GAPEN ONDER WATER

R E Y K A   B I J L

G  A  P  E  N
O  N  D  E  R
W  A  T  E  R

Nieuw Amsterdam

© Revka Bijl 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bart van der Tooren

Foto auteur © Quintalle Nix

NUR 301

ISBN 978 90 468 2432 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met

ISBN 978 90 468 2431 3

Het is dinsdagmiddag en op dinsdag zoek ik naar werk. Het is niet goed om de hele dag thuis te zitten en daarom neem ik mijn laptop mee naar de koffiebar bij mij in de buurt. Ik begin altijd met mijn e-mails. In de praktijk betekent dat het verwijderen van de afwijzingsmailtjes, het zijn er ongeveer twee per week. Je krijgt namelijk lang niet altijd een afwijzingsmailtje, vaak gebeurt er gewoon helemaal niks. Eerst liet ik me nog van slag maken door de mails. Opende ik de berichten van onbekende namen met een zekere gretigheid. Inmiddels kan ik aan de eerste zin al zien waar het naartoe gaat. Traditionele bedrijven beginnen met iets als ‘Bedankt voor uw interesse, helaas…’, creatievere bedrijven schrijven: ‘Daar lagen ze dan, 217 prachtige sollicitatiebrieven…’ Zo’n getal noemen ze om het leed te verzachten, maar het herinnert mij vooral aan het feit dat er veel meer versies van mij rondlopen. Van die mensen die altijd hoorden dat het papiertje een toegangsbewijs zou zijn tot de wereld. ‘Het gaat om het denkniveau, je weet toch niet waar je uiteindelijk terecht zult komen,’ vertelden de volwassenen me toen het tijd was om een studie te kiezen na de middelbare school. Het luchtte me op dat te horen, dat ik gewoon iets mocht kiezen wat ik interessant vond. Het maakte immers niet uit wat er gestudeerd werd, als je maar kon aantonen dat je een studie was begonnen en had afgemaakt. Dat is nu drie jaar geleden. Tot dusver heeft het papiertje zich nog niet bewezen en is mijn studieschuld niet geslonken, maar rustig aan het groeien als een tumor waarvan de eigenaar nog geen weet heeft.

Mijn zoektermen op de banensites zijn het laatste jaar enorm uitgebreid. Zelfs de sector maakt me steeds minder uit. Ik vraag me af of er nog wel een baan voor me over is, of er eigenlijk wel behoefte bestaat aan mensen zoals ik, mensen zoals mijn studiegenoten. Soms stuur ik ze een berichtje om te vragen hoe het met hen gaat. Om te checken of zij ook nog steeds onsuccesvol zijn. Het antwoord is altijd ja, hoewel het gebrek aan werk verschillende gezichten kent. Zo zijn er een paar van ons op ‘werkervaringsplekken’ terechtgekomen. Een soort onbetaalde stage voor afgestudeerden. Als je zo’n plek kunt bemachtigen, moet je gewoon hopen dat er iemand zwanger raakt of een burn-out krijgt, zodat je kunt blijven plakken. Toch vlieg je er meestal na drie tijdelijke contracten uit. Maar dan heb je wel die ervaring opgedaan. Dat kan weer schelen wanneer je in de stapel van 217 brieven terechtkomt. Anderen werken net als ik op een plek die ervoor zorgt dat de huur betaald wordt. We staan onderaan de voedselketen, moeten luisteren naar mensen die e-mails sturen met spelfouten erin.

Mijn dagen in de catering… ik probeer er niet te veel aan te denken. Want als ik eerlijk ben, weet ik niet hoelang ik het nog kan volhouden. Ik weet niet eens meer hoe ik er terechtgekomen ben, laat staan hoe het komt dat ik er nu al zo lang zit. Of misschien weet ik het wel, maar probeer ik zo min mogelijk terug te denken aan het besluit dat ik nam.

Soms denk ik dat Nina me had moeten helpen. Ik begrijp wel dat we volwassen zijn en dat we onze eigen keuzes maken, dat iedereen alleen maar verantwoordelijk is voor zijn eigen geluk. Dit zijn allemaal woorden die ik ken, zinnen die ik in gesprekken hoorde, zinnen die ik ook zelf zou kunnen uitspreken. Maar als je beste vriendin niet goed is in het leven, dan is dat toch ook een beetje jouw probleem? Dan probeer je iemand toch te helpen?

Ik heb geen idee hoe ik bij deze gedachte kom. Dat komt waarschijnlijk omdat ik eigenlijk nergens verstand van heb. Niet van vriendschappen, familie, werk, sport, kunst, voedsel, films, politiek, reizen, geld, het milieu. Zelfs van mijn studie heb ik geen verstand. Maar dat maakt niet uit bij geesteswetenschappen. We hoeven geen mensenlevens te redden of een ander wezenlijk verschil te maken.

Ik loop de koffiebar in. Ik ken het meisje dat hier werkt, van gezicht in elk geval. Logisch, ik kom hier zeker twee keer per week. Zij kent mij niet, maar dat komt natuurlijk omdat er veel meer gasten zijn dan koffiemeisjes, of barista’s, zoals ze dat hier noemen.

Langs de ramen zijn tafels gemaakt, waaraan mensen zitten met hun laptops. Het is niet de bedoeling dat je met andere mensen praat. Dat is eenvoudig, want de meesten dragen een koptelefoon. Ik ga naast een man met een baard zitten. Hij draagt een geblokt overhemd, kapotte jeans die waarschijnlijk erg duur waren en sneakers. Op zijn onderarm staat iets over hoe te leven, maar ik kan het niet helemaal lezen.

Tegenover de koffiebar zit de muziekschool. Het is een van de mooiste gebouwen van de stad. Aan de voorkant hangt sinds enkele maanden een wit spandoek waarop staat: MUZIEKSCHOOL DE MELODIE MOET BLIJVEN! TEKEN DE petitie! Ik heb getekend, maar Phebe vertelde me dat het bedrijf van haar oom de boel allang gekocht heeft en er luxe appartementen van zal maken. ‘Maar goed ook,’ zei ze, ‘want het is echt een bouwval vanbinnen.’

Phebe staat op een andere plek in de voedselketen. Misschien gaat zij wel in zo’n appartement wonen.

Een blauwe Volvo stopt voor de muziekschool. Een blond meisje stapt uit, ze zal een jaar of twaalf zijn, schat ik. Ze draagt een groene jas met houtje-touwtjesluiting, een wijde rode jurk en felgekleurde gympen aan haar voeten. Met haar spillebenen lijkt ze net een stripfiguurtje dat tot leven is gekomen. Op haar rug draagt ze een vioolkoffer. Haar gezicht is rond en bleek, ze kijkt ernstig wanneer ze de vrouw in de auto uitzwaait vanaf de derde trede van het bordes. De Volvo rijdt langzaam weg. Het meisje kijkt de auto na, alsof ze niet kan geloven dat ze nu hier terechtgekomen is.

‘Een cappuccino,’ zegt het barmeisje terwijl ze het kopje hard naast me neerzet.

‘Dank je,’ zeg ik, maar ze is al weg. Misschien heeft ze een hekel aan gasten die cappuccino’s drinken, of aan gasten in het algemeen.

Er stoppen nog meer auto’s voor de muziekschool. Kinderen stappen uit en hollen de trap op, duwen de indrukwekkende deur open, gaan naar binnen. Niet het blonde meisje. Ze gaat naast een van de stenen leeuwen zitten die aan weerszijden van de trap staan en laat haar benen bungelen. Dan graaft ze in haar jaszak en begint ze met een jojo te spelen. Omhoog, omlaag, langzaam, snel, schuin, met een zwiep.

Ik klap mijn laptop open, ik kan moeilijk de hele dag naar buiten gaan zitten kijken. Ik moet brieven schrijven, mensen uitleggen dat ze mij moeten inhuren. ‘Geef voorbeelden bij alle persoonlijke en professionele kwaliteiten die je noemt,’ zei de loopbaancoach van de universiteit. Ik zoek naar kwaliteiten op het internet. Al snel verlies ik mijn concentratie en zit ik urenlang grappige filmpjes te kijken, lees ik artikelen over welk eten goed is voor welk lichaamstype, welk eten voor een goed geheugen, welk eten ervoor zorgt dat je geen nare ziektes zult krijgen. Ik vergeet alles meteen weer.

Wanneer ik opkijk, zit het meisje er nog steeds. Ze speelt niet meer met haar jojo, maar staart voor zich uit, in mijn richting. Ik probeer haar blik te vangen, maar ze ziet me niet.

Ik lees op een carrièrewebsite dat als je erachter wilt komen wat je passie is, het helpt om te bedenken wat je als kind het liefst deed. ‘Was je beweeglijk en had je slechts een korte spanningsboog? Ga op zoek naar een dynamische werkomgeving!’ staat er in opgewekte oranje letters.

Volgens mijn moeder was ik een makkelijk kind, een beetje teruggetrokken misschien, ‘maar dat was ook wel prettig,’ zegt ze er altijd bij.

Mijn broertje en zus waren temperamentvol en avontuurlijker. Samen bedachten ze eens het plan om bij opa en oma op bezoek te gaan, met bus 198. Lina wist wel welke halte goed was en David had de roze strippenkaart uit mama’s tas gevist. Ze waren elf en zeven. Volgens Lina hebben ze me meegevraagd, maar wilde ik niet.

Of dat klopt, kan ik me niet herinneren. Ik herinner me alleen dat mama thuiskwam van het boodschappen doen, mijn kamer in liep en vroeg waar de anderen waren. Ik herinner me dat ik het niet wist en dat mama ineens heel veel mensen moest opbellen en dat ze haar jas niet aan de kapstok had opgehangen maar aanhield tijdens het telefoneren. Ik herinner me dat ik daarna bij de buren moest gaan spelen en hoe vervelend ik dat vond, omdat ik net bezig was met het sorteren van alle knopen uit de knopendoos die oma me eens had gegeven.

Bij de buren kreeg ik thee met melk erin, wat ik erg vies vond, maar dat durfde ik niet te zeggen.

Toen het buiten al donker was geworden, kwam mijn vader me ophalen bij de buurvrouw. Hij zag eruit als iemand die in de war was, misschien was hij wel een genie, dacht ik nog.

Thuis zaten mama, David en Lina op de bank. ‘Hoi,’ zei ik, maar mijn broer en zus keken naar de grond.

‘David en Lina zijn heel erg stout geweest vandaag,’ zei mama. ‘En daarom heeft mama nu migraine.’

Daarna aten we macaroni met ham en kaas en toen moesten we naar bed.

Ik probeer te bedenken welke eigenschappen ik nou had in dit verhaal, maar ik kom er niet uit. Misschien dat ik mijn kalmte kan bewaren in crisissituaties?

Het begint te schemeren buiten, de straatlantaarns zullen zo wel aanspringen. Het meisje zit nog steeds voor het gebouw. Dan rijdt de donkerblauwe Volvo weer voor en stapt ze in.

Op woensdagen gaat mijn wekker om half zeven, ik word om kwart over zeven in het congrescentrum De Vooruitgang verwacht. Dat is waar ik drie dagen per week werk, sinds ruim twee jaar. Beetje werken, beetje netwerken. Zo heette het plan. Zo verkocht ik het aan mezelf. Geld verdienen voor de huur, intussen ook werken voor nul euro op plekken die ik leuk vond, plekken waar ik zou willen werken. Iets cultureels of zo. Dan zou ik ergens worden aangenomen en met mijn pas verdiende geld een paar nieuwe schoenen kopen en mijn vrienden trakteren op een avondje uit eten bij die dure pizzeria om het begin van mijn grotemensenleven feestelijk in te luiden. En dan zou ik succesvol worden op een leuke, creatieve werkplek en boven mezelf uitstijgen. Natuurlijk zouden er mindere dagen zijn, maar ik zou doorzetten en dan groeien in mijn functie en nieuwe ontwikkelingen in gang zetten en leven van een goed salaris. Dan zou ik nooit meer mijn broek moeten ophijsen als ik zou opstaan, omdat ik dan geen slecht zittende kleding meer hoefde te kopen. En ik zou dan zes identieke dinerborden kopen. Dat is wat ik had bedacht.

Ik zucht bij al die verwachtingen van toen en probeer intussen twee gelijke sokken te vinden. Het lukt niet helemaal, uiteindelijk ga ik voor een groene en een blauwe, maar omdat beide sokken gestreept zijn, vind ik het tellen.

Ik kijk nog snel naar het mailtje over deze werkdag. Vandaag is er een evenement geboekt met honderdtwintig gasten. Meer weet ik niet, maar dat is op dit moment ook niet nodig. Ik was mijn gezicht en poets mijn tanden met de Barbie-tandenborstel die ik ooit won bij een sinterklaasspel. Binnenkort maar eens een nieuwe kopen, een elektrische misschien. Of zo’n pakje met zes dezelfde van de supermarkt. Dan heb je een voorraad voor je weet maar nooit. Ik kijk nog snel in de spiegel en zie een oud meisje terugkijken. Toch nog wat lippenstift opdoen. De Vooruitgang heeft een strikte kledingcode en na weken nadenken hebben ze een lange donkergroene hobbezak als bedrijfskleding gekozen. We dragen zwarte schoenen met rubberzolen en sieraden zijn verboden. De rode lippen zijn mijn enige daad van zwak verzet.

De jongen die me inwerkte bij De Vooruitgang werkte er al vier jaar. Hij heette Mats en functioneerde als een robot, onvermoeibaar en zonder humor. In staccato zinnen legde hij alles aan me uit, ik kan me zijn uitleg woord voor woord herinneren, dus dat gekke praten moet toch ergens goed voor zijn geweest. Hij vertelde me tijdens het spoelen van de glazen het volgende: ‘De organisatie heeft alles van tevoren besproken met het kantoor. De klant heeft recht op wat er afgesproken is, niet minder en zeker ook niet meer. De boekingsformulieren liggen in de keuken, zo weten we precies welke koffiearrangementen er zijn gekozen. Er zijn drie soorten koekjes: speculaasjes, die los op een schaaltje komen te liggen; ministroopwafels, die per stuk verpakt zijn; en petitfours. Ook zijn er losse chocolaatjes, maar die worden bijna nooit bijgeboekt. De speculaasjes zijn het goedkoopst en worden het minst geboekt. Eigenlijk willen ze altijd de stroopwafeltjes, dat is omdat mensen altijd de middelste optie zullen kiezen. Heel soms kiezen ze de petitfours, maar dat doen alleen ambtenaren.’ Dat was de laatste keer dat ik Mats zag, hij werd verliefd op een uitwisselingsstudente uit Oezbekistan en ging met haar mee terug naar haar dorp. Daar schijnt hij schaapherder te zijn.

Ik hoor de wekkers van Phebe en Nina nu ook gaan. Trainees beginnen extra vroeg, legde Nina me ooit uit. ‘Omdat we high potentials zijn en dus in een supercompetitieve groep zitten, willen we ons extra bewijzen,’ zei ze.

Ik pak mijn fiets en ga op pad. Het is nog donker buiten; het is een half uurtje fietsen overdag, maar dit telt niet als overdag, dus na twintig minuten ben ik er. Onderweg kom ik een paar dronken studenten tegen, een handjevol hardlopers en wat mensen die hun hond uitlaten. Ik parkeer mijn fiets voor de deur en bel aan bij het gebouw. Vroeger was dit een heel modern gebouw, bekend om de strakke vormen en het lef van de architect. Nu is het vooral een grijs blok met lage plafonds en donker tapijt op de vloer. Toch gaat het niet slecht: ‘We zijn vijftien procent goedkoper dan de concurrent,’ zei mijn baas tijdens mijn sollicitatiegesprek. Dat was meteen de laatste keer dat ik hem op de werkvloer zag, delegeren bleek hem nogal in het bloed te zitten.

Alleen de schoonmaker is aanwezig in het gebouw. Hij laat me zwijgend binnen. Waren er maar meer mensen die zich het zwijgen zo eigen maakten. Ik kleed me om in de kleedkamer, die eigenlijk een grote voorraadkast is van het kantoor, met stapels printpapier, dozen Bic-pennen, folders en mappen. Links staan kluisjes zoals op de middelbare school, maar de meeste zijn niet meer in gebruik. Ze zitten op slot en de sleutels zijn kwijt. De loper moet in het bezit zijn geweest van Arie, de vorige conciërge, maar die werd met de dag geler en geler, totdat hij eindelijk naar het ziekenhuis ging en daar binnen een week stierf aan levercirrose.

Zijn vrouw had iedereen van De Vooruitgang uitgenodigd voor de begrafenis, die daardoor meer het karakter van een personeelsuitje kreeg, aangezien Arie en zijn vrouw geen kinderen hadden en gebrouilleerd waren met de rest van de familie, op een achterneef na. Die achterneef las een zelfgeschreven gedicht voor en vervolgens draaiden ze ‘’t Is stil in Amsterdam’ van Ramses Shaffy. De receptie was daarna in Aries stamkroeg, en hoewel het pas half twee was, werd er enkel jenever geschonken. De directeur van De Vooruitgang omhelsde de vrouw van Arie steeds opnieuw, en bij de laatste keer stak hij zijn tong in haar oor. Toen ging ik naar huis. Later begreep ik dat de directeur met de vrouw van Arie naar huis was gegaan.

Soms komt de vrouw van de directeur met de kinderen langs bij De Vooruitgang. Ze lijkt van niks te weten, of misschien maakt het haar niks uit. Iedereen doet alsof het nooit gebeurd is, en hoe langer het geleden is, des te meer ik me begin af te vragen of ik het me verbeeld heb. Het leek hoe dan ook een beetje ongepast om later nog over die sleutel van de kluisjes te beginnen.

Ik zet de vaatwasser aan en begin met koffiezetten. We hebben vier grote filtermachines, die tegelijkertijd kunnen doorlopen. Dan gaat de telefoon in de keuken, de persoon aan de andere kant begint onmiddellijk te praten. De eerste vier, vijf zinnen mis ik volledig, omdat ik probeer te ontdekken wie deze stem heeft. Het is mijn baas, maar in een snipverkouden versie. ‘En nog iets: je werkt vandaag met een uitzendkracht, ze komt over een half uurtje.’ Ik hang op, hopelijk was de eerste helft niet zo belangrijk.

Ik begin het koffiebuffet op te bouwen. Schoteltje, kopje, schoteltje, kopje, schoteltje, kopje, drie hoog, een rechthoek van zeven keer zes kopjes. Koffiemelk, bruine suiker, witte suiker, nepsuiker er netjes naast. En de stroopwafels.

Dan komt de uitzendkracht binnen, een beeldschoon meisje met lang witblond haar en felgroene ogen. Ze geeft me een slap handje.

‘Claudine,’ zegt ze. ‘Moet ik me bij u melden?’

‘Zeg maar “je”, hoor,’ zeg ik terwijl ik haar voorga. ‘Ik ben Veda, ik zal je laten zien waar je je kunt omkleden.’

Even later komt ze terug in de groene hobbezak, die ook bij haar weinig flatteus is, maar de zwarte pumps die ze eronder draagt, maken het geheel nog wat vreemder, haute couture haast.

‘Kan ik mijn telefoon ergens opladen? En kan ik wat koffie krijgen?’

Ik wijs haar alles aan en probeer me voor te stellen dat ze een mooi meisje met humor is. Maar dat is een gekke beginvraag, over humor, dus vraag ik wat ze in het dagelijks leven doet. Ze gaat op de bar zitten, op haar gemak alsof ze hier al jaren komt.

‘Nou, ik deed farmacie, maar dat vond ik een beetje saai. Dus nu heb ik een tussenjaar, en straks ga ik naar de toneelschool in New York. Maar mijn vader vindt dat ik ook een beetje moet werken, dus vandaar.’

‘Vandaar,’ zeg ik begripvol.

De eerste gasten komen binnen, een struise vrouw in een paars mantelpak komt zich voorstellen.

‘Ik ben Rosalie, ik ben de organisator. Is alles duidelijk voor jullie?’

We knikken. Ik vraag me af waarom Claudine blijft knikken, tot ik zie dat ze aan het bellen is.

‘Je kunt niet bellen achter de bar,’ snauw ik haar toe.

‘Ik dacht dat jij wel chill zou zijn,’ antwoordt ze.

‘Zo zie je maar weer,’ zeg ik. ‘Ik ga naar de keuken om de lunch voor te bereiden, schenk jij intussen koffie hier?’

Claudine zegt niks en ik loop naar de keuken. De broodjes moeten nu de diepvries uit, anders zijn ze nog bevroren rond de lunch. Volgens mijn baas zijn bevroren broodjes ook vers: omdat ze vers de vriezer in zijn gegaan, ‘is de veroudering uitgeschakeld’. Misschien laat hij zichzelf ook wel invriezen als hij dood is. Of alleen zijn hoofd, dat is goedkoper. De mensen die alleen hun hoofd hebben laten invriezen, zijn ervan overtuigd dat wanneer het tijd is voor ontdooien, de technologie al zo ver gevorderd is dat men er een kunstmatig lijf onder kan zetten. Stel nou dat het zou kunnen, dat onze soort dit gaat kunnen, dan zou het me ernstig verbazen als ze deze mensen weer tot leven gaan wekken voor andere doeleinden dan leven in een laboratorium. Niemand die hen kent, niemand die om hen zal geven. De proefdieren van het jaar 2300. Dat zijn de nutteloze dingen die ik denk.

Ik gaap zo lang dat ik ervan moet kokhalzen en kijk op de klok. Het programma begint zo, dan kunnen de kopjes worden verzameld en de vaatwasser in. Is alles weer schoon voor de lunch. Dat zijn de proactieve dingen die ik al twee jaar denk.

Claudine komt de keuken in. ‘Kan ik even roken? De mensen zijn nu toch weg.’

Ik knik.

‘Trouwens, wanneer heb ik pauze?’

‘Je gaat nu toch roken?’

‘Ja, maar dat is geen pauze, ik moet gewoon even roken.’

‘We kijken zo even wanneer je pauze kunt nemen,’ zeg ik terwijl ik grijze bakken verzamel voor de vuile kopjes.

Een kwartier later komt ze terug. Ze loopt een beetje gek, maar voor ik iets kan vragen, zegt ze: ‘Mijn voeten, ze zijn echt, oh my God, killing, deze schoenen.’

‘Waarom heb je die dan aangetrokken?’

‘Moest van het uitzendbureau, zwarte pumps voor een representatieve look.’

Ze kijkt naar mijn zwarte gympen. ‘Maar dat was kennelijk onzin.’

Ik geef haar een volle bak met vuile kopjes. ‘Doe je die even in de vaatwasser?’

Ze knikt en strompelt naar de keuken. Bij de bar staat de vrouw van de organisatie.

‘Kan een van jullie even meekomen? Er is een ongelukje gebeurd.’

Ik knik en loop mee. Halverwege de hal komt een zure lucht me tegemoet.

‘We zijn er bijna,’ zegt de vrouw, ‘hier is het.’ Ze wijst op een grote bruine kotsvlek op de muur naast de ingang. ‘Een van onze gasten dacht dat de kunstmatige suiker gewone suiker was. Nou, dat viel niet helemaal goed, zoals je ziet. Het zou wel zo fijn zijn als dit schoon is voordat ze weer naar buiten komen. Dank je.’

Ik knik en ga terug naar de keuken.

Daar zit Claudine op het aanrecht haar voeten te masseren met een bevroren broodje. ‘Echt heel lekker verkoelend,’ zegt ze.

‘Claudine?’ probeer ik zo rustig mogelijk te zeggen, maar mijn stem klinkt scherp.

Snel legt ze het broodje weg. ‘Sorry hoor, er zit toch een servetje tussen, dacht niet dat het zo’n big deal zou zijn.’

‘Er heeft iemand gekotst in de gang. Daar staat een emmer met een dweil, ga jij het maar opruimen,’ zeg ik.

‘Serieus?’ zegt ze. ‘Maar ik kan niet meer lopen van de pijn.’

Ik kijk op de klok. Over een paar minuten komen de mensen uit de zaal. Er zit niks anders op dan het zelf te doen. Ik denk aan Nina en Phebe, aan woorden als ‘high potentials’.

Wanneer ik de keuken weer in kom met het zuur geworden sop, zit Claudine nog steeds op het aanrecht haar voeten te masseren.

‘Welke maat heb je?’

‘Negenendertig.’

Met een zucht trek ik mijn gympen uit en ik geef ze aan haar. Ik stap in haar pumps, die een duizelingwekkende hoogte hebben. Mijn sokken houd ik aan, anders zijn ze net te groot.

‘Je hebt verschillende sokken aan,’ zegt ze.

‘Nietes,’ zeg ik terwijl ik het goedkope vruchtensap overgiet vanuit de pakken in de glazen karaffen.

De mensen komen uit de zaal, het lunchbuffet staat keurig klaar. Claudine staat bij het buffet om waar nodig te assisteren. Zo schenkt ze sap in en geeft ze servetten aan, alles met een grote glimlach op haar gezicht. Het komt vast door de schoenenwissel, ik begin intussen al een beetje te strompelen op de pumps, die er wel duur uitzagen maar nu van plastic blijken te zijn. Mijn kleine teen begint te kloppen, ik probeer het op te vatten als een goed teken. Ik leef, ik ben zo levend dat ik zelfs in verbinding sta met mijn kleine teen.

De lunch loopt af, de vrouw in het mantelpak stuurt de mensen streng terug naar de zaal. In een lange rij sjokken ze weer naar binnen.

‘Ik ga even roken,’ zegt Claudine.

Ik knik en begin met opruimen.

Er zijn verschillende redenen om door te draaien in je leven. Zo kunnen er verschrikkelijke dingen gebeuren met je familie, waardoor je op wraak zint of alleen nog maar kinderrijmpjes kunt neuriën in de hoek van een isoleercel. Er zijn ziektes die zo’n sombere, naargeestige toekomst voor je in petto hebben dat je liever de zee in zou lopen. Er zijn trauma’s die zo groot zijn dat de seizoenen wel veranderen, maar het gevoel niet. Er zijn ook mensen die niks ernstigs meemaken, niks dan de normale banaliteit van het alles. Deze mensen laten hun emmertje rustig vollopen. Het duurt iets langer, dat is alles. Ik ben ook zo iemand. Langzaam draai ik door. Dit is wat ik denk bij de theeglazen die gevuld zijn met halve mandarijnen, aangevreten broodjes brie, een stukje kauwgom en een oud theezakje. Opgeruimd staat netjes, zullen de daders gedacht hebben, terwijl ze in werkelijkheid alleen maar mijn emmer aan het vullen waren.

Ruim twintig minuten zijn voorbijgegaan, de ergste troep is opgeruimd, zo meteen zet ik weer koffie voor de pauze. Claudine is nog steeds niet teruggekeerd, ze staat niet meer buiten voor het pand, niet in de keuken, niet in de hal, niet bij de kluisjes. Maar daar ligt wel haar groene hobbezak op de grond, en daarnaast mijn gympen; ze zijn uitgeschopt zonder de veters los te maken. Haar jas en tas zijn weg. Mijn jas en tas liggen er nog als stille getuigen. Claudine is weg. Ik voel een mengeling van bewondering en boosheid, maar er is niemand om wat voor gevoel dan ook mee te delen, dus trek ik de plastic pumps uit en mijn gympen weer aan. Dat wordt nog hard werken in mijn eentje.

Ik leef graag in de luwte. Zoiets kan klinken als een pretentieuze uitspraak van iemand die superberoemd is en intussen met zijn hoofd in alle bushokjes hangt omdat er een of ander parfum verkocht moet worden, maar ik meen het. Ik ben een onbekende vrouw van zevenentwintig en ik beweeg me graag in de marge.

Er zijn geen verklaringen te bedenken die deze uitspraak logisch zouden maken. Maar met logica heb ik wel vaker een beetje moeite. Is het logisch dat ik altijd de spaken van mijn fietswiel raak wanneer ik mijn fiets op slot wil zetten? Is het logisch dat ik me vaak helemaal niet zo vrolijk voel, hoewel ik alles zou kunnen zijn? Er is geen oorlog, honger of ellende waar ik ben. Is het logisch dat het nooit regent wanneer ik voor de zekerheid mijn paraplu meeneem? Ik pieker soms over dat soort dingen, en ik geloof dat andere mensen er minder vaak over nadenken dan ik.

Ik ben graag bij andere mensen. Niet zomaar mensen als in mensen in het algemeen, maar vooral bij mensen die goed zijn in leven.

Nina is zo iemand. Door Nina overleefde ik de middelbare school, want niemand kwam aan Nina’s beste vriendin. Als ik een nieuw rijk zou beginnen, zette ik Nina op de campagneposters. Sterke slanke armen, een gebruinde huid, wilde blonde krullen, sprankelende ogen.

Ik ben er dus niet zo goed in, maar ik zou er in elk geval nooit over liegen, of doen alsof. Dat is omdat ik ten minste één goede eigenschap bezit: eerlijkheid over wat ik kan. Wanneer je honderd mensen naar goede eigenschappen zou vragen, zou je heel vaak als antwoord ‘eerlijkheid’ krijgen. Dat verbaast me eigenlijk wel een beetje, omdat ik er ook weer niet van overtuigd ben dat eerlijkheid in het algemeen nou zo’n goede eigenschap is. Kijk, ik zou iemand niet willen belazeren, maar echte, koude eerlijkheid kan toch veel meer kapotmaken dan een leugentje om bestwil, denk ik zo. Ik stel me voor dat een man aan zijn echtgenote zou vragen: ‘Waar denk je aan?’, en dat zij dan zegt: ‘Aan het leven dat ik had kunnen hebben als ik gewoon thuis was gebleven, vijfentwintig jaar geleden, en niet in jouw armen was terechtgekomen met mijn zatte kop.’ Het is op zo’n moment vast beter om te zeggen: ‘Aan de ouderavond van Mees.’ Zoiets zal een stuk beter vallen, denk ik. Dus ik ben eerlijk over wat ik kan, maar verder leef ik met leugentjes om bestwil, zo is het.

Bovenstaand gesprek is overigens geen gesprek dat ik zou voeren, want ik heb geen relatie en ook geen kinderen. En al zou ik een relatie hebben, ik denk niet dat die vraag aan mij gesteld zou worden, zoiets vraag je mijn type niet. Soms heb je in de kroeg een gesprek waarbij mannen iets beweren over hun type vrouw. Meestal zeggen ze dan niet dat hun type bijzonder goed kan zingen of tennissen of boekhouden. Meestal zeggen ze iets over de uiterlijke kenmerken. Vrouwen zeggen dan dat het onzin is, dat je echt niet zo in types kunt denken.

Ik ben er inmiddels achter dat ik wel een type heb, mijn voorkeur heeft zich de laatste jaren ontwikkeld. Eerst had ik hetzelfde soort vriendjes als Nina, of een slechtere versie daarvan. Zoals er bij elke nieuwe serie iPhones een iets slechtere optie bestaat. Minder geheugen, een plastic achterkantje, net wat minder mooi. Die zijn voor mij gemaakt.

Na mijn laatste Nina-man begon ik aan een nieuwe categorie. Een categorie die met telefoons niks te maken heeft, maar urenlang in boekhandels zit te lezen in onbegrijpelijke filosofische verhandelingen waarin de mens de oorzaak van alle kwaad is. Deze mannen zijn met veel, maar doen je geloven dat ze de enige zijn. Ze lopen tobbend door de stad of zitten in hun eentje in een donker café. Ze hebben warrig haar en een intense blik. Ze houden van stiltes, tenzij ze zelf heel veel willen zeggen. Van die mannen in stijlvolle, donkergekleurde kleding. Mannen die er krachtig en een beetje verdrietig uitzien. Dat type. En dan ben ik er om hen te troosten. Nina zegt dat het zo’n cliché is, en ik vrees dat het waar is.

Nina heeft vaak gelijk, misschien wel altijd. Ze ziet de dingen in elk geval een stuk helderder dan ik ze zie. Daarom is het dus maar goed dat we toevallig in dezelfde brugklas terechtkwamen. Ik zeg toevallig, maar met Nina weet je het maar nooit.

‘Het is niet zo dat ik niet wil, maar het lukt me gewoon niet.’

Nina rolt met haar ogen wanneer ik dit tegen haar zeg. We zitten op het kleine balkon bij de keuken, we hebben net pizza gegeten en kijken hoe de avondzon de gebouwen met goudkleurig licht beschijnt. Nina lijkt naar woorden te zoeken, wat zelden voorkomt.

‘Kijk, nou, zeg nou zelf, jouw keuzes zijn niet bepaald eh… strategisch te noemen,’ zegt ze dan. ‘Je weet, dat hele kunstzinnige gedoe, dat artistieke en zo, daar kan ik niet zoveel mee. Maar juist tof dat jij het wel doet, zeker. Maar om op deze leeftijd nog in de horeca te werken… nee. Ik kan wel een betere tijdsbesteding bedenken, ook qua cv-building, bedoel ik dan. Maar het is echt niet lullig bedoeld of zo.’

Ik glimlach weemoedig en zeg: ‘Nou, wel fijn dat je het niet lullig bedoelt.’ Het klinkt sarcastischer dan ik wilde.

‘Toe nou, Vee, je weet toch dat ik je nooit zou afzeiken?’

Ik knik, maar achter mijn ogen wachten warme tranen om eruit te mogen. Maar dan hoor ik Phebe het huis binnenkomen, en ik steek nog liever een rode peper in mijn oog dan dat ik ga huilen waar Phebe bij zit. De laatste keer dat het gebeurde, keken we naar een film waarin een kind zoekraakte in een winkelcentrum, en toen zei Phebe: ‘Jemig, je bent echt een emotioneel wrak, hè? Het is nep. Het is maar een film.’ Alsof ik dat niet begreep.

‘Hé, Phebe,’ roept Nina opgewekt. Ze klinkt haast opgelucht.

Phebe komt de keuken in. Ze loopt met snelle passen, heeft haar donkere haren in een strakke paardenstaart gebonden en haar felblauwe ogen lijken licht te geven.

‘Heb je het al gehoord?’ Zonder op antwoord te wachten vervolgt ze: ‘Je weet wel, HJ? Nou, hij was toch al honderd jaar samen met Marie-Christine, weet je wel, van Elsbeth. Nou, hij kwam gisteravond thuis, zit daar een andere kerel op de bank. Zegt die kerel: “Kennen wij elkaar niet ergens van?” HJ staat daar dus te kijken, want hij weet niet meteen waarvan, en dan zegt die kerel dus…’

Ik sta op en loop naar mijn kamer. Vroeger zou ik hebben geluisterd, geprobeerd hebben om mee te praten. Om op het juiste moment ‘Echt?’, ‘Nee!’ en ‘Dat meen je!’ te zeggen. Als een kind dat met volwassenen mee wil praten. Mijn bijdrage zou getolereerd worden, maar zou zoiets zijn als een huisgemaakte roombotercake in de wereldkampioenschappen voor patissiers. ‘Er gaat niks boven een lekkere roombotercake,’ zegt mijn moeder altijd. Maar de wereld is niet mijn moeder en ik zit hier maar, met dat meel en die roomboter. Pas als ik mijn radio harder heb gezet, weet ik het gepraat vanaf het balkon te overstemmen.

Ik zit weer in de koffiebar met mijn laptop en staar naar de muziekschool, naar de plek waar het meisje heeft zitten spelen met haar jojo. Ik probeer me voor te stellen hoe haar leven eruitziet. Zou ze dromen van een baan als dierenarts? Zou ze een grote familie hebben? Een lieve juf op school? Of zou ze op dezelfde manier kind zijn als ik dat was, of beter gezegd, denk te zijn geweest. Met een zekere afstand tot mijn eigen leven, mijn eigen leeftijd.

Soms dacht ik ’s avonds in bed nog na over de dag die voorbij was en evalueerde ik hoe ik het die dag had gedaan. Of ik een goed kind was geweest. Of ik goed mijn best had gedaan op school. Goed had geholpen in huis. Maar ook – en dit was altijd een lastige – of ik een vrij kind was geweest. Zoals de kinderen in de boeken die ik las. Kortom, of ik een kind was om van te houden.

Naast me staat een leeg kopje, ik probeer het zo lang mogelijk te rekken voor ik opnieuw bestel. Een kleine gewone koffie kost 2 euro 65, dus een kopje per uur kost me al meer dan een tientje per middag. Een tientje dat ik niet missen kan. Er waren een paar afzeggingen bij De Vooruitgang, dus zit ik deze maand krapper dan ik gewend ben. Er zijn geen nieuwe vacatures op de websites die ik steeds opnieuw bezoek, niet in de groepen op Facebook waar vacatures worden gedeeld, niet in de nieuwsbrieven waarop ik me abonneerde toen ik mijn scriptie schreef. Het leek me destijds wat prematuur, maar wie weet zou er iets voorbijkomen, iets wat precies zou passen, de overstap na het afstuderen soepel zou maken.

Ik overweeg toch nog een stage te gaan lopen, maar daarmee zou het net lijken of mijn diploma geen waarde heeft. Dat ik nog onvoldoende van waarde ben voor een organisatie, onvoldoende om me meer dan 300 euro per maand te betalen voor een veertigurige werkweek.

Ik lees een artikel van een boze vrouw van in de zestig die schrijft dat mijn generatie geobsedeerd is door zichzelf, wars van idealen en vooral heel erg verwend. Ze denken dat ze bijzonder zijn, dat ze recht hebben op van alles, en intussen hebben ze nog in geen enkele demonstratie meegelopen. Ze zijn enkel druk met het nemen van selfies en het kopen van de nieuwste telefoontjes. Ik kijk naar het fotootje van de vrouw onder het artikel. Ze ziet eruit als iemand die zou voordringen in de rij voor de garderobe bij Het Concertgebouw, waar ze haar rode vilten jas aangeeft in een wolk van patchoeli. Ze ziet eruit als iemand die niet over zich heen zou laten lopen. Als iemand die in 1980 een huurhuis in het centrum betrok en dat in 1990 voor een schijntje kon kopen van de gemeente. Iemand die de waarde van haar huis zag verzesvoudigen en het gevoel heeft dat ze daar hard voor heeft gewerkt.

Ik denk niet dat er veel brieven zullen komen in reactie op haar opiniestuk. De Nina’s van de wereld zullen dit opiniestuk niet eens voorbij zien komen in hun drukke leventjes, de Veda’s van deze wereld weten niet waar te beginnen met het antwoord en zijn bovendien te vermoeid van de losse baantjes die ze hebben. Of te veel geobsedeerd door zichzelf, wie zal het zeggen.

Dan gaat mijn telefoon. Ik herken het nummer niet en denk aan de sollicitatiebrieven die ik de laatste weken verzonden heb. Eindelijk op gesprek mogen komen, ergens. Een kans om mezelf te laten zien, meer mens te mogen zijn dan een opsomming van jaartallen, opleidingen en werkervaring.

‘Dag, je spreekt met Miranda de Jong,’ zegt de vrouw aan de andere kant van de lijn. ‘Klopt het dat je zo’n twee jaar geleden bent afgestudeerd in algemene cultuurwetenschappen?’

‘Ja,’ zeg ik, nog steeds met een blije vlam in mijn buik.

‘Ik bel je over het volgende: we hebben vrijdag een open dag op de universiteit, en ik vroeg me af of je rondleidingen zou willen geven aan aankomende studenten. Het is van tien tot zes en er staat een vergoeding van 50 euro tegenover.’

Mijn banksaldo is 23 euro en in mijn portemonnee zit nog een tientje, weet ik uit mijn hoofd.

‘Even kijken of ik kan,’ zeg ik om de indruk te wekken van een druk bestaan. Ik blader wat door het tijdschrift dat naast me op tafel ligt. ‘Ja, dat moet wel lukken,’ zeg ik.

‘Fijn,’ zegt de vrouw van de universiteit, ‘het is nogal last minute allemaal, maar ik merk dat het de laatste jaren eenvoudiger is geworden om afgestudeerden te vinden voor de open dagen, niet alleen bij de geesteswetenschappen hoor, het is echt faculteitsbreed.’

‘Hoe komt dat?’ vraag ik.

‘Moeilijk te zeggen,’ antwoordt ze, ‘het maakt mijn werk in elk geval een stuk minder stressvol. Hoe dan ook, ik stuur je even een e-mail met de details.’

We hangen op. Werkenden komen in aanraking met werkenden, lummelaars met lummelaars. Ik ontmoet geen werkenden, en zij heeft een vijver vol tobberige afgestudeerden om uit te vissen. Als koikarpers in de vijver van een afhaalrestaurant zwemmen we maar wat rond. Dat is wat ik had moeten zeggen tegen deze vrouw. Ik had moeten zeggen dat haar baan makkelijker is geworden omdat niemand werkelijk om mijn generatie geeft. Wijzelf ook niet.

Ik app Nina om te vragen of ze thuis eet. Ze stuurt een bericht terug dat ze moet overwerken. Ik staar nog een poosje naar buiten, naar de muziekschool. Kinderen met instrumenten op hun rug rennen naar binnen. Ik had het ook wel gewild, een instrument leren spelen, en ik had het ook wel gemogen. Het enige is dat ik het nooit heb gevraagd. Steeds vaker herinner ik me momenten waarop ik iets had gewild maar het simpelweg niet kenbaar maakte. Alsof ik een memo heb gemist die anderen wel ontvingen. Een memo waarin uitgelegd stond dat je alleen maar hoeft te zeggen wat je wilt en dat de rest daarna komt.

Het voelt vreemd om weer rond te lopen in het universiteitsgebouw. Ik zoek naar bekende gezichten, maar herken niemand. De rondleiders verzamelen zich in het atrium, waar het licht nog altijd deprimerend blauw van toon is. We krijgen een badge op waarop VRAAGBAAK staat, twee muntjes voor koffie en een bon waarmee we een lunchpakket kunnen halen tussen twaalf en één uur.

Naast me staat een lange jongen met vlassig haar en bolle ogen.

‘Wat studeerde jij?’ vraag ik hem.

‘Architectuur. Ik wilde namelijk architect worden.’

‘Dus je bent architect?’

‘Nee, ik werk bij een autoverhuurbedrijf. Auto’s meegeven, nakijken, verzekeringsdingen, klanten te woord staan, dat soort werk. En jij?’

‘Cultuurwetenschappen.’

‘En wat voor werk?’

‘Ken je De Vooruitgang?’

Hij schudt zijn hoofd.

‘Nou ja, ik sta achter de bar, cateringmedewerker heet het officieel.’ Meer weet ik niet te zeggen over het werk, ik kan er geen genoegen uit halen en ik kan het ook niet opsplitsen in losse taakjes zoals hij net bij zijn werk heeft gedaan. Ik wil er eigenlijk helemaal niet over praten en al helemaal niet doen alsof ik er enig zelfvertrouwen uit haal.

De vrouw van de universiteit komt naar me toe. ‘Jou zetten we net na de ontvangsthal, bij de tafel met het gele tafelkleed, dat is de cultuurtafel. Later komt er versterking, maar voor nu sta je even alleen.’

Ik knik en begeef me naar de hal, waar inderdaad een tafel bekleed met geel tafelzeil staat. Op de tafel liggen folders van de studies van mijn faculteit. Ik blader ze door, elke studie klinkt leuk. Het is haast alsof ik er nu pas echt klaar voor ben, voor een studie. Ik zou gemotiveerd zijn, echt voorbereid naar college gaan, meer doen dan verplicht is.

Een jong meisje loopt binnen, met naast haar een oudere man die hetzelfde gezicht heeft. Hij draagt een lange donkere jas en loopt alsof hij de eigenaar is van de universiteit en misschien nog wel meer. Het meisje loopt met vrolijke passen en kijkt nieuwsgierig om zich heen.

‘Welkom,’ zeg ik, ‘ik ben Veda, en ik studeerde hier.’

Ze geeft me een hand. ‘Merel,’ zegt ze, ‘en dit is mijn vader.’ Ook hij schudt me de hand, maar zijn naam versta ik niet, omdat ik afgeleid ben door het harde knijpen.

‘Weet je al wat je wilt studeren?’ vraag ik terwijl ik over mijn zere hand wrijf.

‘Nee, niet echt. Nou ja, iets met cultuur of zo lijkt me wel awesome.’

Ik knik en zeg: ‘Ja, dat was ook voor mij de reden om…’

Maar dan valt de vader me in de rede: ‘Schoevers is anders ook een mooie opleiding hoor, dan heb je een fatsoenlijke baan en dan ga je gewoon in het weekend naar een museum als dat zo belangrijk voor je is.’

‘Pap, doe niet zo,’ zegt het meisje giftig, ‘je had beloofd het een kans te geven hier, anders had je niet mee moeten gaan.’

De vader knikt en zegt dan: ‘Maar mag ik dan wel wat vragen stellen?’

‘Vragen staat vrij,’ zeg ik, wijzend op de badge op mijn borst.

‘Wat hebt u precies voor baan gevonden met uw studie?’

‘Ehm… nou, ik ben nog maar kortgeleden afgestudeerd,’ stamel ik. ‘Dus ik ben me nog een beetje aan het oriënteren.’

‘Waar kom je dan van rond?’

‘Ik heb nog een baantje uit mijn studententijd,’ zeg ik.

‘Op die manier,’ zegt de vader.

‘Op die manier,’ herhaal ik.

‘Ik wil ook even kijken bij Nederlands,’ zegt het meisje al turend op de plattegrond.

‘Einde van de gang naar links,’ zeg ik.

‘Met Nederlands kun je in elk geval nog voor de klas gaan staan,’ zegt de vader.

‘En hoe gaat het hier?’ De vrouw van de universiteit stelt de vraag zonder op een antwoord te wachten. Naast haar staat een meisje van mijn leeftijd. Ze heeft korte donkerbruine haren, vaalgroene ogen en ziet er vermoeid uit.

‘Dit is Kaya, zij komt je tafel versterken.’ We glimlachen flauwtjes naar elkaar.

‘Wat studeerde jij?’ vraag ik haar.

‘Geschiedenis en televisiewetenschappen,’ zegt ze.

‘En wat doe je nu?’

‘Ik werk twaalf uur per week bij het bedrijf waar ik stage liep, een soort kleine productiemaatschappij. En ik geef bijles bij een huiswerkinstituut. En op zondag geef ik rondleidingen in een museum en twee keer per maand schrijf ik een column voor het faculteitsblad.’

‘Wow,’ zeg ik.

Ze maakt een wegwerpgebaar.

‘Als ik het over kon doen, leerde ik een vak,’ zegt ze dan.

‘Maar je hebt toch gestudeerd?’

Ze kijkt me ernstig aan. ‘Ik bedoel een ambacht. Dat ik de hele week hetzelfde kan doen, me werkelijk ergens in kan verdiepen. Op deze manier leven… voor nu is het goed, maar het is niet erg duurzaam. Dit hou ik geen veertig jaar vol.’