloofden niet dat alles wat er gebeurde was voorbestemd door God. Volgens hen had het individu ruimte om zijn vrije wil te gebruiken. Als jonge jongen omarmde Blake echter een streng deterministische tak van het calvinisme die, net als zijn accent, inmiddels vrijwel verdwenen is uit Nederland. Hij kon eenvoudigweg niet bevatten dat de mens een vrije wil kon hebben. Het was immers God die alles bepaalde.21 Blake lijkt deze strengere vorm van de predestinatieleer vooral te hebben aangeleerd doordat hij, zoals zo veel Nederlanders van zijn generatie, opgroeide met de verheerlijking van de koninklijke familie. In de ogen van de vrome jongen waren de Oranjes aanhangers van een strikt calvinisme dat weinig ruimte overliet voor de vrije wil.

In werkelijkheid waren zijn ideeën over de religiositeit van de koninklijke familie tamelijk dubieus. Waarschijnlijk haalde hij die uit calvinistisch-nationalistische kinderboeken. Hoe dan ook, in zijn kindertijd ontwikkelde Blake religieuze opvattingen die hem ‘stevig plaatsten in wat je tegenwoordig het fundamentalistische kamp noemt’, schreef hij in 1990 in zijn autobiografie. ‘Mijn aanvankelijke sympathieën leidden tot een oprecht geloof in de predestinatie [...] en later in het determinisme.’22

Zijn royalisme zou hij altijd blijven vasthouden. Toen ik hem in zijn datsja vroeg wie zijn helden uit de geschiedenis waren, verwachtte ik dat hij zuivere communistische gelovigen als Rosa Luxemburg zou noemen, maar in plaats daarvan zei hij: ‘Ik ben bijvoorbeeld grote bewonderaar van Willem de Zwijger, van koningin Wilhelmina. Catharina de Grote hier.’23 Willem de Zwijger was dé calvinistisch-nationalistische held; Wilhelmina, de koningin uit Blakes jeugd, had tijdens de bezetting het land via Radio Oranje vanuit Londen toegesproken. En op de dag dat we elkaar spraken, lag er op Blakes keukentafel een boek ter gelegenheid van de zeventigste verjaardag van koningin Beatrix (een cadeau van Sauer).

Op zeker moment geloofde Blake niet langer in een christelijke God. Maar hij bleef heel zijn leven in een zekere vorm van predestinatie geloven. De enige regel uit het Onze Vader die hij voor altijd geldig achtte, was: ‘Uw wil geschiede, op aarde zoals in de hemel.’24 Zijn autobiografie draagt de deterministische titel Geen andere weg en vermengt spionageverhalen met calvinistisch-theologische uitweidingen. Hij schrijft bijvoorbeeld: ‘Ik geloof dat het gerechtvaardigd is voor iemand om te zeggen: “U kunt mij niet straffen voor mijn zonden want mijn zonden werden mij meegegeven en zijn niet mijn schuld.”’25

Blake geloofde echter niet dat mensen maar moesten zitten wachten tot God hun bestemming zou openbaren. Integendeel, ze moesten hun lot in gang zetten door zelf te handelen.26 Zijn deterministische wereldbeschouwing, de enige visie die hij zijn hele leven zou behouden, bleek beslissend toen hij in aanraking kwam met het communisme.

Blake vertelde me zijn herinneringen aan zijn vader:

De hele dag was die weg [...] [hij had een] fabriekje, [dat maakte] handschoenen voor de bootwerkers in Rotterdam. Hij ging ’s ochtends vroeg weg, wij woonden toen meestentijds in Scheveningen en dan kwam hij ’s avonds om een uur of acht pas thuis, en in Nederland in die tijd – nu is het een beetje anders, denk ik – gingen de kinderen vroeg naar bed. Als hij dan thuiskwam, dan kwam hij naar onze slaapkamer en dan dekte hij ons toe en gaf ons een zoentje voor de nacht, en dat was eigenlijk wat we van hem zagen. En hij was helemaal niet gezond, want hij was erg gewond, in de oorlog, gasvergiftigingen. De volgende ochtend, dan hadden we ontbijt, zagen we hem al niet meer. Dus in dat opzicht heeft hij nooit zo’n grote rol in ons leven gespeeld zoals mijn moeder.27

In 1929 had het bedrijf van Albert Behar te lijden onder de beurskrach van Wall Street. Zeven jaar later, toen George dertien was, overleed Albert uiteindelijk aan zijn chronische ziekten.28 Tot dat moment had George de familie van zijn vader nooit ontmoet. Het contact was verbroken nadat Albert met een niet-joodse vrouw was getrouwd.

Maar kennelijk had Albert zijn vrouw gezegd dat ze na zijn dood zijn zus Zephira in Caïro om hulp moest vragen. Dat deed Catharine, en Zephira, zelf getrouwd met de rijke bankier Daniel Curiel, schreef terug. Haar brief bevatte een stukje informatie dat Albert altijd had verzwegen: hij was joods geweest.

George was verbijsterd. Dit was een schok voor zijn zelfbeeld. Albert had zijn afkomst lang verborgen gehouden. Bij het Britse leger had hij gezegd dat hij rooms-katholiek was, bij de autoriteiten in Rotterdam dat hij bij de lutherse kerk hoorde,29 en in de maatschappij presenteerde hij zich als een Engelsman, niet als jood.30 Nadat hij Catharine had leren kennen, had hij snel begrepen dat haar moeder niet op een joodse schoonzoon zat te wachten.31

De brief van Zephira bevatte een tweede verrassing: ze nodigde George uit om een paar jaar bij haar gezin in Caïro te komen wonen.32 Catharine, die verarmd was achtergebleven na de dood van haar echtgenoot (zijn winkel, de British Sports House, werd na zijn overlijden failliet verklaard),33 accepteerde het aanbod. George zelf verlangde sterk naar het avontuur.