BLINDGANGER

MICHAEL ONDAAT JE

BLINDGANGER

Vertaald door Inger Limburg en Lucie van Rooijen

Nieuw Amsterdam

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

De vertaling is gesubsidieerd door de Canada Council for the Arts

Oorspronkelijke titel Warlight. Alfred A. Knopf,
a division of Penguin Random House LLC, New York

© 2018 Michael Ondaatje

© 2018 Nederlandse vertaling Inger Limburg

en Lucie van Rooijen / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Carol Devine Carson

Omslagbewerking Nanja Toebak

Foto’s omslag: Achtergrond en koppel © Benjamin Harte /

Arcangel; Hond © Robin Olimb / Getty Images;

Vogels © Adam Hester / Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 468 2393 4

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met ISBN 978 90 468 2392 7

voor Ellen Seligman, Sonny Mehta en Liz Calder door de jaren heen

‘De meeste grote slagen worden geleverd in de vouwen van topografische kaarten’

DEEL EEN

IN HET GEZELSCHAP
VAN VREEMDEN

In 1945 gingen onze ouders weg en werden wij toevertrouwd aan de zorgen van twee mannen die mogelijk crimineel waren. We woonden aan Ruvigny Gardens, een straat in Londen, en op een ochtend zei onze vader of moeder dat we na het ontbijt even met het hele gezin moesten praten, waarna ze vertelden dat ze een jaar naar Singapore gingen, zonder ons. Niet zo heel lang, zeiden ze, maar ook weer niet kort. Tijdens hun afwezigheid zou er uiteraard goed voor ons gezorgd worden. Ik weet nog dat mijn vader op zo’n oncomfortabele ijzeren tuinstoel zat toen hij het nieuws vertelde, terwijl mijn moeder in haar zomerjurk vlak achter zijn schouder keek hoe wij reageerden. Na een tijdje pakte ze de hand van mijn zus Rachel en hield die tegen haar zij, alsof ze hem zo kon warmen.

Rachel en ik zeiden allebei geen woord. We keken met grote ogen naar onze vader, die uitgebreid vertelde over hun vlucht met de nieuwe Avro Tudor I, een vliegtuig dat afstamde van de Lancaster-bommenwerper en een kruissnelheid van ruim driehonderd mijl per uur kon behalen. Ze zouden minstens twee keer op een ander vliegtuig moeten overstappen om op hun bestemming aan te komen. Hij legde uit dat hij promotie had gekregen en het hoofdkantoor van Unilever in Azië zou overnemen, een volgende stap in zijn carrière. We zouden er allemaal beter van worden. Hij klonk ernstig, en op een gegeven moment wendde onze moeder zich af en richtte haar blik op haar augustustuin. Toen mijn vader was uitgepraat en ze zag dat ik in de war was, kwam ze naar me toe en haalde haar vingers als een kam door mijn haar.

Ik was veertien en Rachel bijna zestien, en ze zeiden dat we in de vakantie onder de hoede zouden komen van een voogd, zoals mijn moeder hem noemde. Ze omschreven hem als een collega. Wij kenden hem al – we noemden hem altijd De Mot, een naam die we zelf hadden verzonnen. Bij ons thuis waren we gewend om iedereen een bijnaam te geven, wat betekende dat we ook gewend waren dat mensen zich achter een masker verscholen. Rachel had al tegen me gezegd dat ze hem verdacht van criminele praktijken.

Het leek dan misschien een merkwaardige regeling, maar omdat het leven zo vlak na de oorlog nog steeds verwarrend en onvoorspelbaar was, vonden we het helemaal niet zo’n vreemd voorstel. We legden ons bij de beslissing van onze ouders neer, zoals kinderen dat nu eenmaal doen, en De Mot, die net als huurder bij ons op de derde verdieping was komen wonen – een bescheiden man, groot maar met schuchtere bewegingen, waardoor hij veel weg had van een mot –, bood uitkomst. Kennelijk vonden onze ouders hem betrouwbaar genoeg. Of zij meer wisten over de criminele aard van De Mot was ons niet duidelijk.

Ze hadden ooit heus wel een poging ondernomen om ons tot een hecht gezin te smeden. Een enkele keer mocht ik van mijn vader mee naar het kantoor van Unilever, dat in het weekend en op feestdagen uitgestorven was; en als hij dan bezig was, dwaalde ik door een schijnbaar verlaten wereld op de twaalfde verdieping van het gebouw. Ik kwam tot de ontdekking dat alle ladekasten op slot zaten. Er lag niets in de prullenmanden, nergens hingen foto’s of schilderijen aan de muur, al werd een van de wanden van zijn kamer wel gesierd door een grote reliëfkaart waarop de overzeese vestigingen van het bedrijf stonden aangegeven: Mombasa, De Cocoseilanden, Indonesië. En dichter bij huis: Triëst, Heliopolis, Benghazi, Alexandrië, steden die een kordon vormden rondom de Middellandse Zee, en ik nam aan dat die vestigingen onder mijn vaders gezag vielen. Daar boekten ze laadruimte op de honderden schepen die heen en weer voeren naar het Oosten. De lichtjes op de kaart die de steden en havens aangaven brandden in het weekend niet; dan bleef de kaart in duisternis gehuld, net als die verre buitenposten zelf.

Toen het moment van vertrek naderde, werd besloten dat mijn moeder de laatste weken van de zomer thuis zou blijven om alles rondom het voogdijschap van de huurder te regelen en ons voor te bereiden op onze nieuwe kostscholen. Op de zaterdag voordat mijn vader in zijn eentje naar die verre wereld zou vliegen, nam hij me nog één keer mee naar het kantoor in de buurt van Curzon Street. Hij had voorgesteld om een flink eind te lopen; zijn lichaam zou de komende dagen immers vastgesnoerd zitten in een vliegtuig. Dus namen we de bus naar het Natural History Museum en liepen toen door Hyde Park naar Mayfair. Hij was opvallend kwiek en vrolijk, en zong keer op keer de regels van Housman: Net als de jas van moeders handen, slijt ook het hart in verre landen, bijna monter, alsof het een leus was. Ik vroeg me af wat het betekende. Ik weet nog dat we meerdere sleutels nodig hadden om het gebouw binnen te komen en de bovenste verdieping te bereiken, die volledig in beslag werd genomen door het kantoor waar hij werkte. Ik stond voor de grote, nog steeds onverlichte kaart en prentte me de steden in waar hij de komende nachten overheen zou vliegen. Ook toen al hield ik van landkaarten. Hij kwam achter me staan en toen hij de lampjes aandeed, wierpen de bergen hun schaduw over de reliëfkaart, al waren het nu niet zozeer de lampjes die me opvielen, als wel de zachtblauw oplichtende havens en de enorme stukken onverlichte aarde. Een deel van het panorama was nu onzichtbaar, en ik vermoed dat het beeld dat Rachel en ik van het huwelijk van onze ouders hadden net zo onvolledig was. Ze hadden zelden iets over hun leven verteld. We waren gewend aan halve verhalen. Onze vader had een rol gespeeld in de slotfase van de oorlog, en ik denk dat hij voor zijn gevoel niet echt bij ons hoorde.

Het sprak vanzelf dat zij met hem meeging. Voor ons was het ondenkbaar dat ze los van hem een bestaan kon hebben: ze was zijn vrouw. Het zou minder desastreus zijn, het gezin zou minder ontregeld raken als ze ons achterlieten dan als onze moeder op Ruvigny Gardens bleef om voor ons te zorgen. Bovendien konden ze ons niet zomaar van de scholen halen waarop we na al die moeite waren toegelaten, was hun redenering. Voor hij vertrok omhelsden we mijn vader met zijn allen; De Mot was zo tactvol om zich dat weekend niet te laten zien.

En zo begonnen we aan een nieuw leven. Ik kon het toen nog niet helemaal geloven. En ik weet nog steeds niet of de periode die volgde mijn leven ontwrichtte of er juist een positieve impuls aan gaf. Ik raakte in die tijd de vastigheid en inperkingen van het gezinsleven kwijt, en het gevolg was dat ik op latere leeftijd iets aarzelends had, alsof ik mijn portie vrijheid te snel had opgebruikt. In elk geval ben ik nu op een leeftijd dat ik erover kan praten, over onze jeugd in de beschermende armen van vreemden. En het voelt alsof ik duiding geef aan een sprookje, over mijn ouders, over Rachel en mijzelf, en over De Mot, maar ook over de anderen die zich later bij ons voegden. Voor dat soort verhalen bestaan vast allerlei tradities en stijlfiguren. Iemand moet een beproeving doorstaan. Niemand weet wie de waarheid met zich meedraagt. De personages zijn niet wie of waar je denkt dat ze zijn. En er is iemand die vanaf een onbekende plek toekijkt. Ik weet nog dat mijn moeder graag vertelde over de trouwe ridders uit de Arthurlegendes die hun opdrachten vaak met bezwaard gemoed vervulden; soms situeerde ze die verhalen in dorpjes op de Balkan of in Italië waarvan ze zei dat ze er weleens was geweest en die ze voor ons opzocht op de kaart.

Door het vertrek van mijn vader werd mijn moeders aanwezigheid belangrijker. De gesprekken tussen onze ouders gingen altijd over volwassen aangelegenheden. Maar nu begon ze over zichzelf te vertellen, over haar jeugd op het platteland van Suffolk. Vooral het verhaal over ‘het gezin op het dak’ vonden we geweldig. Onze grootouders woonden in een streek in Suffolk die The Saints heette, waar hun rust hooguit werd verstoord door het geluid van de rivier, of nu en dan door een kerkklok uit een naburig dorp. Maar een maand lang had er op hun dak een gezin gewoond dat met spullen smeet en tegen elkaar schreeuwde, en wel zo hard dat het lawaai door het plafond heen hun eigen gezinsleven binnensijpelde. Het was een bebaarde man met zijn drie zonen. De jongste was de zwijgzame van het stel; zijn belangrijkste taak was de ladder op klimmen met emmers water voor de anderen op het dak. Maar elke keer dat mijn moeder het huis uit liep om eieren uit het kippenhok te halen of in de auto te stappen, zag ze dat hij naar haar keek. Het waren rietdekkers die het dak repareerden, en ze waren de hele dag druk in de weer. Rond etenstijd haalden ze hun ladders weer naar beneden en vertrokken. Maar op een dag werd de jongste zoon even opgetild door een harde windvlaag, waardoor hij zijn evenwicht verloor. Hij viel van het dak, dwars door de lindeberceau, en kwam op het plaatsje bij de keuken terecht. Zijn broers droegen hem naar binnen. De jongen, die Marsh heette, had zijn heup gebroken, en de dokter die erbij werd gehaald deed gips om zijn been en zei dat hij niet vervoerd mocht worden. Hij moest op een bank in de bijkeuken blijven liggen tot het dak klaar was. Mijn moeder – die toen acht was – moest hem zijn eten brengen. Af en toe bracht ze hem een boek, maar hij was zo verlegen dat hij nauwelijks iets zei. Die twee weken moeten voor hem een eeuwigheid hebben geduurd, zei ze tegen ons. Toen hun werk er eindelijk op zat, pakte het gezin de jongen op van de bank en vertrok.

Altijd als mijn zus en ik aan dat verhaal dachten, leek het een sprookje dat we niet helemaal begrepen. Onze moeder bracht het op nuchtere toon en liet de gruwelijkheid van de val achterwege, zoals dat gaat met verhalen die meer dan eens worden verteld. We hebben vast gevraagd om andere verhalen over de jongen die viel, maar ze schonk ons alleen dat ene incident – die stormachtige middag toen ze de doffe smak hoorde waarmee hij op de tegels terechtkwam, nadat hij door de takken en bladeren van de berceau was gevallen. Slechts één voorval uit het verborgen staketsel van mijn moeders leven.

De Mot, onze huurder van de derde verdieping, was nogal uithuizig, al kwam hij soms op tijd terug voor het avondeten. Hij werd nu uitgenodigd om aan te schuiven, en nam pas plaats nadat hij het aanbod had afgeslagen met drukke, niet bepaald overtuigende handgebaren. Maar meestal wandelde De Mot ’s avonds naar Bigg’s Row om iets te eten te halen. Die buurt was grotendeels verwoest tijdens de Blitz, en er stonden tijdelijk een paar handkarren met etenswaren. Hij leek altijd maar half aanwezig, dook nu eens hier, dan weer daar op. We wisten niet goed of die manier van doen voortkwam uit verlegenheid of lusteloosheid. Daar zou natuurlijk verandering in komen. Vanuit mijn slaapkamerraam zag ik hem soms zachtjes met onze moeder praten in de donkere tuin, of hij zat thee met haar te drinken als ik de kamer binnenkwam. Het had haar veel tijd gekost om hem zover te krijgen dat hij me, voordat school weer begon, bijspijkerde in wiskunde, een vak waarvoor ik steevast lage cijfers haalde en ook steevast lage cijfers zou blíjven halen, nog lang nadat De Mot zijn bijlessen aan mij had gestaakt. De enige vorm van complexiteit die ik in die begintijd bij onze voogd bespeurde, zat in de bijna driedimensionale tekeningen die hij maakte om me te helpen onder de oppervlakte te duiken van een meetkundige stelling.

Als het gesprek op de oorlog kwam, probeerden mijn zus en ik verhalen bij hem los te peuteren over wat hij had gedaan, en waar. Het was een tijd van echte en valse herinneringen, en Rachel en ik waren nieuwsgierig. De Mot en mijn moeder hadden het over mensen die ze zich allebei herinnerden uit die tijd. Het was duidelijk dat ze hem al kende voor hij bij ons was komen wonen, maar voor ons kwam het als een verrassing dat hij betrokken was geweest bij de oorlog, omdat De Mot zich nooit ‘oorlogsachtig’ gedroeg. Zijn aanwezigheid in ons huis werd meestal kenbaar gemaakt door zachte pianomuziek uit zijn radio, en hij scheen nu werkzaam te zijn voor een organisatie die zich bezighield met grootboeken en salarissen. Na enig aandringen kwamen we er evenwel achter dat ze allebei als ‘brandwacht’ hadden gewerkt in het zogenoemde Vogelnest, boven op het dak van het Grosvenor House Hotel. Wij zaten dan in onze pyjama Ovomaltine te drinken terwijl zij herinneringen ophaalden. Zo nu en dan kwam er een anekdote bovendrijven, die vervolgens weer onder de oppervlakte verdween. Eén keer, vlak voor we naar onze nieuwe school vertrokken, was mijn moeder in een hoek van de woonkamer onze overhemden aan het strijken en stond De Mot aarzelend onder aan de trap, klaar om de deur uit te gaan, alsof hij niet echt bij ons was. Maar in plaats van weg te gaan begon hij te vertellen over de behendigheid die onze moeder aan de dag had gelegd tijdens een nachtelijke rit, toen ze mannen door het donker van de spertijd naar de kust had gebracht om ze af te leveren bij de Berkshire-eenheid – wat dat ook mocht zijn – en ze niets anders had dan ‘een paar stukjes chocola en de koude lucht die door de open raampjes naar binnen kwam’ om wakker te blijven. Mijn moeder luisterde aandachtig naar wat hij vertelde, haar rechterhand met het strijkijzer geheven zodat de kraag niet zou verbranden; ze ging helemaal op in zijn schimmige verhaal.

Toen had ik het al kunnen weten.

In hun verhalen lieten ze elke verwijzing naar tijd bewust achterwege. We kregen een keer te horen dat mijn moeder vanuit Chicksands Priory, een oud klooster in Bedfordshire, Duitse berichten had onderschept en gegevens over het Kanaal had gestuurd, met een koptelefoon vol complexe radiofrequenties tegen haar oren gedrukt, en later opnieuw vanuit het Vogelnest boven op het Grosvenor House Hotel, waarvan Rachel en ik inmiddels het vermoeden kregen dat het maar weinig met de brandwacht van doen had. Het begon tot ons door te dringen dat onze moeder meer in haar mars had dan we dachten. Had ze met die prachtige roomwitte armen en ranke vingers welbewust iemand doodgeschoten? Ik zag hoe fit ze was als ze gracieus de trap op rende. Dat was ons nooit eerder aan haar opgevallen. In de maand tussen het vertrek van onze vader en het begin van ons schooljaar – het moment waarop zij zou vertrekken – ontdekten we eerst een verrassender en toen een intiemere kant van haar. En dat ene moment waarop ze het hete strijkijzer in de lucht hield, kijkend naar De Mot die herinneringen ophaalde aan hun begintijd, maakte een onuitwisbare indruk.

Nu mijn vader weg was, voelde ons huis steeds vrijer en ruimer, en we brachten zo veel mogelijk tijd met haar door. We luisterden naar misdaadverhalen op de radio, met het licht aan om elkaars gezicht te kunnen zien. Ze moet die verhalen saai hebben gevonden, maar wij wilden per se dat ze bij ons bleef zitten als we de geluiden hoorden van misthoorns en de wind die huilde over de hei, van trage, misdadige voetstappen of een versplinterend raam; en tijdens die hoorspelen gingen mijn gedachten naar het half vertelde verhaal over haar onverlichte rit naar de kust. Maar als het op radioprogramma’s aankwam, lag zij liever op zaterdagmiddag op de chaise longue te luisteren naar Uur uit de natuur op de BBC, zonder aandacht te besteden aan het boek in haar handen. Ze zei dat het programma haar aan Suffolk deed denken. En wij hoorden de man op de radio eindeloos doorgaan over waterinsecten en krijtriviertjes waarin hij had gevist; het klonk als een verre, microscopische wereld, terwijl Rachel en ik op het tapijt over een puzzel gebogen zaten om een stuk blauwe lucht te leggen.

We namen een keer met zijn drieën de trein vanaf Liverpool Street naar het huis in Suffolk waar zij was opgegroeid. Eerder dat jaar waren onze grootouders omgekomen bij een auto-ongeluk, en nu volgden we mijn moeder, die in stilte door hun huis dwaalde. Ik weet nog dat we op de gang altijd vlak langs de muren moesten lopen, anders piepte en kraakte de honderd jaar oude houten vloer. ‘Het is een nachtegaalvloer,’ zei mijn grootmoeder ooit. ‘Hij waarschuwt ’s nachts voor dieven.’ Rachel en ik sprongen er altijd op zodra we de kans kregen.

Maar het gelukkigst waren we in Londen, alleen met onze moeder. We laafden ons aan haar achteloze, lome genegenheid, wat meer was dan we tot dan toe hadden gekregen. Het leek alsof ze was teruggekeerd naar een eerdere versie van zichzelf. Ook vóór mijn vaders vertrek was ze een voortvarende en efficiente moeder geweest die naar haar werk ging als wij naar school gingen en meestal op tijd thuiskwam om met ons te eten. Was deze nieuwe versie het gevolg van haar echtgenootloze bestaan? Of zat het ingewikkelder in elkaar: bereidde ze ons zo voor op het afscheid en liet ze zien hoe ze herinnerd wilde worden? Om me klaar te stomen voor kostschool hielp ze me met Frans en met De Gallische Oorlog van Caesar – ze was een kei in Frans en Latijn. Tot onze grote verrassing stimuleerde ze ons om allerlei zelfbedachte toneelstukjes op te voeren in de beslotenheid van ons huis, waarvoor we ons als priesters verkleedden of op onze tenen slopen in de rol van matroos of schurk.

Deden andere moeders dat ook? Lieten die zich happend naar adem op de bank vallen met een dolk in de rug? Ze deed het allemaal niet als De Mot in de buurt was. Maar waarom eigenlijk wel op andere momenten? Vond ze het saai om dag in, dag uit voor ons te moeten zorgen? Werd ze iemand anders, even niet onze moeder, als ze zich vermomde in een mooi gewaad of in oude vodden? Het allerfijnst was het moment dat het eerste ochtendlicht onze kamers binnenpiepte en we als aarzelende hondjes haar slaapkamer binnenslopen om te kijken naar haar ongemaskerde gezicht, de dichte ogen, de roomwitte schouders en de armen die zich al uitstrekten om ons naar zich toe te trekken. Want hoe laat het ook was, ze was altijd wakker, altijd klaar voor ons. Ze liet zich nooit verrassen. ‘Kom eens hier, Knoop. Kom eens hier, Sijs,’ mompelde ze dan, haar koosnaampjes voor ons. Ik denk dat dat de enige periode was waarin Rachel en ik haar als een echte moeder zagen.

Begin september werd de hutkoffer uit de kelder gehaald en keken we toe terwijl ze hem volpakte met jurken, schoenen, kettingen, Engelstalige romans, kaarten en ook spullen en benodigdheden waarvan ze dacht dat die in het Oosten niet te vinden waren, zelfs een paar – in onze ogen – overbodige wollen kledingstukken, want het kon ’s avonds ‘frisjes’ zijn in Singapore, wist ze te vertellen. Ze vroeg Rachel om voor te lezen uit een baedeker: beschrijvingen van de omgeving en de buslijnen, maar ook de plaatselijke terminologie voor ‘Genoeg!’ of ‘Meer’ en ‘Hoe ver is het?’ We dreunden de zinnetjes op met een overdreven oosters accent.

Door heel rustig en nauwkeurig die grote hutkoffer in te pakken, dacht ze ons er misschien van te kunnen overtuigen dat haar reis een goed idee was, maar het versterkte alleen maar ons gevoel dat we in de steek werden gelaten. Bijna alsof we verwachtten dat ze zelf in de zwarte houten koffer zou klimmen, die met zijn koperen hoekbeslag veel weg had van een doodskist, en zo van ons zou worden weggevoerd. Het nam een paar dagen in beslag, dat inpakken, en het voelde als een langgerekte en noodlottige bezigheid, een spookverhaal waar maar geen eind aan kwam. Onze moeder stond op het punt een gedaantewisseling te ondergaan. Ze zou veranderen in iets wat wij niet konden zien. Misschien dat Rachel het anders ervoer. Die was ruim een jaar ouder. Voor haar had het misschien iets theatraals. Maar voor mij duidde dat voortdurende wikken en wegen, in- en weer uitpakken op een definitieve verdwijning. Tot het vertrek van onze moeder hadden we ons verschanst in ons huis. We waren alleen een paar keer over de kade van de rivier gewandeld. Ze zou de komende weken nog meer dan genoeg reizen, had ze gezegd.

En toen was het moment van vertrek ineens daar, om onduidelijke redenen eerder dan verwacht. Mijn zus ging naar de badkamer en schminkte haar gezicht spierwit, waarna ze met dat uitdrukkingsloze gezicht boven aan de trap neerknielde, haar armen om de reling sloeg en weigerde los te laten. Mijn moeder en ik stonden bij de voordeur tegen Rachel te foeteren in een poging haar naar beneden te krijgen. Het leek net of mijn moeder het zo had bekokstoofd om te voorkomen dat het een betraand afscheid zou worden.

Er is een foto van mijn moeder waarop je haar gezicht bijna niet kunt zien. Ik herken haar aan haar houding, de stand van haar armen en benen, ook al is hij vóór mijn geboorte gemaakt. Ze is een jaar of zeventien, achttien, en het kiekje is geschoten door haar ouders aan de oever van hun rivier in Suffolk. Ze heeft gezwommen, haar jurk aangetrokken en staat nu op één been, het andere opgetrokken om een schoen aan te trekken, en haar hoofd schuin naar beneden zodat haar blonde haar over haar gezicht valt. Ik vond hem jaren later in de logeerkamer tussen de weinige spullen die ze had besloten te bewaren. Ik heb hem nog steeds. Deze bijna anonieme persoon, in een wankel evenwicht, zich vasthoudend aan haar eigen veiligheid. Toen al incognito.

•

Half september kwamen we aan op onze respectieve scholen. Omdat we tot dan toe nooit op een kostschool hadden gezeten, waren we het internaatleven niet gewend, terwijl alle anderen daar al wisten dat ze in feite in de steek waren gelaten. Wij konden er niet tegen en stuurden nog geen dag na aankomst al een brief naar onze ouders, geadresseerd aan een postbus in Singapore, waarin we om verlossing smeekten. Ik zag de hele route voor me die onze brief zou afleggen: met een busje naar de haven van Southampton, waarna hij verder zou reizen met een schip dat onderweg zonder enige haast allerlei verre havens zou aandoen. En ik wist toen al dat onze lijst met klachten op die afstand en na zes weken vertraging futiel zou blijken. Bijvoorbeeld dat ik in het donker drie trappen af moest als ik ’s nachts naar de wc wilde. De meeste interne leerlingen plasten doorgaans in een daartoe aangewezen wasbak op onze verdieping, naast die waaraan je je tanden poetste. Dat gebruik ging al generaties terug op die school, en decennia aan urine hadden een duidelijk pad uitgebeten in dat ene geëmailleerde bekken dat voor dat doel werd gebruikt. Maar toen ik een keer op een avond slaperig in de wasbak plaste, kwam de conrector voorbijwandelen en zag hij wat ik deed. De volgende ochtend stak hij bij de samenkomst een ziedende preek af over de weerzinwekkende daad waarop hij een van de leerlingen had betrapt, en hij beweerde zelfs in de vier jaar dat hij in de oorlog had gevochten nooit zoiets smerigs te hebben gezien. Er viel een geschokte stilte, maar die had er eerder mee te maken dat de jongens in de zaal het onvoorstelbaar vonden dat de conrector niet op de hoogte was van een traditie die al bestond toen er belangrijke figuren als Shackleton en P.G. Wodehouse op de school rondliepen (al was naar verluidde een van hen van school gestuurd en de ander pas na hevige protesten tot ridder geslagen). Ik hoopte dat ik ook van school werd gestuurd, maar het bleef bij een pak slaag van een ouderejaars, die zijn lachen niet kon inhouden. Hoe dan ook, ik verwachtte geen weloverwogen antwoord van mijn ouders, ook niet na mijn inderhaast geschreven tweede brief, waarin ik als postscriptum verslag deed van mijn misdaad. Ik klampte me vast aan de hoop dat het idee om ons naar een kostschool te sturen meer van mijn vader kwam dan van mijn moeder, wat betekende dat zij onze kans op verlossing was.

Onze scholen stonden een kleine kilometer bij elkaar vandaan, en de enige manier waarop we met elkaar konden communiceren was door een fiets te lenen en elkaar te treffen op de meent. Rachel en ik besloten dat we alles wat we deden samen zouden doen. Dus halverwege onze tweede week, nog voor onze smeekbrieven zelfs maar het Kanaal over waren, glipten we na de laatste les weg met de externe leerlingen, bleven rondhangen op Victoria Station en gingen pas terug naar Ruvigny Gardens toen de avond viel en we er zeker van waren dat De Mot thuis was om ons binnen te laten. We wisten allebei dat De Mot de enige volwassene was naar wie onze moeder luisterde.

‘Ah, dus jullie hielden het niet uit tot het weekend?’ was alles wat hij zei. Er zat een dunne man in mijn vaders leunstoel.

‘Dit is Norman Marshall. Hij was de beste weltergewicht ten noorden van de rivier, ook wel bekend als “De Schicht van Pimlico”. Misschien hebben jullie weleens van hem gehoord?’

We schudden ons hoofd. Onze aandacht ging vooral uit naar het feit dat De Mot een onbekende had uitgenodigd in het huis van onze ouders. Die mogelijkheid was nooit bij ons opgekomen. We waren ook nerveus vanwege onze ontsnapping uit school en omdat we niet wisten hoe onze voogd, die we nog nooit op de proef hadden gesteld, daarop zou reageren. Maar vreemd genoeg leek De Mot zich niet druk te maken over onze midweekse ontsnapping.

‘Jullie zullen wel honger hebben. Ik zal wat bonen met spek opwarmen. Hoe zijn jullie thuisgekomen?’

‘Met de trein. En toen met de bus.’

‘Mooi zo.’ En met die woorden liep hij naar de keuken, ons achterlatend met De Schicht van Pimlico.

‘Bent u een vriend van hem?’ vroeg Rachel.

‘Zeer zeker niet.’

‘Wat doet u hier dan?’

‘Dat is mijn vaders stoel,’ zei ik.

Zonder acht te slaan op mij richtte hij zich tot Rachel. ‘Hij vroeg of ik langs wilde komen, lieverd. Hij denkt erover om dit weekend een wedje te leggen in Whitechapel. Ben je daar ooit geweest?’

Rachel zweeg, alsof hij het niet tegen haar had. Hij was niet eens bevriend met onze huurder. ‘Ben je je tong soms verloren?’ wilde hij van haar weten, waarna hij zijn lichtblauwe ogen op mij richtte. ‘Ooit naar een hondenrace geweest?’ Ik schudde mijn hoofd, en toen kwam De Mot terug.

‘Alsjeblieft. Tweemaal bonen met spek.’

‘Ze zijn nog nooit naar een hondenrace geweest, Walter.’

Walter?

‘Dan moet ik ze zaterdag maar eens meenemen. Hoe laat is je race?’

‘De O’Meara Cup is altijd om drie uur.’

‘De kinderen mogen in het weekend soms weg, als ik een briefje schrijf.’

‘Nou…’ zei Rachel. De Mot keek haar aan en wachtte tot ze verderging. ‘… eigenlijk willen we niet meer terug.’

‘Walter, ik ga ervandoor. Dit wordt heibel, zo te horen.’

‘Welnee,’ zei De Mot luchthartig. ‘Daar komen we wel uit. Vergeet het teken niet. Ik wil mijn centen niet inzetten op een waardeloze hond.’

‘Tuurlijk. Tuurlijk…’ De Schicht stond op, legde verrassend genoeg een geruststellende hand op de schouder van mijn zus en liet ons alleen.

We aten onze bonen onder het toeziend oog van onze voogd, die geen enkele blijk van afkeuring gaf.

‘Ik bel wel even naar school om te zeggen dat ze zich geen zorgen hoeven te maken. Die doen het nu vast in hun broek.’

‘Ik heb morgenochtend meteen een wiskundeproefwerk,’ biechtte ik op.

‘Hij was bijna van school gestuurd omdat hij in de wasbak heeft gepiest!’ zei Rachel.

Het beetje overwicht dat De Mot had, zette hij met diplomatieke behendigheid in toen hij ons de volgende ochtend vroeg terug naar school bracht en een half uur in gesprek was met de rector, een klein, angstaanjagend mannetje dat altijd geruisloos op crêpezolen door de gangen sloop. Ik was geschokt dat de man die zijn eten meestal haalde bij een kar op Bigg’s Row ineens zo veel gezag uitstraalde. Hoe dan ook, die ochtend keerde ik als externe leerling terug naar mijn klas, en De Mot ging met Rachel naar haar school verderop, waar hij de andere helft van het probleem afhandelde. En zo sliepen we vanaf onze tweede week weer gewoon thuis. We vroegen ons niet eens af wat onze ouders zouden vinden van deze drastische herinrichting van ons leven.

Nu De Mot ons onder zijn hoede had genomen, aten we ’s avonds steeds vaker bij de voedselkarren in de buurt. Sinds de Blitz was Bigg’s Row onbegaanbaar. Een paar jaar eerder, niet lang nadat Rachel en ik om veiligheidsredenen naar onze grootouders in Suffolk waren gebracht, was een bom die waarschijnlijk voor de Putney Bridge was bedoeld op High Street terechtgekomen, een paar honderd meter bij Ruvigny Gardens vandaan. Van de Black & White Milk Bar en de Cinderella Dance Club was niets meer over. Er waren bijna honderd mensen omgekomen. Het was een nacht geweest met een ‘bommenwerpersmaan’, zoals mijn grootmoeder het noemde: de stad, dorpen en gehuchten verduisterd, maar het land daarbeneden duidelijk zichtbaar in het maanlicht. Toen we aan het eind van de oorlog terugkwamen op Ruvigny Gardens lagen veel straten in de buurt nog steeds half in puin, en de drie of vier venters op Bigg’s Row verkochten eten dat ze vanuit het centrum daarheen hadden gebracht: alles wat was overgebleven in de hotels in West End. Het gerucht ging dat De Mot er met een paar anderen voor zorgde dat een deel van die overgebleven etenswaar naar buurten ten zuiden van de rivier werd doorgesluisd.

We hadden geen van beiden eerder eten gehaald bij zo’n kar, maar nu werd het onze dagelijkse kost – onze voogd had geen zin om te koken of zelfs maar voor zich te laten koken. Hij zei dat hij de voorkeur gaf aan ‘een haastig leven’. Dus stonden we bijna elke avond met hem naast een operazangeres of naast plaatselijke kleermakers en meubelstoffeerders met het gereedschap nog aan hun gordel, en dan discussieerden en bekvechtten ze over het nieuws van de dag. Op straat kwam De Mot tot leven en vanachter zijn bril namen zijn ogen alles waar. Bigg’s Row leek zijn echte thuis te zijn, zijn theater, de plek waar hij het meest op zijn gemak was, terwijl mijn zus en ik ons indringers voelden.

Ondanks zijn joviale gedrag tijdens die maaltijden in de buitenlucht was De Mot erg op zichzelf. Hij toonde ons zelden zijn emoties. Afgezien van een wonderlijke vraag op zijn tijd – hij informeerde geregeld tussen neus en lippen door naar de tentoonstellingsruimte van mijn school en vroeg of ik een plattegrondje voor hem kon tekenen – liet hij over zijn interesses net zo weinig los als over zijn oorlogservaringen. Praten met jonge mensen ging hem niet erg gemakkelijk af. ‘Moet je dit horen…’ Hij keek even op van de krant die opengeslagen op onze eettafel lag. ‘Terence Rattigan zou hebben gezegd dat niet pederastie of sadomasochisme de ware vice anglais is, zoals de Fransen schijnen te denken, maar het onvermogen van de Engelsen om hun emoties te uiten,’ en wachtte af hoe wij zouden reageren.

Met de arrogante stelligheid die tieners eigen is, achtten wij het niet erg waarschijnlijk dat vrouwen De Mot aantrekkelijk zouden vinden. Mijn zus zette zijn pluspunten op een rij. Volle, zwarte, horizontale wenkbrauwen. Een dikke maar goeiige buik. Zijn enorme gok. Voor zo’n eenzelvige man, die van klassieke muziek hield en meestal stilletjes door het huis sloop, niesde hij opvallend hard. De luchtexplosies die zijn neus uitstootte leken diep in die dikke, goeiige buik te ontstaan. En op de eerste volgden direct nog drie of vier dreunende niezen. We hoorden ze ’s avonds laat luid en duidelijk vanuit zijn zolderkamers, alsof hij een volleerd acteur was die met zijn terzijdes de achterste rijen wist te bereiken.

Meestal zat hij ’s avonds te grasduinen in de Country Life, op zoek naar foto’s van landhuizen, nippend aan een blauw glaasje ter grootte van een vingerhoed dat melk leek te bevatten. Voor iemand die zich zo laatdunkend uitliet over de opmars van het kapitalisme was De Mot opvallend geïnteresseerd in de adel. Die interesse spitste zich vooral toe op het Albany, een appartementencomplex dat toegankelijk was via een afgeschermde binnenplaats aan Piccadilly Circus, en hij mompelde een keer: ‘Daar zou ik graag eens rondkijken.’ Een van de weinige momenten dat hij blijk gaf van criminele verlangens.

Hij verdween doorgaans bij het krieken van de dag en bleef dan tot de avondschemer weg. Omdat hij wist dat ik op tweede kerstdag niets te doen had, nam De Mot me mee naar Piccadilly Circus. Om zeven uur ’s ochtends liep ik naast hem over het dikke tapijt in de lobby van het reusachtige Criterion Restaurant, waar hij toezicht hield op de dagelijkse werkzaamheden van het grotendeels uit immigranten bestaande personeel. Nu de oorlog voorbij was, vond er een ware uitbarsting van festiviteiten plaats. En binnen een half uur had De Mot alle taken verdeeld: de gangen werden gestofzuigd, traplopers ingezeept en gedroogd, trapleuningen gelakt, honderd gebruikte tafelkleden naar de wasserij in de kelder gebracht. En al naargelang de omvang van het banket dat die avond op het programma stond – een receptie voor een nieuw lid van het Hogerhuis, een bar mitswa, een debutantenbal of de laatste verjaardag van een douairière voor ze het loodje zou leggen – verzorgde hij de choreografie van het personeel dat de immense lege feestzalen stukje bij beetje transformeerde, totdat er uiteindelijk honderd tafels en zeshonderd stoelen in stonden voor de festiviteiten van die avond.

Soms moest De Mot bij die evenementen aanwezig zijn – een mot aan de schaduwrand van de zwak verlichte gouden zaal. Maar hij gaf duidelijk de voorkeur aan de vroege ochtenduren, als de medewerkers die altijd buiten het zicht van de avondgasten bleven aan het werk waren tussen de reusachtige, loeiende stofzuigers in de volle, dertig meter lange Grote Zaal, en er een soort fresco ontstond van mannen op ladders die met ellenlange plumeaus spinnenwebben uit kroonluchters veegden of met boenwas de onaangename luchtjes van de avond ervoor verbloemden.

Het contrast met het uitgestorven kantoor van mijn vader was groot. Dit had meer weg van een treinstation waar elke passagier een duidelijke bestemming had. Ik liep een smalle metalen trap op naar de koolstofbooglampen, die hingen te wachten tot ze werden aangezet als het tijd was om te dansen, en keek neer op die enorme mensenzee met middenin de grote gestalte van De Mot die, omringd door de plezierige chaos, in zijn eentje aan een van de honderd ronde eettafels werkroosters zat in te vullen en die op de een of andere manier precies wist waar iedereen was of hoorde te zijn in dat vijf verdiepingen tellende gebouw. De hele ochtend coördineerde hij de werkzaamheden van degenen die het zilver poetsten, de taarten versierden, trolleywieltjes smeerden, stofpluizen en braaksel verwijderden, het trottoir bij de entree schoonspoten of de zeepjes bij alle kranen en de chloortabletten in de urinoirs vervingen, maar ook van de immigranten die uien snipperden, verjaardagstaarten decoreerden met Engelse namen die ze nog nooit hadden gespeld, varkens openreten met angstaanjagende messen of zich bezighielden met een van die andere dingen waaraan twaalf uur later behoefte zou blijken te zijn in de Ivor Novello Room of de Miguel Invernio Room.

’s Middags glipten we stipt om drie uur het gebouw uit; De Mot verdween en ik ging alleen naar huis. Soms keerde hij ’s avonds terug naar het Criterion om een noodgeval af te handelen, maar wat mijn voogd uitvoerde tussen drie uur ’s middags en het moment dat hij terugkeerde naar Ruvigny Gardens bleef geheim. Hij was een man met vele gezichten. Had hij nog andere baantjes waar hij een paar uur van zijn tijd in stak? Deed hij nobel liefdadigheidswerk of hield hij zich bezig met de verstoring van de openbare orde? We kwamen een keer iemand tegen die liet doorschemeren dat hij twee middagen in de week bij de Semitische en radicale Internationale Kleermakers-, Machinistenen Persersvakbond werkte. Maar dat was misschien een verzinsel, net als zijn werk als brandwacht bij de landweer in de oorlog. Inmiddels heb ik ontdekt dat het dak van het Grosvenor House Hotel simpelweg de beste plek was voor de transmissie van radioberichten naar de geallieerde troepen die zich achter de vijandelijke linies in Europa bevonden. Daar had De Mot voor het eerst samengewerkt met mijn moeder. We hadden ons gelaafd aan die flarden van verhalen over hun oorlogsbelevenissen, maar na haar vertrek nam De Mot meer afstand en hield hij dergelijke anekdotes voor ons verborgen.