De schaduwschrijver

Ivo Bonthuis

De schaduwschrijver

Nieuw Amsterdam

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek
een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Het spreekt vanzelf dat zowel de schrijver van deze
herinneringen als de herinneringen zelf een vrucht
van de verbeelding zijn.

© 2018 Ivo Bonthuis

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld TiDenis – tofz4U

Foto auteur © Keke Keukelaar

NUR 301

ISBN 978 90 468 2397 2

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met

ISBN 978 90 468 2396 5

Voor Françoise

‘Maar grote God, wat heb ik met de natuurwetten en met die wiskunde te maken, als mij om de een of andere reden die wetten en dat twee maal twee is vier niet bevallen?’

F.M. Dostojevski, Herinneringen uit het ondergrondse

1

Over vliegende schotels
werd niet gesproken

Elke dag vanaf half zeven ’s avonds zat hij klaar voor de komst van Émilie. Hij keek naar de deur, luisterde naar de radio. Van werken kwam niets meer. Als om kwart voor zeven de sleutel in het slot draaide slaagde hij er altijd in op het laatste moment de houding aan te nemen van de in zijn werk verzonken schrijver, en keek hij pas op, blij verrast, wanneer ze haar koude hand op zijn schouder legde. Dan drukte hij zijn wang tegen haar vingers en zei: ‘Niets is zo mooi als een zwangere vrouw die aan het eind van een lange werkdag heelhuids thuiskomt.’

Als ze later was, liep hij naar de open keuken, waar op de koelkast de transistorradio stond. Daar ging hij alle zenders af op zoek naar berichten over ongelukken en aanslagen in Parijs. Intussen sms’te en belde hij haar. Meestal antwoordde ze niet: ze had in de metro geen bereik of haar geluid stond uit. Voor een journalist behandelde ze haar telefoon met een grote nonchalance. Sterker nog, ze had een hekel aan het ding. Ze las graag in het openbaar vervoer. Meestal kinderboeken, daar schreef ze soms over, ter afwisseling van haar stukken over politiek en andere ellende.

Ilja wilde niet hysterisch overkomen. Hij liet tussen de voicemails en tekstberichten minutenlange pauzes vallen. Hij draaide aan de knop van de radio. Aangezien er na de recente aanslag op een satirisch weekblad onafgebroken over terrorisme werd gesproken, moest hij vaak even blijven luisteren voordat hij begreep dat het weer niet over net gepleegd, vers geweld ging, en hij de volgende zender opzocht. Maar ook daar vond hij natuurlijk niets. Geen nieuws over Émilie in elk geval. En ook niet op zijn laptop, waarnaar hij steevast na een tijdje terugliep met een fles witte wijn om als een razende te googelen en te drinken.

Dat hij zijn bange vermoedens nooit bevestigd zag weerhield hem er niet van zijn gedrag goed te praten. Het duurde altijd even, bedacht hij, voordat de jongste rampen tot de radiostudio en het internet doordrongen, en daarnaast: wat als hij die ene keer dat het misging onverschillig zat te schrijven, of fluitend door de stad wandelde? Net als de hypochonder krijgt iemand met een ziekelijke angst zijn geliefden te verliezen ten minste één keer in zijn leven gelijk. Wat als hij er niet was, precies op het moment dat ze hem nodig had?

Uiteindelijk kwam ze, zoals altijd, vrolijk binnen, blozend van de kou, een nieuw verhaal over haar collega’s op haar lippen dat ze even uitstelde om hem vast te houden totdat hij was gekalmeerd. ‘Het was gewoon de metro weer, liefje, alles zat vast bij Châtelet. Ik had geen bereik. Wat haal je je toch allemaal in je hoofd? Ik begin me een beetje zorgen te maken om jou.’

Voordat hij in de herfst van 2013 Émilie ontmoette had Ilja zichzelf nooit beschouwd als een angstig mens. Als jonge verslaggever voor een Amsterdamse krant aanschouwde hij onaangedaan de grootst mogelijke verschrikkingen. Hij knipperde niet met zijn ogen wanneer een jong gezin uit een autowrak werd gesneden, hij fotografeerde met vaste hand het slachtoffer van een brute liquidatie. Koelbloedig keek hij toe, en terwijl hij koelbloedig toekeek, nam hij waar dat hij koelbloedig toekeek en maakte daar een mentale notitie van. Op bijzonder gure Amsterdamse avonden, wanneer hij die dag uitzonderlijk rottige scènes had bezocht, gebeurde het weleens dat hij zichzelf aan de keukentafel van zijn moeder afvroeg waarom hij toch in staat was zwaar menselijk lijden zo onbewogen te observeren.

Het verhaal dat hij produceerde om zijn gedrag te verklaren ging meestal als volgt: net als een oorlogsfotograaf hield hij in het begin heel bewust een bepaalde afstand tot zijn onderwerp, om zichzelf te beschermen. Langzamerhand, naarmate hij meer ellende meemaakte, werd die zelfbescherming een tweede natuur. Hij hoefde er geen moeite meer voor te doen; hij was geheel automatisch gevoelloos bij de aanblik van een kind dat op de stoep ligt na een val van driehoog, bij een bezoek aan een uitgebrande zolder waar de roetsnippers neerdwarrelend op zijn witte jas behoorden tot de overblijfselen van kroepoek bakkende illegalen. Journalistieke distantie, noemde je dat. Hij was simpelweg professioneel. En dat was goed, want professioneel was goed.

Als na drie Duvels nog steeds een innerlijke stem bleef zeuren dat het met professionele distantie niets te maken had, maar dat hij gewoon een onverschillig wezen was, niet in staat tot empathie, liep hij naar de slaapkamer van zijn moeder en vroeg haar of ze nog wel van hem hield. Wist ze nog, vroeg hij beneveld vanuit het donker naast haar bed, wist ze nog dat hij een clubje was begonnen met vriendjes uit de buurt om de rotzooi langs de oevers van het IJ op te ruimen? Met vuilniszakken en geïmproviseerde prikstokken trokken ze langs de rivier, midden in de winter, en ze vroegen er niks voor terug.

Zijn moeder, altijd in bed en allang niet meer in staat tot slapen, antwoordde dat het zomer was, maar ze herinnerde zich inderdaad nog heel goed dat hij het deed alleen uit zorg voor het milieu. Daarna vroeg ze waarom hij weer in z’n eentje had gedronken. Hij was een erg lieve jongen, zei ze, daar moest hij niet de hele tijd aan twijfelen. Ze begon zich een beetje zorgen te maken om hem.

Was hij weleens bang, dan was hij bang voor zichzelf, dan vreesde hij niet te zijn zoals hij wilde zijn. Aandachtig, aardig, warm, empathisch. De wereld en al haar methoden om een mens te doden vreesde hij niet. Totdat hij verliefd werd.

Hij was precies zeven maanden in Parijs. Émilie leende hem een balpen tijdens een persconferentie van een Amerikaanse regisseur die dat jaar de etalage van de Galeries Lafayette mocht inrichten. Een ordinaire Bic. Ze stonden op het dak. Uitzicht op de Opéra, in de verte de Eiffeltoren die tot aan haar heupen schuilging in smog. Het winterweer paste de gelegenheid uitstekend: de regisseur was beroemd in Frankrijk vanwege zijn trage films vol mist, silhouetten van bomen, snelwegen in de sneeuw. Het was dan ook druk op het dak. Émilie droeg een zwarte jurk zonder mouwen. Ilja’s in leer gestoken elleboog raakte haar blote arm. Hij deed zijn best de zacht sprekende ster te verstaan. Émilie moet gezien hebben hoe hij met zijn rechterhand in zijn zakken rommelde, op zoek naar iets om mee te schrijven, want ze legde de pen uit zichzelf in het notitieboekje dat hij geopend in zijn linker hield. Hij pakte hem op, bekeek hem alsof hij uit de lucht was komen vallen, keek naar haar – alles langzaam, zei ze later, ik wist meteen dat je een lief schildpadje was – en vroeg: ‘Hebt u het niet koud?’

‘Nooit,’ zei ze. ‘Kou zit in je hoofd.’ En daarna: ‘Wat een gratuit geklets komt er uit die man. Daar gaan we dus niet over schrijven.’ Ze stopte haar telefoon en schrijfblok weg in een gebloemde schoudertas. ‘Heb je zin in bier?’

Voor het eerst keek Ilja haar werkelijk aan. Toen gebeurde iets wat eerder was gebeurd en vaker zou gebeuren op momenten die hij achteraf kon duiden als scharnierpunten in zijn leven: hij voelde zich beroerd worden, zijn blikveld vernauwde zich, hij zag een tunnel met aan het einde fel, wit licht, hij wankelde en zijn hand zocht steun op haar schouder. Hij hoorde haar vragen of het ging. ‘Oui, rien de grave,’ zei hij. Op datzelfde ogenblik keerde zijn zicht terug en verdween de flauwte, als dat was wat het was. Hij nam zijn hand van haar schouder. Begon verward de zinnen van de regisseur te noteren. Prachtige zinnen, vond hij op dat moment. Toen hij ze later teruglas zag hij gewauwel. Het moet haar aanwezigheid zijn geweest die de zinnen hun betekenis verleende. We must not, I think, prepare for today, nor stare after a tomorrow. Our reward is either here nor there. Tilly taught me that. Life is an orange, peel it slowly. Ze waren bier gaan drinken. Halve liters Guinness in een Ierse pub.

De pen heeft hij haar nooit teruggegeven. Hij bewaarde hem in een chique doos van een Waterman-vulpen (eindexamencadeau van zijn moeder) en nam zich voor er de laatste zinnen van zijn romans mee te schrijven. Alleen de laatste zinnen, dan zou de zwarte Bic nooit leeg raken – of hij moest onverwacht een ongekend productieniveau bereiken en elke paar maanden een roman voltooien. Dat zou prettig zijn. Voorlopig was zijn eerste boek, waaraan hij begon vlak nadat hij bij Émilie was ingetrokken, nog steeds niet op de helft. Sinds hij gesteund door zijn geliefde voltijds schreef, kwamen de zinnen zeer traag tot hem. Maar de zinnen die kwamen waren goed. Hij was, tot voor kort, blij met zijn werk.

Tot de aanslagen van 7 januari bestond er voor Ilja niets mooiers dan het schrijven van fictie. Hij leefde met zijn personages mee zoals hij dat nooit had gedaan met de echt bestaande mensen die het materiaal vormden voor zijn krantenstukjes. Hij was als schrijver een Dickens, hij huilde boven het toetsenbord wanneer hij een personage iets naars moest aandoen, terwijl hij als journalist eerder een Flaubert was geweest, die met een koud oog zijn onderwerp ontleedde.

Ja, vertelde hij zichzelf, hij was veranderd: Émilie had de Dickens in hem naar boven gehaald. Door haar was hij meer gaan lijken op het ideaalbeeld dat hij van zichzelf bezat: hij was warmer geworden, voller, ze had zijn hart geopend – hij schaamde zich ook niet langer zulke zinnen te denken – en zijn ziel gevuld.

En daarom was hij doodsbang dat ze op een dag niet meer thuis zou komen, zeker sinds ze in haar buik hun baby droeg.

Het was 21 januari, achttien uur vijftig. Émilie was twintig minuten later dan verwacht. Ze had niets van zich laten horen. Ilja bekeek achter zijn bureau onafgebroken zijn telefoon, ververste dwangmatig zijn inbox, waar alleen wat werkgerelateerd nieuws verscheen (onder andere een bericht van een bekend advocatenkantoor, een persbericht waarschijnlijk, naar hem verstuurd omdat hij in een oud adressenbestand was blijven hangen); hij liet alles ongelezen en vond het tijd om in paniek te raken. Hij liep naar de keuken. Met zijn buik tegen de koelkast, wat wel een prettig, contrasterend, koel gevoel gaf, sprak hij haar voicemail in en ging tegelijk de radiozenders langs. Ergens werden geluidsopnamen van twee weken geleden herhaald, de dag van de eerste aanslag: ‘We hebben de profeet Mohammed gewroken!’ Hij kende de bijbehorende beelden, op zijn laptop had hij ze uitentreuren bekeken.

De aanslagplegers, twee broers, staan op het punt in een slordig op het zebrapad geparkeerde Citroën te stappen wanneer een van hen bedenkt dat hij iets vergeten is. Hij draait zich om, loopt een stukje de straat op, steekt zijn rechtervuist in de lucht – in zijn linkerhand draagt hij een kalasjnikov – en schreeuwt zijn fantasieloze speech naar een publiek van bange ramen en verborgen smartphones op de daken.

Ze stappen in, herladen hun wapens, rijden recht op een politieauto af, stappen uit, beschieten de auto, die enkele seconden besluiteloos blijft staan alvorens achterwaarts de eenrichtingsweg te verlaten. Weer stappen de broers in, en terwijl een van hen uit het raam aan de passagierskant de agenten blijft bestoken, draaien ze langs de politiewagen de boulevard Richard-Lenoir op.

Talloze keren had Ilja deze beelden bekeken, en alle andere beelden van de aanslag die hij vinden kon. Zijn laatste beetje journalistieke distantie was verkruimeld bij de video van een wijkagent die gewond op de stoep van Richard-Lenoir lag. Hij had op de Citroën gevuurd, vanaf zijn fiets waarschijnlijk. De broers hadden teruggeschoten. Nu lag hij daar. Ze liepen naar hem toe om hem af te maken. Een van hen riep: ‘Wilde je me vermoorden?’ Op de beelden is te zien dat de liggende man een hand heft. Het geluid van de eerste video waarop Ilja de man zijn hand zag heffen was niet goed genoeg om het antwoord te horen: ‘Non, c’est bon, chef.’ Dat kleine zinnetje klonk in een video die later op het net werd gezet, en Ilja luisterde ernaar totdat hij het kon horen zonder te huilen.

Hij huilde veel de laatste weken. Sinds de gebeurtenissen van begin januari schreef hij nauwelijks nog. Het verdriet dat eerder was voorbehouden aan zijn personages ging nu op aan de echte wereld. Tegen Émilie zei hij dat het door haar liefde kwam dat hij in Parijs anno 2015 wel in staat was tot medeleven met onbekenden, terwijl hij vroeger in Amsterdam ijskoud de met kogels doorzeefde slachtoffers van liquidaties bekeek.

‘Nee, schildpadje, ik heb daar niets mee te maken,’ zei Émilie.

Achter die liquidaties, zei ze, zat een soort logica. Zulke mannen hadden de bedrijfsbelangen van een ander geschaad en moesten nu dood. Maar bij deze aanslag kon je alleen spreken van oorzaak en gevolg als je je verstand liet varen en binnentrad in de schijnwereld der waanzinnigen. Dat was, dacht zij, wat zo veel indruk op hem maakte. Het feit dat deze gruwelijkheden niet toe te schrijven waren aan afgewogen belangen, niet aan criminele logica, maar aan gierende waanzin. Hij was zo’n redelijke Hollander dat hij daar nog net iets moeilijker mee kon leven dan zij.

Ze had gelijk, bedacht Ilja bij de koelkast, hij was bang voor de waanzin van die jongens. En niet alleen de gekte van de mannen met kalasjnikovs vreesde hij. Zoals de aanwezigheid van een paar wespen verraadt dat ergens in de buurt een nest zit, kun je ervan uitgaan dat wanneer plotseling de kogels van een stel gekken je om de oren vliegen niet veraf de gekte huizenhoog ligt opgeslagen.

Veel jongeren in de banlieues, zo schreven de kranten, wisten wel wie er achter de moorden zaten: de CIA en de Mossad. De aanslagplegers waren slechts arme poppetjes in een wereldwijd poppenspel. Maar zijn buurman, een buurtkruidenier die hij graag mocht, had toen ze zoals altijd een praatje maakten – ‘Het gaat slecht, chef, weinig klanten sinds al dat gedoe’ – uitgelegd waarom die gasten uit hun nek kletsten; de CIA en de Mossad waren slechts poppetjes in het duistere poppenspel van een handvol rijke, Joodse families: de ware leiders van deze wereld.

Hij draaide aan de knop van de radio. Voetbal, jazz, een debat over de vraag of de noodtoestand moest worden uitgeroepen.

Onlangs vertelde de partner van een collega van Émilie hem na twee glazen Grimbergen dat je de bewijzen over de buitenaardse oorsprong van de mensheid niet zomaar kon wegwuiven. Jammer, vond Ilja, want zo op het eerste gezicht had het een intelligente jongen geleken. Hij had gedaan alsof hij het niet had gehoord, zoals je dat doet wanneer iemand zich per ongeluk iets veel te persoonlijks laat ontvallen en je hem tegen zichzelf in bescherming wilt nemen. Maar de vriend van de collega was erop doorgegaan: de mens was een experiment van buitenaardse wezens en had zelf de dampkring nooit verlaten, dat was een leugen van de NASA. Het was duidelijk zijn favoriete onderwerp. Ilja had met een verkrampte glimlach zitten knikken totdat Émilie en de collega thuiskwamen met een Libanese afhaalmaaltijd. Tijdens het eten hadden ze gepraat over klimaatverandering. Een favoriet gespreksonderwerp van Émilie en Ilja. De jongen gedroeg zich heel gewoon. Hij was het overal mee eens. Over vliegende schotels werd niet gesproken.

Op France Inter het nieuws. Het was zeven uur inmiddels. Ilja wist dat ook zonder France Inter wel, hij had elke minuut afzonderlijk zien verstrijken op zijn telefoon, die niets maar dan ook niets meldde over de omstandigheden waarin Émilie zich op dat moment bevond. Ze beantwoordde zijn berichten niet, ze belde niet terug.

Ze zat in de metro, zo sprak hij zichzelf toe, met een boek op schoot, blakend van gezondheid, precies zoals ze vanochtend vertrok. Ze leed nog nauwelijks aan zwangerschapsmisselijkheid, ze voelde zich beter dan ooit. Zo zag ze er ook uit. Glanzend, als een opgewreven sterappeltje. Als een glanzend appeltje zat ze in de metro, zei Ilja tot zichzelf, en het was heel zonde dat hij, een van de weinige nog redelijke mensen, zich nu zo onredelijk gedroeg, door zijn hartslag op te jagen met fantasieën over het kwaad dat alle gekken, waarmee de stad blijkbaar vol was, haar aan zouden kunnen doen voordat ze veilig van haar bureau in het elfde arrondissement – op een paar passen van het getroffen weekblad – thuiskwam in het vijfde.

Maar wat, dreinden zijn zenuwen, wat als dit die ene keer was dat zijn angstdroom uitkwam? Het kon net zo goed vanavond misgaan als morgen of overmorgen. Er was dus geen enkele reden om juist nu op een goede afloop te vertrouwen.

Hij liet de radio op France Inter staan, opende de koelkast en nam er een fles witte wijn uit. Het was goedkope rommel van het Franprix-huismerk, eerder geschikt om mee te koken dan om zomaar, zoals hij dat deed, uit te schenken in een groot glas en achterover te slaan. Hij liep met fles en glas terug naar zijn bureau, ging zitten, sloot het manuscript waaraan hij ook vandaag nauwelijks had gewerkt – de voorlopig laatste zin luidde, geheel toevallig: Een paar muisjes zijn schattig, maar wat als het een plaag wordt? – en hij zocht naar feiten om zijn ongerustheid te voeden.

De wijn veroorzaakte zure oprispingen. Hij wist dat hij dit spul niet zou moeten drinken, maar ze hadden momenteel geen geld voor goede wijn. Dat was een vervelende bijkomstigheid van zijn fulltime schrijverschap. Émilie vond het niet erg, ze verdiende zolang hij aan zijn boek werkte graag voor twee. Een tijdelijk geldprobleem was volgens haar niets in het licht van de literaire eeuwigheid. Ilja was daar niet zo zeker van. Binnenkort moesten ze genoeg voor drie verdienen. Hun appartement zou weldra te klein zijn, er moesten babykleertjes gekocht, kinderwagens en wipstoelen. Bij al zijn andere angstvisioenen kwam ’s nachts nog het beeld van een dakloos gezin op een bed van karton, zoals hij dat elke dag op weg naar de supermarkt passeerde. De laatste weken had hij al geprobeerd weer wat klussen als journalist te krijgen. Hij zou razendsnel een paar stukken over de aanslagen kunnen produceren, over de sfeer in de stad en de politieke gevolgen. Toch was de respons van zijn contacten tot nu toe niet overweldigend. Misschien vond men hem onbetrouwbaar sinds hij van de ene op de andere dag zijn opdrachtgevers in de steek had gelaten om zich te wijden aan de liefde en de literatuur. Of zijn vervangers waren zo goed dat iedereen hem allang was vergeten. Hij werd hoe dan ook niet gemist.

Opnieuw zoekend in zijn e-mail naar een berichtje van Émilie – zelfs de spambox doorzocht hij, want je kon nooit weten – las hij gauw de berichten die hij eerder ongeopend had gelaten: een lauwe reactie van een redacteur bij een van zijn oude kranten, die als hij tijd had wel eens zou kijken wat hij voor Ilja kon doen; vervolgens een lieve groet van een collega die wegens burn-out helaas niks voor hem kon betekenen; en als laatste het bericht van het advocatenkantoor, bij nader inzien geen persbericht maar een verzoek van de secretaresse van een bekende Nederlandse advocaat om zo snel mogelijk een afspraak te maken voor een ontmoeting in Parijs.

Gejaagd herlas hij het bericht, maar ook de tweede keer begreep hij het niet. Er stond: De heer Goedman wenst u morgen in Parijs te ontmoeten.

Hij had geen tijd voor onzin, klikte het weg. Hij pakte zijn telefoon en sprak nog eens haar voicemail in. ‘Je moet het me niet kwalijk nemen, maar het wordt nu echt erg laat,’ zei hij. ‘Bel je me terug?’ Het was twaalf minuten over zeven.

Hij nam een grote slok wijn uit de fles en vervolgde driftig tikkend zijn naspeuringen in verschillende zoekmachines. Er was nieuws over Tsjetsjenen die tien dagen eerder, tijdens de grote mars tegen het terrorisme, op de menigte hadden willen schieten. Er was nieuws over vier gearresteerde jongemannen, mogelijk handlangers van de figuur die van 7 tot 9 januari de vluchtende broers had bijgestaan door in het zuiden van de stad vijf mensen te vermoorden. Er was nieuws over betere bewapening van de politie, over meer geld voor defensie en meer middelen om op scholen de waarden van de republiek te onderwijzen. Er was geen nieuws over Émilie.

Toen zijn telefoon ging, pakte hij hem niet meteen van tafel: eerst klapte hij zijn laptop dicht en nam hij nog een slok.

Vaak had hij zich voorgesteld hoe hij zich tijdens het fatale telefoongesprek zou gedragen. Het gesprek waarin gezegd wordt dat ze niet thuiskomt, dat ze nooit meer thuiskomt. Hij wilde tijdens dat gesprek niet met een half oog naar zijn computerscherm staren. Hij wilde ook niet in huilen uitbarsten, maar exact de juiste vragen stellen. Daarbij kon de wijn helpen. Die verkoelde zijn hoofd.

Hij greep de telefoon, zwaar ademend. Elke keer wanneer een onbekend of afgeschermd nummer belde doorliep hij deze hele akte. Zijn handen trilden, zijn dichtgeknepen keel liet nauwelijks ruimte aan zijn eerste woord: ‘Hallo?’

Er was een vrouw aan de andere kant van de lijn. Het was niet Émilie. De vrouw had een diepe stem. Geheel onverwachts sprak ze Nederlands. Het duurde even voordat Ilja dat begreep en zijn moedertaal verstond.

‘Meneer Ilja Pelsgaard? U spreekt met Asha Flink, de secretaresse van de heer Goedman. Ik heb u vanmiddag gemaild, maar het leek de heer Goedman beter als ik toch ook even belde. Meneer Pelsgaard?’

‘Ja?’

Ze had een licht accent. Surinaams? Hij kon zich vaag herinneren die ene keer dat hij Samuel Goedman in zijn Amsterdamse kantoor bezocht een vrouw gezien te hebben met mooi haar. Het stond hoog op haar hoofd en was zo zwart dat het blauw glansde in het zomerlicht dat naar binnen viel door de vakjesramen van het grachtenpand.

‘U hebt onze e-mail gelezen? De heer Goedman arriveert morgenmiddag in Parijs. Hij zou u graag spreken. Kunt u om vijf uur in de lobby van het Ritz aan de place Vendôme zijn?’

‘Ik weet het niet.’ Ilja bedacht dat als Émilie nu belde hij waarschijnlijk een fout zou maken bij het overschakelen van de ene naar de andere beller. Hij was nog net van de generatie die het soms hinderde dat telefoons zo ingewikkeld waren geworden. Hij wilde het risico niet nemen. ‘Ik ben eigenlijk even bezig nu.’

‘Ah, natuurlijk,’ zei de vrouw. ‘Maar morgenmiddag om vijf uur kunt u de heer Goedman treffen in de lobby van het Ritz?’

‘Misschien,’ zei Ilja. Hoe kon hij weten waar hij morgen om vijf uur zou zijn als hij nu niet wist waar Émilie was?

‘Ik zou richting de heer Goedman graag een duidelijk antwoord willen communiceren, meneer Pelsgaard. Morgenmiddag, vijf uur?’

‘Is goed,’ zei Ilja om ervanaf te zijn. ‘Vijf uur. Dank u. Tot ziens.’

‘Mooi, geweldig, dat is goed nieuws,’ zei ze, opgewekt ineens. Ze klonk werkelijk opgelucht. ‘Dan wens ik u een prettige avond.’

‘Ik u ook, dag.’

Hij hing op. Hij bekeek zijn berichten, ververste zijn inbox. Niets nieuws.

Van de binnenplaats kwam een ongenadig lawaai. Hij wist wat het was, en hoewel hij wilde geloven dat te leven viel met alles wat zich liet begrijpen, maakte dit geluid alle activiteit onmogelijk. Monsieur Badiou, de voorzitter van de bewonersvereniging, ging met een ijzeren stang de inhoud van de glasbak te lijf. Ilja had hem bij dit klusje weleens aan het werk gezien: hij hield de staaf in beide handen en ramde hem neerwaarts in het gat van de bak. Zo stampte hij het glas aan scherven om voor nieuwe potten en flessen ruimte te maken. Hij volbracht deze taak zo verbeten dat god mocht weten wat hij zou doen als hij niet regelmatig op de binnenplaats het glas kon verbrijzelen.

Wat als Émilie juist op dit moment belde? Dan zou hij zijn telefoon niet horen. Nu moest hij ernaar blijven kijken. Ook kon hij, als Émilie op dit moment thuiskwam, de sleutel niet in het slot horen draaien. Het gerinkel en geknars drong dwars door de muren diep in zijn schedel en legde zijn laatste beetje relativeringsvermogen lam.

Buiten verpulverde de ijzeren staaf van monsieur Badiou het glas. Binnen zat Ilja roerloos aan zijn bureau. Hij staarde naar zijn telefoon. Pas toen de voorzitter van de bewonersvereniging was uitgeraasd en het plotseling stil werd, veranderde hij van houding.

Hij legde de telefoon neer, draaide met zijn hoofd, schudde zijn schouders los. In de stilte na het lawaai leek de kamer lichter, de contouren van de objecten rondom hem kwamen scherper uit, het was alsof hij niet alleen beter kon horen maar ook zien. En wat hij zag beviel hem niet. Hij zag hoe Émilie hem zou aantreffen als ze op dit ogenblik de deur opende. In zijn paniek had hij zonder het te merken met zijn elleboog een stapel rotzooi van zijn tafel geschoven. Boeken lagen als zelfmoordenaars met geknakte ruggen op het parket. Daaromheen proppen papier, een koptelefoon, vuile sokken, pinda’s. En dan hijzelf: verhit, verward, aangeschoten, uitgeput, zijn donkere krullen lelijker in de war dan anders. Hij mocht zichzelf dan rekenen tot een van de weinige redelijke mensen op aarde; een ander zou hem vanavond niet onmiddellijk als zodanig typeren. Wat zou zijn moeder zeggen, als ze hem hier zo zag zitten?

Hij stond op. Het ging moeizaam, maar het ging. Hij opende een raam aan de straatkant. Hij stak zijn hoofd naar buiten. De lucht was koud en rook naar houtvuur. De overbuurvrouw opende haar balkondeuren. Ze bevoelde haar planten. Links beneden, boven aan het steil aflopende straatje, knipperde de lichtbak van Finnegans Wake, een plakkerige Ierse pub. (Ooit woonde Joyce niet ver van hier.)

Een zekere rust kwam over hem, een gevoel van aanvaarding misschien, het besef dat wat Émilie ook overkomen was, iets heel aparts of niets bijzonders, een vrolijke verrassing of een verschrikkelijk ongeval, geheel onafhankelijk van hem had plaatsgevonden, en dat wat hij hier het afgelopen half uur had uitgespookt geen enkele invloed uitoefende op de gang der gebeurtenissen in de wereld. Of hij nu rustig doorschreef of in paniek raakte, veranderde niets aan het lot van zijn geliefde en zijn kind. Het was tijd dat werkelijk tot zich door te laten dringen. Een lichte ongerustheid mocht hij zichzelf als jonge vader vergeven, maar zoals hij zich sinds de aanslagen gedragen had, zo ging het niet langer.

De buurvrouw gaf haar bloemen water. Rode en gele winterviolen. Ilja had zin om ook bloemen te kopen, blauwe, witte, rode, paarse, een hele Keukenhof voor in de vensterbank. Maar bloemen waren duur in Parijs.

Onder het bord van Finnegans Wake verschenen drie groene gestalten. Ze droegen baretten, camouflagepakken en machinegeweren. Ze slenterden naast elkaar het straatje af, hun handen losjes op de vlak onder hun borst hangende wapens, zoals de handen van een hoogzwangere vrouw op haar buik.

Ilja overwoog, alweer onrustig, dat dit aan zijn conclusie van zojuist niets afdeed, er liepen tegenwoordig voortdurend soldaten door de stad, dat was geen enkele reden om je druk te maken. Toch? Of begon ook hij nu gek te worden? Leed ook hij aan cognitieve dissonantie, zag hij niet meer wat zich recht voor zijn ogen afspeelde? Hoe kon hij hier zo kalm aan het raam staan terwijl het leger door de straten trok? Ergens was iets verschrikkelijks aan de hand!

De buurvrouw deed alsof ze van niks wist. Ze trok wat dode bladeren uit een plant. Ilja vond haar sowieso wat wonderlijk, zoals ze elke dag die paar balkonplantjes vertroetelde en hem wanneer hij voor het raam stond kennelijk nooit zag.

Hij sloot het raam en liep naar de keuken. Hij zette de radio harder. Hij draaide aan de knop. Het was tien over half acht, zei een presentator op Nostalgie, de zender voor gouden oudjes. De intro van Toto’s ‘Africa’ werd ingezet. Dit kon hem niet kalmeren; altijd werd wel ergens ter wereld de intro van Toto’s ‘Africa’ ingezet. Wanneer de Derde Wereldoorlog uitbrak, zou uit miljoenen radio’s ‘Africa’ van Toto klinken. Hij zocht verder. Émilie was nog nooit zo laat geweest zonder iets te laten weten. De president sprak. Hij telde daar de soldaten in de straat bij op en dacht: als de president live het volk toespreekt, heb ik ondanks al mijn gezoek iets heel erg groots gemist.

‘Vous n’êtespas seuls,’ zei de president.

Zie je wel, dacht hij.

‘Nous serons à vos côtés.’

Hij stond met zijn buik tegen de koelkast en wachtte op de bevestiging van zijn angstige vermoedens. Hij had zo langzamerhand het gevoel dat hij die bevestiging had verdiend. Het was dan ook, vreemd genoeg, bijna een teleurstelling toen de toespraak van de president werd afgebroken en iemand zei: ‘Zo sprak president Hollande op de Sorbonne vanmiddag, voor een aandachtig publiek van bezorgde studenten en docenten.’

Hij zette de radio uit. Hij draaide zich om.

Op hetzelfde moment dat hij haar opmerkte, kuste Émilie hem op zijn neus.

‘Gedoe met de metro,’ hijgde ze. ‘En geen batterij meer.’

Ze rook naar kou. Uit haar schoudertas haalde ze een boekje. Op de voorkant stond een muisje, het muisje stond rechtop tussen de bladzijden van een boek. Histoire d’une petite souris qui était enfermée dans un livre, las Ilja. Het verhaal van een muisje dat zat opgesloten in een boek.

‘Voor jou,’ zei ze.

2

Mijn leven is reuze interessant,
als ik dat zo lees

‘De heer Goedman,’ had de secretaresse steeds gezegd. Drie keer had ze hem gebeld om hem aan zijn verplichtingen te herinneren; de heer Goedman wenst, de heer Goedman wil, de heer Goedman kan… Ilja, die op donderdag 22 januari om kwart over vijf op de stoep voor het Ritz stond te wachten, noemde ze gewoon ‘meneer’, als om te benadrukken dat hij in vergelijking met haar werkgever maar een onbeduidend mannetje was.

Net nog belde ze hem op zijn mobiele telefoon: ‘De heer Goedman kan u bij nader inzien niet in de lobby ontvangen. U zult hem buiten voor het hotel treffen.’

‘Bel jij nu uit Amsterdam?’ vroeg Ilja, terwijl hij de place Vendôme overstak.

‘Dat is correct,’ antwoordde Asha.

Haar taaltje werkte hem op zijn zenuwen.

‘Dus jij mocht niet mee naar Parijs,’ zei hij.

‘Ik wens u een prettige avond, meneer Pelsgaard, ik vertrouw erop dat ik u zo voldoende heb geïnformeerd.’

‘Oké, Asha, ik wilde alleen maar zeggen dat ik het jammer vind dat je niet kunt zien wat ik nu zie. Parijs is erg mooi vanavond. Betoverend. Overal hangt nog kerstverlichting.’

‘Dag, meneer Pelsgaard,’ zei ze.

‘Bonne soirée,’’ zei hij. ‘Maar echt, ik vind het jammer voor je.’

‘Dag, meneer.’ Ze sprak wat zachter dan zojuist. Ze hing op.

Meteen voelde hij zich schuldig. Asha deed gewoon haar werk. Misschien was ze wel contractueel verplicht Goedman te allen tijde een heer te noemen. En terwijl haar werkgever feestvierde in het Ritz, moest zij een of andere journalist bellen die zich op nog geen honderd meter daarvandaan bevond. Zelf was de heer Goedman daar blijkbaar te belabberd voor.

Het beviel hem niet. En het beviel hem ook niet dat hij al een kwartier stond te wachten. Hij had gehoopt eens een dag op niemand te hoeven wachten. Hij was naar het hotel gekomen om zo een keer niet thuis te hoeven doen alsof hij schreef. Daarom, en uit een zeker plichtsgevoel (misschien bracht de ontmoeting hem nieuws dat een Nederlandse krant zou kunnen interesseren), hadden zijn voeten hem naar het Ritz gevoerd, maar hij had veel meer zin om over de rue Saint-Honoré terug te lopen en in de tuin van het Palais Royal het boekje over de muis te lezen. Die tuin was een veel fijnere plek dan dit plein. Het was een van de weinige plekken die hij in deze protserige buurt liefhad. Afgesloten van het stadslawaai, omringd door een eeuwenoude galerij zat hij er als een koning. Een van de grootste geschenken van Parijs was dat op zulke plekken de armste sloeber zich een heer kon wanen. Iedereen kon een ijzeren stoel pakken, gaan zitten waar hij wilde en zich verbeelden dat de linden speciaal voor hem zo mooi waren gesnoeid, de bloembedden speciaal voor haar verzorgd, en dat de fontein in het midden alleen zo koninklijk klaterde omdat hij of zij er was om het te horen.

Toch had Ilja tegen Asha gelogen. Een betoverende Parijse avond was het niet. Het plein was versierd met tientallen flonkerende sparren, in de etalages van Cartier en Vuitton was het alles goud wat er blonk, boven de straten schitterden honderden lichtjes, maar het was vals licht, geen Parijzenaar werd er nog vrolijk van, het deed de stad pijn aan de vermoeide ogen.

Terwijl hij voor het Ritz wat warmte in zijn tenen stampte bedacht hij hoe de aanslagen hem als schrijver ten minste één ding hadden geleerd: beschrijvingen van ogen konden niet zomaar worden weggezet als clichématige foefjes. Het waren de ogen die vertelden hoe Parijs zich eind januari 2015 voelde, niet de kerstversieringen, niet de luxe schoenen, de kleren die succes en zekerheid uitstraalden.

Hij had altijd gedacht dat het oplichterij was, dat gezemel over bange, blije, warme blikken. Ogen waren niet meer dan kijkmachientjes. Fout, begreep hij nu. Overal in de stad had hij de ogen zien veranderen. In het zuiden van de stad was men meer naar elkaar gaan kijken, aandachtiger, daar zochten blikken elkaar omdat men deze dagen voelde dat elk leven even broos was. En hier in het noorden, tussen de duurste hotels en horloges, keek men steevast kort in zijn richting, daarna meteen langs hem heen. De zakenmensen, voor wie zwakte een zonde was, bekeken de ander enkel om te zien of hij een gevaar vormde. Boven de getailleerde winterjassen waren de gewoonlijk al kille blikken nog kouder.

De ogen van de man die met uitgestoken hand op hem afstapte waren schrikbarend groen en klaarwakker. Zonder gêne namen ze hem van onder tot boven op. Goedman schudde Ilja de hand, grinnikte, een binnenpretje, en voerde hem aan zijn elleboog mee over het trottoir, in de richting van de rue Saint-Honoré.

‘Wij gaan even wandelen,’ zei hij.

Pas na een minuut of wat drong het tot Ilja door dat ze niet alleen waren: aan de andere kant van de advocaat liep een lange man stuurs voor zich uit te kijken. Goedmans enthousiaste opkomst had de aanwezigheid van de onbekende tijdelijk aan de aandacht onttrokken.

‘Het Louvre is toch vlakbij, Ilja, of ben ik nou gek?’ vroeg Goedman. Hij liep snel, zijn in een indigo trenchcoat gestoken lichaam helde enigszins naar voren, alsof het zijn voeten probeerde in te halen. ‘Ik wil heel graag dat plein even zien. Met die piramide, Ilja. Dan maak jij daar een foto van mij, voor mijn dochter. Op haar kamer hangt een poster van die piramide. Vandaar.’

‘Dat is wel een kwartier lopen, schat ik,’ zei Ilja.

‘Geen bezwaar, wie zou er op zo’n zachte winteravond niet willen flaneren in Parijs? Oui? N’est-ce pas? Wat doen we, Ilja? Almaar rechtdoor?’

‘Ja hoor, rechtdoor.’

Ilja had nog nooit zo hard geflaneerd. Hij dacht weer aan de tuin van het Palais Royal, stelde zich de rust daar voor, de stille lanen tussen de bomen, de galerijen waar het heerlijk slenteren was, waar de stad ver weg leek – en waar er desondanks voldoende uitgangen waren om niet het gevoel te hebben opgesloten te zijn, je kon er gemakkelijk uit. Mocht er iets gebeuren.

Maar in plaats van fijn van zijn vrije avond te genieten, liep hij hijgend naast Samuel H. Goedman, strafrechtadvocaat, naar die stomme glazen piramide op de Cour Napoléon, om daar voor diens verwende dochter een foto te maken. Hij vroeg zich af waarom die vent aan Goedmans linkerzij – een bodyguard? – de foto niet kon maken. Zou hij daar te achterlijk voor zijn? Hij zag er niet bijzonder snugger uit, met zijn lange hoofd zonder kin, zijn platte gezicht en grijze stekels. En ineens werd Ilja overvallen door een bang vermoeden.

Goedman praatte weer. Het glas dat hij met Ilja in de lobby van het Ritz aan de beroemde Hemingway Bar (cocktails € 30,-) had willen drinken, zouden ze straks inhalen, daar of ergens anders. Het speet hem, hij had onverwacht een zaak te regelen gehad. Ilja luisterde maar half, hij zweette onder zijn door Émilie gebreide kersttrui en overwoog de mogelijkheid dat Goedman hem enkel en alleen naar hier had laten komen om hem na een moordende wandeling een foto te laten maken bij de piramide. Daarna zou hij zwaaien en verdwijnen. Goedman, wist hij, was tot zoiets heel goed in staat. Een practical joke, zou hij het noemen, met die absintgroene pretogen van hem, maar in werkelijkheid zou het een vergelding zijn voor leed hem jaren geleden door Ilja aangedaan.

De zomer van 2012, buiten op de Prinsengracht regende het. Goedman liet al meer dan een half uur op zich wachten. Op weg naar het advocatenkantoor had Ilja bij de apotheek pillen voor zijn moeder opgehaald, waaronder vitaminepillen, die hij natelde op het wankele formica koffietafeltje in de wachtkamer. Als het interieur van dat hok, meer dan de chique gevel, een indicatie was van de werkelijke staat van Goedmans financiën, zag het er voor de advocaat somber uit, en had Ilja in zijn artikel over diens zakelijke problemen – zijn eerste paginagrote verhaal in de krant – waarschijnlijk gelijk gehad.

De ingelijste diploma’s en portretten aan de muur – in toga op een van zijn vaders grasmaaimachines, met een dikke sigaar op de voorplecht van een wit jacht – konden de scheuren in het pleisterwerk, de slijtplekken in de witleren bank niet verbloemen.