Adrian Desmond en James Moore

DARWIN

DE BIOGRAFIE

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Eerste druk december 2008

Tweede druk februari 2009

Derde druk april 2009

Vierde druk (nieuwe editie) juni 2018

Oorspronkelijke titel: Darwin

© 1991 Adrian Desmond and James Moore

© 2008 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Henk Moerdijk

Redactie George Pape

Register Ansfried Scheifes

Correctie Hanneke Toeset en Carolien van der Ven

Omslagontwerp Bureau Beck

Typografie binnenwerk Avant la lettre

Omslagbeelden Bridgeman Art Library

ISBN 978 90 468 2371 2

NUR 686

www.nieuwamsterdam.nl/darwin

Wat een boek zou een kapelaan van de duivel kunnen schrijven over de onbeholpen, verspillende, stompzinnige en afschuwelijk wrede werken der natuur!

Charles Darwin in 1856, kort voor hij begon aan de Origin of Species

VOORWOORD

Charles Darwin was verbijsterd. Een van de eerste landen waar een vertaling van zijn baanbrekende Origin of Species (1859) verkrijgbaar was, was Nederland. Misschien was hij verbijsterd omdat Holland een agrarische samenleving was die volgens velen een halve eeuw ‘achterliep’ op het industriële Groot-Brittannië. Desalniettemin werd Het ontstaan der soorten van dieren en planten door middel van de natuurkeus, of het bewaard blijven van bevoorregte rassen in den strijd des levens in het vroegere centrum van de Reformatie beter ontvangen dan in het aristocratische, anglicaanse Engeland. In opkomst zijnde vrijzinnigen, erfgenamen van Calvijns majestueuze theologische leer, zagen in Darwin een leermeester omdat hij de schepping verklaarde zonder zijn toevlucht te nemen tot wonderen. In de Nederlandstalige wereld leefde men immers graag naar de geest van de wet.

Hoewel Darwin in de Origin sprak van de ‘werkplaatsen’ der natuur en in spoorwegen en fabrieken investeerde, was hij in zijn hart een landheer. Een leven als priester-naturalist was zijn ideaal. In plaatselijke registers werd hij omschreven als ‘boer’, wat hij in zekere zin ook was, met zijn zes hectare weiland, boomgaard, duiventillen, kassen en liefde voor het tuinieren. Wellicht was hij een even gelukkig man geweest als hij zijn experimenten had verricht in de vruchtbare groene delta van de Lage Landen in plaats van in de golvende heuvels van Zuid-Engeland. De Nederlandse naturalisten hadden in hem zeker een zielsverwant gezien.

Darwin had als zeereiziger en geoloog al enige bekendheid verworven toen zijn mentor, de hoffelijke geoloog Charles Lyell, Nederlandse academici attent maakte op de aanstaande publicatie van de Origin of Species. In 1858 zei Lyell in Utrecht tegen de dierkundige Pieter Harting dat hij vooralsnog weigerde om Darwins theorie volledig te aanvaarden, maar, zo had Lyell volgens Harting eraan toegevoegd, ‘Cette hypothèse est une de celles avec lesquelles il faudra désormais compter’ (Deze hypothese is er een waarmee voortaan rekening dient te worden gehouden). Harting ging een stap verder dan Darwins mentor en verwelkomde de Origin met open armen. De ordelijke schepping van God diende niet alleen geobserveerd maar ook verklaard te worden, was zijn idee, en de evolutieleer had daarom de toekomst. Als Darwins steunpilaar in de Nederlandse academische wereld werkte Harting nauw samen met de fysioloog Franciscus Donders, zijn Utrechtse collega die door zijn onderzoek naar ‘de harmonie van het dierlijke leven’ en zijn opvatting dat de transformatie van organismen een reactie op de omgeving is, net als Harting openstond voor Darwins theorie. Donders deed onderzoek naar de oogspieren ten behoeve van Darwins latere boek The Expression of the Emotion in Man and Animals [in 1873 verscheen de vertaling van H. Hartogh Heijs van Zouteveen, Het uitdrukken der gemoedsaandoeningen bij den mensch en de dieren] en in 1869 heette Darwin de ‘zeer aangename, vrolijke man en goede “darwinist”!’ zelfs welkom in zijn huis, een zeldzaam voorrecht.

Deze snelle Nederlandse aanvaarding van de evolutieleer zou bij ons minder verbazing moeten wekken dan bij Darwin destijds. De Nederlandse naturalisten, levend in een koninkrijk met een grote Oost-Indische kolonie en een imposante wetenschappelijke traditie, leverden in de jaren nadien nog tal van verbluffende prestaties. De Nederlandse uitgave van de Origin werd vertaald door de aan het Haarlemse Teylers Museum verbonden fossielendeskundige Tiberius Cornelis Winkler. Winkler zag de grandeur van Darwins opvatting, met natuurlijke gebeurtenissen die (zoals het in de Origin was geformuleerd) waren voortgebracht door Gods ‘vestiging van algemene wetten’. Zelfs de hervormde (en later gereformeerde) ‘antirevolutionair’ Abraham Kuyper, de theoloog en toekomstige minister-president, beschouwde de natuurlijke selectie als een legitieme doch beperkte theorie. In meer dan één opzicht, zei Kuyper, is er tussen de calvinistische leer van electie (door God) en Darwins leer van selectie (door de natuur) slechts een verschil van één letter.

Geen wonder dus dat Alfred Russel Wallace, die net als Darwin over de werking van de natuurlijke selectie schreef, al in 1886, tijdens zijn reis naar Oost-Indië, voor de kust van Sumatra een naturalist op een Nederlands stoomschip de Origin zag lezen. Dit verklaart de sterke traditie van baanbrekende Nederlandse evolutiestudies. Te denken valt aan de verbijsterende ontdekking van de ‘Javamens’ door Eugène Dubois tegen het einde van de negentiende eeuw, die een moderne fysische antropologie van de fossiele homo non sapiens instigeerde. Of aan de mutatietheorie die werd ontwikkeld door de plantkundige Hugo de Vries en haar bijdrage aan de totstandkoming van de twintigste-eeuwse evolutieleer. Het was duidelijk dat de Nederlandse volgelingen van Darwin nieuwe onderzoeksgebieden op de kaart zetten.

In feite had Darwin zelf het nodige te danken aan het Nederlandse onderzoek. Toen hij, bijvoorbeeld, de aanval opende op de racistische theorieën die Amerikaanse voorstanders van de slavernij in de jaren veertig en vijftig van de negentiende eeuw verspreidden, verliet hij zich op het uiterst nauwgezette kruisingsonderzoek van Coenraad Jacob Temminck, een van de bekendste vogeldeskundigen ter wereld. Mede dankzij Temmincks onderzoek naar vogelkruisingen kon Darwin op de proppen komen met een weerlegging van de niggerology (negerologie) van de yankee-demagogen, die blanken en zwarten afschilderden als twee afzonderlijke soorten en hun mulatto nakomelingen als onvolmaakte menselijke hybriden.

Na het verschijnen van Darwin bogen wij ons over dit raciale aspect van Darwins werk. Hij had een sterke afkeer van slavernij, zowel die in de Engelse koloniën als die in Zuid-Amerika. In Darwin’s Sacred Cause (te verschijnen in 2009) verdiepen wij ons in de abolitionistische opvattingen van Darwins familie (gesymboliseerd door het medaillon van Charles’ grootvader Josiah Wedgwood, waarop een knielende slaaf stond afgebeeld die vroeg: ‘Ben ik niet een mens en een broeder?’). Deze opvattingen stelden Darwin in staat de rassen te beschouwen als ‘broeders’ en niet als afzonderlijke soorten. Ze werden verenigd door een ‘gemeenschappelijke afstamming’, die Darwin vervolgens uitbreidde naar alle levende schepsels, of dat nu zwarte en blanke mensen waren of olifanten en mieren. Hij bevrijdde de schepping van haar ketenen, bedeelde haar met een zelfstandige ontwikkeling en gaf alle levende schepsels een gemeenschappelijke afkomst. De bloedverwantschap van alle mensen, die er bij hem was ingehamerd door het abolitionisme, zien wij nu als de sleutel tot de ontsluiering van Darwins eerste evolutionaire ideeën na zijn reis met de Beagle. Met deze sleutel in de hand konden wij in Darwin’s Sacred Cause de morele pijlers van zijn levenslange evolutieonderzoek reconstrueren en nader antwoord krijgen op de vraag die ook centraal staat in Darwin: wat dreef een rechtschapen gentleman als Charles Darwin, die veel te verliezen had, ertoe om er zulke ketterse ideeën op na te houden?

Darwin was volgens velen de eerste biografie die tapte uit het vaatje dat door een nieuwe generatie Darwin-onderzoekers met vers bronnenmateriaal was gevuld, en tevens de eerste biografie die Darwin ten volle in zijn sociale en culturele context plaatste. Hij werd ‘de wezenlijk geïntegreerde naturalist’, een typering die vandaag de dag door de meeste historici wordt gesteund, al beschouwen veel wetenschappers hem nog altijd als een man die niet in de pas liep met de anderen in zijn tijd. Van die tijd hadden wij ons overigens een veel minder goed beeld kunnen vormen als wij niet de beschikking hadden gehad over de Correspondence of Charles Darwin, waarvan in 2008 zestien van de in totaal 32 delen verschenen zijn.

Maar Darwin was natuurlijk al een icoon voordat ons boek verscheen, zijn naam en beeltenis werden gebruikt om allerhande producten, van auto’s tot ecovakanties, aan de man te brengen. In 2009, wanneer het tweehonderd jaar geleden is dat Darwin ter wereld kwam en honderdvijftig jaar dat zijn Origin of Species het licht zag, zal hij weer volop in de schijnwerpers staan, het middelpunt vormen van opvallende congressen, televisieprogramma’s en festiviteiten. We leven in ‘Darwins millennium,’ zeggen sommige deskundigen, een nieuw groen tijdperk waarin de biologie de wereld net zo zal veranderen – ten goede of ten kwade – als de natuurkundige dat in de vorige eeuw heeft gedaan.

De eerste Nederlandse volgelingen waren meer dan alleen stille getuigen van Darwins toenemende faam. Zij steunden hem in woord en daad. In februari 1877, zes jaar na de (al even snelle) publicatie van de Nederlandse vertaling van Darwins The Descent of Man (De afstamming van den mensch), stuurden 217 Nederlandse geleerden hem als blijk van waardering een groot fotoalbum. Een geschenk voor zijn achtenzestigste verjaardag. Darwin, die na zijn reis met de Beagle meestentijds als gekwelde invalide door het leven ging, was diep geroerd: ‘Ik kan mij niet voorstellen dat mij een blijk van hulde wordt gebracht die eervoller is dan deze,’ antwoordde hij.

Ik ben ervan doordrongen dat mijn boeken nooit geschreven hadden kunnen worden en nooit enige indruk op de mensen hadden gemaakt als er niet een immense hoeveelheid materiaal was vergaard door een omvangrijke groep uitmuntende geleerden, en de eer komt dan ook grotendeels aan hen toe. Ik vermoed dat elke wetenschapper bij tijd en wijle zijn twijfels kent en zich afvraagt of zijn publicatie alle moeite wel waard is geweest; maar als ik in de jaren die mij nog resten behoefte heb aan bemoediging, zal ik een blik werpen op de portretten van mijn eminente [Nederlandse] collegae in de wetenschap en stilstaan bij hun gulle en vriendelijke gebaar.

Onze Darwin koestert deze waardering. Het is een portret van een gekwelde plattelandsnaturalist in roerige tijden, een portret dat veraanschouwelijkt waarom hij twijfelde, waarvoor hij bang was, kortom, waarom hij de steun van zijn Nederlandse vrienden zo op prijs stelde.

KAPELAAN VAN DE DUIVEL?

Het is 1839. Engeland valt ten prooi aan anarchie, wijd en zijd is sprake van beroering en ongeregeldheden. De persen van de sensatiebladen sissen, brandbommen vliegen door de lucht. Op straat wordt luidkeels de revolutie uitgedragen. Revolutionaire evolutionisten – visionairs die in het leven een onverbiddelijk stijgende lijn zien, opgestuwd door onderliggende krachten – hebben het gemunt op de pijlers van een oude, statische samenleving: de priesterlijke privileges, de uitbuiting van de arbeiders, de werkinrichtingen. Een miljoen socialisten keren zich tegen het huwelijk, het kapitalisme en de stinkend rijke en corrupte staatskerk. Radicale christenen, psalmzingende dissenters die de ‘hoererende’ Kerk verketteren als een ‘snol’ die het bed deelt met de staat, sluiten zich bij hen aan.

Zelfs de wetenschap moet worden gezuiverd: volgens de rioolatheïsten zijn stoffelijke atomen alles wat bestaat, en net als de ‘sociale atomen’ (mensen) bezitten die het vermogen tot zelforganisatie. Geesten en zielen zijn hersenschimmen, maken deel uit van de laaghartige wijze waarmee de grondbezitters de arbeiders onderwerpen. De wetenschap van het leven, de biologie, is te gronde gericht, geprostitueerd, door de clerus verbouwd tot een creationistisch bolwerk. Groot-Brittannië wankelt, staat op punt van instorten, zo menen althans de grondbezitters, die de gelederen sluiten ter bescherming van hun privileges.

Hoe kon een eerzuchtige, dertigjarige heer van stand juist in deze tijd een geheim notitieboek openen en met roekeloze pennenstreken opperen dat de mens afstamt van het weekdier, dat hermafrodiete schepsel zonder kop? De zoon van een landheer bovendien, opgeleid in Cambridge en ooit bestemd voor de geestelijkheid. Een man wiens voltallige familie gruwde van de ‘woeste en vrijgevochten’ radicale relschoppers.

Die heer was Charles Darwin: een welgestelde, verstokte Whig die op eigen kosten de wereld over trok en vijf jaar lang de aristocratische kapitein van de HMS Beagle tot disgenoot was. Hij had uitzicht op een aanzienlijk fortuin en gold als een rijzende ster in de geologie. En hij koesterde al heel lang de wens om het ‘verschrikkelijk naargeestige’ Londen te ontvluchten en, net als de door het gepeupel verguisde geestelijken met wie hij bevriend was, zijn heil te zoeken in een plattelandsparochie.

Geestelijken die afstammen van weekdieren! Hoe was hij tot zulke verdoemelijke ideeën gekomen?

Maar dat was nog niet eens het ergste. Hij omhelsde namelijk ook een huiveringwekkend materialisme. Enkele maanden eerder was hij in zijn geheime notitieboeken tot de conclusie gekomen dat de geest en de moraal van de mens, en zelfs zijn geloof in God, artefacten van het brein waren: ‘de liefde voor God [is het] gevolg van ordening, o jullie materialisten!’ berispte hij zichzelf. De overdenking van de implicaties bezorgde hem migraineaanvallen, deed hem kronkelen op zijn ziekbed en vrezen voor vervolging. Was het geen verraad? Vormde het geen bedreiging voor de laatste wetenschappelijke pijlers van de oude sociale orde? Gaven deze opruiende ideeën de hufterige, reeds aan de poorten kloppende meute geen ideaal wapen in handen? Hij wierp een blik in de toekomst. Het ‘bouwwerk wankelt en valt om’, profeteerde hij over de niet-hervormde kosmos der creationisten.

Gekweld ontvluchtte hij ten langen leste ‘het vuil en het kabaal, de verdorvenheid en de ellende’ van Londen en vestigde zich als geestelijke op het platteland van Kent. Hij zocht er zijn toevlucht in een poging te lijken op de meest ‘eerbare en gelukkige’ onder de mensen, de plattelandspriester. Het had een idyllisch en geïsoleerd bestaan kunnen zijn, in die oude parochie, maar eenderde van zijn arbeidzame leven lag hij rillend en brakend te krimpen van de pijn en dompelde hij zichzelf onder in ijskoud water. Twintig jaar lang broedde hij op zijn evolutietheorie; aan zijn diepste gedachten over ‘aapmensen’ en mensapen die een moraal ontwikkelen gaf hij nauwelijks ruchtbaarheid, en hij noemde zichzelf spottend een ‘kapelaan van de duivel’. Nog in 1859 moest hij worden aangezet tot publicatie van zijn Origin of Species, dat vervolgens amper bleek te verwijzen naar de oorsprong van de mens.

Het mysterie van Darwins leven is nooit over de hele linie doorgrond. Eerdere biografieën waren vreemd genoeg bloedeloze aangelegenheden.¹ Ze betraden nauwelijks nieuw terrein en legden geen verband met de enerverende gebeurtenissen en brandende kwesties uit Darwins tijd.

Onze Darwin wil anders zijn: wij willen wél lastige vragen stellen, belangen en beweegredenen onder de loep nemen, de wetenschappelijke expert neerzetten als een product van zijn tijd, een man schetsen die worstelt met immense vraagstukken in een samenleving die sterk in beweging is.

Toen Darwin dan eindelijk ‘uit zijn kast kwam’ en bij een vriend zijn hart luchtte, trok hij een veelzeggende vergelijking. Het voelde, zei hij, alsof hij ‘een moord bekende’. Duidelijker kunnen we het niet krijgen: eenieder die in het vroeg-Victoriaanse Engeland de evolutieleer beleed, beging een misdaad tegen de samenleving. De anglicanen vervloekten de leer, die onjuist, bedrieglijk, Frans, atheïstisch, materialistisch en immoreel zou zijn. Het was gevaarlijke kennis, en een verleidelijke bovendien. Darwin was zich daar al jaren van bewust en beperkte zijn overpeinzingen daarom tot zijn geheime notitieboeken. Hij sneed zichzelf af van de buitenwereld, vermeed feestjes en onttrok zich aan verplichtingen. Hij hing zelfs een spionnetje naast het raam van zijn werkkamer om te kunnen zien wie zijn oprijlaan op kwam. Geregeld had hij dagen, weken achtereen last van zijn maag, en na zijn terugtrekking op het platteland weigerde hij jarenlang elders te slapen, tenzij het een plek was waar hij zich veilig waande, bijvoorbeeld in het huis van een naast familielid. Het was een man die overal spoken zag.

Hoe kwam deze keurige, welgestelde Whig er dan toe om de impasse te doorbreken en de evolutie aanvaardbaar te maken? Hoe kon hij haar presenteren als een bekrachtiging van de waarden van de middenklasse? En slaagde de mislukte wijdeling en pijler van de parochie, hervormer van de natuur, vriend van de niet-hervormde clerus en rechtschapen burger die over ‘aapmensen’ schreef, erin de tegenstrijdigheden met elkaar te verzoenen? Wanneer we inzicht krijgen in Darwins wetenschappelijke status, zijn sociale verplichtingen, zijn plaats in een familie van dissenters en de politieke context, zullen de tegenstrijdigheden een voor een verdwijnen.

Om dit beeld van Darwin te kunnen schilderen, moesten we een schat aan nieuw materiaal aanboren. Darwin was een hamsteraar, hij gooide zelden iets weg. Notitieboeken, oude manuscripten, uitgescheurde bladzijden, van commentaar voorziene overdrukken en brieven werden allemaal bewaard. Gaandeweg hebben talrijke kopiisten uit deze bronnen geput.² Maar pas in de laatste jaren is het druppelsgewijs verschijnen van hun werk veranderd in een heuse stortvloed.

Alleen al in de jaren ná 1985 is er ontstellend veel gepubliceerd, met als hoogtepunt een zeer nauwgezet geredigeerde Correspondence of Charles Darwin (waarvan in 2008 reeds zestien delen zijn verschenen). Het Victoriaanse Life and Letters, gecensureerd, geknipt en geschoren, is verdwenen onder een dikke laag stof. Een eeuw geleden diende het om Darwins onsterfelijkheid veilig te stellen, maar vandaag de dag liggen onze behoeften elders. Wij willen meer weten over zijn karakter, zijn zakelijk inzicht, zijn huiselijk leven en zijn wetenschapsbeoefening. Wij willen begrijpen hoe zijn theorieën en strategieën onlosmakelijk verbonden waren met een zich hervormende Whig-gemeenschap.

De zogenoemde ‘Darwin-industrie’ kreeg in 1987 een tweede injectie met het verschijnen van de definitieve, 750 pagina’s tellende transcriptie van Charles Darwin’s Notebooks. Zorgvuldig onderzoek van een internationaal team dat zich een weg baande door het onbegaanbare oerwoud van Darwins onleesbare en cryptische geschriften, heeft onvoorstelbare schatten opgeleverd. We weten nu meer over de geleidelijke, dagelijkse ontwikkeling van Darwins evolutieleer dan over enige andere wetenschappelijke theorie uit onze geschiedenis. Maar dat moet ook wel – immers, geen enkele andere theorie was zo opzienbarend.

We hebben ook nog een Calendar (1985) van de, voor zover bekend, veertienduizend brieven die door hem en aan hem geschreven zijn. De biograaf krijgt hierdoor opeens vijf keer zo veel brieven voor zijn kiezen als voorheen. Een enorm rijke oogst. We weten nu hoe hij vriendschappen sloot en verbrak, mensen inpalmde en aan het lijntje hield, in de gunst trachtte te komen bij succesvolle lieden, als beschermheer optrad en wetenschappelijke nieuwtjes lospeuterde. Er opent zich een nieuwe wereld, er wordt ons een blik gegund op zijn sociale kring, zijn buren, zijn gasten, zijn grote familie en zijn collega’s.³

Verder hebben historici de laatste jaren drastisch verandering gebracht in ons beeld van Darwins hardnekkige, moeizame zoektocht naar de theorie van natuurlijke selectie, vandaag de dag de belangrijkste pijler van de biologie. De weg ernaartoe liep om de haverklap dood en was bezaaid met halve waarheden. We begrijpen nu hoe verbeten hij te werk ging, als een terriër die ergens zijn tanden in heeft gezet, hoe hij het mechanisme van de evolutie van alle kanten bekeek, zoekend naar nieuwe invalshoeken. We weten nu uit welke politieke kiem zijn belangrijkste ideeën ontsproten, ideeën die hij ontwikkelde nadat hij boeken had gelezen over de bevolking, armenwetten en liefdadigheid.⁴ Maar onze blik moet verder reiken dan de boeken die hij las. We moeten hem zien als onderdeel van een actieve kring Whigs, in een periode waarin de Whig-regering werkinrichtingen bouwde die vervolgens door de armen in de hens werden gezet. Wanneer we begrijpen hoe Darwin tegenover deze werkinrichtingen stond, krijgt zijn wetenschappelijke werk een diepere politieke betekenis.

Tot op heden is deze bredere context grotendeels genegeerd. De tekstanalytische en historische beschouwingen van lichaamloze ideeën (van intellectuele spoken) hadden de overhand. Sociale historici hebben keer op keer nagelaten dit hiaat te vullen, Darwin terug te plaatsen in zijn tijd.⁵ Met als gevolg dat we de grotere wereld die Darwins evolutie mogelijk maakte, uit het oog hebben verloren.

Een nieuwe biografie dient rekening te houden met de recente aardverschuiving in de wetenschapsgeschiedenis en met de nadruk die nu wordt gelegd op de culturele conditionering van de kennis. De tijd dat Darwin kon worden afgeschilderd als een ziener, een genie dat zijn tijd ver vooruit was, is voorgoed voorbij. Onze biografie is een prikkelend sociaal portret. We schakelen terug naar de publieke gebeurtenissen en instituties van het Victoriaanse Engeland, naar de Reform Bills – de hervorming van het Engelse kiesstelsel – de opstand tegen de armenwetten, de geleerde genootschappen, de industriële innovatie, de nieuwe geneeskunde, de discussie binnen de Kerk en, niet te vergeten, naar de nieuwe theorieën over de schepping van hervormingsgezinde naturalisten en de oude praktijken van de museumbeheerders. We zien Darwin op straat lopen, in de dierentuin naar de mensapen kijken, duivenverhalen oppikken in zogenaamd chique kroegen, samenspannen met zijn ketterse disgenoten, leven als een landheer, investeren in fabrieken, zich zorgen maken over godsdienst en oog in oog staan met zijn sterfelijkheid. Zo bezien worden zijn angsten en tekortkomingen begrijpelijk en krijgen zijn wetenschappelijke verrichtingen zin.⁶

Darwin hulde zich als geen enkele andere vooraanstaande Victoriaan in ironie en dubbelzinnigheid. Hij ging op jacht met geestelijken, maar zocht ook het gezelschap van de radicale meute. Hij was een vaderfiguur die enorm veel waarde hechtte aan noblesse oblige, een gevoelige, verwende man die niet in aanraking kwam met de wereld van loonarbeid en concurrentie, maar hij was ook degene die een bloederige strijd om het bestaan ontketende. Hij was een onbuigzame wetenschapper, maar tegelijkertijd een man die verslaafd was aan kwakzalverij, ‘elektrische kettingen’ om zijn buik hing en heel wat weken doorbracht in modieuze hydrotherapeutische kuuroorden. Een man van heel vaste gewoonten, voor wie alle dagen als ‘twee druppels water’ op elkaar leken, maar ook degene die de natuurhistorie bezielde met onzekerheid en toeval.

En wat te denken van Darwins eigentijdse vooroordelen? Zwarten waren in zijn ogen inferieur, maar van slavernij walgde hij. Hij maakte vrouwen ondergeschikt, maar was volledig afhankelijk van zijn geduchte vrouw. In hoeverre weerspiegelden zijn ideeën over sekse, ras en het rijk het laat-Victoriaanse ethos? Was de manier waarop hij de wereld in Descent of Man (1871) opnieuw gestalte gaf nog in overeenstemming met de tijdgeest? Dacht hij dat de samenleving zich net als de natuur ontwikkelde door de uitschifting van de minder geschikten? Het ‘sociaal darwinisme’ wordt vaak gezien als een vreemd element, een lelijke uitwas die achteraf aan het zuiver darwinistische corpus is toegevoegd, een smet op Darwins blazoen. Maar zijn notitieboeken maken duidelijk dat concurrentie, vrije handel, imperialisme, raciale uitroeiing en ongelijkheid der seksen van meet af aan deel van het geheel waren; het ‘darwinisme’ heeft altijd tot doel gehad een verklaring te bieden voor de menselijke samenleving.

En hoe beschouwden de doodernstige Victorianen de beschouwer? Hoe keken zij aan tegen de man die, zoals de kunstcriticus John Ruskin laatdunkend opmerkte, ‘een diepe en warme belangstelling [had] voor het felgekleurde achterste van bepaalde apen’. Het doelwit van grappen, ja, dat was hij. En een godsgeschenk voor de karikaturist, uiteraard. Maar toch werd zijn wetenschappelijke werk een pijler van het laat-Victoriaanse liberalisme. Hoe verklaren wij anders de graaf en de twee hertogen die bij zijn begrafenis in Westminster Abbey als baardragers de regering-Gladstone vertegenwoordigden? Sterker nog, hoe verklaren wij anders het feit dat hij daar naar zijn laatste rustplaats werd gebracht? Of dat The Times schreef dat ‘de Abbey het meer nodig had dan andersom’?

Het fronsende, stuurse gelaat: iedereen kent het beeld, het is een van de totems van de twintigste eeuw. Voor sommigen was hij de grondlegger van een nieuwe biologie, voor een woedende Welshman gewoon ‘een oude aap met een harig gezicht’. Maar allen werden getroffen door zijn zachtaardigheid. De biograaf en criticus Leslie Stephen vond ‘zijn eenvoud en vriendelijkheid bijkans aandoenlijk’.⁷ Darwin is zonder twijfel de bekendste wetenschapper aller tijden. Meer dan enig ander denker uit de moderne tijd, meer nog dan Freud of Marx, heeft deze minzame, ouderwetse ‘naturalist’ uit de lage landadel van Shropshire verandering gebracht in de manier waarop wij naar onszelf kijken.

De tijd is rijp voor een veelzijdiger portret van een gekweld man die leefde in een cruciale fase in onze geschiedenis.

1809-1831

1

EEN VEDERBED VOOR GEVALLEN CHRISTENEN

Erasmus Darwin, de grootvader van Charles, had een vlijmscherp verstand en een gruwelijke hekel aan bemoeizuchtige goden. In zijn stevige lijf was genoeg ruimte voor zowel grofheid als grilligheid, en niemand werd gespaard. Een oliedomme koning reeg hij aan het spit, met een vriend met de verkeerde geloofsovertuiging veegde hij de vloer aan. ‘Een vederbed om een gevallen christen op te vangen’, zo noemde hij het unitaristische geloof van Charles’ andere grootvader, de grondlegger van het aardewerkimperium, Josiah Wedgwood.¹

Josiah had zo veel bovennatuurlijke attributen terzijde geschoven, dat hij afgedaald was naar een bedenkelijk christelijk niveau. Nog even en hij zou een tamelijk onzachte atheïstische landing maken. Kaler dan het geloof van Josiah kon het christendom haast niet worden: de Drie-eenheid werd ontkend, net als de goddelijke afkomst van Jezus.

Het vederbed had de val van Josiah gebroken, maar voor Erasmus was geen zachte landing weggelegd. ‘Vreselijke smiechten’ als hij waren reeds met een harde dreun neergestort.² Waarvoor was het christendom nog nodig als je kon nippen van ‘de melk van de wetenschap’? Bood Moeder Natuur geen verklaring voor alles? Zelfs voor de schepping?

Onder warme zonstralen in oergrotten bedolven

Begon het organisch leven diep onder de golven […]

Zonder ouders derhalve, ontkiemd op eigen kracht,

Ontstond stilaan de aarde in bezielde pracht.³

Alzo sprak Erasmus, een nuchtere vrijdenker, zoals zovelen in de zonovergoten tijd van de Verlichting. Hij deed zijn gebed in de tempel der natuur. De rede was zijn god, de vooruitgang zijn profeet. De twee grootvaders waren het over veel dingen eens, maar wat godsdienst betreft bewandelden zij uiteenlopende wegen, met als gevolg dat hun erfenis aan de kleinkinderen bestond uit een mengsel van vrijdenkerij en radicaal christendom.

In 1879, toen hij de laatste hand legde aan een schets van het leven van opa Erasmus, overpeinsde Charles Darwin deze dubbele erfenis. Hij was onlangs zeventig geworden en had het gevoel reeds in nauw contact te staan ‘met de doden’. Het was tijd om de balans op te maken. In hoeverre leek hij op Erasmus? In hoeverre gaf hij diens erfenis door? Het bloed van Josiah stroomde immers door zijn aderen, en ook zijn vrouw Emma was een Wedgwood. Als karaktereigenschappen inderdaad ‘in de familie zitten’, welk pad zouden hun nakomelingen dan bewandelen?⁴ Op welke grootvader zouden zij lijken?

Erasmus Darwin was een reus, een briljante bon vivant, wiens invloed zich over meerdere generaties uitstrekte. Een arts van naam en faam die was geteisterd door de pokken, kreupel en zwaarlijvig, maar met een dodelijke aantrekkingskracht op vrouwen. Hij verwekte een dozijn kinderen bij twee vrouwen, en nog eens twee bij een gouvernante. Hij schreef seks voor tegen hypochondrie en maakte smeuïge erotische gedichten. In het achttiende-eeuwse Engeland behoorde hij met zijn goede vriend Josiah Wedgwood tot degenen die de industriële revolutie aanwakkerden. Hij liet zich enthousiast uit over grote Engelse uitvinders (Matthew Boulton en James Watt), verzon zijn eigen mechanische wonderen en schaarde zich vol overtuiging achter de evolutiegedachte.⁵

Charles herkende zichzelf in hem. Erasmus aanvaardde de natuurlijke oorsprong van het leven en de verwantschap van alle schepselen, hij ‘verafschuwde slavernij’, ‘bewonderde filantropie’ en ‘was overtuigd van de menselijkheid van lagere dieren’. Hij geloofde in een afstandelijke God, een ‘Allerhoogste, algoed en almachtig’, en deed zijn gebed: ‘Leer mij, schepping, leer mij / het onmetelijk onbekende te aanbidden.’ Tegelijkertijd ‘was hij onorthodox’, waarvoor hij ‘grof belasterd’ werd. Zodra hij in 1802 zijn laatste adem had uitgeblazen, werd hij onder vuur genomen omdat hij de Bijbel in twijfel zou hebben getrokken. Er deed zelfs een verhaal de ronde dat hij op zijn sterfbed Jezus had aangeroepen. ‘Sentimenten zoals die aan het begin van de huidige eeuw in dit land onder christenen leefden,’ luidde het bittere slotakkoord van Charles, ‘we zouden ten minste mogen hopen dat deze nu niet meer de overhand hebben.’

Hij stuurde een drukproef van de biografie naar zijn dochter Henrietta, die lang onder de vleugels van haar vader was gebleven. Zij was een vakbekwaam criticus die zich vooral druk maakte om de reputatie van haar familie, de huisredacteur die haar vaders fletse proza glans gaf. Daarnaast fungeerde ze als haar moeders waakhond; ze was al acht jaar gehuwd maar nog steeds getrouwd met het wel en wee van haar moeder. Ze dachten over veel dingen hetzelfde, en Henrietta had een neus voor problemen. Ze bladerde de biografie door. Het unitarisme een ‘vederbed’, opa Josiah en haar moeder ‘gevallen christenen’! Moest Emma vanwege haar Wedgwood-gezindte zo worden neergezet? En wat te denken van de positieve kijk op Erasmus’ uitspattingen, om nog maar te zwijgen van zijn religieuze ontrouw! Dat mocht honderd jaar geleden misschien toelaatbaar zijn, maar in deze tijd was het voor een Darwin ongepast. Het was je reinste waanzin om te zinspelen op zijn tekortkomingen, dat kon de familie nog duur komen te staan. Van oppoetsen kon geen sprake zijn, in deze tekst moest het mes worden gezet.

Ze nam het felrode potlood ter hand en toog aan het werk. De seks werd beteugeld. Er werd te vaak gesproken van bastaardij, van ‘wijn, vrouwen [en] warmte’. Een citaat van Erasmus dat het woord ‘verdoemd’ bevatte werd geschrapt, en zijn uitspraak over het ‘onmetelijk onbekende’ klonk veel te agnostisch. De alinea over zijn onorthodoxe opvattingen moest in haar geheel verdwijnen: ze wierp een ongunstig licht op het christendom en was overduidelijk geschreven door de ‘belasterde’ auteur van de Origin of Species. Ook de episode van het sterfbed moest verdwijnen. Henrietta geselde het papier met haar rode zweep, gaf de plekken aan waar haar vader moest snoeien en hakken.

Ze stuurde de drukproef terug en haar vader legde zich neer bij haar aanpassingen. De biografie was nu meer dan een familieportret, er zaten harde bewijzen van erfelijkheid in. De beweringen van Charles en de ingrepen van zijn dochter zeiden iets over beide kanten van de familie. Henrietta bleek toch op haar moeder en opa Josiah te lijken. Honderd jaar unitaristische vroomheid had haar sporen nagelaten in de geest van de Wedgwoods.⁶ De censor kreeg haar zin. De wereld moest nóg een eeuw wachten voordat de verhalen over de krachten binnen de familie die zo bepalend waren geweest voor de levensloop van Charles, het licht zouden zien.

Deze krachten werden opgewekt in het tijdperk van ijzer en stoom. De explosies in Coalbrookdale en het piepen en snuiven van de machines in Boulton galmden halverwege de achttiende eeuw door de Engelse Midlands. Er werd nieuwe rijkdom vergaard, nieuwe families timmerden aan de weg. Deze met krompassers toegeruste industriëlen geloofden in een zich ontwikkelende natuur, een democratie van het intellect en technologische verlossing. Het waren onbeduidende mannen, maar hun invloed nam gaandeweg toe – kooplui die tot elke prijs een bepaalde positie wilden verwerven en niet tot de oude, zelfgenoegzame landadel behoorden.

NOTEN

Kapelaan van de duivel?

1    Zie voor een overzicht van eerdere biografieën: Colp, ‘Charles Darwin’s Past and Future Biographies’.

2    Greene, ‘Reflections’; Churchill, ‘Darwin’.

3    J. Moore, ‘Darwin’s Genesis’. De zogenoemde ‘Darwin-industrie’ wordt geanalyseerd in: Ruse, ‘Darwin Industry’, en J. Moore, ‘On Revolutionizing’.

4    Oldroyd, ‘How did Darwin arrive at His Theory?’ 334 e.v.; La Vergata, ‘Images’, 953-958 ; R. Young, Darwin’s Metaphor, 23 e.v.

5    Churchill, ‘Darwin’, 62; Kohn, Darwinian Heritage, 4; Lenoir, ‘Darwin Industry’, 115-116; Desmond, ‘Kentish Hog’ en ‘Darwin’; R. Young, ‘Darwinism’; Schweber, ‘Correspondence’.

6    J. Moore, ‘Freethought’, 293; Desmond, Politics, 373-414; R. Young, ‘Darwin’, 71; Lenoir, ‘Darwin Industry’, 117; Rudwick, ‘Charles Darwin’, 186, noot 2.

7    Colp, ‘Charles Darwin’s Past and Future Biographies’, 167; ED, 2:203.

1   Een vederbed voor gevallen christenen

1    Krause, Erasmus Darwin, 45; zie ook LLD, 2:158.

2    Dit zei kleinzoon Charles over degenen die net als hij het unitarisme vaarwel hadden gezegd: Darwin aan T. Wollaston, 6 juni 1856, EUL, Gen. 1999/1/30.

3    King-Hele, Doctor, 289 en Letters, 127.

4    Darwin aan Reginald Darwin, 4 april 1879, in: Colp, ‘Relationship’, 11: J. Moore, ‘Of Love’, 204-205.

5    Pedigrees, 35; King-Hele, Doctor; McNeil, Under the Banner; R. Porters, ‘Erasmus Darwin’; J. Browne, ‘Botany’.

6    Gecorrigeerde proefdruk van Darwins ‘Preliminary Notice’ aan Krause, Erasmus Darwin, DAR 210.20; Wedgwood, 239; Autobiography, 93.