Willy Lindwer en Aline Pennewaard

DE TREINREIS

De miraculeuze ontsnapping van
Hongaars-Nederlandse Joden
tijdens de bezetting

Nieuw Amsterdam

© 2018 Willy Lindwer en Aline Pennewaard

© 2018 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Omslag Bureau Beck

(gebaseerd op het artwork van

de film door Gijs Kuijper)

Omslagbeeld Privécollectie

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Register Ewout van der Hoog

NUR 686

ISBN 978 90 468 2427 6

www.nieuwamsterdam.nl

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2325 5 (1e druk 2017)

Auteurs en uitgever hebben naar uiterste nauwkeurigheid gestreefd. Mocht u desondanks nalatigheden of fouten in deze publicatie vinden, dan stellen wij het zeer op prijs indien u contact met ons opneemt. Er is geprobeerd alle rechthebbenden te achterhalen of te benaderen. De rechten op de foto’s in dit boek zijn, waar mogelijk, volgens de wettelijke bepalingen geregeld. Degenen die menen alsnog zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

Inhoud

        Verantwoording en dankwoord

        Voorwoord

HONGAARSE JODEN IN NEDERLAND

VERHALEN VAN OVERLEVENDEN

Miklós Hartman en Rosette Hartman-Koster

Anki Flores-Tauber

George David

Emmy Singer-Kórodi

Harry Kórodi

Vera Gyergyói-Rudnai

Memoires van Francine Jacqueline Kállai-Bekaert

        Archieven en bibliografie

        Noten

Het gezin Tauber vertrok op 17 augustus 1943 vanaf het Centraal Station in Amsterdam naar Boedapest. Hun vlucht gaf hoop, ze ontkwamen aan de bezetting in Nederland, onwetend van wat hun later te wachten stond. (Privécollectie)

Verantwoording en dankwoord

De ontsnapping van 89 Hongaars-Nederlandse Joden in 1943, terwijl de Holocaust in Nederland in volle gang was en wekelijks de treinen vanuit Westerbork naar de gaskamers in Polen reden, is een uitzonderlijke en nog niet eerder vertelde geschiedenis. Deze ontsnapping vond plaats met de goedkeuring en hulp van de nazi’s, en heette repatriëring. In de loop van 1943 werden in vijf treinreizen 89 mensen dwars door het hol van de leeuw, via nazi-Duitsland en bezet Oostenrijk, naar het op dat moment nog vrije Hongarije getransporteerd.

In het kader van promotieonderzoek werd in het NIOD-archief bij toeval dit onbekende verhaal ontdekt. Deze vondst en vervolgens de reconstructie van de reizen en de achtergrondverhalen van de overlevenden zijn verfilmd voor de documentaire De Treinreis, en worden uitvoerig beschreven in dit gelijknamige boek.

De laatste vijf nog in leven zijnde ooggetuigen van deze uitzonderlijke reizen hebben we kunnen opsporen en zij hebben hun verhaal voor de camera willen vertellen. In dit boek is een bewerking van deze complete interviews opgenomen. Van twee overlevenden die niet meer in leven waren, hebben we het verhaal met medewerking van hun zoon in de film en het boek kunnen reconstrueren.

Deze vijf verhalen zijn de ervaringen van overlevenden die tijdens de bezetting kinderen en tieners waren.

Voorts kregen we de beschikking over de memoires van een overlevende, geschreven in 1986. Om historische redenen leek het ons belangrijk haar verhaal aan dit boek toe te voegen. Het is geschreven vanuit het perspectief van een volwassen vrouw, die samen met haar man en kinderen deze dramatische episode beleefde. De interviews en de memoires vullen elkaar naar onze mening heel goed aan en worden door het hoofdstuk ‘Hongaarse Joden in Nederland’ in een breder historisch kader geplaatst.

Dit verhaal had niet verteld kunnen worden zonder de medewerking van de laatste overlevenden van de vijf treinreizen. We zijn daarom grote dank verschuldigd aan Anki Flores-Tauber, George David, Emmy Singer-Kórodi, Harry Kórodi en Vera Gyergyói-Rudnai, die voor de camera hun bijzondere verhaal hebben willen vertellen. De complete verhalen zijn opgenomen in dit boek. De memoires van Francine Jacqueline Kállai-Bekaert zijn ons toevertrouwd door haar zoon, waar we hem veel dank voor verschuldigd zijn. Dank ook aan Volker Jakob en Annet van der Voort, die belangeloos het interview met Margit Faludi, dat zij in 1987 voor hun boek Anne Frank was niet alleen maakten, ter beschikking stelden; aan Dolly Hillman-Grünsfeld, Rineke de Koos en Mimi Siero-Markovits, die wij mochten interviewen over de lotgevallen van hun familie, en aan Barbara Allwood-Szabó, Gabriella Falus en Rudy Prager, die per e-mail informatie verstrekten over de oorlogservaringen van hun families.

Bijzondere dank gaat uit naar Gideon Hartman. Zijn zoektocht naar de oorlogservaringen van zijn ouders, Miklós en Rosette Hartman-Koster, heeft ons veel geleerd over de verwerking van en het nadenken over de gevolgen van de Shoah en de betekenis hiervan voor toekomstige generaties.

Wij zijn dank verschuldigd aan prof. dr. Dan Michman (Jeruzalem), prof. dr. Jona Schellekens (Jeruzalem) en prof. dr. László Marácz (Amsterdam) voor hun waardevolle adviezen. Dank ook aan het NIOD in Amsterdam, de Wiener Library in Londen, het Hongaars Nationaal Archief, het Joods Museum en het Holocaust Memorial Center in Boedapest, en voorts aan allen die hun medewerking aan dit project gaven.

Speciale dank aan Frank van Reemst, de producent van de documentairefilm, voor zijn waardevolle en inspirerende bijdrage waardoor dit project mogelijk werd.

En last but not least gaat onze dank uit naar BNNVARA/Sjoerd van den Broek, die dit bijzondere project vanaf het eerste moment met groot enthousiasme omarmde, waardoor het tot stand kon komen.

Willy Lindwer, documentaire filmmaker

Amsterdam/Jeruzalem

Aline Pennewaard, historicus

Woerden

voorjaar 2018

Voorwoord

In 1943 wisten 89 Hongaars-Nederlandse Joden uit Nederland te ontsnappen. Waarom lieten de nazi’s uitgerekend deze groep Joden gaan? Hongarije was immers een bondgenoot van Duitsland, maar ondanks het virulente antisemitisme in de Hongaarse samenleving was de Hongaarse regering niet bereid om haar Joodse staatsburgers naar de Duitse vernietigingskampen in Polen te sturen. Dat vond zij te ‘barbaars’. Zelfs Hongaarse Joden die buiten Hongarije woonden, werden dankzij hun Hongaarse nationaliteit niet op transport gesteld vanuit de door Duitsland bezette gebieden, echter wel op voorwaarde dat zij terugkeerden naar Hongarije.

Wie waren deze vluchtelingen uit Nederland en wat wachtte hun in Hongarije? Velen konden toen nog niet weten dat de nazi’s op een laat moment in de oorlog, op 19 maart 1944, alsnog Hongarije zouden bezetten. Toen barstte ook daar de Jodenvervolging in alle hevigheid los. Er woonden op dat moment ongeveer 850.000 Joden in Hongarije. Hitler wist in slechts een paar maanden tijd meer dan een half miljoen van hen naar de gaskamers van Auschwitz te deporteren en te vermoorden. Ongekend in de geschiedenis van de mensheid, wat natuurlijk voor de hele Holocaust geldt. Uitzonderlijk is dat de groep van 89 Hongaars-Nederlandse Joden die Nederland kon verlaten, ook de deportaties in Hongarije vrijwel in z’n geheel overleefde en kon terugkeren naar Nederland.

Tijdens het onderzoek naar de achtergronden van dit verhaal ontdekten we dat de Zweedse zakenman-diplomaat Raoul Wallenberg een belangrijke rol heeft gespeeld bij het overleven van een aantal van deze vluchtelingen in Boedapest. Tot op heden was niet bekend dat Wallenberg ook het leven van Joden afkomstig uit Nederland heeft gered.

Het gezin Tauber, dat van 1930 tot 1943 in Amsterdam woonde, behoorde tot de groep van 89 mensen die met een van de vijf treinreizen bezet Nederland kon ontvluchten. De moeder van de door ons geïnterviewde Anki Flores-Tauber was een van de eersten die via connecties een Schutzpass, een document van Wallenberg, in handen kreeg, waardoor de familie een beschermde status verwierf.

Raoul Wallenberg redde ongeveer 20.000 Joden het leven, onder wie dus ook een aantal van de Hongaars-Nederlandse Joden die naar Boedapest waren ontkomen. Op het hoogtepunt van de reddingsacties werkte Wallenberg samen met ruim driehonderd mensen. Onder hen waren ook enkele Nederlanders. Zo ontsnapte een handjevol Joodse mannen, vrouwen en kinderen voor de tweede maal aan de dood.

Bestaat er zoiets als een Holocaust met een happy end? Uiteraard niet. Het grootste deel van de groep van 89 heeft het overleefd, maar de onmenselijke ontberingen die zij vooral in de laatste fase van de oorlog hebben moeten doorstaan, sloegen wonden die nooit heelden. Zo werden grote groepen Joodse mannen door het Hongaarse leger, zonder wapens en proviand, naar het Oostfront gestuurd om onder andere mijnen te ruimen. Anderen werden naar het Servische concentratiekamp Bor gebracht om als dwangarbeiders in kopermijnen te werken en te helpen bij de aanleg van een spoorlijn. In het volgende hoofdstuk komt dit uitvoeriger aan de orde.

Velen werden ook het slachtoffer van het brute optreden van de Pijlkruisers. Dat waren de moorddadige Hongaarse fascisten en antisemieten die in oktober 1944 in Hongarije aan de macht kwamen, en die in hoge mate bijdroegen aan de immense tragiek die de Joden in Hongarije trof. De Donau was dagenlang rood van het bloed van vermoorde Joden, die door deze Pijlkruisers vanaf de oever de rivier in waren geschoten. De uit Nederland afkomstige groep was getuige van zowel dwangarbeid als de verschrikkelijke moordpartijen door deze Hongaarse fascisten. Ook hieraan konden zij ontsnappen. Zwaar getraumatiseerd kwamen de meesten uit de oorlog terug.

Over de Tweede Wereldoorlog en de Jodenvervolging in Nederland is al veel bekend. Toch blijken er bijna driekwart eeuw na de bevrijding nog altijd onbekende hoofdstukken te bestaan over deze grootste tragedie uit de vaderlandse geschiedenis. Het verhaal van deze 89 vluchtelingen is nooit eerder verteld. In het monumentale, veertiendelige standaardwerk van prof. dr. Loe de Jong wordt niets vermeld over dit bijzondere aspect van de Nederlandse deportatiegeschiedenis. Prof. dr. Jacques Presser wijdde er in zijn beroemde boek Ondergang slechts één zinnetje aan. Het was exact dit zinnetje dat de nieuwsgierigheid prikkelde en een aansporing was om dieper in de materie te duiken. Het werd een lange zoektocht, maar uiteindelijk leidde dit tot een lijst van 89 personen die Nederland konden ontvluchten, met vijf tot nu toe onbekende treinreizen, op 18 maart, 13 mei, 17 en 31 augustus en 23 oktober 1943. Al hun namen konden worden achterhaald.

Onder de ontsnapte Joden bevonden zich ook bekende personen, zoals de gevierde blinde concertpianist Imre Ungár, de bekende operazangeres Lotte Medák, de persfotograaf László Rózsa, de impresario Géza Kálmán de Koos en zijn vrouw, de celliste Judith Bokor en Henriette Alberta van het Reve, de tante van de schrijver Gerard van het Reve, met haar Hongaars-Joodse echtgenoot Lajos Glück.

Het miraculeuze van dit verhaal is dat het merendeel van de ontsnapten tweemaal aan de Holocaust kon ontkomen en de oorlog overleefde. Van de 89 mensen die naar Boedapest ‘repatrieerden’, hebben 73 het met zekerheid overleefd. Negen zijn alsnog gedeporteerd en vermoord, van vijf mensen kon hun lot niet definitief worden achterhaald, en twee zijn in Boedapest overleden. Naar verhouding een bijzonder hoog aantal overlevenden. Hun onbekende verhaal voegt een nieuw hoofdstuk toe aan de geschiedenis van de Jodenvervolging in Nederland.

Hongarije heeft nog altijd een grote Joodse gemeenschap, in omvang de derde van Europa. Maar het land kent ook een lange geschiedenis van antisemitisme. In Nederland was de NSB actief, hun Hongaarse tegenhangers – hoewel vele malen gewelddadiger – waren de Pijlkruisers. Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben deze moordlustige fascisten in hoge mate bijgedragen aan de verschrikkingen aangericht tegen Joden. De nazi’s konden zich geen betere bondgenoot wensen. Deze lijn van fascisme, extreem nationalisme en antisemitisme kan doorgetrokken worden naar het heden. Nu geen moordpartijen, maar wel een politiek die doordrenkt is van extreemrechts, neonazisme en antisemitisme. Een tendens die we in meerdere Europese landen zien, maar niet zo radicaal als in Hongarije. Vijfenzeventig jaar later lijkt er niets veranderd. Het boek kan daardoor niet alleen gelden als een terugblik op een tot nu toe onbekend aspect van de Nederlandse Jodenvervolging, maar ook als een waarschuwing voor de toekomst.

HONGAARSE JODEN IN NEDERLAND

Enige honderden Hongaarse Joden vestigden zich in Nederland vanwege antisemitisme in de vooroorlogse jaren. Miklós Tauber en Henriette Tauber-Jónás vestigden zich in 1930 in Amsterdam. Ze kregen twee kinderen, Anki (1933) en Kati (1935). (Privécollectie)

Hoe kwamen de Hongaarse Joden eigenlijk in Nederland terecht? De meesten van hen woonden hier al lang voor de Tweede Wereldoorlog, sommigen zelfs al voor de Eerste Wereldoorlog.

Toen in november 1918 de Eerste Wereldoorlog tot een einde kwam, brak voor de Hongaren een periode aan van grote politieke onzekerheid en onrust. De Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie, in 1867 tot stand gekomen, viel uiteen en daarmee was Hongarije een onafhankelijke staat geworden. De pas gevormde sociaal-democratische regering van graaf Mihály Károlyi viel echter al snel uiteen en de communistische partij van Béla Kun sprong in het machtsvacuüm door een coalitie aan te gaan met de sociaal-democraten. In maart 1919 werd naar Sovjetmodel de Radenrepubliek uitgeroepen, die echter ook niet lang standhield omdat de communisten er niet in slaagden de steun van de boerenstand te verkrijgen. Hun populariteit nam af, maar het bewind van Béla Kun verhardde. Nadat hij de sociaal-democraten enkele maanden later uit de regering zette, verklaarde hij ook nog eens de oorlog aan de Entente1 en Roemenië. De Entente, geschrokken door de communistische machtsovername in Hongarije, vreesde dat het communisme zich via Hongarije naar West-Europa zou verspreiden en gaf het Roemeense leger groen licht om Hongarije te bezetten.2 Het Roemeense leger werd hierbij gretig geholpen door het Hongaarse Witte Leger van admiraal Miklós Horthy, dat bestond uit tegenstanders van Béla Kun die maar al te graag een einde wilden maken aan de Radenrepubliek. Al snel daarna zag Kun zich gedwongen af te treden en in maart 1920, precies een jaar na de start van het communistische bewind, werd admiraal Horthy benoemd tot regent van Hongarije, vanaf 1921 ondersteund door graaf István Bethlen als premier.

Hoewel Horthy, een conservatief afkomstig uit de oude aristocratische Habsburgse elite, niet kon worden vergeleken met de radicale Kun, was ook zijn regime bepaald niet democratisch. De communistische partij werd verboden en aan de sociaal-democraten werden strenge restricties opgelegd. Ook het antisemitisme nam zienderogen toe, hoewel het in die periode nog vooral ging om een politiek antisemitisme, in plaats van het raciale antisemitisme dat we later van Hitler-Duitsland zouden leren kennen. Veel communisten uit de Radenrepubliek, onder wie leider Béla Kun, waren van Joodse afkomst geweest. Hierdoor beschouwde de Hongaarse adel de Joden als de drijvende kracht achter de Radenrepubliek: als zondebok kregen zij de schuld voor de hieruit voortgevloeide politieke onrust. Om dit soort excessen in de toekomst te kunnen uitsluiten, moest de macht van de Joden worden beperkt, vooral op economisch vlak. Op universiteiten en hogescholen, waar tot dan toe de helft van alle studenten Joods was geweest, werd een numerus clausus ingesteld om het aantal Joodse studenten drastisch te beperken.3

De onrust van deze jaren had tot gevolg dat veel Hongaarse Joden hun blikveld verruimden en uit begonnen te kijken naar emigratiemogelijkheden. Een groot deel van hen was zeer patriottisch ingesteld en had tijdens de Eerste Wereldoorlog in het Oostenrijks-Hongaarse leger gediend, wat hen bij het daaropvolgende communistische bewind van Béla Kun – waar de meesten maar weinig van moesten hebben – niet bijster populair maakte. Zij trokken dus al voor 1920 weg. Onder hen waren de later in Nederland groot geworden impresario Géza Kálmán de Koos en zijn echtgenote, de begaafde celliste Judith Bokor. Zij zouden uiteindelijk met de vijfde trein van 23 oktober 1943 naar Boedapest terugkeren.4

Ook na de val van de Radenrepubliek kwamen er voor de achterblijvers redenen bij om te willen emigreren: studeren was voor veel Joden niet meer mogelijk in Hongarije en wie het kon betalen, week uit naar het buitenland om daar een studie te gaan volgen. Vooral Duitsland zag een grote toeloop van Hongaars-Joodse studenten aan het begin van de jaren twintig, omdat in die jaren bijna elke Hongaar nog vloeiend Duits sprak, wat immers een van de voertalen was geweest in de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Het volgen van een studie in Duitsland was daarom verreweg de gemakkelijkste optie. Ook bij enkele van onze getuigen, die in het tweede deel van dit boek aan het woord komen, zien we dat hun vaders Duitsland als eerste halte hadden na hun vertrek uit Hongarije. Guido Rudnai vertrok naar Berlijn om er elektrotechniek en vliegtuigbouwkunde te studeren en ook Miklós Tauber verruilde Boedapest voor Duitsland voor studiedoeleinden. Het vooruitzicht op een baan zorgde er ten slotte voor dat beide mannen in Nederland belandden.

Hoewel een deel van de in Nederland woonachtige Hongaarse Joden dus pas na de Eerste Wereldoorlog arriveerde, waren zij niet de eersten in ons land: begin twintigste eeuw had zich hier ook al een groep Hongaarse Joden gevestigd. Zij waren vooral om economische redenen gekomen en we zien dat de meesten van hen succesvol werden in hun nieuwe vaderland. Zo vestigde Máno Markovits zich met zijn vrouw en hun drie kleine kinderen rond het eind van de jaren tien al in Rotterdam, waar hij een sacharinefabriek stichtte. Karl Bergel kwam vanuit het Zwitserse Bazel naar de Maasstad in 1913, en begon een zaak in galanterieën, garen, band en staalwaren, die zich twee decennia later had uitgebreid met filialen in Utrecht, Deventer, Zwolle en Enschede.

De Hongaars-Joodse gemeenschap in Nederland vormde een moderne, veelal geassimileerde groep. Sommigen van hen waren in Hongarije al gedoopt en beschouwden zichzelf als katholiek of gereformeerd. Velen deden dat ook om pragmatische redenen, vanwege werk of acceptatie bij de Hongaarse bevolking. Ook het veranderen van Joods klinkende achternamen in een meer Hongaarse variant was niet ongebruikelijk. De emancipatie van de Joden in Hongarije was al sterk toegenomen sinds de afkondiging van de emancipatiewetten5 in 1868 en de neologen, de Joodse reformbeweging die zich af wilde keren van de strikte wetten van de orthodoxie, kregen vooral in Boedapest veel aanhang.

Hoewel een ander deel van de immigranten nog wel afkomstig was uit orthodox-Joodse families, was hun assimilatieproces vaak al in Hongarije van start gegaan en lieten de meesten de religie definitief achter zich bij hun verhuizing naar Nederland. Gemengde huwelijken komen we vaak tegen: Hongaars-Joodse mannen die hierheen kwamen trouwden regelmatig met niet-Joodse, Nederlandse vrouwen, die zij vaak in de werksfeer hadden leren kennen. Ze vestigden zich hoofdzakelijk in de steden: naast Rotterdam en Den Haag kende vooral Amsterdam een sterk geconcentreerde Hongaars-Joodse gemeenschap in met name de Rivierenbuurt, een destijds recent aangelegde buurt in Amsterdam-Zuid, waar ook veel Joodse emigranten uit andere landen, zoals Duitsland, zich hadden gevestigd. Geschat werd dat het in heel Nederland om tussen de 200 tot 400 mensen ging6 en dat lijkt inderdaad te kloppen: door de Duitse bezetter in 1942 en 1943 opgestelde lijsten met Hongaarse Joden in Nederland tellen ruim 350 namen.7

Nazi-Duitsland en Hongarije

Het einde van de Eerste Wereldoorlog had, behalve de ontmanteling van de dubbelmonarchie, nóg een groot gevolg voor Hongarije gehad: het land was veel gebied kwijtgeraakt. Het Verdrag van Trianon uit juni 1920, dat Hongarije zonder enige aanpassingen diende te accepteren, zorgde ervoor dat het land bijna driekwart van haar oorspronkelijke grondgebied verloor. Deze voormalige Hongaarse gebieden werden toegewezen aan Roemenië, Tsjechoslowakije, Joegoslavië en Oostenrijk. Omdat het verdrag geen rekening hield met de etnische samenstelling van de regio, had het tot gevolg dat enkele miljoenen Hongaren nu buiten Hongarije kwamen te wonen, wat een gevoelige slag was voor de nieuwe zelfstandige staat. Ook had Hongarije nauwelijks nog grondstoffen over en de culturele erfenis van de begintijd van de Hongaarse staat kwam voor een groot deel buiten de nieuwe grenzen te liggen.8 Begrijpelijkerwijs was het gebiedsverlies van na de Eerste Wereldoorlog dan ook hét grote speerpunt van de Hongaarse politiek in de jaren twintig en dertig. Admiraal Horthy en premier Bethlen deden hun uiterste best het Verdrag van Trianon in zoverre terug te draaien, dat Hongarije tenminste de gebieden met veel Hongaren weer terug zou krijgen. Diplomatieke onderhandelingen hierover met de Britten leverden echter niet het gewenste resultaat op. Uiteindelijk richtte Horthy zich tot Hitler, in de hoop dat een vriendschappelijke politiek met Duitsland hem wel zou geven wat hij wilde.

Het gevolg van deze nauwere banden met Hitler-Duitsland was dat de politieke koers in Hongarije een stevige ruk naar rechts maakte gedurende de tweede helft van de jaren dertig, maar ook andere ontwikkelingen in Europa, zoals de economische crisis en de opkomst van het fascisme in Italië, droegen hier aan bij: Mussolini’s fascisme kon onder de Hongaren op aanzienlijk meer sympathie rekenen dan de racistische politiek van Hitler. Hoewel het antisemitisme op het Hongaarse platteland, waar de Katholieke Kerk nog een stevig verankerde positie had, wel religieus geïnspireerd was, was het in de steden op dat moment vooral nog economisch van aard. We zien dit duidelijk terug in de Eerste Joodse Wet van april 1938, waarbij Joden economisch grotendeels werden ingeperkt: in bepaalde beroepsgroepen mocht het percentage Joden niet meer dan 20 procent bedragen. In mei 1939, bij de Tweede Joodse Wet, werden deze criteria nog verder aangescherpt: van alle advocaten mocht nog maar 6,2 procent Joods zijn, voor artsen en ingenieurs was dat slechts 6 procent.9 Het naleven van deze wet stuitte echter wel op wat problemen, want een groot deel van de Hongaarse economie werd gedragen door diezelfde Joodse middenklasse die men nu uit alle macht probeerde te minimaliseren:10 het Horthy-regime zou zich bij een al te strikte uitvoering van deze beperking in de eigen voet schieten. Bijna de helft van alle rechters en meer dan de helft van alle artsen was Joods, en ook in het bankwezen (59,4 procent), de uitgeverswereld (30,4 procent), de wetenschap (31,7 procent) en de artistieke beroepen (39,7 procent) waren Joden ruim vertegenwoordigd.11 Hoewel de nieuwe antisemitische wetgeving dus niet al te streng kon worden gehandhaafd omdat anders de Hongaarse economie zou instorten, was het gevolg evengoed nog dat duizenden Joden op zoek moesten naar een ander beroep en dat grotere bedrijven door hun Joodse eigenaren noodgedwongen moesten worden toevertrouwd aan niet-Joden.12

Bondgenoten Adolf Hitler en de Hongaarse machthebber admiraal Miklós Horthy, eind jaren dertig. (Holocaust Memorial Center, Boedapest)

Tegelijkertijd leverde het bondgenootschap met Duitsland voor Hongarije de gebiedsuitbreidingen op waar het al die tijd op had gehoopt. Bij de Duitse inval in Tsjechoslowakije in oktober 1938 gaf Hitler de Hongaren toestemming het aan Hongarije grenzende zuiden van Tsjechoslowakije, waar de meerderheid van de bevolking Hongaars was, weer in te nemen. De gebeurtenis leverde het nazisme ongekend veel sympathie op en het gevolg was dat de banden tussen Hongarije en Duitsland nog hechter werden. De in 1938 en 1939 ingevoerde Jodenwetten waren tot stand gekomen onder druk van de al genoemde Hongaarse fascistische Pijlkruisersbeweging, geleid door de warrige officier Ferenc Szálasi, en van Hitler, die graag wilde dat zijn antisemitische politiek ook in Hongarije gestalte kreeg.13 Dit beleid wierp zijn vruchten af: het dagelijks leven van de Hongaarse Joden stond al voor de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog in het teken van angst en onzekerheid.

In maart 1939 mocht Hongarije Karpaten-Oekraïne annexeren, in september 1940 Noord-Transsylvanië en in april 1941 een deel van Joegoslavië. Deze gebiedsuitbreidingen hadden tot gevolg dat het aantal Joden binnen de Hongaarse grenzen halverwege 1941 ruimschoots was verdubbeld.14 De toenmalige premier van Hongarije, László Bárdossy, vaardigde in juli een wet uit die huwelijken en andere seksuele relaties tussen Hongaren en Joden verbood. De wet gold ook voor de half-Joden en de 65.000 tot het christendom bekeerde Joden die in Hongarije woonden.15 Hoewel de Katholieke Kerk de bekeerde Joden had willen uitzonderen, koos de regering er uiteindelijk toch voor om de Neurenberger wetten over te nemen en voor een geheel raciale definiëring van de Joodse bevolking te kiezen.16 Toen de Duitsers Bárdossy kort daarop lieten weten een begin te willen maken met de deportatie van niet-Hongaarse Joden uit de door Hongarije geannexeerde Joegoslavische gebieden, maakte hij geen enkel bezwaar, en in januari 1942, toen in drie dagen tijd duizenden burgers, onder wie veel Joden, door de Hongaarse politie werden afgeslacht in het Servische Novi Sad17 keek hij opnieuw de andere kant op. Ten slotte werd hij in maart 1942 vervangen door de gematigdere Miklós Kállay: een verademing voor de Hongaarse Joden, die het vanaf dat moment iets beter kregen.18

Repatriëring

In de zomer van 1940 bevonden zich in totaal ongeveer 8000 tot 12.000 Hongaarse Joden in het Duitse Rijk of bezette buitenlandse staten: 2000 tot 4000 in Duitsland en Oostenrijk, 1300 tot 1500 in het protectoraat Bohemen-Moravië, enkele honderden in Polen, 4000 tot 6000 in Frankrijk, 620 tot 1400 in België en 200 tot 400 in Nederland.19 Overigens was van lang niet al deze Hongaren hun nationaliteit ondubbelzinnig vastgesteld: hoewel een deel van hen inderdaad over een geldig Hongaars paspoort beschikte, waren er ook mensen bij van wie hun papieren waren verlopen, die statenloos waren geworden of die ondertussen vanwege de vele grenswisselingen in de decennia daarvoor een andere nationaliteit hadden gekregen, meestal de Tsjechoslowaakse of de Roemeense.

Oszkar Kállai, die met zijn Nederlandse vrouw en hun twee zoontjes op 13 mei 1943 met de tweede trein terug naar Boedapest vertrok, was Tsjechoslowaak geworden omdat zijn geboorteplaats Nagyvárad, het tegenwoordige Roemeense Oradea, na het Verdrag van Trianon onder Tsjechoslowakije was gekomen. Toen de Hongaren het gebied opnieuw inlijfden, bood hem dat de mogelijkheid zijn Hongaarse nationaliteit terug te krijgen – wat hij onmiddellijk deed en wat hem en zijn gezin uiteindelijk het leven zou redden. Josef Teszler, die met zijn Engelse, niet-Joodse echtgenote en hun vijfjarig zoontje in de derde trein van 17 augustus 1943 zat, was in 1919 Roemeen geworden toen zijn geboorteplaats als gevolg van het gebiedsverlies na de Eerste Wereldoorlog onder Roemeens bestuur kwam, maar ook hij wist zijn Hongaars staatsburgerschap te herstellen. Margit Faludi, die eveneens op 17 augustus 1943 van Amsterdam naar Boedapest terugkeerde, moest kunstgrepen uithalen om haar in Duitsland achtergebleven moeder, wier Hongaarse paspoort inmiddels was verlopen, toch over te brengen: er werd uiteindelijk smeergeld betaald waardoor het paspoort alsnog kon worden verlengd en Margits moeder Duitsland legaal wist te verlaten. De vaders van Anki Tauber, George David en Harry en Emmy Kórodi waren statenloos: ze hadden voor de oorlog al geprobeerd zich tot Nederlander te laten naturaliseren, hetgeen in die tijd vereiste dat de oorspronkelijke nationaliteit eerst werd afgestaan voordat de naturalisatieprocedure officieel kon worden opgestart. Het gevolg hiervan was dat men in de tussentijd statenloos was, tot het moment waarop het Nederlanderschap werd verleend. ‘Neem je Hongaarse nationaliteit maar terug,’ kreeg József Kórodi begin 1943 als advies van Duitse instanties in Nederland. ‘De gemengde huwelijken zullen binnenkort ook niet meer worden vrijgesteld van deportatie, dus het is verstandiger om naar Hongarije terug te keren.’ Hij nam het advies ter harte en wist opnieuw Hongaars te worden. De Taubers ten slotte kregen hun Hongaarse staatsburgerschap terug omdat ze connecties hadden op het consulaat in Amsterdam. Ook het gezin David slaagde er op de een of andere manier in weer Hongaars te worden.

De Hongaarse autoriteiten bemoeiden zich actief met het lot van hun in het buitenland gevestigde Joodse burgers – al was dit, anders dan men zou vermoeden, niet in de eerste plaats uit bezorgdheid, want sinds de invoering van de antisemitische wetten in Hongarije was het binnenlands beleid er juist op gericht geweest om zo veel mogelijk Joden te laten emigreren. Het laten terugkeren van duizenden Hongaarse Joden uit diverse Europese landen stond daar duidelijk haaks op. De onverzettelijke opstelling van de Hongaarse regering had vooral te maken met het feit dat zij aan nazi-Duitsland hun autonomie en onafhankelijkheid wilde demonstreren.20

Er werd bewerkstelligd dat de Hongaarse Joden in het buitenland voorlopig werden vrijgesteld van deportatie en tevens van de alom heersende anti-Joodse maatregelen, zoals het dragen van de Jodenster.21 Hoewel dit, zo herinnert de destijds negenjarige Anki Tauber zich,22 nog wel eens fluctueerde: de bemoeienis van Hongarije met haar Joden was de Duitsers een doorn in het oog en zorgde regelmatig voor conflicten tussen beide bondgenoten. ‘Soms moest de ster weer wel op, want de relaties tussen Duitsland en Hongarije wisselden nogal eens.’ Ook leek de vrijstelling lang niet bij iedereen bekend te zijn. Dolly Grünsfeld, die bij de invoering van de Jodenster in mei 1942 net zes jaar was geworden, weet zich nog goed te herinneren dat ze een ster op haar jas had.23 De tienerdochter van Máno Markovits, geboren uit zijn relatie met een niet-Joodse Nederlandse vrouw, weet ook nog dat haar vader in eerste instantie de ster droeg. ‘Maar later mocht hij af.’24 George David, negen jaar oud in het voorjaar van 1942, herinnert zich eveneens dat hij met een ster heeft gelopen, en Kati Tauber, Anki’s twee jaar jongere zusje, weet ook nog hoe ze de ster droeg: ze vond hem heel mooi, maar toen ze dat tegen haar moeder zei, begon die te huilen.25