Ter nagedachtenis aan een wilde eend,
met catalogusnummer NMR 9989-00232.

Kees Moeliker

De eendenman

Over homoseksuele necrofilie en
ander opmerkelijk diergedrag

Nieuw Amsterdam Uitgevers

© Kees Moeliker 2009

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Omslagfoto Natuurhistorisch Museum Rotterdam

Tekstredactie Cyril Lansink

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit

boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die

desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen

zich alsnog tot de uitgever wenden.

NUR 430; 942

ISBN 978 90 468 2402 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie ISBN 978 90 468 0479 7

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

www.moeliker.com

Inhoud

    Woord vooraf

1   Homoseksuele necrofilie

2   Bent u de eendenman?

3   De woerd en zijn wokkel

4   Kraaienpiraterij

5   Nijvere nestbouwers

6   Buizerds in Manhattan

7   Kwakken in Rotterdam

8   Een jachtspin op Heijplaat

9   De ral van Nozeman

10  De kraaiende hen

11  Kloten van de mus

12  Een al te lange roede

13  Help, de schaamluis verdwijnt!

14  Mussengekte

15  De maffe merel

      Dankwoord

      Bronnen

      Register van namen en soorten

You can know the name of a bird in all the languages of the world, but when you’re finished, you’ll know absolutely nothing whatever about the bird […] So let’s look at the bird and see what it’s doing – that’s what counts.

Richard P. Feynman

Woord vooraf

Harde klappen dreunen lang na. Dat geldt zeker voor de klap die een wilde eend veroorzaakte toen hij zich op 5 juni 1995 tegen de glazen gevel van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam doodvloog en kort daarna langdurig door een soort- en seksegenoot werd ‘verkracht’. Ik was toen op het juiste moment op de juiste plaats en ooggetuige van – wat later bleek – het eerste geval van homoseksuele necrofilie bij de wilde eend. Het artikel dat ik erover schreef en de prijs die ik daarmee won, bezorgde mij behalve de bijnaam ‘eendenman’ ook de nodige bekendheid als liefhebber van bizar diergedrag. Het fascineert me inderdaad hoe en onder welke omstandigheden dieren buiten het boekje gaan van de kennis die wij (mensen) over hun levenswijze denken te hebben. Mijn ogen en oren staan er altijd voor open.

Tot op de dag van vandaag krijg ik uit binnen- en buitenland meldingen over dieren die zich eigenaardig (hebben) gedragen, over mensen die zich erin verdiepen of verwijzingen naar (vaak obscure) publicaties op dat gebied. Ik ging erop af, verdiepte me erin en zocht naar meer. De hoogtepunten uit de oogst van de afgelopen jaren staan in dit boek.

Sommige verhalen zullen de lezer wellicht bekend voorkomen. Dat komt omdat ze eerder in verkorte vorm op de Achterpagina van NRC Handelsblad of in het helaas vroegtijdig ter ziele gegane maandblad Nieuw Rotterdam zijn gepubliceerd. Speciaal voor dit boek zijn de stukjes uitgebreid met verse vondsten en nieuwe inzichten. Zo ontdekte ik dat necrofilie (bij dieren) veel vaker voorkomt dan algemeen bekend was en dat zwaluwen de onbetwiste recordhouders op dat terrein zijn. Ander opmerkelijk diergedrag dat te lang onbesproken is gebleven (en juist daarom in dit boek is opgenomen), betreft pedofilie bij strandlopers, kevers die met lege bierflesjes paren, en een chimpansee die een reuzenpad dwong tot orale seks. Ook de afgewezen kievit die gefrustreerd zijn zaad in een graspol verschoot, komt aan bod.

Hoewel ik nu wellicht een grote groep lezers ga teleurstellen, meld ik toch dat dit boek niet uitsluitend over seks gaat. Slechts zeven van de vijftien hoofdstukken duiken onder de gordel. De rest blijft daar ruim boven. Laat het u er niet van weerhouden verder te lezen.

De observaties en belevenissen in dit boek hebben vaak direct verband met mijn werk als conservator van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Of het nu gaat om een verkrachte eend, een seniele fazant, een onthoofde duif, een verdwaalde waterral, een beroemde mus of de laatste schaamluis, het zijn allemaal dode beesten met een opmerkelijk verhaal die uiteindelijk voorzien van een catalogusnummer in de museumcollectie zijn opgenomen.

Toch is niet alles waar ik over schrijf dood en geconserveerd. De maffe merel vliegt vast nog ergens tegen een raam. Ook de kwakken bij de Euromast en de buizerds van Manhattan leven nog. Dat geldt gelukkig ook voor de net zo opmerkelijke mensen die een rol in dit boek spelen.

1

Homoseksuele necrofilie

De dreun tegen de ruit was zo hard dat ik glasschade vreesde. Het kon geen duif geweest zijn, die fladderen tegen het glas. Ook geen merel, want die komt met een scherpe tik aan zijn einde. Nee, dit was wat anders, iets dramatischer. Ik was gewend geraakt aan het geluid van vogels die in aanvaring kwamen met het glazen nieuwbouwpaviljoen van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Het was 5 juni 1995, 17.55 uur. Het spiegelende, architectonische hoogstandje (afb. 1) stond net in het Museumpark en er vlogen regelmatig vogels tegenaan. Op het glas geplakte roofvogelsilhouetten hadden niet geholpen het aantal raamslachtoffers te verminderen. Ik had daarom besloten niet langer te treuren om de vogeldoden, maar te profiteren van het regelmatige aanbod en ze allemaal in de museumcollectie op te nemen. Mijn taak als conservator is nu eenmaal het uitbreiden van de verzameling.

Om 17.56 uur daalde ik nieuwsgierig een verdieping af om op parkniveau door de ruit te kijken naar de identiteit van het slachtoffer. Het was een wilde eend (Anas platyrhynchos), een ruiende woerd. Hij lag morsdood op zijn buik in het zand twee meter van de gevel vandaan. Naast hem liep een springlevende eend – ook een mannetje – dat een volledig prachtkleed droeg (afb. 2a). Twee minuten lang pikte hij zijn dode soortgenoot in de rug, op de basis van zijn snavel en op de achterkant van de kop. Daarna besteeg hij het nog warme lijk en begon krachtig te copuleren (afb. 2b). Vanachter het glas kon ik het tafereel van dichtbij zien, zonder de woerd te storen. De paringsbewegingen waren ritmisch en hij pikte vrijwel voortdurend met zijn snavel in de zijkant van de kop van de dode woerd.

1 Het glazen nieuwbouwpaviljoen van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, met (a) het kantoor van de auteur, (b) de plaats waar de eend de gevel ongeveer raakte, en (c) de plaats achter het glas van waar de auteur het gedrag van de eenden waarnam. (archief Natuurhistorisch Museum Rotterdam)

Een paring tussen een levend en een dood mannetje: ik was getuige van een geval van homoseksuele necrofilie, mij volstrekt onbekend bij wilde eenden. Snel haalde ik camera, potlood en notitieboekje, en noteerde met meer dan normale belangstelling – zoals mij dat ooit tijdens ethologiepractica geleerd was – alle pik-wipbewegingen en de duur ervan (afb. 3). Na 35 minuten leek er een einde te komen aan de brute verkrachting, maar er was slechts sprake van drie minuten pauze waarin de woerd een rondje om zijn partner liep, met zijn staart schudde (wat wijst op zaadlozing), nog wat in de kop pikte en er vervolgens weer stevig op los ragde. Een kwartier later – ik was inmiddels verbijsterd gaan zitten op een suppoostenstoel – volgde een tweede, kortere pauze. Na een totale parings-duur van 75 minuten had ik genoeg gezien. Ik kreeg honger en het alarmsysteem van het museum moest voor 19.30 uur ingeschakeld worden. Om het toekomstige museumstuk veilig te stellen, liep ik naar buiten. De nog steeds hitsige woerd steeg schoorvoetend af, waggelde weg en riep ‘raeb-raeb, raeb-raeb’. Zelfs nadat zijn ontzielde maat al lang en breed in de museumvriezer lag, bleef hij gefrustreerd onder de glazen gevel rondscharrelen.

2 Hoofdrolspelers van het eerste geval van homoseksuele necrofilie bij de wilde eend. (a) Vlak na de botsing tegen de glazen gevel; (b) tij-dens de langdurige paring.(foto’s KM)

3 Pagina uit het notitieboekje van de auteur, met aantekeningen van de gebeurtenissen op 5 juni 1995.(archief KM)

De volgende dag deden we sectie op de dode eend. Hierbij was het zaak het geslacht inwendig met zekerheid te bepalen. Vaststellen of het een mannetje of vrouwtje is op basis van het verenkleed alleen, is nooit volledig betrouwbaar, want oude, seniele eendenvrouwtjes kunnen door een hormoonstoornis een volkomen mannelijk uiterlijk krijgen. Het was niettemin toch een mannetje: de teelballen waren geel, volledig ontwikkeld en waren elk 28 x 15 millimeter. De klap tegen het museum had het volgende fatale inwendige letsel veroorzaakt: ernstige bloedingen in de hersenen, gescheurde rechterlong, luchtpijp en lever. Beide schouderbladen en de meeste ribben waren gebroken. Dit laatste kan ook veroorzaakt zijn door de langdurige verkrachting. Verder verkeerde hij in goede gezondheid. De eend werd gebalgd (de huid opgevuld met watten) en wordt nog steeds bewaard in de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam onder catalogusnummer NMR 9989-00232.

Het duurde ruim zes jaar voordat ik deze waarneming publiceerde. Op 6 november 2001 schreef ik een stukje getiteld ‘Een leerzame verkrachting’ op de Achterpagina van NRC Handelsblad en drie dagen later verscheen de wetenschappelijke versie¹ in Deinsea, het jaarbericht van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Die publicatie is inmiddels een klassieker in zijn soort. In 2003 won ik er de Ig Nobelprijs mee, de even vaak verguisde als bejubelde onderscheiding die onderzoek beloont ‘dat mensen eerst aan het lachen maakt en daarna aan het denken zet’.

Familieband?

Omdat in die tijd het DNA-onderzoek bij vogels nog in de kinderschoenen stond, is geen sperma van de verkrachter uit de cloaca van de dode eend verzameld. Samen met een beetje bloed van het raamslachtoffer had – anno 2009 – met gemak een eventuele familieband aangetoond kunnen worden. Misschien vergreep een vader zich aan zijn zoon, zoon aan vader. Of was opa in het spel? Incestueuze homoseksuele necrofilie, stel je voor. We zullen het nooit weten.

De fatale vlucht

Wat ik wel heb kunnen reconstrueren, zijn de omstandigheden die leidden tot dit curieuze drama. Hoewel ik de gebeurtenissen voorafgaand aan het moment dat NMR 9989-00232 tegen het museumgebouw aanvloog niet gezien heb, ben ik ervan overtuigd dat het raamslachtoffer in volle vlucht achternagezeten werd door zijn verkrachter die een aanvaring met de gevel wist te voorkomen en naast de dode eend landde. Hij kwam niet toevallig langs, zag een dode soortgenoot liggen en dacht ‘kom, laat ik die eens even nemen’. Nee, de woerd rondde een gedragspatroon af dat ingezet werd in de sloot die haaks op het nieuwbouwpaviljoen ligt. De sloot diende als aanvliegroute.

In dit verband is het belangrijk te weten dat bij de wilde eend verkrachting een belangrijk onderdeel van de voortplantingsstrategie is. Ik ga hierbij voor het gemak even uit van heteroseksuele eenden (bij homoseksuelen is het niet veel anders). Vanaf medio maart, wanneer de mannetjes hun vaste partners (die op eieren zitten) verlaten, liggen ze in groepjes op de loer. Meestal begint een verkrachtingspoging op het water. Om te ontsnappen duikt de vrouwtjeseend onder (waarbij sommigen zelfs verdrinken) of gaat op de wieken, waarna haar belager soms samen met een groeiend aantal andere verhitte woerden de achtervolging inzet. Zo’n achtervolgingsvlucht wordt in de eendenliteratuur ‘Attempted Rape Flight’ genoemd. Meestal komt het vrouwtje vliegend met de schrik vrij, hoewel het slachtoffer ook tot landen gedwongen kan worden waarna er een (groeps)verkrachting volgt. Een dergelijk gedragspatroon is normaal, ook onder de eenden die in het Museumpark leven.

NMR 9989-00232 is dus op de vlucht voor zijn belager de dood tegemoet gevlogen. Gierend van het testosteron weerhield de plotselinge dood van zijn ‘partner’ de achtervolgende eend er niet van om zijn werk af te maken. Een onmiskenbaar geval van necrofilie was het gevolg. Van verkrachting (gedwongen seks) was eigenlijk geen sprake. De dode eend stribbelde niet tegen en de woerd ging daarom onvermoeibaar meer dan een uur² door, tot ik intervenieerde.

Nadat mijn waarneming en de publicatie erover enige bekendheid kregen, kwam er van twee kanten kritiek. Er waren mensen die zeiden: ‘Hoe kon je er zo emotieloos bij gaan zitten kijken en turven, je had direct moeten ingrijpen.’ Anderen namen me kwalijk dat ik om triviale redenen (honger, het alarmsysteem) een einde aan het schouwspel had gemaakt: ‘Je had moeten blijven observeren, tot de eend uit zichzelf zou stoppen (of niet).’ Achteraf gezien had ik inderdaad niet moeten ingrijpen en mijn uithoudingsvermogen met dat van de eend moeten meten.

Homoseksuele eenden

Tot nu toe ben ik achteloos voorbijgegaan aan het feit dat er twee mannetjeseenden in het spel waren, terwijl juist de homoseksualiteit een extra dimensie aan het drama geeft. Op het moment dat ik de woerd bezig zag met zijn mannelijke soortgenoot en ‘dit is homoseksuele necrofilie!’ door mijn hoofd spookte, had ik nooit echt stilgestaan bij het feit dat homoseksueel gedrag bij dieren voorkomt (om van necrofilie maar te zwijgen). Inmiddels ben ik wel genezen, zeker na het lezen van het in 1999 verschenen boek van Bruce Bagemihl, getiteld Biological Exuberance – Animal Homosexuality and Natural Diversity. Dit 750 pagina’s tellende overzicht geeft – gebaseerd op wetenschappelijke literatuur – voorbeeld na voorbeeld van ruim 470 diersoorten (voornamelijk zoogdieren en vogels, maar ook vissen, reptielen en insecten) waarbij homoseksueel gedrag in alle mogelijke variaties is vastgesteld: van beffende egelvrouwtjes, kontneukende walrusmannetjes tot wederzijds masturberende mannetjes van de vampiervleermuis. Zelfs voor mij was het een openbaring. Homohaters die met droge ogen verkondigen dat homoseksualiteit niet in de natuur voorkomt, moeten dit boek ook maar eens even doorbladeren.

In de oude eendenliteratuur is wel een en ander gepubliceerd over paarvorming en seksueel gedrag bij de wilde eend, maar die artikelen draaien om de hete brij heen. Zo schreef de vooraanstaande Nederlandse waterwildkenner Tom Lebret in 1961: ‘Bij wilde eenden komen ook wel eens hechte vriendschappen tussen mannetjes voor.’ Bruce Bagemihl, in zijn hoofdstuk over eenden en ganzen, benoemt homoseksueel gedrag bij de wilde eend in klare taal: ‘In populaties varieert het aandeel mannelijke homoseksuele paren waar dan ook tussen de 2 en 19 procent.’ Opvallend is dat homoparen zelden betrapt zijn op copulatiepogingen. Wel blijkt dat homoseksuele mannetjes zich – net als heteroseksuele woerden – regelmatig te buiten gaan aan buitenechtelijke verkrachtingen. De aanrander van NMR 9989-00232 ging dus vreemd.

Necrofilie

Necrofilie, het hebben van seks met lijken, is een ander verhaal. Bij mensen wordt het meestal gezien als een perverse afwijking. Het is in de meeste landen strafbaar, maar zeker niet overal. Uit een recente studie van John Troyer van het Centre for Death and Society van de University of Bath, Engeland bleek dat in maar liefst tien (van de vijftig) Amerikaanse staten geen wetten bestaan die necrofilie verbieden. In het Verenigd Koninkrijk moet er sprake zijn van ‘penetratie’ (waarvan en waarmee is onduidelijk) om tot strafrechtelijke vervolging over te gaan. Hier, in de Lage Landen, is necrofilie niet als apart strafbaar feit opgenomen in het wetboek van strafrecht. De Nederlandse necrofiel zou hooguit kunnen worden vervolgd voor artikel 150: ‘Hij die opzettelijk en wederrechtelijk een lijk opgraaft of wegneemt of een opgegraven of weggenomen lijk verplaatst of vervoert, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.’

Hoe het ook zij, necrofilie wordt gezien als een zeldzame vorm van seksueel gedrag die tegen de heersende maatschappelijke normen en waarden in gaat: van lijken blijf je af. Notoire necrofielen zijn vaak seriemoordenaars, en slechts zelden vieze mannetjes³ die ’s nachts met een schep op het kerkhof rondspoken of lijken uit het mortuarium stelen. Psychiaters zijn het er doorgaans over eens dat necrofilie bij mensen niet veroorzaakt wordt door een specifiek verlangen naar (seks met) lijken, maar door het in bezit willen hebben van een seksuele partner die niet afwijst en tegenstribbelt.

Bij dieren die niet gehinderd worden door enig moreel of ethisch besef en slechts impulsief handelen, komt necrofiel gedrag vermoedelijk vaker voor dan we denken, maar het wordt niet of nauwelijks opgemerkt. Je moet op het juiste moment op de juiste plaats zijn, en weten wat je ziet. Vervolgens is het zaak dat er ook nog op de een of andere manier schriftelijk en/of met beeld over gerapporteerd wordt, anders beklijft er niets. Dat laatste kan een drempel zijn: je praat er gemakkelijker over bij de koffieautomaat of in het café dan dat je er een doorwrocht stukje over schrijft. Ook ik heb zes jaar rondgelopen met het verhaal van de necro-eend in mijn hoofd, voordat ik het – na aanhoudend aandringen van een goede vriend – publiceerde. Uiteindelijk is het aantal (wetenschappelijk) gedocumenteerde gevallen van necrofilie bij dieren op twee handen te tellen. Zuivere homoseksuele necrofilie op drie vingers. Hier volgt een overzicht.

‘Knabbel en Babbel’

Het eerste geval dat in de wetenschappelijke literatuur te vinden is, dateert uit 1959 en is opgetekend door de Amerikaanse bioloog Robert W. Dickerman in Journal of Mammalogy 41, bladzijde 403. Hij observeerde een knabbel-en-babbelachtige⁴ grondeekhoorn (Spermophilus tridecemlineatus) die zich vergreep aan een versdode soortgenoot. Vanwege het historische karakter van deze waarneming volgt hier een vertaling van de belangrijkste passage:

‘Op 26 april 1959, terwijl ik op een onverharde weg reed in Dakota County, Minnesota, zag ik twee grondeekhoorns van de soort Citellus⁵ tridecemlineatus op de weg. De ene rende de bermbegroeiing in, de andere was dood – naar later bleek, geschoten. Toen ik de auto stilzette, rende de eekhoorn terug de weg op. Het dier vlijde zich achter de dode eekhoorn en krulde zich op in de paringspositie. Toen hij verdween, haalde ik de dode eekhoorn op. Het was een mannetje dat zijn lichaamswarmte nog behouden had. Hij lag op zijn zij in de copulatiepositie die bekend is bij wijfjes van Citellus tridecemlineatus en C. richardsoni. Ongetwijfeld heeft de gebogen, ‘vrouwelijke pose’ van de dode eekhoorn de paringsdrift opgewekt bij het mannetje dat – in deze tijd van het jaar – een hele lage drempel voor zijn daad gehad moet hebben.’

U leest het goed: Dickerman meldde terloops, zonder enige vorm van opwinding, dat het slachtoffer een mannetje was. Hij was dus niet alleen getuige van een geval van necrofilie maar ook van de homoseksuele variant ervan, zonder dit met zoveel woorden op te schrijven. Toch maakte de oplettende bioloog zich met deze publicatie onsterfelijk door het gedrag van de grondeekhoorn ‘Davian’ te noemen, hierbij refererend naar een oude, ietwat schunnige limerick over een mijnwerker, genaamd Dave, die het lijk van een prostituee opgroef en misbruikte:

There once was a miner called Dave,
who dug up a whore from a grave.
He said with a grin,
I know it’s a sin,
but think of the money I save!

Robert Dickerman hield kennelijk wel van een geintje, wat niet wegneemt dat de term ‘Davian Behavior’ (Davidgedrag) regelmatig door vakgenoten in de Verenigde Staten werd overgenomen in het geval van seksuele interacties tussen een levend en een dood dier.

Ook de eerste aan ‘Davidgedrag’ ten prooi gevallen grondeekhoorn leeft voort, want Dickerman nam het nog warme lijkje mee voor het museum waar hij werkte. In de collectie van het Bell Museum of Natural History van de University of Minnesota wordt het tot op de dag van vandaag als opgevulde huid met losse schedel zorgvuldig bewaard onder catalogusnummer MMNH 4517 (afb. 4). De museumbeheerders hadden overigens geen weet meer van het drama achter deze grondeekhoorn, tot ik ze erop attent maakte. Hij lag er anoniem in een lade tussen exact 199 soortgenoten. Op het label staat als aanvullende in formatie slechts genoteerd dat zijn testikels (9 x 2 x 2 mm) waren ingedaald, de bijbal een spiraalvorm heeft, en de intrigerende afkorting d.o.r. die – zo bleek na navraag – dead on road betekent.

4 Het eerste en voorlopig laatste ‘slachtoffer’ van homoseksuele necrofilie bij een klein zoogdier, een grondeekhoorn, wordt bewaard in het Bell Museum of Natural History, Minnesota.(foto Sharon Jansma)

Strandlopers

Eind jaren zeventig van de vorige eeuw brachten Pete Myers en zijn collega’s zes broedseizoenen op de toendra van Noord-Alaska door om het voortplantingsgedrag van Arctische steltlopers te bestuderen. Zonder het te weten, waren zij de eersten die een vogel op homoseksuele necrofilie betrapten. Myers rapporteerde erover in een paar zinnen, onderdeel van een levendige publicatie over het promiscue leven van de Amerikaanse gestreepte strandloper (Calidris melanotus): ‘… mannetjes paren met vrijwel elk vrouwtje dat in hun territorium landt, ze raken al opgewonden als er een voorbij vliegt. Ze zijn daarbij absoluut niet kieskeurig: we hebben er een zien paren met een dood mannetje van de rosse franjepoot, en een andere deed een poging bij een bonte strandloper die net uit het ei gekropen was.’ Voor alle duidelijkheid: de rosse franjepoot (Phalaropus fulicaria) en de bonte standloper (Calidris alpina) zijn andere soorten steltlopers (dan de Amerikaanse gestreepte). Min of meer terloops maakt Myers hier dus melding van een uniek geval van interspecifieke homoseksuele necrofilie en pedofilie. Sindsdien is er niets meer vernomen van necrofilie bij strandlopers.

Postduif

Het duurde tot 1987 voordat het volgende geval van necrofilie in het dierenrijk bekend werd. Evelyn Slavid en Julie Taylor publiceerden in het gerenommeerde vogeltijdschrift British Birds een waarneming die zij deden op 27 juni 1983 in het centrum van Settle in North Yorkshire. Daar werd op een druk kruispunt een dodelijk vermoeide postduif (Columba livia) door het optrekkende verkeer over zijn kop gereden. Het lichaam van de dode duif was intact gebleven en lag, rustend op het borstbeen, voorover gekanteld met de vleugels enigszins uitgespreid. Tot hun verbazing zagen Slavid en Taylor dat er onmiddellijk een andere duif naast het verkeersslachtoffer neerplofte en met opgezette borstveren rond het kadaver begon te paraderen – typisch baltsgedrag van een seksueel opgewonden doffer. Ondanks het uitblijven van een uitnodigende respons, besteeg de duif het ontzielde lichaam van zijn soortgenoot en verloor zichzelf volgens beide ooggetuigen ‘in krachtige copulerende bewegingen’. De duif was zodanig gestimuleerd dat hij niet week voor naderende auto’s zodat er – tijdens de voorstelling – in het door- gaans zo rustige Engelse marktstadje zelfs een file ontstond. Uiteindelijk (hoe lang de paring duurde vermeldt het artikel niet) vloog de duif weer op, waarna beide dames de dode duif inspecteerden en vaststelden dat de vogel geringd was. Helaas verzuimden zij om het geslacht te bepalen (een kleinigheid als je weet waar je inwendig moet kijken) en is dus onbekend gebleven of er sprake was van hetero- of homoseksuele necrofilie. Hun waarneming werd niettemin, vier jaar na dato, goed gedocumenteerd.

Een geval van necrofilie bij duiven waarbij meerdere ‘partners’ betrokken waren, is netjes gedocumenteerd met een filmpje dat sinds 4 juli 2007 op de internetsite YouTube te zien is. Het drama speelde zich af voor de ogen van geschokte toeristen op de Piazza di Santa Croce in Florence, de plek waar Machiavelli, Michelangelo en Galilei begraven liggen. Het filmpje begint met beelden van een dode stadsduif (Columba livia domestica) die met zijn buik op het plaveisel ligt terwijl een levende duif (hierna: nummer 1) hem in de nek pikt en bestijgt. Gezien de zijwaartse draai van de staart lijkt het er sterk op dat er ook werkelijk sprake is van contact tussen de cloaca’s van beide duiven. Vervolgens verschijnen er twee andere duiven ten tonele: nummer 2, een normaal gekleurd grijs exemplaar en nummer 3, getooid in een lichtbruin verenpak. Nummer 2 jaagt nummer 1 van het kadaver, waarna nummer 3 zijn kans schoon ziet en na enige parmantige paradepasjes met de dode duif paart. Als nummer 2 ook een keer wil, jaagt nummer 3 hem weg, maar uiteindelijk kan ook hij zijn paardrift bevredigen en zijn alle drie de duiven aan de beurt geweest. Op het moment dat een voorbijganger het tafereel verstoort, zijn 64 seconden verstreken en is de video-opname ten einde. Zo te horen aan het wat overspan- nen, jolige en obscene commentaar lijkt het filmpje gemaakt door Amerikaanse jongeren. Net als bij het geval in Engeland verzuimden zij het geslacht van de dode duif vast te stellen, maar publiceerden zij onder de titel ‘Pigeons humping dead pigeon’ wel de eerste bewegende beelden van necrofiel gedrag.

Huismus

Een geval van net-niet-necrofilie met een verkeersslachtoffer vond plaats in Leiscester, Engeland. Daar zag K.E.L. Simmons op 9 mei 1984 een ruziënd groepje van vier huismussen (Passer domesticus) dat achter elkaar vliegend een drukke weg overstak. De achterste van de vier, een wijfje, werd aangetikt door een auto en viel neer op het wegdek. Ze fladderde nog een beetje en bleef daarna voor dood liggen. In de twee, drie minuten daarna kwam de mus enigszins bij en geholpen door de slipstream van passerende auto’s kroop ze weer overeind en bleef nog een beetje daas in gehurkte positie zitten, met haar kopje opgericht en verzonken tussen de schouders. Vervolgens landde er een mannetjesmus naast haar op de weg. Voordat een naderende auto hem verjoeg, besteeg hij de versufte mus en volgden er drie paringen waarbij ze (zoals gebruikelijk bij mussen) bij de kruinveren werd vastgehouden. Bij de volgende sessie wisselde het opgewonden mannetje bestijgingen af met een liefdesdans rond het wijfje, tot een auto het tweetal genadeloos platreed. Simmons, expert op het gebied van vogelgedrag, achtte het onwaarschijnlijk dat de twee mussen een paartje vormden en zag als oorzaak van dit bizarre gedragspatroon ‘de bewegingsloze, passieve houding van de vrouwtjesmus’ die kennelijk onweerstaanbaar was voor het mannetje.

1 Moeliker, C.W. (2001) ‘The first case of homosexsual necrophilia in the mallard Anas platyrhynchos (Aves: Anatidae)’. Deinsea 8: 243-247

2 Een normale paring bij de wilde eend duurt hooguit een minuut.

3 Zie ‘Het Laatste Taboe’, de weergaloze sketch van Kees van Kooten uit 1987. [http://www.youtube.com/watch?v=OaDfx5i-GfI]

4 Tekenfilm- en stripfiguren van Walt Disney.

5 In die tijd werden grondeekhoorns nog in het geslacht Citellus in gedeeld. Tegenwoordig weten we beter en heten ze Spermophilus.

2

Bent u de eendenman?

Het is donderdagmiddag 2 oktober 2003. Een grote, dikke man met een vriendelijk gezicht houdt een zware, eikenhouten deur voor me open en vraagt: ‘Are you the Duck Guy?’ Of ik de eendenman ben? Aarzelend laat ik hem mijn opgezette woerd zien en treed een monumentale marmeren hal binnen. ‘The Duck Guy is here!’ roept de dikke man. Ik ben in het Sanders theater, een van de heilige hallen van Harvard University in Cambridge, Massachusetts, waar over een paar uur een bijzondere ceremonie zal plaatsvinden: de jaarlijkse uitreiking van de Ig Nobelprijzen. De prijs beloont onderzoek ‘dat je eerst aan het lachen maakt en daarna aan het denken zet’. Ik ben een van die tien uitverkorenen, dankzij mijn artikel over het eerste geval van homoseksuele necrofilie bij de wilde eend.

Ig Nobel: een grap?

Mijn Ig Nobelavontuur begon in april 2003 met een e-mail van Marc Abrahams, redacteur van het tijdschrift Annals of Improbable Research, waarin hij verzoekt een exemplaar van mijn ‘opmerkelijke’ eendenartikel op te sturen. Ik kende het tijdschrift niet, maar dergelijke verzoeken zijn niet ongewoon en het overdrukje (de losse pagina’s van het artikel met een nietje erdoor) ging routinematig met de post mee. Tegenwoordig e-mailen wetenschappers elkaar PDF-bestanden van hun publicaties.

8 ‘Jouw geweldige dode-eend-artikel is dit jaar geselecteerd om een van de Ig Nobelprijzen te winnen’ (archief KM)

Medio mei volgde een nieuw bericht van Marc Abrahams (afb. 8): ‘Jouw geweldige dode-eend-artikel is dit jaar geselecteerd om een van de Ig Nobelprijzen te winnen. De tien nieuwe winnaars zullen worden aangekondigd en geëerd tijdens een ceremonie op 2 oktober aan de Harvard University. Er zullen verscheidene Nobelprijswinnaars aanwezig zijn om de Ig Nobelprijzen aan de nieuwe winnaars te overhandigen.’ Abrahams vraagt of ik de prijs accepteer.

Ig Nobel? Harvard? Nobelprijswinnaars? Is het een grap? Via internet⁷ kom ik er snel achter waar het om De ‘Ig ® Nobel Prize’ wordt sinds 1991 jaarlijks in de eerste week van oktober toegekend door het wetenschappelijke-humor-tijdschrift Annals of Improbable Research (AIR) aan tien (groepen) wetenschappers van verschillende disciplines en pluimage wier onderzoek mensen eerst laat lachen en daarna aan het denken zet. De categorieën volgen in grote lijnen die van de echte Nobelprijzen waarvan de winnaars een week later in Stockholm bekendgemaakt worden. De Ig Nobel Board of Governors – een schimmig gezelschap van onderzoekers, Nobelprijswinnaars, journalisten, soms een bajesklant en altijd een toevallige voorbijganger – selecteert onder aanvoering van geestelijk vader Marc Abrahams de winnaars elk jaar uit ruim zesduizend voordrachten.

De herkomst van het woord Ig Nobel kent twee verklaringen. De ene luidt dat de prijs vernoemd is naar de legendarische uitvinder Ignatius (‘Ig’) Nobel, naar eigen zeggen nazaat van Alfred Nobel. De andere verklaring houdt het op een woordspeling van het Engelse ignoble, wat niet-nobel betekent. Hoe het ook zij, de Igs – zoals de Ig Nobelprijzen door vriend en vijand genoemd worden – bejubelen het ongewone, eren vindingrijkheid en zijn bedoeld om de publieke belangstelling voor wetenschap en technologie te vergroten. Dat is een nobel doel. Nadat ik de lijst met eerdere winnaars en hun prijswinnende onderzoeken heb doorgekeken, accepteerde ik de prijs zonder aarzeling. Ik word op 2 oktober verwacht voor de Ig Nobel Prize Ceremony in Sanders Theater van Harvard University en op 4 oktober voor een lezing in het mit, het prestigieuze Massachusetts Institute of Technology. Ik moest geheimhouding beloven en vertelde het slechts aan een paar intimi. Ter voorbereiding prepareerden we in het Natuurhistorisch Museum een dode wilde eend zo- danig dat hij kon reizen. De originele geprepareerde eend, museumstuk NMR 9989-00232, is daarvoor te kwetsbaar.

Bijzonder gezelschap

Langzaam druppelen de organisatoren, de pers en de andere Ig Nobelprijswinnaars binnen in de oudste en statigste ontmoetingsplaats van Harvard. We maken kennis. Ik bevind mij in bijzonder gezelschap. John Culvenor (Australië) is winnaar van de natuurkundeprijs. Hij onderzocht hoe je het best schapen naar de plek waar ze geschoren worden kan slepen: down hill is zijn conclusie die ondersteund wordt met doorwrochte natuurkundige berekeningen. Karl Schwärzler (Liechtenstein) is winnaar van de economieprijs omdat hij het mogelijk maakte om het hele Vorstendom Liechtenstein te huren voor bedrijfsuitjes, bruiloften, bar mitswa’s en andere bijeenkomsten. Edward A. Murphy iii (Verenigde Staten) is er om de engineering-prijs in ontvangst te nemen voor wijlen zijn vader Edward A. Murphy, Jr, die in 1949 de Wet van Murphy formuleerde: ‘Als er meer dan één manier is om een taak te doen en een van die manieren zal in een ramp resulteren, dan zal iemand het zo doen’, ook wel samengevat als ‘Als iets mis kan gaan, dan gaat het mis’. Eleanor Maguire (Engeland) wint de geneeskundeprijs met haar onderzoek dat aantoonde dat (bepaalde delen van) de hersenen van Londense taxichauffeurs beter ontwikkeld zijn dan die van doorsnee-inwoners van die stad. Stefano Ghirlanda (Italië) komt de prijs voor interdisciplinair onderzoek in ontvangst nemen. Hij ontdekte op overtuigende wijze dat kippen mooie mensen prefereren. Philip Zimbardo (Verenigde Staten), bekend van het beruchte Stanford-gevangenisexperiment, wint de psychologieprijs met zijn keiharde vaststelling dat politici zeer eenvoudige persoonlijkheidsstructuren hebben. John Trinkaus (Verenigde Staten) is winnaar van de literatuurprijs voor het nauwgezet verzamelen van gegevens en het publiceren van meer dan tachtig gedetailleerde, academische rapporten over zaken die hem ergerden, zoals ‘Welk percentage van forenzen attachékoffertjes draagt’, ‘Hoeveel procent van de jongeren dragen baseballcaps met de klep naar achteren in plaats van naar voren’ of ‘Welk percentage van het winkelend publiek meer dan het aantal toegestane artikelen bij de snelle kassa van de supermarkt probeert af te rekenen’.

De winnaar van de chemieprijs, Yukio Hirose (Japan), loopt wat verdwaasd rond. De vriendelijke scheikundige spreekt nauwelijks Engels en heeft volgens mij geen idee in welk circus hij beland is. Hij ontdekte dat er in Japan slechts één historisch standbeeld is dat niet door duiven wordt bescheten en onderzocht de oorzaak: in het 123 jaar oude beeld zit arsenicum verwerkt dat kennelijk duiven weert. Hirose reconstrueerde de koper-lood-arsenicumlegering en paste die toe om overlast van duiven en ander hinderlijk gevogelte te voorkomen.

Lal Bihari uit India, winnaar van de vredesprijs voor het leiden van een actief leven terwijl hij wettelijk dood verklaard is, was de enige die niet naar de ceremonie kon komen. Het was hem als dode niet gelukt om een paspoort te krijgen.

De belangstelling van de media is groot. Langzaam krijg ik het gevoel dat de Ig Nobelprijs geen gekkigheid is. cbs News is bijzonder geïnteresseerd in mijn eendenverhaal maar de doodsaaie verslaggever kan de woorden homosexual en necrophilia niet uit zijn mond krijgen. Toch krijg ik hem voor de camera aan het lachen door de opgezette woerd onder zijn neus te duwen.

De ceremonie

Om half zeven krijgen we backstage elk een minor-domo aangewezen. Deze lieftallige, zwaar opgedofte meisjes zullen ons gedurende de show, want dat gaat het worden, begeleiden. Ondertussen tekenen in een min of meer georganiseerde chaos voorafgaande aan de ceremonie drie echte Nobelprijswinnaars onze oorkondes: Dudley Herschbach (Scheikunde, 1986), William Lipscomb (Scheikunde, 1976) en Wolfgang Ketterle (Natuurkunde, 2001). Zij hebben een avond vrijgemaakt in hun drukke academische agenda en zullen de prijzen uitreiken.

Wanneer we keurig op een rijtje het toneel betreden, regent het papieren vliegtuigjes die we vrolijk teruggooien. Het theater zit vol: de 1200 plaatsen zijn allemaal bezet met enthousiast publiek. Mijn minor-domo zet me op mijn plaats achter de echte Nobelprijswinnaars. Ik heb mijn opgezette eend binnen handbereik. Naast mij zit een bejaarde man in een tropenpak die af en toe opstaat om de papieren vliegtuigjes van het toneel te vegen. Hij stelt zich voor als Roy Glauber: ‘Ik ben vanavond zoals altijd de veger.’ Twee jaar later zou hij de (echte) Nobelprijs voor de natuurkunde winnen, voor zijn bijdrage aan de kwantumtheorie van optische coherentie.

De ceremonie voltrekt zich in een rap tempo. Marc Abrahams praat alles aan elkaar. De prijsuitreikingen, waarbij het publiek met geprojecteerde teksten en beelden wordt geïnformeerd over het prijswinnende onder- zoek, worden afgewisseld met een mini-opera in drie bedrijven (over twee zuurstofatomen die verliefd worden), vier lezingen van 24 seconden met een samenvatting van zeven woorden door grote denkers zoals Eric Lander van het mit Center of Genome Research en Lene Hau, hoogleraar natuurkunde aan Harvard University. Ook is er een aantal Moments of Science, scheikundeproefjes uitgevoerd met veel vloeibaar stikstof. Helaas ontgaat mij veel omdat ik op het toneel zit en de beelden en teksten die geprojecteerd worden niet kan zien. Mijn indruk is dat ik in een film van Monty Python terechtgekomen ben.

Elke winnaar heeft 60 seconden om na het ontvangen van de prijs iets te zeggen. Als ze te lang van stof zijn, worden ze onverbiddelijk het zwijgen opgelegd door een schattig achtjarig meisje – Miss Sweetie Poe genaamd – met de voortdurend herhaalde, onweerstaanbare woorden ‘Please stop. I’m bored. Please stop. I’m bored. Please stop. I’m bored.’ Ik ben winnaar nummer 10, de laatste van de avond. Marc Abrahams kondigt me aan en leest de officiële citatie voor:

‘De Ig Nobel biologieprijs 2003 gaat naar Kees Moeliker van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, Nederland, voor het documenteren van het eerste wetenschappelijk vastgestelde geval van homoseksuele necrofilie, bij de wilde eend.’

Mijn domo duwt me zachtjes door een gordijn naar het midden van het toneel. Nobelprijswinnaar Wolfgang Ketterle overhandigt me de prijs, schudt onophoudelijk mijn hand en mompelt iets onverstaanbaars dat vast welgemeend is. Nadat het publiek – kennelijk aangezet door een geprojecteerde tekst – hun luide gekwaak staakt, gaan mijn 60 seconden in: (hier volgt, zo goed en kwaad als dat gaat, een Nederlandse vertaling van het transcript van mijn – ter plaatse geïmproviseerde – Engelstalige toespraak)

9 ‘Ik haal de opgezette woerd uit mijn tas en houd hem boven mijn hoofd.’ (foto Takara Co Ltd.)

‘Dank u zeer voor deze, eh, prijs. Laat mij u uitleggen waar mijn winnende artikel over gaat. Ik zag twee wilde eenden. In het geval dat jullie geen vogelkundigen zijn: dat is een eend zoals deze. [Ik haal de opgezette woerd uit mijn tas en houd hem boven mijn hoofd (afb. 9 en 10).]

10 Cartoon door Peaco Todd.

Het punt is, dat ze allebei van het mannelijke geslacht waren, en een van de twee was dood. De dode was tegen de gevel van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam gevlogen, waar ik werk als conservator. De levende eend kroop op de dode en verkrachtte hem, gedurende meer dan een uur. Toen was het tijd om naar huis te gaan, ik kreeg honger. Ik verzamelde de dode eend en verrichtte er sectie op. Het was inderdaad een mannetje. Niemand had dit gedrag eerder bij wilde eenden gezien en erover gerapporteerd. Ik wel, en dat is vermoedelijk de reden dat ik hier ben. Ik dank u zeer.’

De prijs is een fraai knutselwerkje bestaande uit een badkamertegel beplakt met de tekst ‘Ig Nobel Prize 2003’ met daarop bevestigd een perspex kubus waarin zich naar zeggen een goudstaaf ter grootte van exact één nanometer bevindt (‘nano’ was het thema van de ceremonie). Mijn lieftallige minor-domo brengt me de bijbehorende oorkonde (afb. 11). Na afloop is er een chaotisch fotomoment en mengt het enthousiaste publiek en de pers zich op het toneel tussen de winnaars en organisatoren. Een vrouw klampt zich aan me vast en zegt: ‘Ik ben zo in de war. Ik wist niet dat dit gedrag in de natuur voorkomt. Ik dacht dat alleen mensen tot zulke dingen in staat zijn.’

11 De bij de Ig Nobelprijs behorende oorkonde.(archief KM)

Eer of afgang?

Vaak is mij gevraagd of het winnen van een Ig Nobel prijs een eer of een afgang is. Om die vraag te beantwoorden moet je beseffen waar het bij de Igs om draait. Het is volgens mij satire op zijn best, met in het achterhoofd een belangrijk doel: belangstelling wekken voor wetenschap. Snap je het niet, wil je het niet snappen of sta je niet achter hetgeen je onderzocht/gepubliceerd hebt, dan bedank je voor de eer. Die kans krijg je, want het moet wel leuk blijven voor de winnaars. Snap je het wel, dan speel je het spel mee. Je boekt en betaalt zelf een vlucht naar Boston, je neemt deel aan de wonderlijke prijsuitreiking en je laat je bekogelen met papieren vliegtuigjes. Ter samenvatting herhaal ik in dit verband graag de woorden die Marc Abrahams elk jaar na afloop van de ceremonie uitspreekt: ‘If you didn’t win an Ig Nobel Prize – and especially if you did – better luck next year!’

De Igduck

De speciaal voor de ceremonie geprepareerde wilde eend heb ik na de festiviteiten in oktober 2003 aangeboden aan het Museum of Comparative Zoology van Harvard University. De toenmalige conservator heeft de schenking in dank aanvaard en kende de eend catalogusnummer mcz 335714 toe. Eigenhandig heb ik op het label geschreven welke historische rol dit museumstuk gespeeld had. De schenking bleek een gouden greep te zijn. Ik keerde namelijk jaarlijks terug naar de ceremonie om even met de eend te zwaaien. De opkomst van de vogelgriep had transport van vogels, ook opgezette, er niet makkelijker op gemaakt. De papierwinkel voor reizen met een opgezette vogel naar en van de Verenigde Staten is enorm. Gelukkig had ik ter plaatse de ‘Igduck’ altijd tot mijn beschikking. Een e-mail naar de vogelafdeling van het museum was voldoende om mcz 335714 te lenen voor zijn ceremoniële rol op de eerste donderdag van oktober, wanneer traditioneel de Ig Nobelprijzen worden uitgereikt. Tot ik eind september 2008 het museum het gebruikelijke verzoek stuurde om de eend voor een dag of twee te lenen. Tot mijn verbazing werd ik doorverwezen naar de afdeling die niet-wetenschappelijke bruiklenen (daar viel mijn verzoek onder) behandelde. De officiële aanvraagprocedure zou weken (wellicht maanden) en bergen papier vergen. Uiteindelijk bleek dat er wat beleidsen personeelswisselingen plaatsgevonden hadden. De nieuwe vogelconservator vond het gebruik van het museumstuk tijdens de Ig Nobel prijsceremonie ‘niet in overeenstemming met de missie van de vogelafdeling en zelfs ongepast’. Bovendien had ik de eend ooit ‘geretourneerd met ongedierte dat een bedreiging vormde voor de hele mcz-collectie’. De waarheid werd hier helaas geweld aangedaan: ik leende de eend inclusief museumkeverinfectie en maakte mijn Amerikaanse collega’s daar bij terugbrengen op attent. Hoe het ook zij, men was onvermurw baar. De Igduck blijft voortaan in de veilige, smetvrije omgeving van het Museum of Comparative Zoology en dat is ook wel een geruststellende gedachte. Als stand-in voor de ceremonie vond ik een vrolijk kwakende latexeend (afb. 12) die normaal gesproken dienstdoet als hondenspeelgoed.

12 De stand-in Igduck voor ceremoniële doeleinden, sinds 2008.(foto KM)

Vijf jaar lachen en nadenken

Het is nu vijf jaar geleden dat ik samen met de dode eend de Ig Nobelprijs won. Dankzij de publiciteit die dat gegenereerd heeft, geniet ‘de eend’ grote bekendheid. Talloze keren heb ik in binnen- en buitenland voor radio, tv, in kranten en tijdschriften – en nu ook in dit boek – het verhaal van de eend mogen vertellen. Met de eend in mijn koffer heb ik van hot naar her gereisd om op verzoek voordrachten over homoseksuele necrofilie (en ander opmerkelijk diergedrag) te geven. Op het onderwerp rust een taboe, maar zo gauw blijkt dat het om eenden gaat, hing zelfs het publiek in de preutse Verenigde Staten aan mijn lippen. In Engeland lustten ze wel pap van het onderwerp en in Italië heb ik magistraten en geestelijken met bizarre eendenseks vermaakt. Zelfs in Oostenrijk mocht ik het eendenverhaal vertellen. Mijn opgezette, dode eend maakt diversiteit in seksueel gedrag bespreekbaar. Hoewel er in eerste instantie natuurlijk smakelijk om gelachen wordt, heeft het verhaal – geheel in lijn met de Ig filosofie – mensen ook aangezet tot nadenken, zeker in kringen waar men woorden als homoseksualiteit en necrofilie niet zo gauw in de mond neemt. Dat is pure winst.

Mijn betrokkenheid bij de Ig Nobelprijzen en Improbable Research – de organisatie die ze uitreikt – is in de loop der jaren gegroeid. Ik neem jaarlijks deel aan de ‘Ig Nobel Tour of the UK’ en in 2006, tijdens een treinreis van Londen naar Edinburgh, werd het plan gesmeed om in het Natuurhistorisch Museum Rotterdam een Europese vestiging te openen. Sindsdien ben ik onbezoldigd European Bureau Chief van Improbable Research, met als taak het uitbreiden van het netwerk en organiseren van evenementen. Ik ontruimde er een bureaulade voor en maakte een e-mailadres (improbable@nmr.nl) aan waar na verloop van tijd nominaties voor de Ig Nobelprijs en kopij voor de Annals of Improbable Research binnenstroomden.

Een ander gevolg van het winnen van de Ig Nobelprijs is dat ik inmiddels bekendsta als een liefhebber van bizar diergedrag. Als er ergens ter wereld een vogel vreemd gedrag vertoont of er duikt een (obscure) publicatie over op, dan weet men mij te vinden. Mijn archief groeit hierdoor gestaag. Zelf houd ik natuurlijk ook mijn ogen en oren open. De weerslag daarvan is in dit boek te vinden.

Nederlandse Ig Nobelprijswinnaars

Nederland heeft inmiddels vijf Ig Nobelprijzen in de wacht gesleept. Van de 180 die er inmiddels zijn uitgereikt sinds 1991, is dat gezien onze populatiegrootte een behoorlijk aantal. Opvallend detail: drie van de vijf Nederlandse prijswinnaars vallen in de categorie biologie. De onderzoekers die mij voorgingen, zijn Willibrord Weijmar Schultz, Eduard Mooyaart, Pek van Andel en Ida Sabelis die in 2000 de geneeskundeprijs kregen voor hun onthullende onderzoek waarbij zij voor het eerst de menselijke geslachtsgemeenschap met behulp van een MRI-scan in beeld brachten. In hetzelfde jaar won de destijds Nijmeegse fysicus André Geim samen met de Engelsman Sir Michael Berry de natuurkundeprijs voor hun onderzoek waarbij zij een kikker met behulp van magneten liet zweven.

13 Bart Knols accepteert de Ig Nobelprijs voor de biologie 2006. (foto KM)

14 Ig Nobelprijswinnaar Annelies van Bronswijk (met prijs) en Marc Abrahams, Ig Nobelceremoniemeester (met hoed).(foto KM)

In 2006 ontvingen de medisch-entomologen Bart Knols (afb. 13) en Ruurd de Jong (van Wageningen Universiteit) de biologieprijs voor hun onderzoek dat aantoonde dat het wijfje van de Afrikaanse malariamug (Anopheles gambiae) net zoveel wordt aangetrokken door de geur van Limburgse kaas als door de geur van mensenvoeten.

In 2007 volgde professor Annelies van Bronswijk (afb. 14) van de Technische Universiteit Eindhoven, ook met de biologieprijs, voor het (al ruim 30 jaar) inventariseren van alle mijten, insecten, spinnen, pseudoschorpioenen, kreeftachtigen, bacteriën, algen, varens en schimmels met wie wij elke nacht ons bed delen.

Dead Duck Day

Dead Duck Day is spontaan ontstaan op 5 juni 1996 toen een groepje medewerkers van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam besloot om de wilde eend te herdenken die zich precies een jaar eerder tegen de glazen gevel van het museum dood vloog en direct daarna werd ‘verkracht’ door een soort- en seksegenoot. Sindsdien verzamelt zich elk jaar op 5 juni om 17.55 uur (het exacte tijdstip waarop een harde klap tegen de ruit de dood van de eend aankondigde) een wisselend aantal museummedewerkers (soms stond ik er alleen) op het gazon naast het glazen nieuwbouwpaviljoen van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam en wordt kort stil gestaan bij het tragische lot van de woerd (afb. 15). De geconserveerde eend wordt uit het collectiedepot gehaald, er wordt een biertje gedronken, ideeën uitgewisseld over het voorkomen van vogelaanvaringen tegen glas en er gaan (sterke) verhalen rond over ander opmerkelijk diergedrag. Sinds 2008 is Dead Duck Day niet meer besloten, maar een officieel evenement georganiseerd door het Europese Bureau van Improbable Research. Eendenliefhebbers en andere belangstellenden worden uitgenodigd om aan de jaarlijks terugkerende korte openluchtceremonie deel te nemen, en – na afloop – mee te gaan naar restaurant Tai Wu (Mauritsweg 24-25, Rotterdam) waar traditioneel ‘menu D’ (het zesgangen-eendenmenu) wordt genuttigd.

15 Dead Duck Day 2008.(foto Jaap van Leeuwen)

Alhoewel de dood van de eend (evenals het lot van miljoenen andere gevederde raamslachtoffers) natuurlijk te betreuren is, is Dead Duck Day een vrolijke gebeurtenis waarbij wel serieus nagedacht wordt over methodes en maatregelen die voorkomen dat er jaarlijks miljoenen vogels tegen glas aan hun einde komen.

Iemand nomineren?

Kent u een onderzoek dat een Ig Nobelprijs verdient of denkt u dat u zelf voor een Ig in aanmerking komt? Stuur uw nominatie, graag met de betreffende publicatie naar:

Improbable Research
European Bureau
p/a Natuurhistorisch Museum Rotterdam
Westzeedijk 345 (Museumpark)
3015 AA Rotterdam
improbable@nmr.nl

Het European Bureau is geen echt kantoor maar een bureaulade en een e-mailadres. Bezoekers zijn echter welkom in het museum. Je kan er zomaar een Ig Nobelprijswinnaar tegen het lijf lopen. Op speciaal verzoek wordt zelfs de eend uit het collectiedepot gehaald. Vraag naar NMR 9989-00232.

7 www.improbable.com gaat.

3

De woerd en zijn wokkel

Verkeersslachtoffers zijn meestal jonge mannetjes en ze vallen bij mooi weer. Misschien is deze stelling wat kort door de bocht, maar elk ziekenhuis houdt tijdens de eerste mooie voorjaarsavond rekening met een verhoogd aanbod van snelle jongens die zich met flink wat alcohol en nog meer testosteron in het bloed te pletter hebben gereden. Bij de wilde eend (Anas platyrhynchos) is het niet veel anders. De vriezer waaruit ik als conservator de vogelcollectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam verrijk, vult zich elk voorjaar gestaag met mannetjeseenden. Bijvoorbeeld aanwinstnummer 03-131, een woerd die zich in Barendrecht in volle vlucht doodvloog tegen een auto. Hij werd versdood binnengebracht met een op volle lengte uitgestulpte penis – een mooi spiraalvormig orgaan (afb. 16) – en met (inwendige) testikels gezwollen tot het formaat pingpongbal: een mannetje op het hoogtepunt van zijn voortplantingscapaciteit, zonder twijfel aan zijn eind gekomen terwijl hij achter een voor zijn imposante lid vluchtend vrouwtje aanzat. U kent ze wel, die dramatische eendenverkrachtingen in het voorjaar. Vaak wordt één wijfje door meerdere woerden belaagd.

Ik herinner me een dramatisch geval in het park bij de

16 Dode wilde eend met uitgestulpte, wokkelvormige penis. (foto KM)

Euromast in Rotterdam. Een paar uitzonderlijk warme lentedagen had de algemeen aanwezige eenden in opperste staat van seksuele opwinding gebracht. In een vijver zwom een hitsige woerd volgens het vaste ritueel achter een vrouwtjeseend aan. In een ogenschijnlijke poging om de dans de ontspringen, maakte het wijfje wilde schijnbewegingen en vloog uiteindelijk op. Kwakend zette de woerd de achtervolging in, onmiddellijk gevolgd door een stuk of zes, zeven andere mannetjes. Na een paar rondjes boven de bomen, landde het wijfje midden tussen de picknickende parkbezoekers en volgde een fijne groepsverkrachting. Nadat drie van de zes achtervolgers een poging tot verwekken van nageslacht hadden gedaan, greep een grote man resoluut in, vermoedelijk aangezet door zijn vrouw en drie kinderen. Hij stond op van zijn picknickkleedje en bekogelde de woerden met kluiten. De eenden zochten in paniek een veilig heenkomen in de vijver en de man nam voldaan een slok uit een blikje bier. Ik begrijp die kluitengooier wel, maar zijn ingrijpen was misplaatst en nodeloos.

Eendenleed?

Dierenbeschermingsorganisaties plaatsen regelmatig oproepen om eenden niet te voeren ‘omdat ze zo overvol raken dat mannetjeseenden geen moeite meer doen om eten te vergaren en alleen tijd besteden aan het hof maken van de vrouwtjes’. Bekend is ook de uitspraak ‘dat die woerden alleen maar hitsig worden van al dat brood’ en – geloof me – een paar jaar geleden rukten in Limburg vrijwilligers van de eendenleedlijn uit na elke melding van weer een brute verkrachting.

Het leed dat woerden van de wilde eend hun vrouwelijke soortgenoten berokkenen tijdens hun voortplantingsactiviteiten is in mensenogen natuurlijk ongelooflijk groot, maar dit gedrag is niets anders dan het resultaat van natuurlijke selectie. Het behoeft geen betoog dat het dumpen van grote hoeveelheden oud brood het ecologisch evenwicht in sloot en plas niet ten goede komt, maar er is nog nooit enig verband aangetoond tussen het voeren van eenden en hun seksuele activiteit. Volgevreten of niet, bij hoge of lage populatiedichtheid, in de stad of daarbuiten, de mannetjeseend volgt slechts de universele voortplantingsstrategie die erop gericht is met succes nakomelingen te verwekken. Hoe doe je dat? Door zoveel mogelijk vrouwtjes met je zaad te insemineren. De woerd zwemt daarbij niet zomaar hitsig zijn wokkel achterna om daarna elk willekeurig wijfje te bestijgen. Nee, een lange reeks onderzoekingen toonde aan dat hij zijn slag slaat bij eenden die aan de leg zijn zodat de kans groot is dat zijn zaad daadwerkelijk bevruchte eieren en uiteindelijk ook nakomelingen oplevert. Dat er daarbij sprake is van gedwongen copulatie – of zo u wilt verkrachting – is all in the game. De woerd moet wel, want ook zijn eigen vaste partner (hij blijft vaak jaren gepaard met hetzelfde wijfje) wordt bestookt met het zaad van concurrenten. Geen wonder dat meerdere woerden een wilde achtervolging inzetten wanneer er een ovulerende eend uit het riet opduikt. Er is een kans op het verwekken van buitenechtelijk nageslacht, en tegelijkertijd is het zaak om snel met het sperma van je rivalen te concurreren. Daarom verkracht de woerd ook zijn eigen partner.

Mits ze niet kopje-onder blijft, is ook de wijfjeseend gebaat bij verkrachting. Het produceren, leggen en uitbroeden van eieren vereist namelijk een energetisch kostbare inspanning. Door op het cruciale moment het zaad (van meerdere woerden) binnen te krijgen, verhoogt zij de kans dat haar eieren ook werkelijk bevrucht worden. Er zijn dan ook talloze gevallen beschreven waarbij wijfjeseenden buitenechtelijke paring juist uitlokken en daarbij selecteren op sterke woerden.

Tegendraadse vagina

Hoewel het lijkt alsof de eendenvrouwtjes slachtoffer zijn, maken zij feitelijk de dienst uit. Hoe is kortgeleden uitgedokterd. Het heeft alles te maken met de eendenpenis en het vrouwelijke antwoord daarop: de eendenvagina. Bij vogels is het hebben van een penis een zeldzaamheid. Bijna alle vogelsoorten hebben slechts één opening, de cloaca, waardoor zowel ontlasting, urine als genitale afscheidingen (sperma, eieren) worden afgegeven. De paring bij vo- gels wordt daarom ook wel de ‘cloacal kiss’ genoemd. Bij slechts 3 procent van de circa tienduizend vogelsoorten is het mannetje uitgerust met een uitwendig geslachtsorgaan. Onder die happy few⁸ spannen eenden de kroon: zij hebben de langste lullen van allemaal én verkrachting als voortplantingsstrategie. De recordhouder is de Argentijnse stekelstaarteend (Oxyura vittata) met een gestrekte penis van 42,5 centimeter (meer dan zijn totale lichaamslengte), maar ook onze eigen wilde eend heeft er een die in lengte kan oplopen tot ruim 20 centimeter. Eendenpenissen zijn spiraalvormig en draaien tegen de klok in. Ze zijn door-gaans puntig en uitgerust met stekels. Het sperma zoekt zijn weg via de buitenkant van de spiraal. Bijzonder detail: eenden hebben hun penis niet voor de lol, het is een puur functioneel orgaan dat na het broedseizoen verdwijnt (inkrimpt) en in het volgende voorjaar weer uitgroeit.

Dat eenden een relatief lange penis hebben is al eeuwen bekend. Over de vraag waarom is lang gespeculeerd. De oorzaak wordt meestal gezocht in het feit dat eenden in het water paren: met een lange penis is de kans groter dat het sperma onverdund (door water) direct op de juiste plaats terechtkomt. Patricia Brennan van Yale University kwam met een andere verklaring. Zij onderzocht wat anatomen altijd verwaarloosd hadden: de bouw van de eendenvagina. In het wetenschappelijke tijdschrift PLoS One van mei 2007 maakte zij duidelijk dat het laatste deel van de eileider een wonderlijke met de klok mee gedraaide vorm heeft en een aantal doodlopende einden. Door deze ‘tegendraadse’ vagina kan het mannetje zijn wokkel slechts met medewerking van het wijfje succesvol inbren gen en kan zij zelfs ongewenst sperma op een zijspoor zetten. Er is sprake van een soort wapenwedloop tussen de seksen. Woerden ontwikkelden in reactie op concurrerende (verkrachtende) soortgenoten een steeds langere penis die de kans op succesvolle inseminatie vergroot. Als reactie op onvrijwillige paring (en lange eendenlullen) ontstond een lange, ingewikkeld gevormde vagina die vrouwtjeseenden de mogelijkheid biedt te kiezen welke woerd haar kostbare eieren mag bevruchten.

Wrede natuur?

In de perceptie van de moderne mens is de natuur wreed. Niet alleen die van de Afrikaanse savanne – waar hyena’s niet geremd door enig gevoel van medelijden een van pijn briesende herkauwer langzaam van zijn darmen ontdoen – maar ook de natuur van sloot en plas bij u en mij in de buurt kent zijn wreedheden. Als de verkrachtingen over hun hoogtepunt heen zijn en moedereend met haar kroost door de singel zwemt, dreigt de volgende rampspoed in het leven van de wilde eend al: meeuwen die achteloos die lieve kuikentjes uit het water pikken en in volle vlucht opslokken, reigers die vanaf de oever toehappen en snoeken die onder water op de loer liggen. Er is geen ontkomen aan. Daar sta je dan aan de slootkant met wat oud brood en je eigen nageslacht: bellen met de eendenleedlijn?

8 Struisvogels, emoes, nandoes, kiwi’s, tinamoes, zwanen, ganzen, eenden en sommige hoenders hebben wel een penis.

4

Kraaienpiraterij

Gewaarschuwd door een doffe dreun tegen de ruit, kon ik vroeger op mijn gemak van mijn werkplek opstaan en naar buiten lopen om een vogel die zich had doodgevlogen tegen de glazen gevel van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam op te rapen. Ik had als conservator geen klagen: de laatjes en weckpotten in het collectiedepot vulden zich gestaag met merels, mezen, snippen, duiven, eenden en andere onfortuinlijke raamslachtoffers. Sinds het jaar 2001 stagneert de aanwas, en niet alleen doordat er minder vogels tegen het spiegelende gebouw aan botsen. Nee, er is sprake van broodroof. Ik vind steeds meer dode vogels zonder kop, of anderszins gemutileerd. De oorzaak is lange tijd een raadsel gebleven.

Eerst dacht ik aan schedelverzamelaars die met me concurreren, want de onthoofdingen lijken met bijna chirurgische precisie, met scalpel of schaar, uitgevoerd. Uiteindelijk bleek het om zwarte kraaien (Corvus corone) te gaan die zich steeds meer als stadsvogel gedragen en ook het Muse-umpark bewonen. Het zijn er een stuk of zes – een broedpaar en wat rondschooierende vrijgezellen – en zij hebben de glazen gevel als vaste voerplaats ontdekt. Ze zitten erop te azen vanuit een kale boomtop (afb. 17), want luttele seconden na een vogelaanvaring verschijnen ze naast het vo gellijk. Bij kleine pietjes heb ik direct het nakijken en grotere raamslachtoffers worden binnen een paar minuten aangevreten. Soms denk ik dat ze mij en mijn verzamelgedrag ook kennen en zich juist daarom rothaasten. De kraaien hebben bovendien het voordeel dat zij zich niet, zoals ik, aan kantoortijden houden. Wat de aasetende kraaien achterlaten, komt eigenlijk niet meer voor opname in de collectie in aanmerking. Opvallend is dat de vogels meestal slechts onthoofd zijn. Dit fenomeen intrigeert mij mateloos. In de loop van de jaren heb ik bijgehouden wanneer, hoe en welke vogels aan kraaienpiraterij ten prooi vielen. Een doorwrochte analyse van die gegevens moet ik nog maken, maar na wat staren op het schema is mij duidelijk geworden dat alleen de wat grotere vogels (duiven, houtsnippen, merels en spechten) onthoofd worden en dat het fenomeen voornamelijk in de zomer en nazomer plaatsvindt. In juni, juli, augustus en september wordt ruim 80 procent van de raamslachtoffers uitsluitend onthoofd, terwijl de kraaien in de rest van het jaar de kadavers vaker plukken en grotendeels ter plaatse opeten.

17 Een van de Museumparkkraaien zit in zijn vaste boom te wachten op een raamslachtoffer.(foto KM)

Snelle euthanasie

Het heeft lang geduurd voor ik het bewijs had dat zwarte kraaien verantwoordelijk zijn voor de mysterieuze onthoofdingen. Tot 3 juni 2004 om precies te zijn. Toen was ik getuige van een bijzonder geval van kraaienpiraterij. Om 12.51 uur hoorde ik de welbekende doffe dreun tegen het glas. Vanaf de kantoorverdieping stak ik direct mijn hoofd uit het raam: beneden op het met madeliefjes begroeide gazon zat een houtduif (Columba palumbus). Met half gespreide vleugels en op doorgezakte pootjes keek de arme vogel een beetje groggy in het rond. Vanuit mijn ooghoek zag ik hem al zitten in het gras, een zwarte kraai, op nog geen tien meter van de duif. Ik voorzag een dramatisch tafereel en ervaring leerde mij dergelijke gevallen minutieus te documenteren. Met mijn camera in de aanslag daalde ik snel een verdieping af naar de grote tentoonstellingzaal met onbelemmerd uitzicht naar buiten. De kraai was al bij de versufte duif aangekomen en ging, zonder een seconde te aarzelen, effectief te werk. Hij plukte een paar veertjes uit de nek, en met drie welgemikte houwen onthoofdde hij de nog levende duif. Vervolgens ging hij direct met de kop in zijn snavel op de wieken, het zieltogende lichaam achterlatend. De hele actie duurde vanaf het moment van impact hooguit twee minuten, inclusief de onthoofding die nog geen tien seconden in beslag nam. Ik kon er welgeteld één foto van maken (afb. 18).

18 Zwarte kraai gaat met de duivenkop in zijn snavel op de wieken, het zieltogende lichaam achterlatend.(foto KM)

De vraag die mij bezighield, was of de duif het zonder tussenkomst van de kraai (met kop dus) gered zou hebben. Was er sprake van brute moord of snelle euthanasie? Gezeten achter de snijtafel kon mijn goede vriend Erwin Kompanje, een ervaren vogelpatholoog⁹ en bovendien me disch-ethicus van beroep, hierover uitsluitsel geven. ‘Wat een ravage,’ sprak hij hoofdschuddend terwijl hij met een tissue een flinke plas bloed tussen de organen wegdepte, ‘deze duif is op een snelle manier uit zijn lijden verlost, een schoolvoorbeeld van actieve levensbeëindiging zonder verzoek’. Hij wees me met het puntje van zijn scalpel op een breuk in het borstbeen, een gekneusd hart en twee grote scheuren in de lever die de duif ten gevolge van de aanvaring met de ruit had opgelopen. Letsel dat op korte termijn zeker fataal zou zijn geweest. De kraai handelde dus ethisch verantwoord.

19 De onthoofde houtduif is opgenomen in de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam.(foto KM)

Ter documentatie van dit geval heb ik de houtduif in de collectie opgenomen (afb. 19) onder catalogusnummer NMR 9989-01827 als droge huid (balg) met de ingewanden op 70 procent alcohol. Het label vermeldt: Rotterdam, Museumpark, 3 juni 2004; jong maar volgroeid wijfje, ovarium niet ontwikkeld; maaginhoud verse eikenblaadjes; vleugel 253 mm, staart 160 mm; gewicht 412 gram (zonder kop).

Onthoofden met een doel

Bovenstaande waarneming is bijzonder. De meeste zwarte kraaien eten ongewervelde dieren, aas (delen van dode dieren), vogeleieren, allerlei plantaardige kost en ze pakken af en toe een levende, jonge vogel of een klein zoogdier. Van predatie op relatief grote, volgroeide houtduiven ben ik slechts vijf beschreven gevallen tegengekomen. Opvallend daarbij is dat het in drie gevallen om onthoofdingen gaat.

Het eerste gedocumenteerde geval van predatie van zwarte kraaien op houtduiven dateert uit 1946 en vond plaats in het Engelse Swindon: een kraaienpaar attaqueerde een duif in de vlucht, dwong hem tot landen en doodde de vogel. Het verhaal laat in het midden of de houtduif werd opgegeten. In 1950 was het weer raak in Engeland. Op 4 januari redden twee natuurvorsers een houtduif uit de klauwen van drie zwarte kraaien die de duif even tevoren in de vlucht tegen de grond hadden gewerkt. Het mocht niet baten; ze moesten de gemolesteerde duif uit zijn lijden verlossen. Ruim dertig jaar later, op 18 mei 1982, zag een oplettende vogelaar in het St. James Park in Londen hoe een houtduif op het nippertje aan een jagende zwarte kraai ontsnapte door op het water te landen.

Latere waarnemingen van interacties tussen zwarte kraaien en houtduiven betreffen allemaal onthoofdingen. In januari 1985 werd in de omgeving van het Belgische Ohain een zwarte kraai gezien die een duif over een afstand van vierhonderd meter in de vlucht achtervolgde, neerhaalde en – terwijl het slachtoffer voor zijn leven vocht – alvast voorzichtig begon te plukken. Uiteindelijk maakten een paar ferme snavelhouwen op de schedel een einde aan het duivenleven. Een uur later vond de waarnemer de houtduif zonder kop in de met bloed bevlekte sneeuw. Wonderwel was het kadaver verder intact. Net als in het Museumpark was de zwarte kraai schoon te werk gegaan.

Pas in 2004 werd er weer melding gemaakt van onthoofdende zwarte kraaien. In het Franse vogeltijdschrift Alauda deed René Damery uitgebreid verslag van zijn observaties in het Parc des Buttes Chaumont in het 19de arrondissement van Parijs. Tijdens een inventarisatie van de vogelbevolking van dit stadspark in 1991 en 1992 vond hij meerdere ontkopte houtduiven, zonder andere uitwendige verwondingen. Ook hier waren zwarte kraaien de boosdoeners. Ze joegen actief op duiven, meestal in de vlucht, en – net als in het Museumpark – namen ze alleen de kop mee. Ruim tien jaar later, op de Pantin-begraafplaats in Parijs, was Damery weer getuige van een onthoofding. Een kraaienpaar viel in eendrachtige samenwerking een houtduif aan: de ene kraai leidde de duif met luide kreten af, zodat de andere de duif kon verrassen, op zijn rug sprong en hem met acht à tien snavelhouwen op de schedel doodde. De kop werd er daarna onmiddellijk afgehakt en meegenomen.

Ik heb lang rondgelopen met de vraag wat de kraaien in Parijs en Rotterdam met die vogelkoppen doen, en waarom ze zich niet eenvoudigweg te buiten gaan aan een heel kadaver? Hoewel ik het niet heb gezien, denk ik dat ze de koppen ergens verstoppen en bewaren als reservevoedselvoorraad. Dat gedrag is bekend bij kraaiachtigen, maar betreft dan etensresten (achtergelaten door mensen), zaden, vruchten en noten. Een vogelkop is een overzichtelijk, makkelijk te vervoeren en energierijk hapje (hersenweefsel is moddervet) dat qua vorm overeenkomsten vertoont met meer gangbaar voedsel. Met hun zware, dolkvormige snavel kunnen ze de kop razendsnel en effectief van de romp scheiden en zijn op die manier concurrenten (soortgenoten, andere aaseters) voor. Het plukken, openen en in stukken trekken van een dode vogel vergt meer tijd en de prooiresten zijn lastiger te vervoeren en te verstoppen. Het feit dat de kraaien in het Museumpark vooral in de zomer en nazomer onthoofden, wijst erop dat ze profiteren van een verhoogd voedselaanbod (er vliegen dan veel onervaren jonge vogels tegen de glazen gevel) en zich de kieskeurigheid kunnen veroorloven. In de winter tref ik veel meer bijna leeggegeten vogelkarkassen aan.

Dodelijk glas

Hoewel ik deze en andere waarnemingen van opmerkelijk diergedrag én flink wat aanwinsten voor het museum te danken heb aan het feit dat vogels tegen het glazen museumgebouw aan vliegen, blijft het – ook voor mij – storend dat het gebouw slachtoffers maakt. Het aanbrengen van roofvogelsilhouetten hielp niet en ook het beplakken van grote vlakken met folie en letters gaf geen daling van het aantal slachtoffers te zien. Het gedrag van vogels wijst erop dat zij doorzichtig en spiegelend glas niet zien of niet begrijpen. In plaats van het glas zien zij een doorgang, een vliegroute. Ze komen ermee in botsing als hun leefgebied of de lucht erin weerspiegeld wordt of als er open zichtlijnen zijn die door glas worden onderbroken.

De Amerikaanse hoogleraar Daniel Klem Jr doet al meer dan dertig jaar onderzoek naar vogelaanvaringen met glas en hij stelt dat glas de belangrijkste door de mens veroorzaakte doodsoorzaak van vogels is. Hij heeft becij- ferd dat in Noord-Amerika per jaar één miljard vogels tegen ramen aan hun einde komen. Een gemiddelde glazen wolkenkrabber doet daarbij niet onder voor een buitenwijk met laagbouw: tweehonderd raamslachtoffers per dag. Klem noemt deze schatting nadrukkelijk ‘conservatief’. Doorgerekend op wereldschaal zijn de getallen zo hoog dat ik me afvraag of er nog wel vogels overblijven die gewoon rustig in een hoekje van ouderdom sterven. Gelukkig valt het nog wel mee: de miljard slachtoffers in Noord-Amerika vormen ‘slechts’ 5 procent van de naar schatting 20 miljard vogels die dat continent bevolken. Huiskatten zijn daar ook nog eens goed voor een miljard vogeldoden, jagers doden 120 miljoen vogels en het verkeer veroorzaakt 60 miljoen slachtoffers (per jaar).

In Nederland heeft men al een halve eeuw geleden onderzoek gedaan naar het doodvliegen van vogels tegen ramen. Men berekende, ter illustratie, het aantal merels dat slachtoffer werd van glas. Gebaseerd op een gemiddelde van één dode merel per jaar per huis-met-tuin en de ‘Algemene Woningtelling van 30 juni 1956’ kwam men op 200.000 tot 300.000 merelslachtoffers. Geen opwekkende getallen uit een tijd waarin ons land nog niet zo dichtbebouwd was, hoogbouw vrijwel ontbrak en architecten het bouwen met glas nog moesten uitvinden.

Oplossingen zijn niet eenvoudig. Beplakken van glas met stickers van welke vorm dan ook (roofvogelsilhouetten zijn leuk maar niet nodig) heeft pas effect als ze niet verder dan 10-15 centimeter uit elkaar geplaatst worden en niet groter zijn dan een mensenhand. Als u het goed wilt doen is het eigenlijk praktischer en goedkoper om het glas simpelweg met schoolbordenzwart dicht te verven. Wel is er een speciaal ontwikkelde glassoort in de handel (Ornilux) die beter zichtbaar is voor vogels en minder botsingen veroorzaakt. Ook het plaatsen van ruiten onder een hoek van 20 tot 40 graden (in plaats van verticaal) zorgt voor minder reflectie en minder vogeldoden. Dergelijke oplossingen dienen feitelijk al in de ontwerpfase van een gebouw door de architect te worden voorgesteld.

Heeft u een voedertafel in de tuin? Plaats die dan op minder dan een meter van het raam. Vraag niet waarom, maar onderzoek toonde glashard aan dat er dan geen raamslachtoffers vallen, terwijl het aantal juist toeneemt naarmate de voederplank verder van het raam verwijderd is.

Kraai als vogelverschrikker

Voor het glazen nieuwbouwpaviljoen van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam diende een mogelijke oplossing van het probleem zich uit onverwachte hoek aan. In april 2006 schonk kunstenaar Florentijn Hofman, bekend van zijn reusachtige objecten in de openbare ruimte, zijn zes meter hoge kunstwerk getiteld ‘Zwarte Kraai’ aan het museum. Dit metalen beeldbord, een natuurgetrouw silhouet van een zwarte kraai, werd in het gazon naast het nieuwbouwpaviljoen geplaatst (afb. 20). Behalve ter verfraaiing van het Museumpark, doet de kraai ook dienst als een reusachtige vogelverschrikker. Mijn telling van het aantal raamslachtoffers laat sinds 2006 een duidelijke daling zien, die best wel eens door de vogelverschrikker veroorzaakt zou kunnen zijn. De onthoofdende zwarte kraaien storen zich overigens niet aan hun metalen soortgenoot: op 29 augustus 2007 vloog een jonge en nog veelbelovende kraai zich dood tegen het glas. Ik kon hem, met kop, veiligstellen voor de collectie.

20 Het metalen beeldbord ‘Zwarte Kraai’ van Florentijn Hofman doet dienst als vogelverschrikker naast het Natuurhistorisch Museum Rotterdam.(foto KM)

9 Niet geregistreerd bij de sectie dierpathologie van de nvvp, maar niet minder deskundig.

5

Nijvere nestbouwers

Sinds ik ooit een keer in Vreewijk bij een mevrouw thuis ging kijken die mij per telefoon had gemeld dat er ‘eindeloze rijen grote, groene insecten over de muur en de vensterbank liepen’ en ter plaatse nog geen fruitvliegje kon ontdekken, ben ik altijd op mijn hoede als iemand het museum belt en een mooie aanwinst voor de collectie aanbiedt. Bijvoorbeeld: ‘We hebben een ijzeren nest gevonden op de Esso Raffinaderij, komt u het halen?’ Een vogelnest gemaakt van ijzer! In dit geval won nieuwsgierigheid het van achterdocht en haastte ik mij naar de Botlek.

Het ijzeren nest

Een gure storm zwiepte de regenvlagen over het terrein van de Esso Raffinaderij. De toch al mistroostige omgeving werd er niet vrolijker van en de veiligheidsfilm die ik voor het betreden van het terrein verplicht moest afkijken, was ook geen hoogtepunt. Gelukkig kreeg ik niet de kans om er somber van te worden, want Cor van Brug (die mij over het nest had getipt) leidde me enthousiast langs de wirwar van buizen, destillatietorens, afsluiters, powerformers en roodgloeiende ovens. Hij hield de spanning er goed in. Nog even langs de flexikoker, het paradepaard van de raffinaderij, voordat we bij de werkplaats zouden zijn waar het ijzeren nest op me wachtte. Ook al was het nog lang geen 1 april, ik zag het roestige oude ledikant al voor me. Het zou een goede grap geweest zijn.

21 Het ijzeren duivennest (NMR 9989-002470) is een sterk staaltje van aanpassing aan de vegetatieloze nestplaats.(foto KM)

Gelukkig bleek mijn wantrouwen ongegrond: het was een serieuze melding. Ik ontving het stekelige bouwwerk uit handen van de vinders Gerard de Bruin en Ben Elfring. Het stonk onmiskenbaar naar duivenstront en ook de aanwezigheid van witte eierschalen bevestigden mijn vermoeden van de identiteit van de nijvere nestbouwers: de stadsduif (Columba livia domestica). Het bouwsel bestaat uit stukjes roestvrij staaldraad, wat kippengaas en is rijkelijk doorspekt met verdroogde uitwerpselen waar- door het een stevig geheel vormt (afb. 21). De maten van het nest (20 x 40 x 40 centimeter, inclusief uitsteeksels) en de hoeveelheid uitwerpselen (totaal gewicht 1100 gram) wijzen op een lange bewoningsgeschiedenis. Duiven plegen namelijk genoegen te nemen met slechts een paar takjes (of ijzerdraadjes), leggen dan doorgaans twee eieren en hogen in de loop van de broedperiode het nest een beetje op met hun eigen afval. Bij een volgend legsel volgt wat nieuw nestmateriaal en kakken ze vrolijk verder. Op deze manier heeft ook dit nest zijn uiteindelijke vorm en stevigheid gekregen.

Onderweg naar de vindplaats van het nest ontdekten we op het hele terrein welgeteld vijf duiven die lekker droog en warm onder een enorme dampende leiding op mooi weer zaten te wachten. Cor biechtte op dat ze af en toe wat bijvoeren, ‘want ze vinden hier nog geen broodkruimel’. Ook materiaal waar duiven doorgaans hun schamele nesten van weten te maken (een paar losse takjes is al voldoende) was nergens te bekennen: de raffinaderij is op wat grasperkjes na volkomen vegetatieloos. De nestlocatie was destillatietoren 6702 van het deel van de raffinaderij waar waterstof gemaakt wordt. Op een hoogte van ruim tien meter, onder een balkonnetje, tussen een afsluiter en de mantel van de toren had een duivenpaar het nest gemaakt (afb. 22). Het was gevonden tijdens een lasklus en moest vanwege veiligheidsvoorschriften verwijderd worden. Dankzij de lassers die het nest bewaarden, is het nu een topstuk – een icoon van de stadsnatuur – in de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam.

Niets had de duiven er van weerhouden in deze woestijn van staal en beton nageslacht te verwekken en groot te brengen. Noch de eeuwigdurende herrie en de lucht van rotte eieren, noch het gebrek aan koude patat of ander menselijk afval waar stadsduiven zich normaliter mee in leven houden. Ze namen het voor lief en bouwden hun nest van materiaal dat beschikbaar was: ijzerdraad en kippengaas. Een paar kleine donsveertjes wezen erop dat er ook werkelijk duiven op het nest zijn grootgebracht. Stel je voor: zo’n hulpeloos duifje, net uit het ei, eigenlijk niet meer dan een embryo met een kaal en dun roze velletje, tussen het scherpe ijzerdraad. De kans op verwonding moet enorm zijn.

22 De vindplaats van het ijzeren duivennest, destillatietoren 6702 van de Esso Raffinaderij in Rotterdam-Botlek.(foto KM)

Het gebruik van onnatuurlijk nestmateriaal komt vaker voor, met name bij stadsvogels. Ze gebruiken materiaal dat lokaal voorhanden is. Zo plegen Amsterdamse duiven nesten van plastic patatvorkjes te maken, staan merels bekend om hun kwistig gebruik van plastic zakken en zijn er in de Europoort zilvermeeuwen gezien die hun nestkuiltjes met spijkers hadden gelardeerd.

Een nest van kleurrijk plastic

Ook stadse meerkoeten verwerken enorme hoeveelheden afval in hun nest. Dat wist ook Semâ Bekirovic, geboren in 1977 op een woonschuit in de Amstel. Zij kijkt al haar hele leven gefascineerd naar nesten van meerkoeten (Fulica atra). Op een dag bestudeerde ze een verlaten nest, en ontdekte dat er een creditcard in verwerkt was. Een voor de mens waardevol stukje plastic was nestmateriaal van een watervogel geworden. Dat zette de Amsterdamse fotografe aan het denken over vergankelijkheid en verandering, over spullen die op de een of andere manier een nieuwe functie krijgen. Semâ besloot om een uniek experiment uit te voeren: ze zou een meerkoetenpaar zover proberen te krijgen een nest te bouwen van haar afgedankte (maar toch dierbare) prullaria. Gelukkig niet gehinderd door enige vogelkundige boekenwijsheid – ‘meerkoeten bouwen hun nest van takken of waterplanten met harde vezels die reeds droog of dor zijn, zoals riet en lisdodde’ heet het officieel – maar met de kennis dat stadskoeten ook omgevingsvuil als nestmateriaal gebruiken, zocht Semâ een geschikt nest in aanbouw. Dat viel niet mee: ‘Ik begon mijn spullen te slijten bij een nest dat in het water was gebouwd, maar daar dreef het beoogde bouwmateriaal al weg voordat de koeten het in de gaten kregen.’ In de Amstel ter hoogte van de Cult Videotheek, vlak bij het Waterlooplein, vond Semâ de perfecte proefopstelling. Het was een vlotje tussen twee woonschepen waarop een paartje koeten al flink aan het bouwen was met takken en omgevingsvuil. Prettige bijkomstigheid: een van de twee meerkoeten (het mannetje, gezien zijn leidende rol bij het aandragen van nestmateriaal) leed aan een fotogenieke erfelijke afwijking, leucisme genaamd, waarbij in delen van het (zwarte) verenkleed het donkere pigment ontbreekt. ‘Albino’ is de pertinent foute benaming.

In mei en juni 2006 ging Semâ zes weken lang, twee keer per dag (‘behalve als het regende’), langs bij haar koetenpaar om ze op het vlotje te voeren met persoonlijk getint nestmateriaal: plastic dierenfiguurtjes, viltstiften, familiefoto’s, een uitgeknipte krokodil, Turkse en Oekraïense bankbiljetten, kunststof palmboompjes, naaktfoto’s, afwashandschoenen, oude kerstkaarten, kleinbeeldfilmstroken, rietjes in vele kleuren, oude tandenborstels (‘die bewaart mijn vader altijd’), koninginnedagvlaggetjes, een origamiwerkje, een uitgeknipte foto van Barbara Visser (‘ik bewonder haar werk’), een parelkettinkje, en ga zo maar door. Semâ beïnvloedde de vrije keuze van nestmateriaal een beetje door haar mooiste spulletjes te beplakken met broodkorstjes. Ze legde alles fotografisch vast (afb. 23).

Het nest groeide uit tot een imposant bouwsel van takken, kleurrijk plastic, prullaria en vreemde plaatjes. ‘De koeten waren vooral praktisch en hebben een vreemd ge voel voor esthetiek,’ luidde de conclusie van Semâ. ‘Be-halve mijn mooie spulletjes, zoals grijze en roze rietjes en oranje huishoudhandschoenen, sleepten ze ook steeds enorme hoeveelheden zwerfvuil naar het nest.’ Dat het kleurrijke nest ook voorbijgangers niet onberoerd liet, bleek uit een scherpe observatie van de fotografe: ‘Op een dag ontdekte ik een diadeem met roze hartjes in het nest. Die was niet van mij.’

23 Een Amsterdams meerkoetenpaar gebruikte persoonlijke prullaria van Semâ Bekirović als nestmateriaal.(foto’s Semâ Bekirović)

6

Buizerds in Manhattan

Central Park in hartje Manhattan is een van de betere vogelkijkplekken van de Verenigde Staten. Er worden jaarlijks ruim driehonderd soorten waargenomen. Dat is geen gek aantal voor een stadspark. Toen ik in de vogelcollectie van het American Museum of Natural History in New York werkte, haalde de collectiebeheerder me tussen de middag tussen de muffe vogelhuiden vandaan en nam me mee het park in. Zo zag ik er mijn eerste Noord-Amerikaanse vogelsoorten: flickers (grondspechten), warblers (zangertjes), grackles (troepialen) en chickadees (mezen). Ook maakte ik kennis met de ‘regulars’, het groepje vaste vogelaars van Central Park. In april 1994 lieten ze mij een noviteit zien: een paartje roodstaartbuizerds (Buteo jamaicensis) dat het jaar ervoor een nest had gebouwd op een kroonlijst langs de gevel van een statig appartementengebouw aan Fifth Avenue, nummer 927 om precies te zijn, op de hoek met 74th Street. Op de twaalfde verdieping, drie etages boven het appartement van actrice Mary Tyler Moore, hadden de roofvogels een subliem uitzicht over Central Park, hun jachtgebied. Ze vingen er duiven, ratten en eekhoorns.

De roodstaartbuizerd is de algemeenste buizerd in Noord- en Midden-Amerika en op de Caribische Eilanden. Hij is met een lichaamslengte van 56 centimeter en een spanwijdte van 135 centimeter net een tikkeltje groter dan de ‘Europese’ buizerd (Buteo buteo). Zijn verenkleed is zeer variabel, met meestal donkerbruine bovendelen en beige tot witte onderdelen. Een stabiel kenmerk is de roodbruine staart. In Amerika noemen ze buizerds hawks, niet te verwarren met onze havik.

Van een bankje, ‘hawk bench’ (het buizerdbankje) genoemd, nabij een vijver in het park waar modelbootjes ronddobberen, houden de ‘regulars’ met hun indrukwekkende batterij aan telescopen en telelenzen het nest en de buizerds van zonsopgang tot zonsondergang in de gaten. Charles Kennedy, de inmiddels overleden legendarische ‘Central Park Naturalist’, wees me op een dak van een gebouw, één blok naar het noorden, naar het balkonhekje van Woody Allens penthouse: de favoriete paarplek van het buizerdpaar. Het was me duidelijk. Deze roofvogels, die gewoonlijk in de wildernis in bomen of langs kliffen nestelen, leven hier in hartje Manhattan tussen de rich and famous. Een beetje appartement aan Fifth Avenue met uitzicht op Central Park kostte toen al 10 miljoen dollar.

Bijna tien jaar later heb ik de roodstaartbuizerds nog een keer gezien. Het nest was er nog steeds, boven twee hemels kijkende engelenfiguren, stevig verankerd tussen van die venijnige, rechtopstaande ijzeren spijltjes die duiven moeten weren. Nog steeds stonden er drommen vogelaars naar de roofvogels te turen. Nieuw voor mij was Lincoln Karim, met zijn Hubbleachtige telescoop, videocamera’s en tv-monitoren een attractie op zich. Hij documenteert tot op de dag van vandaag bijna elke beweging op en rond het nest (afb. 24) en beheert de officiële website van het vogelpaar.¹⁰ Karim kent zijn buizerds door en door. Hij weet waar ze slapen en jagen, en welke routes ze vliegen. Daardoor kan hij de mooiste foto’s maken: met een dode duif op het nest, slapend in de avondzon, spelend met een tak op een grasveld. Bij het buizerdbankje verkoopt hij er wenskaarten en kalenders van, en iedereen mag door zijn telescoop kijken.

24 Pale Male en Lola op hun nest aan Fifth Avenue. (foto’s Lincoln Karim, www.palemale.com)

De roodstaartbuizerds van Fifth Avenue hebben inmiddels bijnamen. Het mannetje heet ‘Pale Male’ (hij behoort tot de wat bleke variant) en zijn huidige partner luistert naar de naam ‘Lola’. Samen hebben ze zeven jongen grootgebracht. Bij eerdere vrouwelijke partners – luisterend naar de namen ‘First Love’, ‘Chocolate’ en ‘Blue’ – verwekte Pale Male zestien jongen. Hij is nu wereldberoemd. De van oorsprong Belgische documentairemaker Frederic Lilian completeerde na zes jaar werk in 2003 een juweel van een film over Pale Male, en de natuurcolumniste van The Wall Street Journal, Marie Winn, schreef een bestseller over de buizerds (Red-Tails in Love – a Wildlife Drama in Central Park, 1998). Pale Male en Lola zijn de ambassadeurs van de wilde natuur in New York City. New Yorkers houden van ze.

Terug met dat nest!

Dinsdag 7 december 2004 was een droevige dag in het leven van Pale Male, Lola en de vogelaars van Central Park. Het nest en de antiduivenspijltjes die het vasthoudt, werden in opdracht van de vereniging van eigenaren van 927 Fifth Avenue verwijderd. Bouwkundigen hadden – na klachten van de bewoners – geconstateerd dat het paartje roodstaartbuizerds de gemeentelijke voorschriften op het gebied van hygiëne en veiligheid met voeten trad. Een advocaat van de flatbewoners verklaarde dat ‘er bloedende karkassen voor de deur liggen en regelmatig nestmateriaal naar beneden valt’. De onder Bush versoepelde natuurbeschermingswetgeving stond vervolgens toe dat het nest mocht worden verwijderd. Juridisch zat het wel snor, maar het publiek – met de buizerdspotters en de New York Audubon Society (een natuurbeschermingsorganisatie) in de voorhoede – liep massaal en nation wide tegen de vernietiging van het nest te hoop. The New York Times veroordeelde in een redactioneel commentaar de bewoners van 927 Fifth Avenue. Er ontstond een wake bij het chique appartementengebouw. De als dierenactiviste bekendstaande Mary Tyler Moore, een benedenbuurvrouw van Pale Male en Lola, liet weten zich het lot van de roofvogels persoonlijk aan te trekken en bracht alle betrokken partijen samen om een oplossing te vinden voor het dakloze buizerdpaar. Het werd een roestvrijstalen raamwerk met rechtopstaande spijlen dat nog net voor het eind van het jaar boven de kroonlijst op de oude nestplek tegen de gevel van de twaalfde verdieping werd bevestigd. Het raamwerk moest voorkomen dat er nestmateriaal naar beneden zou vallen en zou het nest een stevige ondergrond bieden. Iedereen blij. Pale Male en Lola ook, want drie kwartier later kwamen ze de nieuwe nestellocatie inspecteren. Daarna zagen de vaste vogelaars van Central Park hoe Pale Male de eerste takken voor een nieuw nest aanvoerde. Eind februari toen het nest groot en sterk genoeg was, vond op Woody Allens balkonnetje de eerste paring plaats. In april werd er gespannen door de telescopen getuurd om een glimp op te vangen van in wit dons gehulde jongen die hun kopje boven de nestrand uitsteken. Helaas, dat blije moment bleef uit. Lola legde wel eieren maar die kwamen niet meer uit. Het buizerdpaar bleef sindsdien kinderloos.

Onvruchtbare Lola

In 2006 maakten Pale Male en Lola steeds meer uitstapjes naar andere gebouwen. Bijvoorbeeld naar de andere kant van Central Park, naar de Upper West Side, naar het monumentale Beresford-appartementencomplex, naast het American Museum of Natural History. Ook daar verbleven ze in het gezelschap van beroemdheden als komiek Jerry Seinfeld en tennisser John McEnroe. Ze bouwden er een nest dat ook geen jongen opleverde.

Een van hun andere favoriete uitkijkposten, 1040 Fifth Avenue, was op 13 juli 2007 het toneel van een drama dat fotografisch werd vastgelegd door Lincoln Karim. Een dakdekker bekogelde Pale Male met stenen terwijl hij zat (foto’s Lincoln Karim, www.palemale.com) te rusten (afb. 25). De buizerd bleef ongedeerd, maar de gemoederen in New York laaiden weer hoog op. Er werd zelfs een beloning uitgeloofd om de identiteit van de stenengooier te achterhalen.

25 Een dakdekker bekogelt Pale Male met een steentje (zie pijl).

Voorjaar 2007 zaten Pale Male en Lola weer op hun oude nest op 927 Fifth Avenue, wederom kwamen de eieren niet uit. Het derde broedseizoen in rij zonder jonge roodstaartbuizerds was afgelopen. Toen staken roofvogelspecialisten de koppen bij elkaar. Ze bestudeerden foto’s van het nest en constateerden dat de stalen spijlen van de draagconstructie door de nestkom heen staken. Die zouden het draaien van de eieren (nodig voor de goede ontwikkeling van het embryo) en het directe contact tussen broedende vogel en eieren (essentieel voor het op temperatuur houden van het broedsel) wel eens kunnen belemmeren. Besloten werd om de 92 rechtopstaande spijlen, die tot doel hadden het nest bij elkaar te houden, te verwijderen. Om een stortvloed aan protesten van het publiek te voorkomen – gerommel aan het nest lag sinds 2004 erg gevoelig – werden de werkzaamheden niet aangekondigd en eind januari 2008 snel uitgevoerd. De verwachtingen waren hooggespannen. Zou Lola haar eieren nu effectief kunnen bebroeden en draaien? Eind september was ik ter plaatse, bij het buizerdbankje in Central Park. De stemming was somber. Nee, ook dit jaar geen jongen. Toch bleef men onvermoeibaar en met enthousiasme door de telescopen kijken.

Succesvolle stadsvogel

Afgezien van de onvruchtbare eieren van Lola gaat het goed met de roodstaartbuizerds van Central Park. Pale Male Junior en Charlotte nestelen sinds 2005 met succes op het Trump Park Hotel nabij het zuidelijk deel van het park en in 2007 verhuisden ze naar de hoek van Seventh Avenue en 57th Street. Een derde paar, Tristan en Isolde genaamd, broedt op de kathedraal van Saint John the Divine, langs Amsterdam Avenue, vier huizenblokken van Central Park. Ze brachten er in 2006 en 2007 twee en drie jongen groot. In de winter kan het aantal roodstaartbuizerds in Central Park wel oplopen tot tien. Heel New York City telde in 2007 32 broedparen. Het begon allemaal begin jaren ’90 met Pale Male die Manhattan tot zijn leefgebied verkoos en als eerste roodstaartbuizerd een gebouw als nestplaats benutte.

10 www.palemale.com

7

Kwakken in Rotterdam

De enige stadskwak die ik goed kende, is opgezet op een eikenhouten plankje en draagt catalogusnummer NMR 9989-00628 (afb. 26). Het etiket vermeldt ‘verzameld mei 1933, Rotterdam’. Dat wil zeggen: geschoten en opgezet. Zo ging dat in die tijd met zeldzame vogels. Nadien zijn geen Rotterdamse kwakken meer gedocumenteerd. Het is een reigerachtige vogel, ‘nachtraaf’ (Nycticorax nycticorax) genaamd, vanwege zijn nachtelijke levenswijze en rauwe, kraaiachtige roep. De Nederlandse naam kwak is weer afgeleid van de roep: kwàhk. De kwak (afb. 26) is circa 60 centimeter groot en heeft een gedrongen lichaam met mooie rondingen, zachte grijstinten, een fluweelzwarte kruin en mantel, opvallende rode ogen en alleen in het voorjaar twee of drie lange witte sierveren over de achterhals. In Nederland verdween hij na 1900 dankzij de drooglegging van moerasgebieden. Nog steeds is de kwak zeldzaam. Nederland ligt precies op de noordgrens van zijn verspreidingsgebied. Elke zomer worden rondzwervende exemplaren gezien en komen enkele paren tot broeden in zompige natuurgebieden, zoals de Biesbosch, de Ooijpolder, het Lauwersmeer en het IJsseldal. Maar ik had in Nederland nog nooit een levende kwak gezien.

26 De enige opgezette Rotterdamse kwak. Collectie Natuurhistorisch Museum Rotterdam, NMR 9989-00628.(foto Jaap van Leeuwen)

Tot ik in april 1999 getipt werd door bureau Stadsnatuur Rotterdam over een kwak die zou broeden in Het Park bij de Euromast. Of ik even mee ging om te kijken of de waarneming klopte. Ik had er een hard hoofd in, maar eenmaal onder de kastanjeboom tegenover restaurant Chalet Suisse was ik snel overtuigd van de juistheid van de melding. Bleekgele poten, wat grijze en zwarte veren en een fonkelend rood oog dat tussen het versgroene loof over de nestrand gluurde. Voor een kenner genoeg om de vogel als kwak te determineren. Wat bezielde deze schuwe vogel die thuishoort in rivierbossen, in de delta’s van de Loire, de Po, de Rhône en de Donau, om in een park langs de Nieuwe Maas in het hart van Rotterdam neer te strijken en zelfs tot broeden over te gaan? Gaat er dan echt niets boven stadsnatuur?

Argwaan over de herkomst van de kwakken was mijn belangrijkste drijfveer om Het Park regelmatig te bezoeken. Het wijfje zat meestal op het nest en het mannetje ernaast, verscholen tussen de kastanjebloesem. De aflossingsceremonie was het enige moment waarop beide vogels goed in beeld kwamen: met veel en luidruchtig gekwak, opgezette kopveren en behoedzaam geklauter werd de zorg over de eieren overgedragen. Gedrag volgens het boekje. Alles wees op een natuurlijk broedgeval.

Eendagskuikens

Medio mei rook ik onraad. Onder de kastanjeboom vond ik twee versdode eendagskuikens. Geen standaardkost voor een kwak en bovendien behoren kippenkuikens ook niet tot het reguliere voedselaanbod van Het Park. Het bleef niet bij een incidenteel kuikentje. Dagelijks raapte ik onder de nestboom gele braakballen op: samengeperst onverteerbaar pluizig dons vermengd met complete kuikenpootjes. Waar scharrelde het kwakkenpaar zijn kostje bij elkaar? Koos Stuster, de toenmalige vogelman van Diergaarde Blijdorp, zette me op het goede spoor. Een paar jaar geleden was een aantal kwakken ontsnapt uit hun verblijf. Ze vlogen vrij rond, bleven wat in de dieren- tuin rondhangen en hebben er ook gebroed. Overigens zonder resultaat.

Het volgende scenario tekent zich af. Een paartje opportunistische kwakken verheft zich boven de Diergaarde, volgt Rotterdams langste groene ader, de Heemraadssingel, en ziet een rivier met aan de oever een bos met waterpartijen. Voor een ontsnapte dierentuinkwak is dat zonder aarzeling te beschouwen als een prima habitat. Ze voelen zich er thuis, ook door de algemeen aanwezige blauwe reigers, en bouwen een nest. Voor de maaltijd maken ze op gezette tijden een vlucht van een paar kilometer (niet uitzonderlijk voor een kwak) naar de Diergaarde waar ze bij de flamingovijver met de ooievaars concurreren om de eendagskuikens. Toen ik erop ging letten, zag ik de kwakken inderdaad de Westzeedijk of het Droogleever Fortuynplein oversteken. Het kwakkenraadsel was opgelost.

Begin juni was het nest verlaten. Er klonken geen rauwe kreten van hongerige jongen uit de kruin van de kastanjeboom. De kwakken zaten in een treurwilg, vlak boven een vijver en verschalkten zelfs af en toe een visje.

Gemakzuchtig

Sindsdien verschijnen de kwakken elk voorjaar, in maart, bij de Euromast. De afgelopen jaren nestelden ze achter in Het Park voorbij het beeld van dichter Tollens in twee exotische bomen die eerder dan alle andere bomen blad krijgen (afb. 27). Voor je het weet is het loof te dicht om ze goed te kunnen zien. Dan zie je slechts af en toe een glimp als je weet waar je moet kijken. Het zijn inmiddels twee paartjes, mogelijk zelfs drie, en ze brengen elk jaar jongen groot. De nesten zijn schamele bouwsels van takken die in het niet vallen bij de naastgelegen kolossale reigernesten. De grond onder de nestbomen is wit gekakt en hier en daar liggen de bekende gele braakballen. Na negen jaar pendelen de kwakken nog steeds heen en weer naar de Diergaarde voor hun dagelijkse portie eendagskuikens. Wonderlijk, want inmiddels zitten er zeker echte wilde vogels tussen die in voorgaande jaren in Het Park uit het ei gekropen zijn. Ze volgen hun ouders. Waarom moeilijk doen als het makkelijk kan?

27 Kwakken bij hun nest in Het Park in Rotterdam, maart 2007. (foto Jaap van Leeuwen)

8

Een jachtspin op Heijplaat

Wachten totdat je wat binnenkrijgt, dat is tegenwoordig de gangbare wijze van verzamelen in de meeste natuurhistorische musea. De tijd is voorbij dat de conservator met vlindernet en stikpot of met een buks geladen met zandhagel door het veld trekt en de collectie verrijkt. Nee, de conservator van nu teert op de grote hoeveelheid naturalia die zijn voorgangers actief bijeenbrachten en wacht tot de telefoon rinkelt met een bericht zoals ‘Er ligt een dode zeehond op het strand van Rockanje’ of ‘Vader is dood, kom alsjeblieft die vieze opgezette beesten uit de kelder halen’. Pas dan rukt hij uit.

In het Natuurhistorisch Museum Rotterdam speelt ook het publiek een rol als leverancier van aanwinsten. Steeds vaker brengt de Rotterdammer – die de natuurhistorie kennelijk hoog heeft zitten – een gevederd verkeersslachtoffer, een mammoetkies of een andersoortige natuurvondst naar het museum. Vaak zijn dat bijzonderheden.

Zo ook op zaterdag 23 december 2000. De familie Dorst uit Heijplaat, een Rotterdamse wijk gelegen op een havenpier in het Botlekgebied, meldde zich bij de museumbalie met een jampotje met van die gaten in het deksel. Over de bodem kroop traag een grasgroene spin, iets kleiner dan een kwartje: ‘Maandag gevangen op de muur in het toilet op een witte tegel, hij mist wel een poot. We hebben hem nog gevoerd met vliegen die we uit spinnenwebben in de kelder hebben gehaald.’

Hoewel ik een volkomen leek ben op spinnengebied, herkende ik deze groene soort direct want hij staat in het groot op het omslag van Spiders of Great Britain and Ireland. Ik troonde de hele familie mee naar het spinnendepot waar ik omzichtig in het dikke, driedelige naslagwerk naar de juiste afbeelding zocht. Mijn determinatie Micrommata virescens (Clerck, 1757) werd met een luid ‘jaaaa’ uit twee meisjeskelen bevestigd. Ook meneer en mevrouw Dorst knikten instemmend. Omdat de vindplaats nogal eigenaardig was en de soort in de collectie ontbrak, vroeg ik de vinders of het museum de spin mocht houden. Hij zou het met zijn handicap en op een dieet van gedroogde vliegen toch niet lang meer maken. Zonder aarzelen stelde de familie Dorst hun vondst ter beschikking aan de wetenschap en voerde ik mijn taak als conservator uit. In het verzamelbuisje met 70 procent alcohol verloor de spin zijn kleur bijna net zo snel als zijn leven (afb. 28).

Geboeid door dit schepsel verdiepte ik mij in de voorhanden zijnde spinnenliteratuur. Van Katwijk schrijft in zijn Spinnen van Nederland (1976): ‘Deze soort is nog zeldzaam ook. Met veel geluk kan men ze vinden in lichte bebossingen van eikenhakhout.’ Tirion Spinnengids (1998) geeft Micrommata virescens de Nederlandse naam groene jachtspin en meldt: ‘Meest in kruidlaag op vochtige beschutte plekken nabij bos’ en ‘Verspreiding: Nederland, België, Groot Brittannië; veruit het meeste in Zuidoost-België, zeldzaam in Noord-België en diluviaal [Oost-] Nederland. Niet in West-Nederland; Noorwegen tot Zuid-Finland.’ Hoewel het laatste woord over de verspreiding van vele spinnensoorten nog niet is gezegd, is de groene jachtspin elders in Europa aangetroffen in Duitsland, Spanje, Italië en Griekenland, en verder oostelijk via Turkije, Syrië, Israël, Zuid-Rusland, Afghanistan tot in Japan. Een groene jachtspin op een toilet in Rotterdam-Zuid is hoe dan ook iets bijzonders.

28 De jachtspin van Heijplaat in zijn potje met alcohol. Collectie Natuurhistorisch Museum Rotterdam.(foto Jaap van Leeuwen)

Zo bijzonder dat ik Arthur Decae, onze spinnenman, de aanwinst direct meldde en vroeg mijn determinatie te bevestigen. Ik zat er gelukkig niet naast. Het was onmiskenbaar een groene jachtspin, een onvolwassen exemplaar. De jeugdigheid klopte helemaal met het jaargetijde, want de soort overwintert als halfwasbeesten die in juni volwassen worden. Het betreffende exemplaar moest nog een of twee vervellingen doormaken om zich als volwassen mannetje of vrouwtje (dat was nog niet te zien) te ontpoppen. Zover is het niet gekomen.

Heeft u een kerstboom in huis?

Ook de spinnenkenner vroeg zich af hoe het beestje op de Rotterdamse linker Maasoever midden in het havengebied terechtgekomen was: ‘Wat ik me kan voorstellen is dat het een verstekeling is, meegekomen met een partij kerstbomen,’ luidde zijn theorie. ‘Maar waar komt zo’n kerstboom dan weer vandaan?’

Een telefoontje naar het huishouden waar de spin werd gevonden, bracht de uitkomst. Op mijn vraag ‘Heeft u een kerstboom in huis?’ antwoordde mevrouw Dorst positief. Na de verstekelingtheorie aangehoord te hebben, aarzelde ze niet om haar bloemist naar de herkomst van de kerstboom te vragen. ‘Denemarken’ was het antwoord en dat ligt aardig in de buurt van ‘Noorwegen tot Zuid-Finland’ uit Tirion Spinnengids. Hiermee is het raadsel rond de herkomst van de Rotterdamse groene jachtspin min of meer opgelost. Echt bewijs van de herkomst is er niet. Niettemin drijft het bewijsexemplaar van de eerste vondst in West-Nederland – zoals dat hoort – nog steeds in zijn potje met alcohol en draagt catalogusnummer NMR 9939-006277.

9

De ral van Nozeman

Vogels komen soms op vreemde plekken terecht. Zo ben ik nog steeds gefascineerd door de woudaap (Ixobrychus minutus) die in december 1990 tijdens een koopavond in een schoenenwinkel op de Lijnbaan in Rotterdam door medewerkers van de dierenambulance achter een koelkast vandaan gehaald werd. Via het vogelopvangcentrum Karel Schot, waar de liefdevolle verpleging niet mocht baten, kreeg ik het stoffelijk overschot in handen. Het was een vrouwtje in jeugdkleed, wat erop wijst dat ze in het voorgaande broedseizoen uit het ei gekomen was. Ze werd opgezet en kreeg een plaats in de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam.

In Nederland is deze kleinste reigersoort met minder dan tien broedparen een uiterst schaarse broedvogel in rietmoerassen. Het is een zomervogel die eind augustus alweer wegtrekt en de winter doorbrengt in Afrika bezuiden de Sahara. Er is één decemberwaarneming uit 1912. In steden wordt de woudaap nooit gezien, laat staan hartje winter in een schoenenwinkel. Hoe en waarom de woudaap niet in Afrika maar op de Lijnbaan in een winkel terechtkwam, is altijd een raadsel gebleven. Bij een andere vogel die op een onwaarschijnlijke plek werd gevonden, kwam ik er wel achter waarom.

Weggekwijnd onder Gods oog

Versdood in een plastic Hema-tasje kwam hij binnen, op 5 april 2005. De vinder, Wilco Tuinman, bracht hem persoonlijk bij me langs in het Natuurhistorisch Museum. ‘Een waterral, dood gevonden in de kerkenraadskamer van de Remonstrantse Kerk, hier vlakbij, tegenover Museum Boijmans,’ sprak hij gedecideerd. De determinatie was juist. Slank lichaam (27 centimeter van snavel tot staart), spitse rood-zwarte snavel, lange poten en tenen die voorbij de staart steken, veren van de bovendelen zwart met brede olijfbruine randen, onderdelen leigrijs en flanken fijn zwart-wit gestreept. Onmiskenbaar een waterral (Rallus aquaticus) maar de vindplaats was onwaarschijnlijk. Wat deed een schuwe moerasvogel in een kerk in het centrum van Rotterdam?

Nadere inspectie van het vogellijkje maakte een eind aan mijn twijfel. Tussen de lange tenen zaten sporen van (eigen) ontlasting en dikke plukken stof. Dat loopt een ral niet op wanneer hij rondstapt over de zachte modderbodem van zijn natuurlijke leefgebied. Nee, deze vogel was over-duidelijk binnenshuis aan zijn einde gekomen. De brievenweger wees 55 gram aan, de helft van het gemiddelde gewicht van een waterral. Toen de vogel ter conservering uitgevild werd, bleef er inderdaad een mager, ingeteerd boutje over. Het betrof een (overigens gezond) volwassen wijfje met rijpe follikels in het ovarium. Zij wordt als balg (met watten opgevulde huid) met nummer NMR 9989-002216 bewaard (afb. 29).

Mijn speurtocht kreeg een vervolg in het kerkgebouw dat tegenwoordig alleen op zondag godshuis van de Remonstrantse Gemeente Rotterdam is en verder onder de naam Arminius functioneert als podium voor kunst, cultuur en debat. De medewerkers waren zichtbaar aangeslagen toen ik vertelde dat het onfortuinlijke waterralletje in hun bijzijn en nota bene onder Gods oog is weggekwijnd van honger, dorst en ellende. Men had wel wat gescharrel gehoord achter het orgel maar er verder geen aandacht aan geschonken. Zelfs Tommy – een hondje van een kortpotig ras – was niet door de vreemde kerkganger gealarmeerd. ‘Hij moet tijdens een expositie, toen alle deuren wagenwijd open stonden, naar binnen gevlogen zijn,’ luidde de gezamenlijke conclusie. De vinder bracht me naar de kerkenraadskamer en wees de plek aan op het parket waar hij het ralletje dood had aangetroffen. De ruimte is sfeervol ingericht, voorzien van mooie houten lambriseringen, en rondom hangen portretten van alle Rotterdamse remonstrantse predikanten. ‘Hier lag hij, onder het portret van Nozeman (afb. 30), die ken je vast wel van zijn strijd voor de zaligheid van deugdzame heidenen en als auteur van de Nederlandsche Vogelen.’

29 De waterral die de dood vond onder het portret van Nozeman. Collectie Natuurhistorisch Museum Rotterdam.(foto KM)

Ik moest toegeven dat mij slechts het vogelkundige werk van Cornelis Nozeman (1720-1786) bekend was. De veelzijdige geleerde legde de basis voor het eerste stan-daardwerk over de avifauna van Nederland dat tussen 1770 en 1829 in vijf delen verscheen. En nu stierf er in deze kerk onder zijn beeltenis een vreemde vogel. Wat is er gebeurd? De hand van God?

30 Het portret van Cornelis Nozeman in de Remonstrantse Kerk te Rotterdam.(foto KM)

Geen waterral maar porseleinhoen

Ik zocht het antwoord in het standaardwerk van Nozeman. Daarvoor moest ik bij zkw op de derde zijn, vertelde mij een vriendelijke medewerkster van de Centrale Bi bliotheek aan de Hoogstraat. De afdeling Zeldzame en Kostbare Werken bevindt zich achter glas, een beetje weggestopt achter de buitenlandse romans, en heet tegenwoordig Erasmuszaal. Ze beheren er niet voor niets ’s werelds grootste verzameling originele werken van Erasmus. Maar ook een complete Nozeman. De vijf delen Nederlandsche Vogelen; volgens hunne huishouding, aert, en eigenschappen beschreeven; alle naer ’t leeven geheel nieuw en naeuwkeurig getekend, in ’t koper gebracht, en natuurlijk gekoleurd, door, en onder opzicht van Christiaan Sepp en zoon kwamen op een karretje uit het geklimatiseerde magazijn. Ze hebben het royal-folio formaat (56 x 39 centimeter) en de zware halflederen banden kraakten toen ik ze doorwerkte. In deel drie (afb. 31), uitgegeven in 1797, kwam ik de waterral tegen. De vier pagina’s tellende beschrijving (‘… De Kop, Hals, Keel en Borst zijn bekleed met graauwe sierlyk wit gesprenkelde Pluimen…’) bleek echter geen betrekking te hebben op de waterral maar op het porseleinhoen (Porzana porzana), een andere rallensoort. Ook voor de twee bijbehorende handgekleurde kopergravures heeft overduidelijk het porseleinhoen model gestaan (afb. 32). Hoewel tijdgenoot Linnaeus vanaf 1758 voor eenduidigheid in de biologische naamgeving zorgde, maakten Nozeman en de zijnen zich schuldig aan een slordige naamsverwarring.

31 Titelblad van het derde deel van Nozemans Nederlandsche Vogelen, uit 1797.(archief KM)

Feitelijk ontbreekt de waterral dus in de Nederlandsche Vogelen en het lijkt er veel op dat het jammerlijk in de kerk gestorven exemplaar ruim twee eeuwen later gerechtigheid zocht en dominee Nozeman¹¹ met zijn neus op de feiten heeft willen drukken. Dat moet wel met een beetje hulp van boven gebeurd zijn, voeg ik daar als deugdzaam heiden aan toe.

32 De zogenaamde waterral, maar feitelijk een porseleinhoen, uit Nozemans Nederlandsche Vogelen.(archief KM)

11 Eigenlijk was medeauteur Martinus Houttuyn verantwoordelijk voor de fout, want Nozeman was in 1797 (toen deel drie uitkwam) reeds overleden. Dat kon de waterral echter niet weten.

10

De kraaiende hen

‘U doet toch iets met vreemde vogels?’ Ik krijg – sinds mijn ontdekking dat er homoseksuele necrofiele eenden zijn – wel vaker dat soort telefoontjes. Meestal volgt er een smerig praatje of een onbenullige waarneming. Uit nieuwsgierigheid en tegen beter weten in beantwoord ik die vraag toch altijd positief. Soms is dat het begin van iets moois. Zo werd ik gebeld door Jan de Koning die zich introduceerde als meubelmaker en uitvinder van wiskundige bouwdozen. Hij vertelde over fazanten in zijn volière in de Jacobustuin – de openbare binnentuin tussen de Mauritsweg, de Jacobusstraat en de Oude Binnenweg in Rotterdam, achter de boekwinkel van Maria Heiden. De uitvinder klonk serieus en ik luisterde aandachtig naar zijn verhaal: ‘Een jaar of tien geleden kreeg ik drie goudfazanten voor in de volière, een haan en twee hennen. De hennen waren altijd op de vlucht voor de hitsige haan en omwille van de rust in de kooi heb ik hem weggedaan. Uiteindelijk bleef er één hen over, ze was grijsbruin van kleur zoals alle fazantenhennen.’ Tot zover was er nog geen sprake van vreemd vogelgedrag, maar Jan de Koning hield de spanning erin: ‘Afgelopen voorjaar viel het me op dat de hen wat meer kleur kreeg, een geel-oranje gloed over de veren. Na de rui kreeg ze de kleurenpracht van een haan en ook haar gedrag veranderde, ze werd zelfbewuster, minder schuw en begon te kraaien. Mijn hen werd een haan!’

33 De versdode goudfazant, nog in het vlees.(foto KM)

Het verhaal boeide me. Ik had wel eens van spontane, uitwendige geslachtsverandering bij vogels gehoord, maar er zijn zelden ooggetuigen. Ik vroeg hoe het met de goudfazant ging en suggereerde om er eens een (echte) hen bij te zetten om te kijken of de kersverse haan geslachtsdrift zou vertonen. ‘Dat gaat niet meer lukken,’ antwoordde de fazantenhouder, ‘hij ligt hier voor me, dood. Wil je hem hebben voor de collectie?’ Ik had het niet durven hopen, maar de woorden ‘dood’ en ‘hebben?’ hoor ik als conservator graag. Nog dezelfde dag bracht Jan de Koning zijn versdode fazant naar het museum, in een boodschappentas, netjes ingepakt in een oude Spits (afb. 33).

Het bleek inderdaad een goudfazant (Chrysolophus pictus) te zijn, de gele mutant die in gevangenschap gekweekt wordt. De dode vogel vertoonde een bijna volledig mannelijk verenkleed. Slechts het kleine formaat, een paar grijsbruine borstveertjes en het ontbreken van sporen aan de poten herinneren aan ‘zijn’ tienjarige vorige leven als vrouw.

34 Het boutje (de ingewanden) van de goudfazant, met het zieke ovarium (pijl).(foto KM)

De vogel werd droog bewaard (als opgestopte huid) en haar organen gingen op sap. Samen met het ooggetuigenverslag van Jan de Koning is de goudfazant uit de Jacobus-tuin een bijzonder museumstuk, geregistreerd met catalogusnummer NMR 9989-001554 (afb. 36). Sectie op het dode fazantenlichaam bevestigde het vrouwelijke geslacht.

In de buikholte zat een verhard, donker gekleurd ovarium (eierstok) ter grootte van een pingpongbal (afb. 34). Ik ben geen vogelgynaecoloog of-patholoog, maar het was me duidelijk dat ze aan eierstokkanker leed. Dat bleek de oorzaak van haar wonderbaarlijke geslachtsverandering.

John Hunter

De eerste wetenschapper die spontane geslachtsverandering bij vogels constateerde en er genuanceerd over nadacht, was John Hunter, de befaamde Schotse anatoom en chirurg (1728-1793) die eigenhandig meer dan veertienduizend anatomische en dierkundige preparaten maakte. Een wetenschapper naar mijn hart, zeker ook omdat hij originele experimenten niet schuwde en altijd een setje geslepen messen bij zich had. Zo is er een hardnekkig gerucht dat hij zijn bloedeigen lid met zowel syfilis als gonorroe besmette om uit te vogelen of de twee ziekten gelijktijdig in hetzelfde orgaan konden voorkomen. Dat bleek het geval en zijn genezing duurde drie jaar. Zijn minder ingrijpende maar niet minder interessante observaties van geslachtsverandering bij een fazant en een pauw publiceerde hij in 1780 in de Philosophical Transactions onder de titel ‘Account of an extraordinary Pheasant’. Hierin beschrijft hij, net als Jan de Koning, hoe een vrouwelijke fazant een mannelijk verenkleed kreeg. Hunter onderzocht de fazant inwendig, vond normale vrouwelijke geslachtsorganen (ovarium en eileider) en concludeerde dat de vogel in beginsel nog steeds een vrouwtje was. Hierdoor was Hunter een van de eersten die het onderscheid maakte tussen primaire en secundaire geslachtseigenschappen: tussen de (inwendige) geslachtsorganen en de uiterlijke kenmerken die mannetjes en vrouwtjes van elkaar onderscheiden, zoals de lange staart van de pauw of de groene kop van een fazantenhaan. Een pauw die op elfjarige leeftijd – na een vruchtbaar leven met vele succesvolle legsels – ook aan de buitenkant in een mannetje veranderde, deed Hunter vermoeden dat geslachtsverandering weleens een ouderdomsverschijnsel zou kunnen zijn. Later noemde hij vogels die dit fenomeen vertonen, treffend ‘seniel’.

Halve haantjes

Hunter had gelijk dat uiterlijke geslachtsverandering een ouderdomsverschijnsel kan zijn. Maar wat de oorzaak is, werd pas een kleine vijftig jaar later bekend dankzij de onderzoekingen van de Britse ornitholoog William Yarrell, een vriend van Charles Darwin. Het jachtseizoen van 1826/1827 had hem zeven fazantenhennen opgeleverd die in meer of mindere mate een mannelijk verenkleed vertoonden. Hij sneed ze open en zag dat ze zonder uitzondering een ziek ovarium hadden (afb. 35). Yarrell toonde aan dat een gezonde eierstok van groot belang is voor een fazantenhen om ook qua uiterlijk vrouw te blijven. Bevestiging van zijn theorie vond hij bij kippenfokkers die een simpele ingreep uitvoerden op hennen: ze sneden het ovarium los van de eileider waardoor die zich niet meer verder ontwikkelde. Eenmaal hersteld van de operatie begon de kip na verloop van tijd zwak te kraaien, groeide de kam uit tot een echte hanenkam, verschenen er (korte, stompe) sporen aan de poten en vertoonde het verenkleed een kleurverandering. De kippenfokkers steriliseerden de hennen overigens niet met een wetenschappelijk maar met een commercieel doel: de kippen wel laten groeien, maar de verfijnde textuur van het jonge vlees behouden. Na tien tot twaalf maanden waren de ‘halve haantjes’ op hun best.

35 De illustratie bij het artikel van William Yarrel uit de Phil.Trans. van 1827. Links een ovarium (a) met eileider (b) van een gezonde fazant; rechts het zieke (donkere) ovarium (a) van een uiterlijk van geslacht veranderde fazant.(archief KM)

Plattere borsten, smallere heupen

Pas in de twintigste eeuw werd duidelijk dat bij vogels in aanleg – in het ei – de mannelijke en vrouwelijke geslachtsorganen gelijk zijn. Tijdens de verdere ontwikkeling van het embryo groeien de geslachtsorganen bij een mannetje uit tot (twee) teelballen en bij het vrouwtje tot één (linker)eierstok terwijl het rechtergeslachtsorgaan onderontwikkeld blijft. Het is het vrouwelijke geslachtshormoon oestrogeen, geproduceerd in de eierstok, dat ervoor zorgt dat de vrouwtjesfazant een saai vrouwelijk verenkleed krijgt en behoudt. Wanneer bij het vrouwtje het ovarium verloren gaat of niet meer naar behoren werkt, bijvoorbeeld door een tumor, degeneratie door ouderdom of een ontsteking, dan raakt de hormoonhuishouding verstoord en gaat het onderontwikkelde rechtergeslachtsorgaan zich vaak als een teelbal ontwikkelen. Door het ontbreken van oestrogeen (meer dan de productie van het mannelijk geslachtshormoon testosteron) krijgt het vrouwtje het opvallende mannelijke verenkleed. Dit gebeurde bij de fazanten van John Hunter, William Yarrell en Jan de Koning. Castratie (het verwijderen van de teelballen) zorgt niet voor het omgekeerde. Een pauw zonder ballen verliest zijn mooie staart niet, en ook een gecastreerde fazant behoudt zijn opvallende mannelijke verenkleed.

Bij mensenvrouwen na de overgang gebeurt iets soortgelijks. Wanneer de productie van oestrogeen stopt, zien we – net als bij de fazant – uiterlijke veranderingen. Ook zij krijgen wat meer mannelijke kenmerken: dunnere benen, plattere borsten, smallere heupen en meer beharing op ongebruikelijke plekken. Hunter zou deze groep vrouwen – net als vogels met een verstoorde hormoonhuis- houding en een mannelijk uiterlijk – ‘seniel’ genoemd hebben.

Eenden

Bij eenden zijn ook mooie gevallen van geslachtsverandering gedocumenteerd. In Japan werden in februari 2003 vier vrouwelijke pijlstaarten (Anas acuta) gevangen die verschillende gradaties van mannelijke kleedkenmerken vertoonden. Ze hadden de pech om in handen te vallen van zes vooraanstaande biologen (Chiba, Sakai, Sato, Honma, Murata en Sugimori) die er wel brood in zagen om hun afwijking grondig te onderzoeken. Ze euthanaseerden de eenden via de veelbeproefde methode die zij omschreven als ‘rapid decapitation’ – snelle onthoofding. Vervolgens trokken ze de pijlstaarten letterlijk binnenstebuiten. Ze werden tot in het kleinste detail bestudeerd. De conclusie luidde dat de eierstokken ernstig verkleind waren en dat de hypofysevoorkwab (in de hersenen) vergroot was, hetgeen wijst op een verstoorde geslachtshormoonhuishouding. Hoewel de Japanse onderzoekers deze mooie serie vermannelijkte pijlstaarten goed documenteerden, lieten zij na om de overblijfselen te conserveren, met uitzondering van een paar microscopische preparaten.

Bij de eidereend (Somateria mollissima) is het fenomeen ook bekend. De Nederlandse ornitholoog Cees Swennen zag vanaf 1977 jaarlijks tussen de grote groepen eidereenden op de Waddenzee bij Texel en Vlieland een aantal mannetjes met een afwijkend verenkleed dat hij niet kende. Ze leken het meest op jonge mannetjes in hun eerste prachtkleed, maar het feit dat er witte veren in de vleugel en boven het oog zaten, was verdacht. De afwij- kend gekleurde eidereenden bleven een raadsel tot Swennen er in 1987 en 1988 een aantal dood vond: ‘Bij de autopsie kwam de verassing. Ondanks de kleur van het verenkleed waren het geen jonge woerden, maar volwassen wijfjes. Ze hadden een ovarium met een eileider,’ schreef hij in Limosa, het orgaan van de Nederlandse Ornithologische Unie. Een van de vogels was achttien jaar eerder door Swennen zelf geringd en was op dat moment minstens drie jaar oud. Uit de sectie was ook gebleken dat het ovarium in slechte conditie verkeerde. Ook hier was dus sprake van een oud, ziek vrouwtje.

Een van de best gedocumenteerde (en bewaard gebleven!) gevallen van uitwendige geslachtsverandering betreft een wilde eend (Anas platyrhynchos) die in 1977 als kuikentje werd geadopteerd door een familie in Goes. Haar geschiedenis werd in 1992 in een beschrijvende stijl die niet onder doet voor die van Hunter en Yarrell door Hans Post en Erwin Kompanje gepubliceerd in het Nederlandse vogeltijdschrift Dutch Birding. Het jonge eendje, een vrouwtje, raakte gewend aan de dagelijkse verzorging en bleef jarenlang als huisdier bij het gezin. Na ongeveer tien jaar begon ze te veranderen. Ze kreeg de voor woerden kenmerkende krul in de staart, en in de loop van de daaropvolgende jaren veranderde de kleur van haar bruine verenkleed langzaam maar gestaag. Haar kop werd groen, de snavel geel, de borst kastanjebruin en de hals kreeg zelfs een witte ring. Uiteindelijk had ze een volledig mannelijk kleed, alleen haar gekwaak bleef vrouwelijk van toon. In de uit zeven eenden bestaande groep gedroeg de vogel zich echter nog steeds als een vrouwtje, en – net als voorheen – paarde ze regelmatig met de in de groep aanwezige woerden. Op 3 september 1991 stierf ze, in haar veertiende levensjaar. Het kadaver kwam voor onderzoek in handen van Post en Kompanje. Het linkerovarium was ziek. Het bleek meerdere cysten te bevatten die veroorzaakt waren door tumoren. De verwachte uitgroei van het rechtergeslachtsorgaan werd niet vastgesteld, en in de cloaca (de multifunctionele lichaamsopening) werd geen penis aangetroffen. Het was dus een anatomisch volwaardige vrouwtjeseend, met het kleed van een woerd.

36 Boven de seniele vrouwelijke wilde eend uit Goes, onder de seniele vrouwelijke goudfazant van Jan de Koning; beide met mannelijk uiterlijk en geconserveerd in de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam.(foto KM)

Net als de goudfazant van Jan de Koning wordt ook de wilde eend uit Goes, samen met het complete, zieke geslachtsapparaat, bewaard in de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam (afb. 36). Het ensemble heeft catalogusnummer NMR 9989-00168.

11

Kloten van de mus

Hoewel bij fazanten en eenden duidelijk is aangetoond dat hormonen het hebben van een mannelijk dan wel vrouwelijk verenkleed bepalen, is bij de meeste vogelsoorten het verschil tussen het mannelijke en het vrouwelijke kleed erfelijk vastgelegd. Geslachtshormonen, zoals testosteron en oestrogeen, hebben daar geen invloed op. Bij de huismus (Passer domesticus) is dat in de jaren dertig van de vorige eeuw met een serie opmerkelijke experimenten aangetoond door Warren Keck van de University of Iowa. Huismussen waren in die tijd de laboratoriumratten onder de vogels. Ze waren algemeen, onbeschermd, en de beide seksen hebben een duidelijk verschillend verenkleed. Dat is praktisch, voor onderzoekers.

Mocht u de huismus niet meer kennen, dan volgt hier een korte beschrijving. De vrouwtjesmus is vuilbruin op de bovendelen, met donkergestreepte rug en schouders, en een lichte, beige streep voorbij het oog; de onderdelen zijn licht grijsbruin, soms witachtig op de buik, meestal met een vuile zweem. De mannetjesmus heeft een grijze kruin met kastanjebruine zijden die doorlopen tot de achterhals; de rug en schouders zijn gestreept in de kleuren zwart, kastanjebruin en beige. Een opvallend kenmerk van het mannetje is de zwarte bef die vanaf de kin doorloopt naar beneden en naar links en rechts uitwaaiert over de borst. Een grote bef is een teken van mannelijke kwaliteit. Mannetjes met grote beffen zijn dominanter, bezetten de beste territoria, zijn vaker gepaard, paren meer, en zorgen beter voor hun kroost dan mannetjes met kleine, zwarte beffen. Vrouwtjesmussen weten dat.

Castreren

Onderzoeker Keck wilde weten of geslachtshormonen dit grote verschil in verenkleed veroorzaken. Hij begon met het castreren van 52 mannetjesmussen. Dat was een koud kunstje. Eerst moesten ze 24 uur vasten zodat de maag de ingreep niet in de weg zou zitten. Vervolgens werden ze bedwelmd met precies genoeg ether om ze rustig te houden. De linkerflank werd plaatselijk ontdaan van veren en tussen de laatste twee ribben werd een snede gemaakt. Via die opening verwijderde Keck de testikels met wat hij ‘een fijn instrument’ noemde. Bij mussen met grote ballen moest de ingreep ook via de rechterflank uitgevoerd worden. Omdat Keck steriel te werk ging en de wonden netjes hechtte, was sterfte door infectie verwaarloosbaar.

Vervolgens plukte hij bij die castraten – ‘kapoenen’ in zijn taalgebruik – de typische mannelijke zwarte borstveren en wachtte tot ze weer geregenereerd waren. Er kwamen weer gewone, zwarte borstveren voor in de plaats. Dagelijkse injecties met vrouwelijke hormonen hadden ook geen invloed op de kleur van de nieuwe veren. Om zeker van zijn zaak te zijn, verwijderde Keck de eierstokken van 48 vrouwtjesmussen en plukte de vogeltjes daarna kaal. Ook bij deze gesteriliseerde wijfjes kwamen de normale (geen mannelijke) veren weer terug. Bij een andere serie vrouwtjes zonder ovarium, waarbij hij heel kundig testikels implanteerde, werden ook geen kleedafwijkingen geconstateerd. Conclusie: het verenkleed is erfelijk bepaald.

Toch hebben de kloten van de mus invloed op zijn uiterlijk, namelijk op de kleur van de snavel.

Van mosterdzaadje tot kers

Het was ook in dit verband de altijd inventieve anatoom John Hunter (1728-1793) die als eerste vaststelde dat het formaat van de testikels van vogels varieert met de jaargetijden, en er ook systematische metingen aan verrichtte. Hij publiceerde zijn bevindingen in 1786 in een boek met de intrigerende titel Observations on certain parts of the animal œconomy. Voor het hoofdstuk over ‘de klieren gesitueerd tussen endeldarm en blaas’ was onder andere de huismus zijn proefdier. Hij ving een exemplaar in januari en constateerde: ‘ … een mannetjesmus, doodgemaakt in de winter, voordat de dagen beginnen te lengen, heeft hele kleine testikels.’ Elke volgende maand nekte hij weer een huismus ten behoeve van de wetenschap, opende de buikholte, zocht en vond de testikels (nog makkelijker dan castreren) en mat ze op: ‘als dat orgaan bij andere mussen bekeken wordt wanneer de buitentemperatuur stijgt en ermee doorgegaan wordt tot in het broedseizoen, dan is het verschil in testikelgrootte zeer opvallend.’ Hoewel Hunter geen maten geeft, spreekt de afbeelding van de vijf paar geïsoleerde mussenklootjes boekdelen (afb. 37). In januari zijn de testikels niet groter dan een mosterdzaadje, medio april zijn ze uitgegroeid tot het formaat van een kers. Het duurde tot 1891 voordat Friedrich Etzold de testikelgroei bij mussen in Leipzig grondig kwantificeerde: van 1,9 milli gram (het minimum) op 2 januari, tot het maximum van 639 milligram (per testikelpaar) op 12 mei. Dat is een enorme toename van zowel gewicht als volume en de daarmee samenhangende productie van het hormoon testosteron dat onder andere de geslachtsdrift veroorzaakt.

37 Het formaat van huismustestikels volgens John Hunter: 1 januari; 2 medio februari;3 begin maart;4 eind maart;5 medio april. (J.Hunter [1786] Observations on certain parts of the animal œconomy)

Die grote kloten zorgen voor de fenomenale seksuele prestaties waar de huismus bekend om is. Al in 1758 typeerde Carolus Linnaeus Fringilla domestica in zijn officiële wetenschappelijke soortbeschrijving als ‘zeer geil, hij paart vaak wel twintig keer’. De beroemde Zweedse natuurgeleerde had het goed gezien. Op het hoogtepunt van het broedseizoen (van 7-10 dagen voordat het wijfje eieren produceert tot het moment van de eileg) paart hij twee tot vier keer per uur, waarbij het mannetje tijdens elke paringssessie het wijfje gemiddeld vier keer bestijgt. Paringssessies met tien tot twintig bestijgingen, compleet met wederzijds contact tussen de cloaca’s (mussen hebben geen penis), zijn eerder regel dan uitzondering. In augustus zijn de meeste mussentestikels weer minuscuul en is de mussenseks afgelopen.

Testikels, testosteron en snavelkleur

John Hunter richtte zich als anatoom uitsluitend op het inwendige van de huismus. Had hij ook naar de buitenkant van de vogel gekeken, dan was hem vast opgevallen dat mannetjes tijdens het broedseizoen een pikzwarte snavel hebben, terwijl de snavelkleur in de rest van het jaar lichtbruin of hoornkleurig is. Warren Keck, die aantoonde dat het verenkleed van de huismus niet beïnvloed wordt door geslachtshormonen, vermoedde een relatie tussen snavelkleur en mannelijk geslachtshormoon. Het was hem opgevallen dat bij de huismussen die hij tijdens het broedseizoen had gecastreerd, na drie weken de zwarte snavel bij de basis begon te verkleuren en na drie maanden helemaal ivoorkleurig was, lichter zelfs dan de snavelkleur van de mannetjes in de winter (afb. 38). Toen hij zijn ‘kapoenen’ vervolgens inspoot met het mannelijke geslachtshormoon testosteron, verkleurden de bleke snavels binnen 25 dagen via leigrijs naar pikzwart. Het verband tussen de testikels, testosteron en de snavelkleur was aangetoond. Warren Keck publiceerde zijn klassieke studie in 1934 in het Journal of Experimental Zoology. Twee jaar later plozen zijn collega’s Emil Witschi en Robert Woods uit hoe de mussensnavel zwart wordt: het mannelijk geslachtshormoon zorgt ervoor dat bepaalde pigmentcellen in de snavelhuid het donkere pigment melanine produceren dat in de vorm van microscopisch kleine ‘korreltjes’ in de buitenste cellaag van de snavel stroomt die daardoor zwart kleurt.

38 Snavelkleur van huismusmannetjes:A zwart tijdens het broedseizoen;B hoornkleurig in de winter;C drie weken na castratie;D ivoorkleurig drie maanden na castratie.(uit:W.N.Keck [1934] Journal of Experimental Zoology 67:324)

In Nederland krijgen de huismussen de laatste jaren steeds vroeger in het voorjaar (soms al eind februari) een zwarte snavel. Kijk maar eens uit het raam als u nog mussen in de tuin heeft.

Twee eeuwen op sterkwater

De mussen en hun testikels die Warren Keck opofferde voor de wetenschap zijn niet bewaard gebleven. Hunter daarentegen bewaarde alles. Hij heeft in zijn leven een ver- zameling anatomische preparaten opgebouwd die zijn weerga niet kent. Dankzij The Royal College of Surgeons is zijn collectie tot op de dag van vandaag grotendeels bewaard gebleven in het speciaal aan de Hunter-collectie gewijde Hunterian Museum in Londen. Dat museum is vrij toegankelijk en onlangs opnieuw ingericht. Met name de zogenaamde ‘Crystal Gallery’, waarin meer dan 3000 preparaten van John Hunter zijn tentoongesteld, is een hoogtepunt. Het imposante 2,31 meter lange skelet van Charles Byrne – de Ierse reus – staat er, evenals de beroemde schedel van het tweekoppige jongetje uit Bengalen en – ook speciaal – de endeldarm van de aartsbisschop van Durham. Maar wat mij bijzonder aansprak, waren de huismussen die Hunter voor zijn testikelonderzoek gebruikte. Ze worden er in volle glorie geëxposeerd, precies zoals hij ze ruim twee eeuwen geleden vakkundig op sterkwater conserveerde, met hun vrijgeprepareerde klootjes fier naar voren (afb. 39).

39 John Hunters huismussen met vrijgeprepareerde testikels in het Hunterian Museum, Londen.(foto KM)

12

Een al te lange roede

Afgemeten aan de stortvloed van e-mails die een verlenging van drie en soms zelfs zeven ‘inches’12 in het vooruitzicht stellen, moeten mannen zich zorgen maken om hun te korte geslachtsorgaan. Gelukkig valt het in werkelijkheid wel mee. Een Italiaanse studie liet zien dat de meeste mannen die zich bij de dokter melden met een verzoek tot penisverlenging, de normale lengte van het geslachtsorgaan schromelijk overschatten. Met de enorme lullen van pornoacteurs voor ogen, wordt een lengte van 10-17 centimeter als ‘normaal’ gezien, terwijl de gemiddelde slappe, niet gestrekte (Italiaanse) penis slechts negen centimeter lang is. Maximaal gestrekt is dat getal 12,5 centimeter. In erectie komt dat neer op een lengte van hooguit 15 centimeter. Deze geruststellende gegevens zijn afkomstig van de grootste serie penismetingen die ooit gedaan is, namelijk bij 3300 jonge mannen uit Toscane tijdens de keuring voor militaire dienst in 1998. Van die gezonde Italiaanse jongens had 2,5 procent een slappe penislengte kleiner dan vier centimeter, de grens waarbij sprake is van een micropenis en een verlengende ingreep doorgaans bespreekbaar is.

Penisverkorting wordt daarentegen nooit per e-mail aangeprezen en in de medische of seksuologische literatuur is er niets over te vinden. Dat is vreemd, want bij vrouwen komt pijn tijdens de seks ten gevolge van (te) diepe penetratie wel degelijk voor. De Britse huisarts Josie Butcher die seksuele problemen van vrouwen overzichtelijk in kaart bracht in British Medical Journal, omschreef het zo: ‘Een veel voorkomende oorzaak is positioneel, waarbij de seksuele partner van de vrouw diep stoot en een eierstok raakt. Het gevoel [bij de vrouw] is vergelijkbaar met een schop tegen de testikels.’ De oplossing ligt voor de hand, maar mannen – die toch al denken dat hun lid te kort is – zitten echter niet te wachten op een dokter die zegt: ‘Zullen we hem dan maar een stukje inkorten?’

Een minder ingrijpende, maar zeker doeltreffende oplossing voor dit probleem bestaat en is al in 1593 uitgevonden. De opmerkelijke vondst was in vergetelheid geraakt maar is onlangs herontdekt door Erwin Kompanje, klinisch-ethicus bij de afdeling Intensive Care van het Erasmus MC. In die functie buigt hij zich dagelijks over vragen als: wat is hersendood? Wel of niet reanimeren? Behandeling voortzetten of staken? In zijn vrije tijd echter speurt hij in zestiende- en zeventiende-eeuwse medische boeken naar vergeten ontdekkingen. Te vaak komt hij artikelen tegen in de moderne geneeskundige literatuur waarin ontdekkingen geclaimd worden die al eeuwen eerder gedaan zijn. Men negeert oude wetenschappelijke werken en doet daarmee onrecht aan de wegbereiders van de geneeskunde. Dat zet Kompanje recht.

Inmiddels heeft hij al een stevig oeuvre aan medischhistorische artikelen op zijn naam staan. Zo eerde hij de chirurg Abraham Cyprianus die al in 1694 te Franeker een vrouw na een zwangerschap van twintig maanden mid- dels een keizersnede op de keukentafel verloste van een dode foetus. En wat te denken van zijn ontdekking van een onmiskenbaar geval van migraine zonder hoofdpijn veroorzaakt door het eten van aardbeien, in 1627 beschreven door de beroemde Duitse medicus Guilhelmus Fabricius Hildanus (1560-1634), lang voordat men het bestaan van deze allergie onderkende. Kompanje schreef erover in het toonaangevende vakblad Headache.

Penisverkorter

Het werk van Hildanus is een onuitputtelijke bron voor Kompanje, met name de zesdelige Centuriae waarin de oude chirurgijn zeshonderd medische gevalsbeschrijvingen optekende. Het tot dusverre opmerkelijkste geval ontdekte hij in deel zes, observatie 61: ‘Pijn en onvrugtbaarheid veroorzaakt door een al te groote lengte der Roede.’ Hierin verhaalt Hildanus over een jonge, getrouwde vrouw uit Keulen die in 1593 leed aan onvruchtbaarheid en een smerige ontsteking van de baarmoedermond. Samen met haar moeder kwam ze op het spreekuur van de chirurgijn. Na omzichtig vragen werd duidelijk ‘ … dat d’onmatige lengte van ’er Mans Roede in d’omhelzinge niet alleen haar geweldige pijn deed, maar dat zij lang na de verzameling noch dezelfde gevoelde; ja dat haare schamele delen daar tekens van droegen.’ Hildanus schreef enige kruidensmeerseltjes tegen de ontsteking voor en raadde aan dat zij zich voor een tijd aan ‘haares Mans gezelschap en omhelzing moest onttrekken’. De vrouw hield zich aan het doktersadvies en genas, maar verklaarde op herhaalbezoek dat zij de komst van het zwaar geschapen lid van haar man met angst en beven tegemoet zag. Hierop fabri ceerde Hildanus een opmerkelijk eenvoudig hulpmiddel: een schildje van kurk, bekleed met wol en linnen, met een gat in het midden voor de penis, dat de man ‘ten strijde trekkende’ moest voorbinden (afb. 40). De dikte van het schild voorkwam een al te diepe penetratie: ‘… de kunst was goed, ook gevoelde zij geen pijn, zij vond er wel smaak in …’ Weldra beviel zij van een gezonde dochter.

40 Penisverkorter, uitgevonden door Hildanus in 1593. (uit: Hildanus, Centuriae, 1656)

Hildanus concludeerde: ‘Alzo kunnen in den beginne groote ziekten door geringe middelen voor-gekomen worden: want hierop zoude buiten twijfel een vuile, verrotte en ongenezelyke sweeringe hebben gevolcht.’ Hij was met deze praktische behandelwijze zijn tijd ver vooruit.

Replica

Om de penisverkorter van Hildanus aan de vergetelheid te onttrekken, publiceerde Erwin Kompanje zijn heront dekking in het internationale wetenschappelijke tijdschrift Archives of Sexual Behavior. Hierin pleit hij op ethische gronden (het voorkomen van leed) voor het gebruik van het vierhonderd jaar oude hulpmiddel in de medische praktijk van vandaag. Daarmee was het nog niet klaar. Na de vondst van een mooi stuk natuurkurk in Portugal, kwam hij op het idee om een replica van het schildje te maken en zich al doende te kunnen inleven hoe Hildanus te werk was gegaan. Thuis, in zijn schuurtje, kerfde hij een ovaal uit het kurkstuk (afb. 41), zorgde dat het prettig aanvoelde tegen de onderbuik, maakte er een ergonomisch gat in waar een banaan doorheen paste en bekleedde het geheel aan de mannenkant met een stukje schapenvacht en een lapje linnen aan de vrouwenkant. De perfecte replica (afb. 42) dient als prototype voor een eventueel uit kunststof te maken moderne versie. Er heeft zich tot op heden nog niemand gemeld die de penisverkorter wil uitproberen.

41 ‘Thuis, in zijn schuurtje, kerfde hij een ovaal uit het kurkstuk.’ (foto Erwin Kompanje)

42 De door Erwin Kompanje gemaakte replica van de Hildanus Penis-verkorter.(foto KM)

De dichter, de ezel en de kalebas

In een bloemlezing van het werk van de dertiende-eeuwse Perzisch/Turkse filosoof en dichter Jalal-ad-Din Rumi (1207-1273) – ook wel Mevlana genoemd – kwam ik een ander soort penisverkorter tegen. In zijn vers, getiteld ‘Het belang van kalebasbewerken’, geeft de beroemde soefi een levendige beschrijving van de seksuele interacties tussen een vrouw en een ezel. Ik vertaal hier de relevante delen van de Engelse vertaling van Coleman Barks uit The Essential Rumi (1995):

Er was eens een dienstmaagd
die een ezel slim getraind had
om de diensten van een man te verrichten.

Uit een kalebas,
had zij een apparaat gesneden
dat over de penis van de ezel paste,
zodat hij niet te ver in haar zou dringen.

Ze had het precies gemodelleerd
tot het punt van haar genot,
en zij genoot van het arrangement,
zo vaak als zij kon.

Haar meesteres rook onraad.
Ze keek door een kier in de deur
en zag het enorme lid van het dier
en het genot van het meisje
uitgestrekt onder de ezel.

Vervolgens raakt de meesteres seksueel geprikkeld en stuurt haar dienstmaagd weg met een ingewikkelde opdracht. Het meisje wist wat er zou gebeuren en waarschuwde dat zij de kalebas moest gebruiken. Maar de vrouw was zo opgewonden (‘haar vagina gloeide en zong als een nachtegaal’) dat zij geen gevaar zag en de ezel in haar liet. Rumi vervolgt:

Haar vuur vroeg om meer,
en de ezel duwde beleefd door,
tot in haar ingewanden,
en, zonder een woord te zeggen, stierf ze.

De bewerkte kalebas die Rumi beschreef, heeft duidelijk dezelfde functie als het kurken schild dat Hildanus uitvond: het voorkomen van schade door al te diepe penetratie tijdens de geslachtsgemeenschap. Beide auteurs hadden echter geheel verschillende redenen om hun verhalen te publiceren. Het doel van Hildanus was puur medisch, terwijl Rumi de mensheid twee morele lessen leert: ‘Offer je leven niet aan je dierlijke ziel’ en ‘Open je winkel niet voordat een meester je de kunst geleerd heeft’.

Het zou mij niet verbazen als Rumi de chirurgijn Hildanus – drie eeuwen later – heeft geïnspireerd tot het fabriceren van zijn simpele maar doeltreffende penisverkorter.

12 1 inch = 2,54 cm

13

Help, de schaamluis verdwijnt!

Het is geen literatuur waar ik reikhalzend naar uitkijk, maar de Sexually Transmitted Infections (een medisch vakblad, de sti voor intimi) blader ik altijd even door – al is het maar voor de afschrikwekkend vieze plaatjes van druipers en andere seksueel overdraagbare aandoeningen. In het juni-nummer van 2006 liet ik de artikelen over rectale chlamydia, de toename van herpes in Sydney en de problemen bij het inbrengen van de plastic eendenbek (te ruw) voor wat ze zijn, maar op bladzijde 265 viel mijn oog op de titel van een artikel dat mijn interesse wekte: ‘Did the Brazilian kill the pubic louse?’ Twee Britse artsen, Nicola Armstrong en Janet Wilson, werkzaam in een ziekenhuis in Leeds constateerden sinds 1997 een sterke af-name van het aantal gevallen van schaamluis terwijl het aantal gevallen van andere seksueel overdraagbare aandoeningen zoals gonorroe en chlamydia juist toenam. ‘Help, de schaamluis verdwijnt!’ dacht ik.

Kent u het platje nog?

Voor ik verder ga, introduceer ik de schaamluis even want de kans is groot dat u dit organisme niet kent. Hij luistert naar de wetenschappelijke naam Phthirus pubis, ¹³ is beter bekend onder de volksnaam ‘platje’ en komt wereldwijd voor. Het is een ongeveer één millimeter groot parasitair (bloedzuigend) insect dat uitsluitend op mensenhaar leeft. De soort is – in tegenstelling tot de hoofd-luis – breder dan lang (afb. 43) en kan zich daardoor met het grootste gemak door het wijd ingeplante schaamhaar bewegen. In hoofdhaar dat veel dichter bij elkaar staat, loopt hij vast. Bovendien is bij de schaamluis de vorm van de klauwtjes zodanig dat hij beter houvast heeft in het op doorsnee hoekige schaamhaar, dan in het ronde hoofdhaar. Rol maar eens een schaamhaar tussen de vingers en vergelijk het gevoel met dat van een hoofdhaar. Schaamluizen leven dus in schaamhaar, hoewel ze af en toe uitstapjes maken naar buikhaar, borsthaar, okselhaar en ook op zwaar behaarde armen gevonden zijn. De laatste jaren is er een opvallende toename geconstateerd van het aantal gevallen van schaamluisinfecties in wimpers, met name bij Aziatische kleuters. Dat leefgebied is voorlopig nog uitzonderlijk, maar het zou mij niet verbazen als er sprake is van een nieuwe, nog onbeschreven, (onder)soort, de Aziatische wimperluis (Pthirus ciliae sp. nov.).

Hoewel luizen de naam hebben traag te zijn, is dat bij de schaamluis zeker niet het geval. Ze moeten wel snel zijn, want kansen om nieuwe leefgebieden te vinden doen zich niet zo vaak voor, zeker niet als de gastheer en/of gastvrouw monogaam is. Komt er een keer een verse bos schaamhaar voorbij, dan haken ze snel in en kruipen over. Daarom staat de schaamluis te boek als een seksueel overdraagbare aandoening. Juist vlak na de in vasie van een nieuw leefgebied zijn ze – op zoek naar soortgenoten (ook schaamluizen planten zich seksueel voort) – zeer mobiel en waaieren ze uit tot op de buik, dijen en verder, mits de haardichtheid daar voldoende is. Is de nieuwe leefomgeving verkend, dan trekken ze zich meestal terug naar het donkerste gebied met het meeste haar: de pubis en de perianale regio, zoals ons kruis zo mooi heet.

43 Vroege anatomische tekening van een schaamluis. St = ademhalingsopening;Tr = ademhalingsstelsel.(uit Landois, 1864)

Overdracht van schaamluis via beddengoed en kleding komt zelden voor. Tussen de lakens zijn ze tamelijk hulpeloos. Een goed gedocumenteerd geval van niet-seksuele besmetting heeft echter rond 1990 in Maleisië plaatsgevonden, ten huize van de arts Wan Omar Abdullah, werkzaam bij de Faculteit Geneeskunde van de Kebangsaan Universiteit in Kuala Lumpur. Hij vertrouwde zijn observaties in 1992 toe aan de Annals of Medical Entomology. Het is een van de meest bizarre artikelen in de schaamluisliteratuur. Dokter Abdullah had vijf vrijgezellen op bezoek. De logés deelden (om onduidelijke redenen) een matras en een sarong. Na enige dagen kreeg het gezelschap jeukklachten en hun gastheer constateerde bij vier van de vijf een ernstige besmetting van het schaamhaar met schaamluisneten. Eén logé (vermoedelijk geschoren) had negen platjes in het hoofdhaar (!) en drie in de wimpers. Dokter Abdullah, begiftigd met een onderzoekende geest, vroeg zich af hoe de luizen zich zo snel hadden verspreid. De sarong bleek daarin de hoofdrol te spelen. Een zorgvuldige inspectie van de lendendoek leverde een mooi monster schaamluizen op: 45 mannetjes, 27 vrouwtjes en 72 nimfen (onvolgroeide luizen). Ook op het matras dat de logés deelden vond de gastheer hulpeloos rondkruipende platjes, 81 om precies te zijn. Het moet een dol vrijgezellenfeestje geweest zijn bij dokter Abdullah thuis.

Biotoopvernietiging

Terug naar de dames Armstrong en Wilson. Zij weten de oorzaak van het verdwijnen van het platje in Leeds aan het overmatig verwijderen van schaamhaar, een trend die op de Britse Eilanden in 2000 is ingezet en nu schering en inslag is. Hoewel de titel van hun artikel (‘Did the Brazilian kill the pubic louse?’) anders doet vermoeden, geven de twee nieuwsgierige wetenschappers niet de Brazilianen de schuld van het verdwijnen van de schaamluis, maar de methode van schaamhaarverwijdering bij vrouwen die de ‘Brazilian’ genoemd wordt, en die kennelijk in Brazilië uitgevonden is. Hierbij – ik heb mij die methode haarfijn laten uitleggen – wordt met een kleverige pasta in één ruk al het haar van anus tot venusheuvel tot in de moeilijkste hoekjes en kieren verwijderd, vaak met uitzondering van een vertikaal streepje schaamhaar dat de ‘landing strip’ (landingsbaan) wordt genoemd. Met een beetje geluk blijft de poes vier tot zes weken kaal. U kent die schaamhaardracht vast wel van uw seksuele partner(s), van pornofilms, uit de mannenbladen of bij uzelf. Zoniet, dan wordt het tijd om uw algemene beeld van de vrouwelijke schaamstreek ernstig bij te stellen. U bent misschien – net als ik – groot geworden met de poes van Sylvia Kristel op het netvlies: zwaar zwartbehaard, vergelijkbaar met de moeder van alle vagina’s die zo treffend werd geportretteerd door Gustave Courbet in 1866. Dit schaamteloze olieverfschilderij met de veelzeggende titel L’origine du monde hangt in het Musée d’Orsay in Parijs. Kijk goed, (afb. 44) binnenkort is het echt geschiedenis.

44 L’origine du monde.Gustave Courbet, 1866.(Musée d’Orsay)

Het verdwijnen van schaamhaar beperkt zich niet tot het Verenigd Koninkrijk waar de trend zijn Europese entree maakte en de kale doos gewoon is. Ook in Nederland, elders in West-Europa en in Noord-Amerika is de stevige krullenbol in de schaamstreek op zijn retour, zeker bij vrouwen in de seksueel actieve leeftijdsgroep. Jonge meisjes gunnen het eerste dons niet eens de kans om door te groeien. Bij mannen is schaamhaarverzorging de laatste jaren ook veel voorkomend. Homoseksuele mannen schijnen zelfs van oudsher het liefst volledig geschoren door het leven te gaan, zo is mij door kenners verzekerd. Mocht u zich ook schuldig maken aan schaamluisbiotoopvernietiging, dan verdient het aanbeveling u te verdiepen in de nadelen die er voor u persoonlijk aan kunnen kleven. De nu al klassieke publicatie ‘Pubic Hair Removal – Pearls and Pitfalls’ geeft een uitputtend overzicht.¹⁴

Alles lijkt erop te wijzen dat het verwijderen van schaamhaar epidemische vormen heeft aangenomen en dat hiermee het natuurlijke leefgebied van de schaamluis aan het verdwijnen is. De populatie zal afnemen en de soort zal (lokaal) uitsterven. Schaamluizen zijn nu eenmaal aan schaamhaar gebonden en overleven niet in het hoofdhaar. Met de schaamluis is het niet anders dan bij de reuzenpanda (Ailuropoda melanoleuca): het kappen van bamboebossen heeft deze diersoort die niet in andersoortig bos kan leven op de rand van uitsterven gebracht.

De laatste schaamluis?

Het artikel van Armstrong en Wilson over de lokale achteruitgang van de schaamluis was voor mij als conservator directe aanleiding om schaamluizen te verwerven voor de collectie van het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Hoewel de verzameling uit vele tienduizenden vlinders, kevers, bijen, wespen, mieren en andere klein gespuis bestaat, ontbrak het nietige insect nog in de collectie. De ervaring leert dat snel handelen gewenst is bij soorten waarvan de aantallen teruglopen. Ik bedoel: twintig jaar geleden nam niemand de moeite om een dode mus op te rapen, nu vind je ze niet meer.

Hoewel ik stevig veldwerk niet schuw, stuitte actief verzamelen van schaamluizen op bezwaren van persoonlijke, praktische en ethische aard. Daarom riep ik artsen, poliklinieken, SOA-inlooppraktijken en later ook het publiek op om schaamluizen aan het museum te schenken. De eerste arts met wie ik contact had, was Eric van der Snoek, dermato-veneroloog verbonden aan het Erasmus MC in Rotterdam. Hij vertelde dat de soa-polikliniek al jaren geen schaamluizen meer tegenkomt en dat de overgrote meerderheid van de platjes wordt gezien en behandeld door de huisarts. Ook bij huisartsen ving ik bot. ‘Nee, die zien we tegenwoordig niet meer’ was het antwoord op mijn vraag of ze schaamluizen voor me wilden verzamelen en bewaren. Zelfs zeevarenden die in vroeger tijden dankzij frequent hoerenbezoek de schaamluis over de wereld verspreidden, blijken luisvrij te zijn: de prostituee van nu is geschoren en heeft daarmee een belangrijke aanvoerlijn verbroken. Havenarts Henk Veldhuizen (met 35 jaar praktijkervaring) ziet ze nooit meer: ‘Vroeger zagen sommige zeelui grijs van de schaamluis, dat is nu afgelopen.’ Geen opwekkende berich- ten. Ik had de moed om de laatste schaamluis voor het museum veilig te stellen bijna opgegeven.

Schaamluishype

Toen hielpen de media een handje. Tom Tates, verslaggever bij het AD, belde: ‘Ik lees hier in de Gay Krant dat een conservator van het Natuurhistorisch Museum op zoek is naar schaamluizen. Ben jij dat?’ Die vraag kon ik niet ontkennend beantwoorden en ik vertelde de opgewonden journalist over mijn vruchteloze pogingen om schaamluizen voor het museum te bemachtigen. Het bleek dat Eric van der Snoek een vaste column in de Gay Krant heeft over zijn belevenissen op het homomannenspreekuur van de geslachtsziektenpolikliniek en een stukje had geschreven over mijn niet alledaagse verzoek om schaamluizen te verzamelen.

Op 16 oktober 2007 kopte het AD in haar landelijke editie ‘Rotterdams museum speurt naar zeldzame schaam-luis’. In een periode dat de media gedomineerd werden door scholieren die elkaar doodstaken, was dergelijk luchtig nieuws kennelijk een welkome afwisseling: het balletje ging rollen en er ontstond een schaamluishype die ook het internationale persbureau Associated Press (AP) niet ontging. Op 19 oktober berichtten wereldwijd talloze kranten en nieuwssites ‘Dutch museum hunts elusive crab lice’.

De oogst: vijf oude en twintig verse platjes

Een paar maanden later en dankzij flinke aandacht in de media zijn zeven monsters schaamluizen aan het mu seum geschonken: één oud preparaat uit 1949 en zes monsters met recent verzameld Nederlands materiaal, in totaal 25 exemplaren.

45 Het preparaat uit 1949 met vijf schaamluizen afkomstig uit de collectie van Nico Elfferich.(foto Jaap van Leeuwen)

De verlossende, eerste schenking kwam van Nico Elfferich (80). In 1949 was hij een beginnend insectenverzamelaar die alles wilde hebben, ook schaamluizen. Zijn echtgenote had een vriendin, Zuster Gijzen, die in Maasoord werkte, het ‘gekkenhuis’ in Poortugaal bij Rotterdam-Zuid, het huidige Delta Psychiatrisch Centrum. Zij kwam regelmatig schaamluizen tegen bij patiënten die bij opname eerst grondig gewassen moesten worden. Op zijn verzoek verzamelde ze er een paar. Elfferich conserveerde er vijf op een microscoopglaasje. Het bijna zestig jaar oude preparaat heb ik uiteraard dankbaar in ontvangst genomen (afb. 45), maar waar bleven de verse schaamluizen?

De eerste werd geleverd door Anne de Vries, als arts be-last met infectieziektebestrijding bij de ggd Kennemer-land. Er had zich een man ¹⁵ met kriebel in de schaamstreek op haar spreekuur gemeld. Ze constateerde kruipende in secten en vroeg de patiënt er zelf een paar te verzamelen. Hij kreeg er twee te pakken die in alcohol geconserveerd werden. Onder de microscoop bleek het om schaamluizen te gaan. De eerste schaamluiszending naar Rotterdam ging verloren: er arriveerde een opengescheurde lege envelop. De tweede kwam gelukkig wel aan.

46 De Amersfoortse schaamluis, bungelend aan een buikhaar, met rechts een neet.(foto M.Bousema en J.Toonstra)

De tweede donatie van een versdode schaamluis kwam van de SOA-polikliniek van de GGD Amsterdam aan het Weesperplein. Het betrof een mooi uitgegroeid exemplaar afkomstig uit de lies van een vrouw.

De dermatologen Mente Bousema en Johan Toonstra verzamelden één schaamluis ‘net boven de navel’ bij een mannelijke patiënt in het Meander MC te Amersfoort. Van het nog levende platje, bungelend aan een buikhaar, maakten zij foto’s (afb. 46) en video-opnamen. Het film- pje publiceerden zij op YouTube. De schaamluis bereikte het museum in goede staat van conservering.

Het Regionaal SOA-centrum Den Haag leverde een monster van acht exemplaren afkomstig van één vrouw, en de afdeling Intensive Care van het Universitair Medisch Centrum Utrecht deed ook een flinke duit in het zakje met acht exemplaren die bij opname werden aangetroffen bij een mannelijke patiënt.

De laatste aanwinst kwam 2 april 2008 binnen en betreft de enige particuliere schenking tot nu toe. De schaamluis was aangetroffen op het dijbeen van Arthur Oosterbaan, conservator van Ecomare (centrum voor de wadden en de Noordzee) op Texel. Zoals dat een goed conservator betaamt, aarzelde hij niet om het insect te verzamelen, te conserveren en aan mij op te sturen. Hoe en waar mijn gewaardeerde collega het platje opliep, was hem niet helemaal duidelijk. Wel wist hij mij te vertellen dat hij 20-25 jaar geleden ook een mooi monster van een stuk of twintig schaamluizen bij zichzelf had verzameld en in de collectie van het Museon in Den Haag – waar hij toen werkte – had gedeponeerd. Dit museum bezit dus (mits het goed bewaard is) als enige Nederlandse museum een historisch belangrijk monster uit de goeie ouwe schaamluistijd.

Hieronder nog even alle schaamluisschenkingen en hun herkomst op een rijtje. Opvallend is het ontbreken van platjes uit Rotterdam, ondanks intensief speurwerk. Wel kreeg het museum een fraaie serie van de eveneens zeldzame kleerluis (Pediculus humanus) in bezit, afkomstig van een Rotterdamse dakloze, verzameld door straat-arts Marcel Slockers.

Schaamluisschenkingen aan het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, 2007-2008.

‘De Grote Schaamluis Tentoonstelling’

Met deze zeven monsters is in het Natuurhistorisch Museum Rotterdam ‘De Grote Schaamluis Tentoonstelling’ ingericht, in een hele kleine vitrine (afb. 47). De mini-expositie trekt geen grote mensenmassa’s naar het museum, maar bezoekers kijken met meer dan gemiddelde interesse in de vitrine. Er groeit immers momenteel een hele generatie op die nog nooit in contact is geweest met de schaamluis. Voor die jonge mensen is het een eyeopener. Hun ouders komen kijken om herinneringen op te halen.

47 De Grote Schaamluis Tentoonstelling past in een kleine vitrine. (foto KM)

Verzamel schaamluizen!

Het Natuurhistorisch Museum Rotterdam neemt nog steeds graag schenkingen van schaamluizen in ontvangst, met name exemplaren die in wimpers worden gevonden. Conserveer ze in een potje of buisje met 70 procent alcohol, of bij gebrek daaraan in jonge jenever of wodka. Geef het monster af bij de balie van het museum of stuur het op (Westzeedijk 345, 3015 AA Rotterdam). Schrijf op een etiketje: vindplaats (geografisch), vinddatum, naam van de gastheer/gastvrouw van de luis/luizen en de naam van de vinder/verzamelaar (indien verschillend van de drager). Deze gegevens zullen vertrouwelijk worden behandeld. Anonieme schenkingen (wel met vindplaats en-datum) zijn ook welkom.

13 Pthirus pubis, volgens taxonomische puristen.

14 Zie: Trager, J., Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology 19(2006): pp. 117-123.

15 Van de door artsen ontvangen schaamluizen worden om privacy- redenen geen details over de dragers gegeven.

14

Mussengekte

‘Kijk pappa, ze hebben een mus doodgeschoten.’ Mijn dochter kijkt ’s morgens meestal naar de herhaling van het Jeugdjournaal, en ook op dinsdag 15 november 2005 is het mijn eerste bron van het nieuws van gisteren. Ik bekijk de reportage over het doodschieten van een huismus (Passer domesticus) die in een groot evenementencomplex in Leeuwarden 23.000 dominosteentjes had omgegooid. Er bleven nog bijna vier miljoen stenen staan zodat ‘Domino Day’, een tv-show waarin een recordpoging dominostenen-omgooien wordt gedaan, gewoon door kan gaan. Maar voordat het vogeltje nog meer steentjes zou omgooien, werd ie afgeschoten. Volgens de Domino Day-organisatie was er geen andere mogelijkheid: er stond te veel (geld) op het spel. Mijn dochter vindt het zielig voor de mus, en dat is het ook.

In het museum check ik het nieuws op internet en zie ik dat het doodschieten van de mus wereldnieuws is. usa Today en CNN hebben het prominent op hun website staan. Collega’s en vrienden uit de Verenigde Staten sturen cynische e-mailberichten: ‘How dare you, killing a sparrow.’¹⁶

In Nederland heerst ook alom verontwaardiging, zowel over het afschieten van de mus als over de ophef erover. Er is zelfs al een website (www.dodemus.nl) waarop een soort condoleanceregister geopend is. Een populaire radiodiskjockey looft een fiks bedrag uit voor degene die de dominosteentjes alsnog voortijdig om zal gooien. Domino Day schakelt extra beveiligingspersoneel in. De mussenschutter wordt met de dood bedreigd. Er is duidelijk sprake van mussengekte.

Dominomus

In de media heet de dode mus inmiddels Dominomus. Als conservator vraag ik mij af wat er mee is gebeurd? Ik hoop dat het lijkje niet achteloos is weggegooid. Deze inmiddels wereldberoemde huismus moet voor het nageslacht bewaard blijven. Hij past naadloos in de Wall of Fame van beroemde mussen in ‘De Grote Huismus Tentoonstelling’ waar we al geruime tijd aan werken. Na wat rondbellen vind ik de firma die het evenementencomplex in Leeuwarden vrij van ongedierte houdt, maar die hebben het afschieten van de mus aan een gespecialiseerd bedrijf uitbesteed. De schutter zelf staat me telefonisch te woord: ‘Ja, het is een onmiskenbare Passer domesticus, een wijfje. Maar de vogel is net in beslag genomen door een bijzonder opsporingsambtenaar van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Je moet hem bellen als je de mus wilt hebben.’ De opsporingsambtenaar bevestigt dat hij de mus onder zijn hoede heeft: ‘Hij is inmiddels ingevroren en kan nog wel geprepareerd worden. Maar het loopt uit de hand met die mus, ik heb een spreekverbod. Je moet bij Justitie zijn.’ Het Openbaar Ministerie te Leeu- warden is slecht bereikbaar. Aan het eind van de dag krijg ik te horen dat de zaak van de mus (een overtreding van artikel 9 van de Flora- en Faunawet) wordt behandeld door het landelijk opererend Functioneel Parket in Den Haag, belast met de bestrijding van criminaliteit op het gebied van milieu en economie. De verantwoordelijke hoofdofficier van justitie, René Craemer, krijg ik helaas niet te spreken, maar uiteindelijk word ik 16 november gebeld door persvoorlichtster Valentine Hoen. Ik vraag haar of het museum de dode mus mag hebben. Ze doet daar geen uitspraken over, maar meldt dat er een schriftelijk verzoek moet komen. Het officiële verzoek tot overdracht van de Dominomus gaat de volgende dag naar het Functioneel Parket, met de volgende motivatie:

‘Het zou zonde zijn als deze huismus, wiens onfortuinlijke dood zoveel emotie heeft losgemaakt in binnen– en buitenland, niet behouden zou blijven in een museumcollectie. Het Natuurhistorisch Museum Rotterdam neemt die behoudstaak graag op zich en zal de vogel conserveren en opnemen in haar collectie “vogels met een verhaal” en in de komende Grote Huismus Tentoonstelling exposeren ter illustratie van de grenzeloze liefde die Nederlanders klaarblijkelijk voor deze vogelsoort hebben.’

Op 8 december ontvangen we schriftelijk antwoord van hoofdofficier Craemer: ‘Ik vind het een goed idee om de mus die voor zoveel ophef heeft gezorgd voor het nageslacht te bewaren. Om het dier aan u over te dragen zijn wel enige formaliteiten nodig. U kunt daarvoor contact opnemen met het Functioneel Parket te Zwolle …’ In dezelfde brief wordt gevraagd of wij ‘wellicht ten overvloe- de’ kunnen vaststellen of het inderdaad om een huismus gaat.

Het Openbaar Ministerie brengt het nieuws van de overdracht van de Dominomus aan het museum een dag later naar buiten, samen met de beslissing om de mussenschutter een transactie (bekeuring) van 200 euro aan te bieden wegens overtreding van de Flora- en Faunawet, en niet verder te vervolgen. Het geeft ook weer een publiciteitsgolf tot ver over de grens: ‘Domino-busting sparrow gets spot in museum’.

Voorlopig hebben we de mus nog niet in handen. Het kost mij moeite om de verantwoordelijke persoon van het Functioneel Parket in Zwolle te spreken te krijgen om de feitelijke overdracht te regelen. Uiteindelijk krijg ik het verlossende telefoontje: ‘Het is geregeld, u kunt contact opnemen met de betreffende opsporingsambtenaar, hij weet ervan.’ Ik mag de Dominomus komen ophalen in Friesland. Voor het transport transformeer ik een aluminium fotokoffer in een museale koelbox. Mijn lunch-trommel gaat dienstdoen als sarcofaag.

Het is een beetje een afknapper, op 15 december in het Friese Makkinga. Ik verwachtte – zeker na de gewichtige correspondentie en telefoongesprekken met het Openbaar Ministerie – dat de beroemdste mus ter wereld in een justitiële hightechvriezer zou liggen. Maar nee, de Dominomus ligt in een Becelkuipje (afb. 48) tussen drie gemarineerde kippenvleugels, een bakje met een ondefinieerbaar kliekje en een aangebroken pak spekreepjes in het vriesvakje van een tafelmodel koelkast. Waar? Thuis bij de bijzonder opsporingsambtenaar die de mus na het illegale fatale schot in beslag nam. De officiële overdracht vindt – heel gezellig – plaats aan de keukentafel bij een loeiende houtkachel en met grote mokken koffie. De op sporingsambtenaar die liever anoniem wil blijven omdat zijn collega’s hem al ‘Moskowicz’ noemen (mosk is mus in het Fries), is een goed gastheer, maar blijft wel formeel: ‘Papieren, mijnheer Moeliker!’ Gelukkig heb ik een kopietje van het besluit van de hoofdofficier van justitie van het Functioneel Parket te Den Haag bij me, anders was ik zonder mus naar Rotterdam afgedropen. De Friese pers, ruim aanwezig bij de overdracht, stelt zich kritisch op. Is er geen sprake van ontvreemding van Fries natuurhistorisch erfgoed? Ik wapper nog even met het justitiële besluit, opper dat Friesland nog steeds Nederlands grondgebied is, Rotterdam voor alle Friezen in ruim twee uur te bereiken is, en spoedt mij vervolgens – met diepgevroren Dominomus – naar het westen. In het museum wachten veel fotografen en cameraploegen die de Dominomus nu eindelijk eens willen zien. De foto’s die de voorpagina’s van de dagbladen halen, vertonen (qua compositie) opvallend veel gelijkenis met Pim Fortuyn kort na de moord en met de opgebaarde Paus Johannes Paulus II. En dat voor een dode mus.

48 De Dominomus op haar doodskistje.(foto KM)

Een paar dagen later wordt de mus opgezet door huispreparateur Erwin Kompanje. Eerst plegen we sectie op het ontdooide vogeltje. Ze is getroffen door een bladschot, net boven de bocht van de rechtervleugel. In het uitgevilde huidje zit een mooi rond gaatje. Het kogeltje is er aan de andere kant (de ‘blow-out’) weer uitgekomen en heeft een deel van de nekwervels, bijna de hele borstkas en de linker-vleugel meegenomen. Het was een bliksemsnelle dood. Ik moet denken aan de Zapruder-video van de moord op John F. Kennedy. Van het bloederige boutje – het inwendige van de vogel – is niet veel meer over. De linkervleugel zit niet meer aan de huid, en zat ook niet los in het Becelkuipje. Nieuwsgierig zoeken we naar het geslachtsorgaan. Het onderlichaampje is nog intact en na een beetje peuren ligt haar ovarium bloot. Het bevat geen ontwikkelde follikels en ook de eileider is nog maagdelijk. Conclusie: de Dominomus is een jong vrouwtje dat ongeveer een half jaar voor haar onfortuinlijke dood uit het ei gekropen is.

In een sopje met wasverzachter wast de preparateur het bloed uit de veren. Hij föhnt de drijfnatte huid droog en drapeert het rond een kunstlichaam. Met naald, draad en zachte hand krijgt de mus langzaam weer vorm. Het ijzerdraad dat uit de pootjes steekt, zorgt ervoor dat de mus vast blijft zitten op haar laatste rustplaats, een doosje dominostenen (afb. 49). Ze krijgt catalogusnummer NMR 9989-002269. Het museale ensemble bestaat behalve uit de opgezette huid, ook uit de op alcohol geconserveerde ingewanden, het margarinekuipje en een paar originele Domino-Day-Dominostenen.

49 De opgezette Dominomus, collectie NMR 9989-002269. (foto Jaap van Leeuwen)

Met een schaartje gaat het mussenmaagje open. Onder de microscoop wordt snel duidelijk dat ze geen behoorlijke laatste maaltijd genoten heeft. De maaginhoud bestaat welgeteld uit vier donkerbruine zaadjes (uit een volkorenboterham), een schilfertje van het huisje van een land-slak en een beetje kiezelgruis. Misschien zat de mus al langer opgesloten in de Friese evenementenhal, en is zij hongerig uit de nok afgedaald op zoek naar een paar broodkruimels tussen de dominostenen?

Clarence

Om de Dominomus niet in haar eentje beroemd te laten zijn in ‘De Grote Huismus Tentoonstelling’ zoek ik naar andere beroemde mussen. De eerste die bij me opkomt, is Clarence. Hij werd in 1940 als nestjong, nog kaal en blind, gevonden door Clare Kipps op de stoep van haar woning in Londen. Mevrouw Kipps bracht het musje met de hand groot. In die oorlogsjaren was de mus voor velen een dagelijkse bron van troost en vreugde in de schuilkelder. Clarence leerde fluiten, terwijl vrij levende mussen slechts tjilpen, en bij gebrek aan mussenvrouwtjes maakte hij zijn bazin het hof. Op 23 augustus 1952, na een leven van twaalf jaar, zeven weken en vier dagen stierf Clarence van ouderdom. Haar stoffelijke resten werden te ruste gelegd in een kleine graftombe die ik helaas niet meer kon traceren. Wat wel van Clarence bewaard gebleven is, is zijn levensverhaal Sold for a farthing, geschreven door Clare Kipps in 1953. Van het boekje werden in Engeland meer dan 100.000 exemplaren verkocht. De Nederlandse vertaling Gevederde vondeling (afb. 50) beleefde vier herdrukken. Beroemder kan bijna niet, maar ik zocht verder naar beroemde mussen die geconserveerd zijn.

50 Omslag van het boekje over huismus Clarence. (collectie Kees Heij)

Cricketbalmus

Jehangir Kahn (1910-1988) was een legendarische cricket-speler. Niet alleen vanwege zijn indrukwekkende wedstrijdstatistieken en het feit hij een nageslacht van Pakistaanse topspelers verwekte, maar bovenal omdat hij als enige in de lange historie van deze veldsport een mus doodgooide. Dat was op 3 juli 1936. De toen 25-jarige Kahn speelde voor Cambridge University (waar hij studeerde) tegen de Marylebone Cricket Club (MCC) in Londen op het fameuze Lord’s cricketveld. Hij stond tegenover Tom Pearce van de thuisclub toen zijn gevreesde worp een laagvliegende huismus dodelijk raakte. Het verslag van de match in de Times dichtte de mus zelfmoord toe en prees de onfortuinlijke vogel om zijn altruïsme waardoor mcc voor een nog grotere nederlaag werd behoed. Uit eerbetoon liet de club de mus opzetten – heel theatraal op de bal die zijn dood veroorzaakte – en gaf het preparaat een ereplaats in haar museum. Sportclubs hou- den kennelijk van gevederde trofeeën: ook de kokmeeuw die doelman Eddy Treytel op 15 november 1970 in Rotterdam uit de lucht schoot, kreeg een plaats in de prijzenkast van Feyenoord.

Hoewel de Lord’s mus onder cricketliefhebbers grote bekendheid geniet, bleef hij onopgemerkt door vogel-kundigen, totdat ’s werelds grootste mussenkenner J. D. Summers-Smith er in 1963 een foto van afbeeldde in zijn monografie The House Sparrow, met het mooie, onderkoelde bijschrift ‘Jonge huismus en zijn doodsoorzaak’.

Het museum van de Marylebone Cricket Club blijkt nog te bestaan. Het is zelfs het oudste geheel aan sport gewijde museum, en hun mus is nog steeds een van de topstukken, samen met de mythische ‘ashes urn’, met daarin de ritueel verbrande resten van het (dode) Engelse cricket na de eerste dramatische nederlaag tegen Australië in 1882. Een museum met zoveel gevoel voor traditie en humor moest de opname van hun trofee in de Wall of Fame van beroemde mussen in Rotterdam wel kunnen waarderen. Er ging een officieel bruikleenverzoek naar de cricketclub en de board besliste positief: de opgezette mus mocht voor het eerst in zijn 70-jarig bestaan als museum-stuk het Lord’s cricketcomplex verlaten. Enige voorwaarde was dat hun topstuk door een specialist met de hand vervoerd werd.

Een paar dagen voor de opening van ‘De Grote Huismus Tentoonstelling’ vloog ik naar Londen met als hand-bagage een gereedschapskoffer die voor de gelegenheid was omgebouwd tot mustransportkist. Ik betrad het cricketwalhalla zoals het hoort, door de beroemde Grace Gates. Het museum ligt wat verscholen naast een Victoriaans paviljoen, de in 1889 gebouwde eretribune. De opgezette mus staat direct bij binnenkomst in een eigen vitrine. De eerste aanblik viel wat tegen: hij is ernstig verbleekt, het gevolg van 70 jaar onbeperkte blootstelling aan daglicht. Maar het ensemble is een puik staaltje Britse taxidermie met de mus fladderend boven een roodlederen cricketbal, gemonteerd op een notenhouten sokkeltje, bekleed met groenachtig vilt (afb. 51). Conservator Neil Robinson ontmantelde de vitrine en overhandigde mij plechtig een stanleymes waarmee ik in de schuimrubber bodem van de transportkist een naadloos passende plek lospeuterde. Mus en bal verankerden zich rotsvast in de bodem. Op verzoek mocht ik nog even het veld op, naar de plek waar de mus de dood vond. Het uitzicht was weids, het gras groener dan groen. Ik zette de kist met mus voorzichtig op de gemillimeterde zoden en opende het deksel (afb. 52). Een flauw najaarszonnetje bescheen het preparaat, frisse lucht kroop tussen de muffe veertjes. Iedereen wachtte gespannen, maar een wonder bleef uit.

51 De cricketbalmus, collectie MCC Museum, Londen.(foto Sarah Lee)

52 Het Lord’s cricketveld, met de kist waarin de cricketbalmus werd vervoerd naar Rotterdam.(foto Claire Skinner)

Freedom Sparrow

Jaynia Tarnawski van de vogelafdeling van het Australian Museum in Sydney ging na mijn vraag ‘Heb je beroemde mussen?’ enthousiast zoeken in de verzameling. Ze vond een exemplaar dat model staat voor de vrijheidsdrang en expansiedrift van de soort. Het betrof catalogusnummer am o.55172, een piepjonge huismus, met de bijnaam Freedom Sparrow, die op 4 juli 1981 (Onafhankelijkheidsdag in de Verenigde Staten) vanuit Los Angeles met PanAmvlucht 811 Sydney wist te bereiken. Zijn reis en leven werden snel beëindigd door de Australische Quarantaine- en Inspectiedienst die het land potdicht houdt voor dieren en planten die van buiten de grens komen. Na 25 jaar heeft Jaynia de Freedom Sparrow uit de anonimiteit gehaald (afb. 53). Hij arriveerde in een postpakketje als bruikleen voor in de Wall of Fame, samen met een paar volbloed Australische huismussen, waaronder ‘Pinokkio’ (am o.6030), een exemplaar met een joekel van een bovensnavel. Die paste mooi in de vitrine met mismaakte mussen.

53 Jaynia Tarnawski en de Freedom Sparrow. (foto Australian Museum)

De eerste Amerikaan

In de Nieuwe Wereld kent de huismus een bewogen historie. Hij is er ingevoerd door kolonisten, Europeanen die het vrolijke getjilp misten. Nicolas Pike, directeur van het Brooklyn Institute, is ermee begonnen. In het vroege voorjaar van 1851 liet hij acht huismuspaartjes afkomstig uit Engeland los in Brooklyn, New York, maar ze plantten zich niet voort. In 1852 richtte hij een comité ter introductie van de huismus op. Met een budget van 200 dollar kocht hij een ‘grote hoeveelheid’ mussen in Liverpool die met het stoomschip Europa in New York arriveerde. Direct bij aankomst werden er vijftig losgelaten bij de Nar- rows, de zee-engte tussen Staten Island en Brooklyn. De rest kreeg onderdak in de toren van de kapel van de Greenwood-begraafplaats, ook in Brooklyn. Daar werden ze in het voorjaar van 1853 losgelaten. Deze groep immigranten deed het goed en plantte zich voort, mede dankzij een speciaal aangestelde bewaker.

Nog geen halve eeuw later waren alle staten van oost naar west gekoloniseerd en werd de huismus een plaag. Men heeft zich toen niet gerealiseerd van welk historisch belang die eerste geïmporteerde mussen waren. Op 15 maart 1875 kwam Edgar Mearns echter op het idee om in New York nabij de Hudsonrivier een dode mannetjesmus op te rapen. Hij nam hem op in zijn collectie geprepareerde Amerikaanse vogels, zonder te weten dat hij de eerste was die dat deed. Alle andere huismussen die in Noord-Amerika in collecties bewaard worden zijn van latere datum. Edgar Mearns schonk zijn vogelverzameling aan het American Museum of Natural History in New York. De eerste (bewaard gebleven) Amerikaanse huismus werd herontdekt door Paul Sweet (afb. 54), beheerder van een van ’s werelds grootste vogelcollecties. Ik vroeg hem ‘Heb jij nog beroemde mussen?’ en hij vond hem, vergeten tussen honderden geconserveerde soortgenoten. Zijn superieuren vonden hem zo belangrijk dat hij niet zonder slag of stoot uitgeleend werd. Ik moest amnh 52616 net als de cricketbalmus met de hand vervoeren, in een onwaarschijnlijk grote doos en verzekerd voor de som van 10.000 dollar.

Toen ik voor het mussentransport in New York was, heb ik een kleine bedevaart gemaakt naar de Green-wood-begraafplaats, vanwaar de eerste kolonisten onder de mussen zich verspreidden over de Nieuwe Wereld. Overal vlogen mussen rond en de fraaie kapel waar ze ruim anderhalve eeuw geleden werden ondergebracht, stond er ook nog. In de geornamenteerde toegangspoort tot het kerkhof zaten talloze nesten van de monniksparkiet (Myiopsitta monachus), een recente nieuwkomer in de Verenigde Staten.

54 Paul Sweet met de eerste bewaard gebleven Amerikaanse huismus, collectie American Museum of Natural History.(foto KM)

Pausmus

Er blijkt ook een pauselijke mus te zijn. Eugenio Pacelli, Paus Pius xii, die het heilige ambt bekleedde van 1939 tot zijn dood in 1958, stond – behalve door zijn vermeende antisemitisme – ook bekend als een groot natuurliefhebber. Dat wist zijn tuinman ook. Toen er een gewonde Italiaanse mus (Passer italiae) gevonden werd, kreeg het hulpeloze vogeltje de goddelijke zorg van de paus toebedeeld. Pacelli raakte gefascineerd door de mus. Hij verzorgde het vogeltje met grote toewijding, noemde hem ‘Gretel’ (Grietje) en genoot van zijn getjilp in de pauselijke vertrekken (afb. 55). Helaas konden er in het Vaticaan geen stoffelijke resten van de pauselijke mus getraceerd worden. De pausmus ontbrak dus in de Wall of Fame van ‘De Grote Huismus Tentoonstelling’.

55 Paus Pius XII met zijn mus ‘Grietje’.(foto www.piusxiipope.info)

16 In de Verenigde Staten is de huismus vogelvrij, het doden van mussen wordt er gestimuleerd.

15

De maffe merel

Het eerste bericht dat er iets mis was met een merel (Turdus merula) in Schiebroek bereikte mij in juni 2004. ‘Hij vliegt de hele dag tegen het raam. Wat kan ik ertegen doen?’ vroeg Kees Meijer. Ik vermoedde dat de vogel zijn spiegelbeeld aanviel en adviseerde de betreffende ruit te blinderen. Dat was lastig, want de merel bestreed zijn rivaal over de hele breedte en hoogte van de glazen achtergevel. Hoe het afliep, kreeg ik niet te horen. Eind november belde Linda Olieman: ‘Wij hebben een merel in de tuin die al een paar maanden niets anders doet dan met een luide knal tegen onze glazen schuifpui vliegen.’ Verbaasd vroeg ik of ze meneer Meijer toevallig kende. Dat bleek buurman Kees te zijn.

Nieuwsgierig naar het opmerkelijke gedrag van de vogel, zat ik op 4 december 2004 bij Linda en Mak Olieman op de thee. Ze wonen gerieflijk in een lommerrijke omgeving in Rotterdam-Schiebroek. Door de glazen schuifpui hadden we uitzicht op een grote achtertuin, met coniferen, rododendrons, een gazon en een betegeld terras – een waar merelparadijs. Nog voor ik een slokje thee kon nemen, verscheen de maffe merel ten tonele (afb. 56). Hij nam plaats op het randje van een grote bloempot, zijn vaste uitvalsbasis, ongeveer vier meter uit de gevel. Het was een mooi uitgekleurd volwassen mannetje, strak in het zwarte verenpak met een oranje snavel. Vanaf de bloempot vloog hij schuin omhoog, knalde met een doffe dreun tegen de ruit, landde op het terras en hipte terug naar de bloempot. Hij herhaalde deze uitvallen ongeveer om de tien seconden, waarbij hij zich doorgaans op dezelfde plek midden op de ruit richtte. Nu en dan koos hij een andere plek om tegen aan te vliegen en soms landde hij op een hooggelegen kozijn. Daar bleef de merel dan fladderend balanceren. Na tien minuten en vele tientallen doffe dreunen tegen de pui later, vloog hij naar het gazon om wormen te zoeken. ‘Zo gaat dat de hele dag door,’ zei Mak terwijl hij een schaaltje met marsepein op tafel zette. Ik had aardig wat opmerkelijk diergedrag gezien, maar dit sloeg alles.

56 Gekke Gijs ziet eruit als een normale mannetjesmerel.(foto’s Mak Olieman)

De glazen pui was plaatselijk dik met modder besmeurd. Linda – niet het type vrouw dat dagelijks fluitend van genoegen de ramen staat te zemen – had de glazenwasser daarom gevraagd wat vaker te komen, en ook Mak nam als het zicht naar buiten al te zeer belemmerd werd, de spons en zeem ter hand. Zelfs het verfwerk van de kozijnen had van de scherpe merelnagels te lijden. Mak liet me met zorgelijke blik de slijtplekken zien en wees me ook op de dikke lagen merelstront die zich op de bloempot had opgehoopt: ‘In de vlierbessentijd zijn de plakkaten het mooist.’

Spiegelbeeld

Mijn vermoeden dat de merel zijn spiegelbeeld aanvalt en denkt een rivaal uit zijn territorium te verdrijven, leek te kloppen. De hele tuin weerspiegelde in de schuifpui (afb.57). Gezeten op zijn bloempot ziet hij een merel, zij het op behoorlijke afstand. Met het inzetten van de aanval, komt het spiegelbeeld steeds dichterbij en volgt het ‘contact’ op het moment dat de merel het glas raakt (afb. 58).

57 Het strijdtoneel van Gekke Gijs, de bloempot links is zijn vaste uitvalsbasis.(foto KM)

58 Gekke Gijs in actie.(foto Mak Olieman)

Linda en Mak Olieman kennen de merel door en door. Hij is bij de buren – zelfde huis, zelfde gevel – begonnen. De eerste keer dat het Linda opviel, dacht ze dat buurman Kees een clubblaadje aan het nieten was, maar het was de vogel die het terugkerende, irritante geluid maakte. Toen in huize Olieman de kat overleed, verlegde de vogel zijn territorium en richtte hij zijn onophoudelijke schijngevechten op de schuifpui van Linda en Mak. De mannetjesmerel werd onderdeel van het gezin en kreeg de bijnaam Gekke Gijs. Als hij eens een keer een dag niet tegen het raam vloog, maakten ze zich zorgen. Hij bleek in het najaar, de winter en het vroege voorjaar het actiefst te zijn. Later kregen voortplantingsactiviteiten en de zorg voor zijn kroost voorrang en ’s zomers wanneer het tuinterras meer het domein van de familie Olieman is, moest Gijs noodgedwongen een stapje terugdoen.

Tussen mij en de familie Olieman is in de afgelopen vier jaar een bijzondere band ontstaan. Ik ging regelmatig op bezoek om Gekke Gijs in actie te zien, om uit te vogelen of het seizoen invloed had op het spiegelen van de ruiten en de frequentie van de schijngevechten. Via de e-mail werd ik op de hoogte gehouden van actuele gebeurtenissen. Vooral Linda ontpopte zich als een goed waarnemer, met oog voor details:

15 maart 2007: ‘Even een Gijs-update. Nog steeds onverminderd actief. Afgelopen zaterdag heeft de glazenwasser onze ramen weer glanzend schoongepoetst, tot groot genoegen van Gijs. Met verhoogd enthousiasme duikt hij weer tegen het raam. Soms neemt hij zelfs een aanloop vanaf het terras achter in de tuin (waar gedurende de winter onze tafel staat) om vervolgens trots tegen het raam aan te knallen. Gisterenochtend betrapte ik hem in een amoureuze pose boven op z’n vriendin ook achter op de tuintafel. Kortom het gaat onze Gijs goed!’

13 januari 2008: ‘Zoals ik je in september al meldde, heeft Gijs zich een tijd niet laten zien. Wel hebben we nog een paar aarzelende tikken tegen het raam kunnen trace-ren dankzij zijn moddersporen. Eigenlijk denk ik dat Gijs weg is of nog erger, dood. We hebben hem niet meer gezien. Eigenlijk hoopte ik dat hij gewoon weer op zou komen dagen, maar dat is tot op heden niet gebeurd.’

29 april 2008: ‘Gijs is gisteren weer voorzichtig begonnen met zijn typische aanvallen op z’n spiegelbeeld. Vandaag was hij alweer iets meer de oude. Zie filmpje.’

Tv-primeur

De videofilmpjes die Mak van Gijs maakte, zijn voor mij waardevol studiemateriaal (afb. 59 en 60). Zo ontdekte ik op de in slow motion afgedraaide beelden dat Gijs niet zoals ik dacht frontaal met zijn kop tegen de ruit knalde, maar vlak voor het glas zijn poten naar voren gooit. Dat verklaart ook de moddersporen op de ruiten. De duur van de aanvliegsessies varieerde van enige minuten tot ruim een uur, en soms zelfs langer. De tijdsduur tussen elke botsing liep uiteen van 7 tot 56 seconden, met een gemiddelde van 13,8. Tijdens een doorsnee sessie van tien minuten, vloog de merel dus ruim veertig keer tegen het raam.

Het mooiste filmpje maakte Mak op 11 december 2004. Het duurt slechts 73 seconden, waarin Gijs vijf keer met een luide knal tegen het glas vliegt. Op de achtergrond klinkt stemmig kerkgezang en precies na de klap van de vierde aanvaring vangt een preek aan. Het blijkt dominee Carel ter Linden te zijn tijdens de uitvaartdienst van prins Bernhard in de Nieuwe Kerk te Delft. Toen Mak filmde stond de televisie aan. Het kerkgezang, de zalvende stem en het gebonk van Gijs vormen een onwaarschijnlijke combinatie.

Om te illustreren wat mij sinds ‘de eend’ bezighield, heb ik het filmpje in oktober 2006 vertoond tijdens de Ig Nobel-lezing in het Massachusetts Institute of Technology. Het werd opgepikt door cbs News-verslaggever Steve Hartman die ik de tv-primeur17 van Gekke Gijs gunde. De beelden van de maffe merel in actie – helaas zonder commentaar van dominee Ter Linden – gingen de wereld over.

59 Gekke Gijs in actie.Stills uit videobeelden.(Mak Olieman)

60 Gekke Gijs in actie.Stills uit videobeelden.(Mak Olieman)

Het resultaat was een klein aantal reacties van oplettende mensen die vergelijkbaar vogelgedrag hadden waargenomen. De meeste meldingen betroffen roodborstlijsters (Turdus migratorius) en rode kardinalen (Cardinalis cardinalis)in de Verenigde Staten die ook hun spiegelbeeld in ruiten lijken te bevechten, echter niet zo vaak en volhardend als Gekke Gijs. De evenknie van onze maffe merel bleek nabij Wellington in Nieuw-Zee-land zijn kunsten te vertonen. Het ging ook om een mannetjesmerel. Hij verscheen in het voorjaar van 2006 in de tuin van Steve Falloon en bleef tot 5 december met grote regelmaat tegen de ruit van zijn werkkamer vliegen. Deze merel vestigde zijn record op zaterdag 18 november 2006 tussen 05.45 en 18.05 uur met vijftien aanvliegsessies en een totaal van 155 ‘crashes’.

Uit Nederland bereikten mij twee andere meldingen van merels die min of meer aanhoudend tegen een raam aan vlogen. In het voorjaar van 2005 verscheen bij An-dries Brinkhorst in Rotterdam-Lombardijen een merel in de tuin die ‘de godganse dag’ van dezelfde tak tegen het huiskamerraam vloog en daarbij volgens de waarnemer een vetvlek op de ruit achterliet. De vogel verdween, maar in de herfst van 2007 keerde er een merel terug die hetzelfde gedrag vertoonde. Brinkhorst – chirurg in ruste – hield de activiteit nauwgezet bij. Ik citeer hier uit de uitgebreide schriftelijke rapportage die hij mij stuurde: ‘Gedurende vrijwel de gehele ochtend en middag (van zonsopkomst tot zonsondergang) vloog het dier onder een hoek van 60 graden schuin omhoog vanaf dezelfde locatie op een der uitstekende takken (50 centimeter van de ruit) in vaste regelmaat steeds weer naar dezelfde plek op het raam, even onder de bovenpost. Vrijwel zonder enige onderbreking, in een frequentie van drie tot vijf maal per minuut, dag in dag uit, gedurende ongeveer twee weken.’ Op 19 oktober 2007 van 14.00 tot 15.00 uur registreerde hij het aantal botsingen met een stopwatch: elke 15 seconden vloog de merel tegen het raam.

Merelliteratuur

In de merelliteratuur is niet veel te vinden over het gedrag dat Gekke Gijs en zijn schaarse lotgenoten vertonen. Er is wel een behoorlijk aantal gevallen bekend van merels die hun spiegelbeeld kortstondig bevechten. Slechts twee artikelen beschrijven enige volhardendheid en zijn hier het vermelden waard.

In april 1957 werd in het Duitse Gifhorn een mannetjesmerel waargenomen die ‘den ganzen Tag’ tegen een kelderraam aan vloog en dit gedrag zeker tot in mei voortzette. In Nieuw-Zeeland koos een vrouwtjesmerel van 20 augustus tot 15 september 1969 de parkeerplaats van het Ecologiegebouw van het Departement van Wetenschappelijk en Industrieel Onderzoek in Lower Hutt als strijdtoneel. Zij bevocht haar spiegelbeeld dagelijks in chromen koplampen, en in mindere mate in bumpers en radiator-grills van geparkeerde auto’s. De aanvallen, waarbij de merel op de bumper stond en tegen de glimmende rand van de koplamp fladderde, gingen soms wel vijf uur onafgebroken door. Het verenkleed van de vogel kreeg hierdoor na verloop van tijd een rafelige aanblik en op de bumper hoopten zich flink wat uitwerpselen op. Het ge-drag stopte plotseling, vermoedelijk omdat de merel ging broeden.

In de wetenschappelijke literatuur blijft het hierbij. Gekke Gijs staat – met zijn inmiddels vier jaar durende strijd tegen zijn spiegelbeeld – eenzaam aan de top. Groot was mijn verbazing toen Linda Olieman mij opgetogen een fragment liet lezen uit Geheim Dagboek van Hans Warren (1921-2001), waarin de Zeeuwse dichter, literatuurcriticus en (bovenal) vogelliefhebber over een merel schrijft die hem tot een wanhoopsdaad bracht. Ik citeer hier letterlijk uit Geheim Dagboek, Tiende Deel, 1973-1975 (Uitgeverij Bert Bakker, 1992):

‘22 mei [1975] – 15.15. – Eindelijk heb ik Jan Frederik kunnen doden, de vogel die ik het meest gehaat heb. Het was een mannetjesmerel die weliswaar mooi zong – zijn naam dankte hij aan een regelmatig terugkerende uithaal – maar die de hebbelijkheid had zijn spiegelbeeld te bevechten in de ruiten van mijn werkkamer. Ook vloog hij af en toe tegen de vensters van de zitkamer en de entree op. Telkens met een harde plof die je deed schrikken. Als er niemand was om hem te verjagen ging dat tot twintig, dertig maal achtereen.

Wanneer het geregend had, raakten de vensters onder de modder van zijn poten. Het begon voor dag en dauw, hij wekte je vaak. Zeven jaren lang heeft hij het volgehouden. Er stond al een premie van f 15,- op zijn kop die Gideon geïnd heeft, maar toen had hij een verkeerde geschoten naar bleek. Ik zelf heb hem ook vaak vergeefs op de korrel genomen.

Dit jaar had hij een nest in de clematis tussen de ramen van mijn werkkamer. Zolang het wijfje broedde en de jongen klein waren, had hij het te druk om tegen de ramen te fladderen. Maar nu ze volwassen zijn, is het niet te harden. Van alles heb ik geprobeerd, zwarte draden gespannen, bomen en struiken van waaruit hij zijn spiegelbeeld kon zien omgehakt, niets hielp. Nu bedacht ik een list: voedsel strooien onder een laag uitgezet, in de grond vastgeprikt tuinnet met slechts één opening. Ik ging op de loer zitten. De tweede maal dat hij kwam – ik moest telkens andere merels en lijsters verjagen – kroop hij onder het net. Ik rende erop af, heb eer hij ontsnappen kon mijn voet op hem gezet, zijn darmen kwamen eruit. De ramen gezeemd. Eindelijk rust.’ (pp. 176-177)

Agressie en verslaving

Wat is de oorzaak van het opmerkelijke gedrag van Gekke Gijs, Jan Frederik en hun lotgenoten? In eerste instantie is dat agressie. Merels staan bekend als sterk territoriaal: zowel het mannetje als het wijfje verjagen soortgenoten uit hun territorium. Op de grens van twee territoria vinden regelmatig gevechten tussen mannetjes plaats. Zo’n grens-conflict begint meestal met imponeergedrag en kan uitmonden in ruim twintig minuten durende, heftige (lucht)gevechten waarbij de rivalen elkaar trappen en pikken. Dergelijke territoriumgevechten herhalen zich dag na dag op dezelfde plaats. Dat het menens is, blijkt uit een waarneming uit 1963 in Yorkshire waarbij een mannetjesmerel zich tijdens een territoriumgevecht zo inspande en opwond dat zijn lichaamsslagader scheurde, met de dood als gevolg. Het agressieve gedrag kan zelfs na de dood door-gaan: er zijn merels gezien die ernstige verminkingen toebrachten aan het levenloze lichaam van hun tegenstander.

Dat Gekke Gijs zijn spiegelbeeld aanvalt, is dus verklaarbaar. Net als alle andere vogels, heeft hij geen mentale categorie voor het fenomeen glas, zelfs niet voor glad oppervlak. Wanneer hij zijn reflectie in de ruit ziet, is dat een indringer die hij aanvalt. De aanvaring met het glas telt voor hem als een botsing met een (sterkere) tegenstander die niet wijkt. Vermoedelijk daarom herhaalt hij zijn aanval. Maar waarom zo vaak en zo volhardend? Persoonlijk denk ik dat Gekke Gijs een verslaving ontwikkeld heeft. Hij krijgt een kick van de botsingen, veroorzaakt door een beetje endorfine of een ander stimulerend stofje dat bij elke dreun tegen het glas vrijkomt. Daardoor gaat hij in een roes eindeloos met zijn zinloze aanvallen door. De herhaalde waarneming dat Gijs van achter uit de tuin – van waar er absoluut geen spiegelbeeld te zien is – linea recta naar de schuifpui vliegt en er tegen aan knalt, wijst erop dat hij geen visuele prikkel meer nodig heeft om tot de aanval over te gaan. Hij weet dat zijn onoverwinnelijke soortgenoot vanzelf voor hem opdoemt.

Bronzen indringer

De laatste berichten (30 november 2008) uit Schiebroek zijn somber. Gekke Gijs is al sinds de zomer niet meer gezien. Alhoewel ik een dergelijk alarmerend bericht in de afgelopen jaren vaker gehoord heb, zou het nu wel eens echt afgelopen kunnen zijn. Dit voorjaar gaf Mak zijn vrouw Linda namelijk een bronzen merel voor haar verjaardag. Het kunstwerk staat op een paaltje in de tuin. Zo’n levensechte en onverzettelijke indringer in zijn territorium is Gekke Gijs misschien te veel geworden. Merels kunnen een leeftijd van twintig jaar bereiken. Wellicht zit hij nu in een andere tuin. Ik kom graag kijken.

17 Zie: www.youtube.com/watch?v=jwmV8ZT3PKw

Dankwoord

Twee vogels en een insect hebben de hand gehad in de ontstaansgeschiedenis van dit boek. Zij verdienen allereerst een bedankje. De ene vogel is de wilde eend, met catalogusnummer NMR 9989-00232, waarover ik vanaf nu zal zwijgen tenzij mij nadrukkelijk gevraagd wordt erover te vertellen. De andere vogel is nog onbesproken: de Juliana monarch (Monarcha julianae), een zwart-wit zangvogeltje (genoemd naar de moeder van onze vorstin) dat uitsluitend voorkomt op het afgelegen eilandje Kofiau in het oosten van Indonesië. Tot 1986 was de soort alleen bekend van één exemplaar dat in 1955 werd geschoten en geconserveerd. Ik prijs mijzelf gelukkig dat ik tot het selecte groepje mensen behoor dat de Juliana monarch in levenden lijve heeft gezien. Jared Diamond was de eerste. Tussen mij en de ornitholoog ontstond een geleerde correspondentie over het vogeltje: ‘Heeft hij nu wel of geen witte stippen op zijn vleugels? Foerageerde hij hoog in de boomkruinen of laag bij de grond?’ Toen Diamond in oktober 2000 in Nederland was ter promotie van zijn boek Zwaarden, paarden en ziektekiemen kwamen we bijeen en legden we onze aantekeningen naast elkaar. Er zal ooit een doorwrochte publicatie uit voortkomen.

Bij deze ontmoeting was ook Henk ter Borg aanwezig. Hij was destijds redacteur bij Het Spectrum, de uitgever van de Nederlandse vertalingen van de boeken van Dia- mond. In 2007 kreeg Henk ter Borg, inmiddels uitgever bij Nieuw Amsterdam, mijn column ‘De laatste schaam-luis’ uit Nieuw Rotterdam onder ogen. Hij was getipt, zoals dat heet, en vroeg me: ‘Zullen we een boek maken?’ Het resultaat heeft u in handen. Ik dank hem voor de ‘open vraag’ en het verzinnen van de titel. Dank aan redacteur Pieter de Bruijn Kops voor de flexibele deadlines, de prettige begeleiding en de uitstekende koffie.

Mijn belangstelling voor biologie, natuurhistorie en onderzoek werd aangewakkerd door Kees Heij, bioloog en destijds mijn buurman. Hij zag dat er een natuurvorser in me schuilde en gaf me – op het juiste moment – een schoenendoos vol naturalia: een wervel van een dolfijn, een konijnenschedel, krabbenscharen, een paar schelpen, iets ondefinieerbaars in een potje met alcohol, een paardenkies, een vleugel van een meeuw en meer van dat soort onweerstaanbare spullen voor een jongen van elf. Later, tijdens zijn huismussenonderzoek, leerde hij me geduldig en nauwkeurig waarnemen in het veld. Dankzij hem ben ik ook mussengek.

Eendenman was ik nooit geworden zonder Erwin Kompanje. Hij heeft mij zes jaar lang, met lovenswaardige vol-harding, aangemoedigd om het eendenverhaal te publiceren. Dank daarvoor, vriend, want zonder die publicatie zat ik waarschijnlijk nog steeds staartveren van Monarchavliegenvangers te meten. Nuttig, maar minder leuk. Erwin stond ook altijd klaar om de dode vogels die in dit boek beschreven zijn te prepareren. Ik heb dankbaar gebruikgemaakt van zijn scherpe oog voor bijzondere anatomische details.

Marc Abrahams van Improbable Research en zijn Ig Nobel Board of Governors dank ik omdat ze mij de Ig Nobelprijs hebben toegekend. Ik heb er alleen maar plezier van gehad en er veel vriendschappen aan over gehouden. Dank ook aan degenen die mij genomineerd hebben, alhoewel ik nog steeds niet weet wie ze zijn.

Rob Biersma was de eerste NRC-Achterpagina-redacteur die een stukje van mij plaatste (in 1999). Hij liet mijn onverbloemde beschrijvingen van opmerkelijk diergedrag (necrofilie bij eenden, kontneuken bij walrussen en beffen bij egels) onaangeroerd. Zijn opvolgers, Arjen Ribbens, Ward Wijndelts en Markus Meulmeester, maakten en maken ook altijd ruimte voor mijn verhalen en foto’s. Dank daarvoor. Het heeft zeer stimulerend gewerkt. Dat geldt ook voor de mooie plek die Nico Haasbroek en Mieke van der Linden mij als ‘De Vorser’ gaven in het maandblad Nieuw Rotterdamdat helaas een (te) vroege dood gestorven is.

Zonder de hulp en inbreng van velen had ik dit boek niet kunnen schrijven. De een bracht een dode vogel, de ander stuurde een bizar artikel of deed verslag van een opmerkelijke waarneming. Het was ondoenlijk ze allemaal een welverdiende rol in de verhalen te laten spelen. Daarom dank ik hier iedereen die mij op de een of andere manier geholpen heeft: Nicola Armstrong, Mente Bousema, Sara Bungener, Nico Elfferich, Leander van den Ham, Enes Hajdarbegović, Noëmi Nijsten, Arthur Oosterbaan, Marcel Slokkers, Eric van der Snoek, Toby Sterling, Tom Tates, Johan Toonstra, Henk Veldhuizen en Anne de Vries (Help, de schaamluis verdwijnt!), Semâ Bekirovic, Cor van Brug, Gerard de Bruin en Ben Elfring (Nijvere nestbouwers), Patricia Brennan en Erwin Kompanje (De woerd en zijn wokkel), René Craemer, Menze Hamstra, Dennis Summers-Smith, Kees Heij, Neil Robinson, Glenys Williams, Claire Skinner, Paul Sweet en Jaynia Tarnawski (Mussengekte), familie Dorst en Arthur Decae (Een jachtspin op Heijplaat), Daniel Klem Jr. en Florentijn Hofman (Kraaienpiraterij), Michael Bull, Sharon Jansma, Wilson Hsu, Erwin Kompanje, Miguel Lobo, Guy Morrison en John Troyer (Homoseksuele necrofilie), Lincoln Karim (Buizerds in Manhattan), Erwin Kompanje, Robin Abrahams en Kenneth Zucker (Een al te lange roede), Jan de Koning (De kraaiende hen), Marc Abrahams, Peaco Todd en Sezen Moeliker (Bent u de eendenman?), Linda en Mak Olieman, Andries Brink-horst, Steve Falloon, Jos van Splunder en Uitgeverij Bert Bakker (De maffe merel), Martin Epe en Koos Stuster (Kwakken in Rotterdam), Wilco Tuinman, Gabriëlle Anceaux en Adrie van der Laan (De ral van Nozeman). Dank ook aan Marianne van der Wal van de onvolprezen Naturalis-bibliotheek voor het vinden van obscure literatuur.

Mijn collega’s in het Natuurhistorisch Museum Rotterdam, van wie sommigen duidelijke verschijnselen van eendenmoeheid beginnen te vertonen, hebben mij en mijn gekheid gelukkig altijd getolereerd en mij op vele manieren geholpen. Dank aan jullie allemaal, in het bijzonder aan Jaap van Leeuwen voor zijn fotowerk en het maken van beeldcompilaties.

Erwin Kompanje, Janneke Reedijk en Jelle Reumer lazen alle hoofdstukken en voorzagen ze van correcties en commentaar. Zij deden dat snel en scherpzinnig. Ook dank aan tekstredacteur Cyril Lansink voor het vinden van de laatste vuiltjes. Niettemin zijn alle fouten, vergissingen of tekortkomingen in dit boek geheel voor mijn rekening.

Het werken aan dit boek viel samen met de eerste levensmaanden van mijn jongste dochter. Een flink aantal hoofdstukken heb ik daardoor met de kleine Anna Inez op de arm en met één vinger getikt. Dat het boek toch nog binnen redelijke termijn afgekomen is, dank ik aan mijn lieve vrouw Dennis die mij thuis (te) veel uit handen nam. Gracias por todo mi amor, y un beso grande! Nu het boek af is, ga ik eindelijk Spaans leren.

Rotterdam, december 2008

Bronnen

1 Homoseksuele necrofilie

Bagemihl, B. (1999) Biological Exuberance – animal homosexuality and natural diversity. Profile Books, Londen

‘bitmap78’ (2007) Chimp & Frog. YouTube video (www.youtube.com/watch?v=bwegzhXAqaQ)

Boese, A. (2007) Elephants on acid, and other bizarre experiments. Harcourt, Inc. Florida

Dale, S. (2001) Necrophilic behaviour, corpses as nuclei of resting flock formation, and road-kills of Sand Martins Riparia riparia. Ardea 89(3): 545-547

De Bruyn, P.J.N., Tosh, C.A. & Bester, M.N. (2008) Sexual harassment of a king penguin by an Antarctic fur seal. Journal of Ethology 26: 295-297

Dickerman, R.W. (1960) ‘Davian Behavior Complex’ in Ground Squirrels. Journal of Mammalogy 41 (3): 403-404

Griffin, D.N. (1959) Apparent homosexual behaviour between Brown-headed Cowbird and House Sparrow. Auk 76: 238-239

Gronstøl, G.B., Byrkjedal, I., Hafsmo, J.E. & Lislevand, T. (1999) Northern Lapwing Vanellus vanellus copulating with a grass turf. Ornis Norvegica 22: 60-62

Gwynne, D.T. & Rentz, D.C.F. (1983) Beetles on the bottle: male buprestids mistake stubbies for females (Coleoptera). Australian Journal of Entomology 22(1): 79-80

Hilton Jr, B. (2006) Black Vulture Demise. This Week at the Hilton Pond (1-7 February 2006) www.hiltonpond.org/ThisWeek060201.html

How, T.L. & Bull, C.M. (1997) Tiliqua rugosa (sleepy lizard). Mating behavior and necrophilia. Herpetological Review 29: 240

Hsu, W. (2006) In memory of a barn swallow. http://old-lady.idv.tw/old/2006/love_2006/04_bird/042_swallowsong/birdlove02.html

Kamizuru, M., Nakatani, T., Maekawa, M., Asakawa, M. & Yasumoto, R. (1988) A case of incarceration of the penis. Hinyokika Kiyo 34(3): 514-516

Lebret, T. (1961) The pair formation in the annual cycle of the mallard, Anas platyrhynchos L. Ardea 49: 97-158

Lehner, P.N. (1988) Avian Davian Behavior. The Wilson Bulletin 100 (2): 293-294

McCarthy, E.M. (2006) Handbook of Avian Hybrids of the World. Oxford University Press

Meshaka, W.E., Jr (1996) Anuran Davian behavior: a Darwinian dilemma. Florida Scientist 59 (2): 74-75

‘metteurenscene’ (2007) The Chimp and the Frog. You- Tube video ()www.youtube.com/watch?v=PI4xVeRjunk

‘milkenmee’ (2006) ape and toad. YouTube video ()www.youtube.com/watch?v=SX0C7K3wxIc

Moeliker, C.W. (2001) The first case of homosexual necrophilia in the mallard Anas platyrhynchos (Aves: Anatidae). Deinsea 8: 243-247

Moeliker, Kees (2001) Een leerzame verkrachting. NRC Handelsblad (Achterpagina), 6 november 2001

Myers, J.P. (1982) The promiscuous Pectoral Sandpiper. American Birds 36(2): 119-122

Noguera, A. & Bingham, M. (red.) The Carnival of the Grotesque. Freaks, Fouls and Foulness culled from the pages of FHM. Emap élan Network Ltd. (zonder jaar) Pearman, M. (2006) Bank Swallows Gone Wild! In: Bill of the Birds, 26 January 2006. (www.birdwatchers-digest.com/blog/2006/01/bank-swallows-gone-wild.html)

Piraino, S., De Vito, D., Bouillon, J. & Boero, F. (2003) Larval necrophilia: the odd life cycle of a pandeid hydrozoan in the Weddell Sea shelf. Polar Biology 26(3): 178-185

Post, W. (1994) Redirected copulation by male Boat-tailed Grackles. The Wilson Bulletin 106(4): 770-771

Post, J.N.J. & Kompanje, E.J.O. (1992) Uitwendige geslachtsverandering bij vrouwtje Wilde Eend. Dutch Birding 14: 131-134

Rosman, J.P. & Resnick, P.J. (1989) Sexual attraction to corpses: a psychiatric review of necrophilia. Bull Am Acad Psychiatry Law 17(2):153-63

Schein, M.W. & Hale, E.B. (1957) The head as a stimulus for orientation and arousal of sexual behaviour of male turkeys. Anatomical Record 128: 617-618

Schein, M.W., & Hale, E.B. (1965) Stimuli eliciting sexual behavior, 440-482 in: Beach, F.A. (Ed.) Sex and behavior. Wiley, New York

Sharrad, R.D., King, D.R. & Cairney, P.T. (1995) Necrophilia in Tiliqua rugosa: a dead end in evolution? Western Australian Naturalist 20: 33-35

Simmons, K.E.L. (1985) Bizarre behaviour and death of male House Sparrow. British Birds 78(5): 243-244

Slavid, E.R. & Yalor, J.E. (1987) Feral Rock Dove displaying to and attempting to copulate with the corpse of an other. British Birds 80(10):

497 ‘strawberrikisses’ (2007) Pigeons humping dead pigeon. YouTube video (www.youtube.com/watch?v=1m5OYuuV__E)

Troyer, J. (2008) Abuse of a corpse: A brief history and re-theorization of necrophilia laws in the USA. Mortality 13(2): 132-152

Veiga, C.M. & Lobo, J.M. (1986) Nuevas observaciones de necrofilia en los Scarabaeoidea Laparosticti (Col.) paleárcticos. Boletín Asoc. Esp. Entom. 10: 401

Voegeli, T.A. & Effert, P.J. (2005) Pentaethylene-Terephthalate (PET) Bottles: A New Device for Autoerotic Strangulation of the Penis Causing Serious Injury. Archives of Sexual Behavior 34(4): 469-470

2 Bent u de eendenman?

Abrahams, M. (2004) Ig Nobel Prizes 2 – Why Chickens Prefer Beautiful Humans. Orion Books, London

Caprara, G.V., Barbaranelli, C. & Zimbardo, P. (1997) Politicians’ Uniquely Simple Personalities. Nature 385: 493

De Jongste, W.O. (2006) The European Bureau is Open. Annals of Improbable Research 12(4): 14-16

Geim, A.K. & Berry, M.V. (1997) Of flying frogs and levi-trons. European Journal of Physics 18: 307-313 Harvey, J., Culvenor, J., Payne, W., Cowley, S., Lawrence, M., Stuart, W. & Williams, R. (2002) An Analysis of the Forces Required to Drag Sheep over Various Surfaces. Applied Ergonomics 33(6): 523-531

Ghirlanda, S., Jansson, L. & Enquist, M. (2002) Chickens Prefer Beautiful Humans. Human Nature 13(3): 383-389

Kaswell, A.S. (2003) Trinkaus – An Informal Look. Annals of Improbable Research 9(3): 34-41

Knols, B.G.J. & De Jong, R. (1996) Limburger Cheese as an Attractant for the Malaria Mosquito Anopheles gambiae s.s. Parasitology Today 12(4): 159-161

Maguire, E., Gadian, D., Johnsrude, I., Good, C., Ashburner, J., Frackowiak, R. & Frith, C. (2000) Navigation-Related Structural Change In the Hippocampi of Taxi Drivers. PNAS 97(8): 4398-4403

Moeliker, K. (2003) Dagboek Ig Nobel. Straatgras 15(3/4): 27-31

Spark, N.T. (2006) A history of Murphy’s Law. Los Angeles Van Bronswijk, J.E.M.H. (1972) Huis, Bed en Beestjes. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 116(20): 825-831

Vuijst, Ch. (2006) European Bureau of Improbable Research vestigt zich in het Natuurhistorisch Museum Rotterdam. Straatgras 18(2): 29-31

Weijmar Schultz, W., Van Andel, P., Sabelis, I. & Mooyaart, E. (1999) Magnetic Resonance Imaging of Male and Female Genitals During Coitus and Female Sexual Arousal. British Medical Journal 18: 1596-1600

3 De woerd en zijn wokkel

Brennan, P.L., Prum, R.O., McCracken, K.G., Sorenson, M.D. & Wilson, R.E., (2007) Coevolution of Male and Female Genital Morphology in Waterfowl. PLoS ONE 2(5): e418 doi:10.1371/journal.pone.0000418

Brennan, P.R., Birkhead, T.R., Zyskowski, K., van der Waag, J. & Prum, R.O. (2008) Independent evolutionary reductions of the phallus in basal birds Journal of Avian Biolology 39: 487-492

Coker, C.R., McKinney, F., Hays, H., Briggs, S. & Cheng, K.M. (2002) Intromittent organ morphology and testis size in relation to mating system in waterfowl. The Auk 119: 403-413

McCracken, K.G. (2000) The 20-cm spiny Penis of the Argentine Lake Duck (Oxyura vittata). The Auk 117: 820-825

McCracken, K.G., Wilson, R.E., McCracken P.J. & Johnson, K. (2001) Sexual selection: Are ducks impressed by drakes’ display? Nature 413(6852): 128

Denk, A.G. & Kempenaers, B. (2005) Testosterone and testes size in mallards (Anas platyrhynchos). Journal für Ornithologie 147: 436-440

McKinney, F., Derrickson, S.R. & Mineau, P. (1983) Forced copulation in waterfowl. Behaviour 86: 250-294 McKinney, F. & Evarts, S. (1997) Sexual coercion in waterfowl and other birds. Ornithological Monographs 49: 163-195

Moeliker, K. (2003) De woerd en zijn wokkel. NRC Handelsblad (Achterpagina), 10 juli 2003

Moeliker, K. (2007) [De Vorser] Lange eendenlullen. Nieuw Rotterdam 1(10): 31

Thornhill, R. & Palmer, C.T. (2000) A natural history of rape. The mit Press, Cambridge

4 Kraaienpiraterij

Bromley, F.C. (1947) Carrion Crow killing Wood Pigeon. British Birds 40: 114

Damery, R. (2004) Prédation particuliére de la corneille noire Corvus corone sur le pigeon ramier Columba palumbus. Alauda 72: 160-162

Geogehan, D.P. & Fileman, M.H. (1950) Carrion Crow attacking Wood Pigeon. British Birds 43: 368

Geyer, C. (1985) Une corneille noire poursuit et tue un pigeon ramier. Aves 22: 53-54

Klem, D. (1990) Collisions between birds and windows: mortality and prevention. Journal of Field Ornithology 61: 120-128

Klem, D., Keck, D.C., Marty, K.L., Miller Ball, A.J., Niciu, E.E. & Platt, C.T. (2004) Effects of window angling, feeder placement and scavengers on avian mortality at plate glass. The Wilson Bulletin 116: 69-73

Klem, D. (2006) Glass: A Deadly Conservation Issue for Birds. Bird Observer 34: 73-81

Moeliker, K. (2004) Snelle euthanasie. NRC Handelsblad
(Achterpagina), 16 juni 2004

Mörzer Bruijns, M.F. & Stwerka, L.J. (1961) Het doodvliegen van vogels tegen ramen. De Levende Natuur 64: 253-257

Oliver, P.J. (1985) Wood Pigeon alighting on water apparently to avoid Carrion Crow. British Birds 78: 351 Simmons, K.E.L. (1968) Food-hiding by Rooks and other crows. British Birds 61: 228-229

Veltri, C.D. & Klem, D. (2005) Comparison of fatal bird injuries from collisions with towers and windows. Journal of Field Ornithology 76: 127-133

5 Nijvere nestbouwers

Bekirović, S. (2007) Koet. Veenman Publishers, Rotterdam

Moeliker, K. (1997) Een ijzeren duivennest. Straatgras 9(2): 1-3

Moeliker, K. (2007) Broedplek van kleurrijk plastic. NRC Handelsblad (Achterpagina), 6 maart 2007

6 Buizerds in Manhattan

Moeliker, K. (2005) Het nest is terug! NRC Handelsblad
(Achterpagina), 18 januari 2005

Winn, M. (1999) Red-Tails in love – A wildlife drama in Central Park. (updated edition, ten years later) Random House, New York

7 Kwakken in Rotterdam

Moeliker, K. (1999) Kwakken in Rotterdam. NRC Handelsblad (Achterpagina), 12 juni 1999

Moeliker, K. (2007) [De Vorser] Kwakken in Het Park. Nieuw Rotterdam 1(9): 41

8 Een jachtspin op Heijplaat

Moeliker, K. (2000) Nieuwe spin voor West-Nederland. Straatgras 12(4): 52

Moeliker, K. (2001) Een jachtspin op Heijplaat. NRC Handelsblad (Achterpagina), 8 februari 2001

Roberts, M.J. (1985) The Spiders of Great Britain and Ireland. Vol 1. E.J. Brill, Leiden

Roberts, M.J. (1997) Tirion Spinnengids (vertaald en bewerkt door Aart Noordam). Tirion Natuur, Baarn

Van Katwijk, W. (1976) Spinnen van Nederland. A.A. Balkema, Rotterdam

9 De ral van Nozeman

Moeliker, K. (2005) De ral van Nozeman. NRC Handelsblad (Achterpagina), 23 mei 2005

Nozeman, C. & Houttuyn, M. (1797) Nederlandsche Vogelen; volgens hunne huishouding, aert, en eigenschappen beschreeven. Derde Deel. J.C. Sepp en Zoon, Boekverkoopers, Amsterdam

10 De kraaiende hen

Chiba, A., Sakai, H., Sato, M., Honma, R., Murata, K. & Sugimori, F. (2004) Pituitary-gonadal axis and secondary sex characters in the spontaneously masculinized pintail, Anas acuta (Anatidae, Aves), with special regard to the gonadotrophs. General and Comparative Endocrinology 137: 50-61

Forbes, Th.R. (2005) John Hunter on Spontaneous Inter-sexuality. American Journal of Anatomy 116: 269-300 Hunter, J. (1780) Account of an extraordinary Pheasant. Philosophical Transactions 70: 527-535

Moeliker, K. (2006) [De Vorser] Eierstok. Nieuw Rotterdam 1(1): 41

Post, J.N.J. & Kompanje, E.J.O. (1992) Uitwendige geslachtsverandering bij vrouwtje Wilde Eend. Dutch Birding 14: 131-134

Swennen, C. (1990) Eidereenden Somateria mollissima met een afwijkend kleed. Limosa 63(3): 112-114

Van Oord, G.J. (1949) Geslachtsverandering bij gewervelde dieren. Noordduijn’s Wetenschappelijke Reeks 4. Gorinchem

Yarrell, W. (1827) On the change of the plumage of some Hen-Pheasants. Philosophical Transactions 177: 268-275

11 Kloten van de mus

Etzold, F. (1891) Die Entwicklung der Testikel von Fringilla domestica von Winterruhe bis zum Eintritt der Brunft.

Zeitschrift für wissenschaftliche Zoologie 52: 46-84 Hunter, J. (1786) Observations on certain parts of the animal œconomy. Sec. Ed. London

Keck, W.N. (1934) The control of the secondary sex characters in the English Sparrow, Passer domesticus (Linnaeus). Journal of Experimental Zoology 67: 315-347

Moore, W. (2005) The knife man. Blood, body-snatching and the birth of modern surgery. Bantam Books, London

Owen, I.P.F. & Short, R.V. (1995) Hormonal basis of sexual dimorphism in birds: implications for new theories of sexual selection. TREE 10(1): 44-47

Qvist, G. (1981) John Hunter 1728-1793. William Heine-mann Medical Books, London

Witschi, E. & Woods, R.P. (1936) The bill of the sparrow as an indicator for the male sex hormone. Journal of Experimental Zoology 73: 445-459

12 Een al te lange roede

Barks, C. (1995) The Essential Rumi. Castle Books, Edison, NJ

Butcher, J. (1999) Female sexual problems II: Sexual pain and sexual fears. British Medical Journal 318: 110-112

Hildanus, G.F. (1656). Aanmerkingen, rakende de Genees ende Heelkonst. Bestaande in zes deelen, yder deel in hondert Geschiedenissen. Nevens een Brief van een wonderlijk Lijfmoeders-scheurzel, daar de Vrucht levendig uitgesneden is: door M. Doringius: en beantwoort door Fabricius Hildanus. Uit de Latijnsche inde Nederduitsche Taal over-gezet, door Nic. van Assendelft. Arnout Leers, Rotterdam Kompanje, E.J.O. (2005) A remarkable case in the history of obstetrical surgery: a laparotomy performed by the Dutch surgeon Abraham Cyprianus in 1694. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology 118: 119-123

Kompanje, E.J.O. (2006) Painful Sexual Intercourse Caused by a Disproportionately Long Penis: An Historical Note on a Remarkable Treatment Devised by Guilhelmus Fabricius Hildanus (1560-1634). Archives of Sexual Behavior 35: 603-605

Kompanje, E.J.O. (2008) A Case of Strawberry Induced Migraine Aura Without Headache Described in 1627. Headache 48: 974-975

Moeliker, C.W. (2007) A penis-shortening device described by the 13th century poet Rumi. Archives of Sexual Behavior36: 767

Moeliker, K. (2008) Een al te lange roede. NRC Handelsblad (Achterpagina), 1 april 2008

Mondaini, N., Ponchietti, R., Gontero, P., Muir, G.H., Natali, A., Di Loro, A., Caldarera, E. & Biscioni, S. (2002) Penile length is normal in most men seeking penile lengthening procedures. International Journal of Impotence Research 14: 283-286

Ponchietti, R., Mondaini, N., Bonafè, M., Di Loro, F., Biscioni, S. & Masieri, L. (2001) Penile Length and Circumference: A Study on 3,300 Young Italian Males. European Urology 39: 183-186

13 Help, de schaamluis verdwijnt!

Abdullah, W.O., Osman, S. & Sulaiman, S. (1992) Pediculosis pubis: Observations on the occurrence of a non sexual transmission in West Malaysia. Annals of Medical Entomology 1(2): 13-14

Armstrong, N.R. & Wilson, J.D. (2006) Did the ‘Brazilian’ kill the pubic louse? Sexually Transmitted Infections 82: 265-266

Burgess, I., Maunder, J.W. & Myint, T.T. (1983) Maintenance of the crab louse, Pthirus pubis, in the laboratory and behavioural studies using volunteers. Community Medicine 5: 238-241

Hemming, F. (1958) Official List of Generic Names in Zoology. First Installment: Names 1-1274. International Commission on Zoological Nomenclature, London Ikeda, N., Nomoto, H., Hayasaka, S. & Nagaki, Y. (2003) Phthirus pubis infestation of the eyelashes and scalp hairs in a girl. Pediatric Dermatology 20: 356-357

Landois, L. (1864) Über der Haarbalgparasiten des Menschen. Danzig

‘mentebousema’ (2007) Schaamluis zoekt Strohalm (schaamhaar). YouTube video (www.youtube.com/watch?v=ONYLCXqm6O4)

Moeliker, K. (2006) [De Vorser] De laatste schaamluis. Nieuw Rotterdam 1(5): 37

Moeliker, K. (2007) Schaamluis sterft uit. NRC Handelsblad (Achterpagina), 17 november 2007

Nuttall, G.H.F. (1919) The systematic position, synonymy and iconography of Pediculus humanus and Phthirus pubis. Parasitology 11: 329-346

Oothuman, P., Jeffery, J., Abdullah, M., Firdaus, A. & Omar, B. (2007) Four cases of pediculosis caused by Pthirus pubis Linnaeus, 1758 (Diptera: Anoplura) from peninsular Malaysia. Tropical Biomedicine 24(2): 101-103

Trager, J.D.K. (2006) Pubic Hair Removal – Pearls and Pitfalls. Journal of Pediatric and Adolescent Gynecology 19: 117-123

Van der Snoek, E.M. (2007) Schaamhaardracht. Gay Krant magazine 28(585): 88

14 Mussengekte

Anonymus (1936) Drawn match at Lord’s. The Times, 5 July 1936

Barrows, W.B. (1889) The English Sparrow (Passer domesticus) in North America, especially in its relations to agriculture. U.S. Department of Agriculture, Division of Economic Ornithology and Mammalogy. Bulletin 1. Washington

Kipps, C. (1953) Sold for a farthing. Frederick Muller, London

Kipps, C. Gevederde vondeling. De Tijdstroom, Lochem (zonder jaar)

Moeliker, K. (2005) Dominomus had honger. NRC Handelsblad (Achterpagina), 20 december 2005 Moeliker, K. (2006) Wat is een huismus? in: Müller, P. (red.) Mus – natuur & cultuur van de huismus. Tirion Natuur, Baarn

Moeliker, K. (2006) Mus Clarence leerde fluiten. NRC Handelsblad (Achterpagina), 8 november 2006 Moeliker, K. (2007) Wachten op een wonder. NRC Handelsblad (Achterpagina), 8 mei 2007

Summers Smith, J.D. (1963) The House Sparrow. Collins, London

Van der Geest, Th. (2006) Mussenschutter zet FP op de kaart. Opportuun 12(9): 5-6

15 De maffe merel

Daniel, M.J. (1971) Female blackbird attacking mirror reflection. Notornis 18: 50-51

Gnielka, R. (2001) Über die Aggressivität der Amsel im

Herbst. Ornithologische Mitteilungen 53: 192-195

Jackson, R.D. (1954) Territory and pair-formation in the blackbird. British Birds 47: 123-131

Niebuhr, O. (1957) Amsel (Turdus merula) bekämpft ihr Spiegelbild. Ornithologische Mitteilungen 9: 213

Patterson, A. (1963) Death of male Blackbird during display. British Birds 56(10): 377

Snow, D.W. (1958) A Study of Blackbirds. George Allan and Unwin, London

Warren, H. (1992) Geheim Dagboek, tiende deel 1973-1975. Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam