HET CLITORISBOEK

ALEXANDRA HUBIN & CAROLINE MICHEL

HET CLITORISBOEK

Over het grootste raadsel van het vrouwelijk lichaam

Nieuw Amsterdam

Met speciale dank aan gynaecoloog Mieke Kerkhof in haar rol van betrokken meelezer en gever van medisch-technisch advies.

Oorspronkelijke titel Entre mes lèvres, mon clitoris

© 2017 Groupe Eyrolles

© 2018 Nederlandse vertaling Marieke van Laake /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Vormgeving omslag en binnenwerk Pomkipik

Omslagbewerking bij Barbara

Illustraties clitorisfiguurtje Lori Malépart-Traversy

Technische tekeningen op blz. 67, 68, 69, 111 en 114 Hung Ho Thanh

NUR 450/865

ISBN 978 90 468 2421 4

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met ISBN 978 90 468 2413 9

Naar de clitoris

Inleiding

Wij zijn respectievelijk seksuoloog en journalist. We gebruiken het woord ‘clitoris’ meerdere keren per dag, tijdens het spreekuur, in artikelen, maar ook in bed. En we hebben het niet eerder zo vaak uitgesproken als in de laatste maanden (onze uitgeefster evenmin). Lang uit het seksuele landschap verstoten, beleeft dit vrouwelijke seksuele orgaan een triomfantelijke terugkeer.

Erkennen dat er een orgaan bestaat, uitsluitend bestemd voor het genot van de vrouw (andere functies zijn tot op heden niet gevonden) is nogal wat in een wereld waarin seksualiteit lange tijd draaide om penetratie en het genot van de man. Als mannen een clitoris zouden hebben, zou die al oneindig lang bestudeerd en opgemeten zijn. Er zouden wedstrijden zijn gehouden, er zouden tekeningen op de muren van scholen zijn verschenen, aantrekkelijke mails zijn verspreid met technieken om haar te vergroten en met reclame voor magische pillen om haar bij impotentie weer stijf te laten worden.

Het is nu de hoogste tijd om met dit orgaan, centrum van het vrouwelijk genot, kennis te maken. De clitoris wordt nog te vaak als een simpel roze knopje gezien, terwijl het om heel wat meer gaat. Zij strekt zich in het lichaam over meerdere centimeters uit, en is opmerkelijk, creatief, ingenieus en verrassend; allemaal bijvoeglijke naamwoorden die tijdens het schrijven spontaan bij ons opkwamen. Natuurlijk hebben we nieuwe ontdekkingen in de laatste jaren steeds gevolgd, maar we hebben het gevoel de geheimen van de clitoris pas tijdens ons onderzoek echt te hebben ontdekt.

Maar waarom een boek over de clitoris schrijven als het niet is om haar uit haar schuilhoekje te halen en ons verbluffende onthullingen te laten doen? We willen niet alleen maar focussen op dit orgaan en vaststellen wat haar beste profiel is, maar ook elke vrouw uitnodigen al lezend de weg te volgen die leidt tot een ontmoeting met het eigen ‘seksuele ik’.

Publicaties van recente onderzoeken naar de anatomie van de clitoris stellen vrouwen in staat hun lichaam beter te leren kennen en zodoende gemakkelijker toegang te krijgen tot genot. En daarmee kunnen we ook afrekenen met een hoop vooroordelen die de seksualiteit sturen: het seksuele spel zou bestaan uit een voorgerecht (het voorspel), een hoofdgerecht (de penetratie) en een nagerecht (het orgasme); bepaalde houdingen zouden de voorkeur verdienen; er zou sprake zijn van vaginale en clitorale vrouwen; er zou een G-plek bestaan (nou ja, misschien); ontspanning zou de enige sleutel tot genot zijn; het orgasme zou samenhangen met de bedrevenheid van de partner… Al die ideeën (de lijst zou zeven clitorissen lang kunnen zijn), vaak naar voren gebracht in de vorm van een gebruiksaanwijzing, zijn verstikkend. Ze leggen een norm op en vertellen ons voortdurend wat we geacht worden te doen, te denken en vooral te voelen.

Het is tijd om tot ons te laten doordringen dat er geen enkele regel bestaat, dat geen enkele manier de juiste is: op het gebied van de seksualiteit heeft elke vrouw haar eigen bijzonderheden en voorkeuren. Voorkeuren die veranderen al naargelang de tijd, de leeftijd, de partners, het al dan niet verlangen naar zwangerschap, de anticonceptie, de intensiteit van het licht, de achtergrondmuziek… Voorkeuren die veranderen al naargelang het dinsdag of donderdag is. Wat de clitoris ons leert is dat genot een geheel is en dat vrouwen in dat ‘geheel’ – een uitgebreid terrein van mogelijkheden – hun puzzel maken en weer uit elkaar halen zoals het hun behaagt, alleen, met zijn tweeen of met zijn tienen.

Dit boek is met opzet niet samengesteld als een soort kookboek, want de clitoris – en meer algemeen de vrouwelijke seksualiteit – heeft niets van doen met pasta alla carbonara of een pudding met chiazaad die je op een schaal presenteert om indruk op je schoonmoeder te maken. Dit boek is een geschiedenis, een vertelling, een uitwisseling, een slaapkamer die verboden terrein is voor onze complexen. Je kunt het ook zien als een bekentenis en een serie onthullingen over onszelf en de wereld van wetenschap en journalistiek. Het is ontstaan uit de wil het grote publiek te vertellen wat het mooiste en het belangrijkste is wat de clitoris ons leert, hoe ze werkt, wat ze kan, wat een betrouwbare glans (eikel van de clitoris) zij is, en over het seksuele genot van vrouwen.

Wij maken jullie hier deelgenoot van het resultaat van ons onderzoek en van onze meest intieme gedachten. En we hopen dat jullie met geheel nieuwe ogen naar je geslacht zullen kijken, want van de laatste onthullingen over de clitoris krijg je domweg zin om jezelf opnieuw uit te vinden.

Hoewel de clitoris officieel in 1559 is ontdekt en is herontdekt in de jaren vijftig van de vorige eeuw, zijn wij beiden groot geworden in een wereld die onderscheid maakte tussen het vaginale en het clitorale orgasme en waarin niet zonder twijfel werd beweerd dat het clitorale orgasme minder belangrijk was dan zijn maatje en heel wat minder hemels. In de loop van de jaren heeft de clitoris dus uitgeblonken in nutteloosheid dan wel afwezigheid. Met andere woorden: ze heeft niet bepaald een waanzinnige carrière gemaakt. Een dergelijke afwijzing valt grotendeels te verklaren uit het feit dat het mannelijke genot heel wat meer aandacht kreeg en grondiger werd bestudeerd dan het vrouwelijke. De seksualiteit werd voornamelijk bekeken door een coïtale bril. En tegenwoordig wordt nog steeds met het ‘fallocentrisme’ geschermd als zijnde het grootste obstakel voor vrouwelijk genot. Getallen, eindeloos veel getallen bevestigen dit tot vervelens toe. Toch constateren wij in onze bedden een heel bijzondere aandacht voor de clitoris: als de clitoris weer een belangrijke plaats krijgt op het toneel, zijn de vrouwen niet (altijd) tekortgeschoten als hoofdrolspeelsters van hun genot.

1

Heb je vaker B geantwoord: dan ben je clitoraal!

In de tijd van onze eerste haartjes en onze eerste seksuele ervaringen, zo tussen 1990 en 2000, stelden we ons onder vriendinnen de vraag: ‘Ben je vaginaal of eerder clitoraal?’ En als er twijfel over het antwoord bij ons rees, hoefden we maar een van de talloze tests te doen die de damesbladen ons aanboden. Afhankelijk van de houding die onze voorkeur genoot, onze gewoonten bij het masturberen (het rolkussen of de middelvinger), het genot dat we voelden, ontdekten we dan of we eerder het een of het ander waren. Het was nogal mathematisch. Een beetje zoals je binnen drie minuten kon weten of je de komende zomer de liefde ging ontmoeten of de komende winter werd gedumpt (of beide). Omdat de psychologische en seksuologische tests over het algemeen op drie profielen uitkwamen, waren sommigen van ons grote gelukkigen omdat ze in twee vakjes pasten. Aangezien ze zowel clitoraal als vaginaal waren, maakten ze een aardige start in het leven.

De puur ‘vaginalen’ waren echter ook geluksvogels. Want het vaginale orgasme werd voorgesteld als moeilijk te bereiken, maar zoveel intenser, zoveel meer diffuus, zoveel sterker, zoveel meer dan de hele clitorale zevende hemel. De meisjes die tot een dergelijk genot wisten te komen, waren (bijna) op de vingers van één hand te tellen, terwijl de ‘clitoralen’ heel wat talrijker waren. De statistieken zoals die in de pers verschenen waren, naar wij ons herinneren, ongeveer van de volgende orde: 30 procent vaginalen, 70 procent clitoralen. De meeste meisjes troostten zichzelf dan zo: natuurlijk, ze moesten zich dan misschien wel tevredenstellen met het ‘kleine’ orgasme en het ‘kleine’ genot, maar ze waren niet de enigen.

En bovendien was er niets verloren. Allereerst las je vaak dat je meer kans op het vaginale orgasme had als je in de dertig was, een periode waarin de vrouw zichzelf beter kent en zich in bed gemakkelijker laat gaan. Maar met een beetje goede wil en oefening was het mogelijk het ‘voortijdig’ te bereiken. Het recept was even makkelijk te vinden als dat tegen te droge haren (nog zo’n kwaal van de eeuw). Je vooral ontspannen (altijd), een glijmiddel gebruiken (voor een soepele penetratie), de wanden van de vagina stimuleren (en niet hardnekkig diep op en neer blijven bewegen), en de clitoris niet vergeten, dat ‘buitenknopje’, dat hielp om het genot te verhogen.

Want ja, de clitoris werd beschouwd als het beste speeltje van het voorspel, een hulpje, het ideale orgaan om in de stemming te komen. De clitoris was het eerste glaasje op vrijdagavond, de verfrissende slok die de sluizen opent, de schakelaar die je omdraait alvorens ‘Surprise!’ te roepen en met het feest te beginnen. Nog steeds wordt de clitoris soms gedefinieerd als erogene zone die moet worden geactiveerd voordat de penetratie kan beginnen. Een aperitiefje dat je je niet ontzegt, maar dat niet genoeg verzadigt.

We waren er zo van overtuigd dat er twee kanten bestonden, dat we soms onder vriendinnen min of meer zedig met elkaar deelden wat we voelden, om te vergelijken. Alleen maar om te kijken of het vaginale werkelijk waanzinnig was, en het clitorale werkelijk van kortere duur en opwindender (of gewoner en onbeduidend). En als een clitorale vrouw een langer orgasme voelde, dan vroeg ze zich af of ze (eindelijk) de Graal (fiesta) had bereikt. Daar lag het hele probleem, je kon niet echt weten hoe die orgasmes precies waren, en ook niet hoe ze zich in ons lichaam konden manifesteren. Niemand bedrijft de liefde op eenzelfde manier, en al verschaft een houding of een streling de ene vrouw buitengewoon veel genot, dat wil niet zeggen dat dat ook bij een ander het geval is. Een kwestie van gewoonten, voorkeuren, fantasieën, verliefde gevoelens, ervaring en ook van vorm en bouw.

Maar we wisten het niet. We dachten dat er een reeks technieken bestond die je kon toepassen om gegarandeerd langdurig in je kussen te bijten. Want ja, het vaginale orgasme werd als heel langdurig beschreven.

Misschien beweerden meisjes dat ze een vaginaal orgasme hadden, simpelweg omdat ze tijdens de penetratie klaarkwamen. Terwijl klaarkomen door strelingen buiten het lichaam, alleen of met zijn tweeën, noodzakelijkerwijs een clitoraal orgasme betekende omdat de vagina er niets mee te maken had. Misschien ook dat horen praten over dat geweldige, even ontoegankelijke als buitengewone orgasme ons misleidde. Het geringste gevoel dat anders was dan de vorige dag kon ons laten geloven dat we het hadden bereikt. Door steeds weer te lezen dat het bestond, hadden we het gevoel er zo ongeveer te zijn, als een groepje pubers in een kring die vastberaden de geesten oproepen en ten slotte een golf rillingen door hun buik voelen trekken: daar is de geest doorheen gegaan, ja toch? Iedereen is het ermee eens. Gezien de energie die we erin steken, kan het niet anders of oma is ons vanuit het hiernamaals hallo komen zeggen.

Penetratie forever

En verder werd de Kamasutra (waarvan de Indiase naam letterlijk betekent ‘de aforismen van de lust’) – of om precies te zijn, het tweede boek ervan dat over seksuele omgang en posities gaat – op alle mogelijke manieren doorgegeven. Tekeningen, beschrijvingen, adviezen: je leerde in welke houdingen het fijn was om te vrijen. De clitoris werd niet altijd vergeten (althans, steeds minder). Toch was de voorstelling van seksualiteit heel penisgericht. Ook pornofilms toonden ons kerels die na uit hun elektriciensoverall te zijn gestapt zes meiden op zijn hondjes pakten, om de beurt. Het ging allemaal om de penis, de goede hoek, de goede houding, en ook het goede ritme. Seks was eenvoudig een opeenvolging van bezeten op en neer gaan, iets wat de man gek maakte en het meisje buiten zichzelf bracht. Zozeer zelfs dat we ons herinneren dat we, als ons toen we twintig waren werd gevraagd met hoeveel kerels we naar bed waren geweest, antwoordden: ‘Dat ligt eraan’, want als er geen penetratie was geweest, als het alleen maar een kwestie van kussen, strelingen, kortom genot (en niet per se van klaarkomen) was geweest, dan beschouwden we dat niet als echt seksueel contact. Alles werd vanuit het oogpunt van de coïtus bekeken. Was elkaar teder strelen in de toiletten van de universiteit zonder dat er penetratie aan te pas kwam een seksuele daad? Tegenwoordig luidt het antwoord ‘ja’. Indertijd was dat niet zo zeker. Het was een onafgemaakt contact, een hapje tussendoor, iets wat zelfs een beetje vies was, want penetratie, daar draaide het om.

G-plek (coördinaten 26.622833 - 70.876729)

Ook de G-plek was onderwerp van gesprek. We wisten niet goed of hij bestond (het was een heel omstreden kwestie), maar de pagina’s van de tijdschriften stonden bol van de adviezen. Als we allemaal aan de slag gingen, konden we het onderzoek verrijken en vaststellen of de G-plek wel of geen bedrog was, of iets magisch. Masturbatie gaf de mogelijkheid daar achter te komen (of niet, want misschien waren niet alle meisjes ermee begiftigd). Ons werd geadviseerd om op enkele centimeters van de ingang van de vagina – omdat daar meer zenuwen zouden liggen – naar een gevoelige plek te zoeken, herkenbaar aan de wat minder egale huid en ter grootte van een euro (indertijd een gulden). De bedoeling was daar op te drukken, wat automatisch zou leiden tot iets volstrekt nieuws: je vindt, drukt en komt klaar. Genoeg om ’m tijdens een uitstrijkje bij de gynaecoloog te knijpen. Alles wat zich in de vagina afspeelde was quasimystiek. En daarom werd het als beter bestempeld. Iets wat minder problemen oplevert, zoals de clitoris, is minder veelbelovend. Doorgaan met zoeken, liever dan je aan gemakzucht overgeven, was een goede zaak. Daar werden we voortdurend toe aangemoedigd.

Dit overzicht is geen veroordeling van de damesbladen: ze gingen met hun tijd mee en hebben de ontdekkingen over de clitoris, de nieuwe onthullingen, gaandeweg weten uit te dragen. Ze waren onze belangrijkste informatiebron en hielpen ons geruisloos meer te weten te komen over genot, over ons lichaam, onze verlangens en ons seksueel gedrag. In de loop van de tijd gaven ze nieuwe boodschappen door: maak niet langer onderscheid tussen een clitoraal en een vaginaal orgasme, het laatste bestaat waarschijnlijk niet eens. Stop met het zoeken naar die G-plek; alles lijkt daar om te draaien, maar het genot dat hij biedt is misschien slechts een kopie van het clitorale genot. Kalmpjes aan met de penetratie, die is niet absoluut nodig om klaar te komen. De rol van de damesbladen is volgens ons uiterst belangrijk. Ook al lijken ze, onterecht, oppervlakkig en onbeduidend, ze zorgen er toch maar voor dat vrouwen geïnformeerd raken, ze begeleiden hen en helpen de vrouwen ook te verwoorden wat zij voelen. Natuurlijk, sommige artikelen surfen op clichés en zijn soms onvoldoende gedocumenteerd, maar wie anders had ons evenveel over het genot kunnen vertellen? Over de clitoris? Of in elk geval ons kunnen uitnodigen om door het kaf van het koren te scheiden, onszelf de goede vragen te stellen?

Desondanks, en in weerwil van het aantal door de belangrijkste tijdschriften gepubliceerde artikelen over het orgasme en de weg naar het genot, bestaat de tweedeling vaginaal/clitoraal nog steeds. Hoewel men tegenwoordig graag beweert dat er slechts één orgasme bestaat, dat zijn oorsprong heeft in de clitoris, leidt deze rectificatie tot heel wat minder ophef dan het vaginale orgasme indertijd. Uit elkaar halen wat gedurende zo lange tijd in elkaar is gebreid, zal om geduld vragen en misschien zelfs wel om enige volharding.

Onze herinneringen aan de pauzes op school dateren van twintig jaar geleden (ai!) en zoals wij onder vriendinnen gesprekken voerden, zo gebeurt dat nog steeds bij de jongeren. En toch beschikken we al heel wat jaren over een boekenplank gevuld met kennis over de clitoris. Hoe kan dat dan? Waarom houdt het ‘onware’ stand? Om dat te begrijpen moeten we teruggaan in de tijd en de geschiedenis van de clitoris bestuderen, maar ook kijken naar het beeld dat onze maatschappij zich van seksualiteit heeft gevormd, waarbij het mannelijk genot lange tijd en actief bepalend was.

2

Ze gaat en komt terug

In de loop van de eeuwen is de clitoris – en meer in het algemeen de vrouwelijke seksualiteit – onderwerp geweest van talloze discussies. Nu eens in de schijnwerpers, dan weer in de kelder… Het voor het genot bestemde orgaan had beroemd kunnen worden door al die heisa eromheen. Maar het tegendeel is het geval, ze is aan de kant geschoven, als een zanger die anderhalve tophit heeft en van wie we daarna nooit meer iets horen.

De hedendaagse onderzoeken dragen bij tot de versterking van het imago (van de clitoris, niet van die zanger), maken haar weer tot middelpunt van het vrouwelijke seksuele genot, maar dat gaat niet zonder moeite. Het is alsof de clitoris te lang is teruggedrongen – in letterlijke en figuurlijke zin – om haar met een knip van de vingers haar juiste plaats terug te kunnen geven. En vergeet daarbij niet dat de ‘fallocentrische’ hegemonie, met andere woorden het rijk van de penis, de clitoris nooit met open armen heeft ontvangen: als de vrouw zonder penetratie klaar kan komen, is ze definitief onafhankelijk (mijn God!). Daarom heeft men altijd liever de ogen gesloten voor dit orgaan.

De ontdekking van de clitoris

Alles begint (of bijna) in 1559. Een zekere Matteo Realdo Colombo – met zo’n naam moet die jongen al voorbestemd zijn – een Italiaanse onderzoeker op het gebied van de anatomie, beweert na duizenden ontledingen de clitoris te hebben ontdekt. Voor hem lijdt het geen twijfel: de clitoris is de zetel van het vrouwelijk genot, het orgaan van de wellust bij uitstek. In zijn werk De Re Anatomica maakt Colombo aanspraak op zijn ontdekking.1 Even een aardige anekdote: twee jaar later probeert Gabriele Falloppio, ook een Italiaanse anatoom (naar wie de eileiders, tuba Falloppi, zijn genoemd) met de veren van zijn collega te pronken. In zijn Observationes Anatomicae schrijft hij dat hij als eerste de clitoris ontdekte (die dus bijna Fallope had geheten).2 Hoe dan ook, er had dan wel een kleine ego-oorlog plaatsgevonden, maar de clitoris en de vulva kenden in deze periode gloriedagen: er werden schema’s en gravures van gemaakt en ze werden uitvoerig beschreven. De inwendige structuur van de clitoris, onzichtbaar voor het blote oog, werd in beeld gebracht. De clitoris was niet slechts een klein roze knopje, maar een volledig orgaan waarvan men het erotische vermogen erkende.

En dat is best goed nieuws. Al sinds de Oudheid gelooft men dat genot een rol speelt bij de voortplanting. Een opvatting die met name door Hippocrates3 en Galenus verspreiding vindt. De vrouw zou – net als de man – over een zaadje beschikken dat ze tijdens de liefdesdaad produceerde. De ontmoeting van die twee ‘sperma’s’ zou tot bevruchting leiden. Anders gezegd, hoe meer genot de vrouw ervaart, hoe groter haar vruchtbaarheid. Als Colombo eeuwen later luid en duidelijk aankondigt dat de clitoris de bron van orgasmes is, is iedereen verrukt: dat gaat heel veel kinderen opleveren.

Maar toch, even kalm aan: dat de vrouw genot ervaart is één ding, maar als het haar alleen maar gaat om het beleven van plezier, dan ligt de situatie anders. Masturbatie is verboden, het is ondenkbaar dat een vrouw om andere redenen dan voortplanting haar driften zou bevredigen en – nog belangrijker – daarbij het risico zou lopen haar vruchtbaarheid in gevaar te brengen, zoiets als ‘ik verkwist mijn sperma’. Met als gevolg dat een vrouw met te veel lustgevoelens hysterisch kan worden als ze zich niet ontlaadt. Met andere woorden, hysterie wordt beschouwd als de pathologie van de gefrustreerde vrouw. Hysterie kan nervositeit, slapeloosheid, gebrek aan eetlust meebrengen… Hoe de vrouw dan te bevrijden van haar ‘teveel’? Vanaf Hippocrates tot aan de twintigste eeuw toe zijn artsen kwistig met ‘massages’ van de vulva, een methode die een tegenstelling vormt met de clitoridectomie (het gedeeltelijk of volledig verwijderen van de clitoris), een negentiende-eeuws middel dat masturbatie moest voorkomen.4 Bij massages gaat het erom vrouwen te verlichten en hun spanningen te verminderen. En dan is daar de elektriciteit: de eerste vibrators doen hun intrede om het ‘werk’ te vergemakkelijken. Dit alles toont aan dat de clitoris belangstelling wekte. Vrouwen werden niet gepenetreerd bij de dokter, je streelde hun magische orgaan. En als vrouwen seksueel niet bevredigd waren, was dat niet zozeer omdat ze niet vreeën, maar omdat ze een seksualiteit beleefden die op de coïtus was gericht. In plaats van aandacht te schenken aan het genot van de vrouw en zich vragen te stellen over haar seksuele bevrediging en haar zogenaamde hysterie, kalmeerde men haar liever op een onderzoekstafel.

Maar laten we terugkeren naar de ontdekking van de clitoris door Colombo, een ontdekking die zich liet aanzien als goed nieuws voor het opnieuw bevolken van de planeet. Het was al snel gedaan met het jubelen: in 1850 wordt het fenomeen van de ovulatie ontdekt. Op dat moment stelt men dus vast dat het seksuele genot van vrouwen geen rol speelt bij de voortplanting. Maar men vraagt zich toch wel af of het niet van gunstige invloed zou kunnen zijn op de ovulatie. In 1875 neemt Oskar Hertwig via een microscoop het proces van de bevruchting waar en dan valt het oordeel echt: een eicel, een spermatozoïde en dat is het.5 De clitoris heeft dus geen enkel nut, met als gevolg dat ze al snel in diskrediet raakt. Er zijn zelfs artsen die denken dat ze uiteindelijk zal verdwijnen, die haar als een soort aanhangsel zien: ze kan geen kwaad maar dient strikt genomen nergens toe. Dat is het begin van het clitorale obscurantisme. Alles wat we geleerd en begrepen hadden komt dan in het vergeetboek terecht.

Beste Freud

In het begin van de twintigste eeuw brengt Sigmund Freud de belangstelling voor de clitoris weer tot leven, maar met een koude douche. Hij stelt dat vrouwen die klaarkomen dankzij de clitoris niet alleen onvolwassen zijn, maar zelfs neurotisch. Er wordt dan wel opnieuw over de clitoris gesproken, maar het gebeurt op een negatieve manier. Volgens de beroemde psychoanalyticus stelt het clitorale orgasme minder voor dan het vaginale. Om een echte vrouw te kunnen worden, wordt dus van haar gevraagd dit laatste te ontdekken. Freuds overwegingen weerspiegelen de maatschappij van die periode, die de seksualiteit door een fallocentrische bril bezag. De rol van de vagina was dus de partner ontvangen, alsmede zijn sperma. Wat de clitoris betreft, dat was slechts een overbodig orgaan. ‘De transformatie van het meisje tot vrouw wordt hoofdzakelijk gekenmerkt door het feit dat die (clitorale) gevoeligheid zich op het juiste ogenblik volledig verplaatst van de clitoris naar de ingang van de vagina,’ schrijft Freud in 1917.6 Maar tegen het einde van zijn leven trekt hij zijn theorieën in twijfel en legt hij de zorg voor het onderzoek naar wat hij ‘het zwarte continent’ noemt, te weten het vrouwelijk geslacht, bij zijn collega-psychoanalytici. Een verdomd moeilijke opdracht.

In 1924 publiceert Marie Bonaparte, achter-achternicht van Napoleon, onder pseudoniem een artikel in Bruxelles Médical, met als titel: ‘Considérations sur les causes anatomiques de la frigidité chez la femme’ (Beschouwingen over de anatomische oorzaken van frigiditeit bij de vrouw).7 De prinses beweert dat ze tweehonderd clitorissen heeft bestudeerd en er de ‘meato-clitorale’ diameter, zoals zij dat noemt, van heeft gemeten, om tot de volgende conclusie te komen: in sommige gevallen ligt de clitoris te ver van de vagina. Vrouwen die zo gebouwd zijn, zouden eigenlijk tot groot genot moeten kunnen komen, maar blijven door hun anatomie ongevoelig tijdens de coïtus, omdat hun clitoris daarbij niet wordt gestimuleerd. In werkelijkheid bestonden die tweehonderd als proefkonijn gebruikte vrouwen niet. Marie Bonaparte had het over zichzelf. En ze schreef dat artikel alleen om Freuds aandacht te trekken en hem te ontmoeten. Ze beschouwt de clitoris als onuitputtelijke bron van genot en verzet zich fel tegen de psychoanalyticus, die beweert dat er bij het bereiken van seksuele volwassenheid een eind moet komen aan clitorale strelingen. Het lukt haar tot een afspraak met Freud te komen en ze wordt dan een van zijn meest naaste volgelingen. Ze zet zijn zoektocht voort en laat zich zelfs drie keer opereren om de glans van haar clitoris dichter bij de vaginaopening te brengen. Zonder resultaat.

De mythe van het vaginale orgasme

In de jaren vijftig van de vorige eeuw krijgt de clitoris weer alle aandacht, nu van Kinsey, Masters en Johnson, beroemde Amerikaanse seksuologen en pioniers van de moderne seksualiteit. De drie gaan de uitdaging aan om het seksuele gedrag van mensen te onderzoeken. In 1953 verklaart Alfred Kinsey in een rapport dat de clitoris superieur is.8 Hij beschrijft haar als een orgaan dat, anders dan de wanden van de vagina, hypergevoelig is. Tien jaar later is de beurt aan William Howell Masters en Virginia Johnson om de clitoris opnieuw tot middelpunt van het genot te maken.9 Nadat ze duizenden orgasmes hebben bestudeerd bij bijna zevenhonderd personen – in paren of bij masturbatie – oordelen ze dat er slechts één orgasme bestaat, en dat dat uitgaat van de clitoris en zich voortzet in de vagina.

De feministische bewegingen steunen de zaak van de clitoris. In 1968 publiceert feministe Anne Koedt, een Amerikaanse van Deense oorsprong, een artikel getiteld ‘The myth of the Vaginal Orgasm’, waarbij ze leunt op de net verschenen studie van Masters en Johnson. Volgens haar wordt het vrouwelijk genot systematisch bestudeerd door mannen die de vrouw geringschatten en haar behandelen als een minderwaardig wezen. Het clitorale orgasme wordt door hen als zeer onbeduidend beschouwd, terwijl het vaginale orgasme – het orgasme met een hoofdletter – onophoudelijk wordt verdedigd. Gevolg is dat de vrouwen een schuldgevoel krijgen en vrezen niet normaal te zijn. De vrouwen die niet vaginaal klaarkomen worden (onterecht) als frigide bestempeld. ‘In plaats van aan te tonen dat frigiditeit te wijten is aan onjuiste beweringen over de vrouwelijke anatomie, hebben onze experts van frigiditeit een zuiver psychologisch probleem gemaakt. […] De anatomische en seksuele feiten leren iets heel anders. Terwijl er talrijke erogene zones bestaan, is er maar één voor het klaarkomen en dat is de clitoris. Alle orgasmes zijn uitbreidingen van het gevoel dat in deze zone ontstaat. En aangezien de clitoris in de klassieke houdingen niet per se voldoende wordt gestimuleerd, blijven wij ‘frigide’ […] Vrouwen zijn dus seksueel gedefinieerd op grond van hetgeen mannen doet klaarkomen; hun eigen fysiologie is niet naar behoren geanalyseerd,’ schrijft zij.10 Kortom, de clitoris was niet de grote dienares van het mannelijk genot: als vrouwen zonder penetratie een orgasme konden krijgen, hoe konden mannen dan klaarkomen?