Klein geluk – In de stad

Guus Luijters

Klein geluk

In de stad

Nieuw Amsterdam

Voor Ruth, Sara, Evie

Met dank aan Ronald Ockhuysen, Marjolijn de Cocq

Deze stukken zijn eerder verschenen in Het Parool.

© Guus Luijters 2018

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Janneke Louman

Foto auteur © Eddy Posthuma de Boer

NUR 300

ISBN 978 90 468 2446 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 468 2445 0

In een draaiende draaideur lijkt de tijd tot stilstand gekomen. De draaideur draait en jij draait mee, of is het omgekeerd? Na een paar wentelingen weet je het niet meer. Het postkantoor bij ons in de Bos en Lommer had een draaideur. Als mijn moeder daar iets had te zoeken, ging ik maar wat graag mee. Een rondje in de draaideur en ik was in alle staten. ‘Vooruit, nog een keer dan,’ zei mijn moeder, wat haar door de andere postkantoorgebruikers niet in dank werd afgenomen. Nadat This Side of Paradise was verschenen, draaiden Scott en Zelda om het te vieren een half uur lang rondjes in de draaideur van het Waldorf Astoria, of was het de Plaza. Duizelig van geluk zullen ze zijn geweest. Een ritje in een draaideur is een reis naar de onsterfelijkheid, je bent onderweg, maar gaat nergens heen, de wereld draait en jij draait mee. Maar pas op als de draaideur tot stilstand komt, de dood is dan vaak dichtbij. Dat wisten wij al toen wij ons als jongens via de draaideur toegang probeerden te verschaffen tot de Bijenkorf. De portiers die erop loerden je in de kraag te vatten, waren niet mis. Maar als alles goed ging, wachtte het paradijs in de vorm van die prachtige houten roltrappen. Voorbij de mooiste draaideur van de stad, die van Americain, lag een ander paradijs, de krantenkiosk, waar je op een zonnige zaterdagmiddag in de herfst zomaar een verse New Yorker kopen kon.

Op het pleintje aan het einde van de Esmoreitstraat, vlak bij de Erasmusgracht, sta ik naar een putdeksel aan de goot te kijken. Het is een doodgewone gietijzeren putdeksel met aan de gootkant twee poortjes om het water binnen te laten. Wat ik me probeer te herinneren, is of het deze putdeksel is die als doel diende als wij hier vijfenzestig jaar geleden een balletje trapten. Het is hetzelfde pleintje en dus dezelfde putdeksel, besluit ik. Een paar dagen eerder hield ik op de tennisbaan een bal met daarop het woord ‘Perry’ in mijn hand en ineens wist ik weer dat in mijn kinderjaren alle ballen onder een bepaald formaat ‘perryballen’ heetten. Waarom zal ik toen niet hebben geweten. Eerst oppoten en dan twee partijen kiezen. Wie wie was, was dan al bepaald. Nollie van de hoek was Faas Wilkes, Hans van Bronkhorst was Abe Lenstra, Frans de Bruyn was Mickey Clavan en ik, hoewel we zonder keeper speelden, Herman van Raalte. Tijdens ons potje gaf ik luidkeels verslag, waarbij de bal van Lenstra naar Bennaars naar Rijvers ging en dan onderschept werd door Terlouw die het leder op de slof van Wilkes plaatste en ‘Goal, goal, goal!’ 1-0 voor ons! In de tram op de halte voor het CS zegt een meisje in haar telefoon: ‘Er staan nog drie toeristen kaartjes te kopen, of nee, vier, er is er net een bij gekomen. Nog drie nu, twee, kom op, schiet op, rennen, als je opschiet, haal je het.’ En terwijl ik luister naar haar ooggetuigenverslag komt door de menigte haar vriendin aanrennen. Goal!

Mijn oom Piet was de broer van mijn vader en timmerman. Hij had een werkplaats in de Bethaniënstraat waar vanaf 1947 naar hartelust gezaagd, geschaafd en getimmerd werd. Maar in de jaren tachtig kwam er een uit Brabant afkomstige schrijver aan de overkant wonen en binnen de kortste keren was het uit met de pret. De schrijver schiep ’s nachts, en overdag kon hij geen gezaag, geschaaf en getimmer aan zijn kop hebben. Mijn oom moest dus dicht. Mijn oom Piet was een goede timmerman, zoals je die vroeger had, bij bossen. Je had ook elektriciens, behangers, stukadoors, ja zelfs loodgieters die hun vak verstonden. Allemaal voorbij, want we kopen alles nieuw en hebben dat soort lui niet nodig. Mijn oom Piet was een gewone timmerman, maar een met een specialiteit. Te weten de wenteltrap. Op gevoel timmerde hij de volmaakte wenteltrap, geen sinecure. Zijn laatste trap timmerde hij in het huis tegenover het onze in de Bosboom Toussaintstraat, een mooie laatste trap. Vorige week fietste ik onder de bomen van de Apollolaan toen ik vlak voorbij het malle monument met het zwembadje, dat vroeger het Van Heutsz-monument was, zomaar op straat een vers getimmerde trap tegen een gevel zag staan. De trap leek nergens heen te gaan. Hij stond daar maar te staan. De twee bouwvakkers die ik over de trap aansprak, wisten van niets. Sterker nog, ze hadden de hele trap niet gezien, zij waren met iets anders bezig. Een trap naar niets is als een station zonder rails, een doodlopende snelweg, een brug die niets verbindt, een deur die geen toegang biedt, is een trap naar niets.

Het verschil tussen een koffiehuis en een volkskoffiehuis was, meen ik, dat arbeiders in het volkskoffiehuis hun broodtrommel konden leegeten, terwijl het volkskoffiehuis er een kop koffie of een glas melk of karnemelk bij serveerde. Het waren stoere mannen in werkkleding die moeiteloos twaalf boterhammen soldaat maakten. Bij de koffie werd vaak gekaart, herinner ik me van de tijd dat ik als bijrijder op een busje door de stad werd gereden om pakjes op te halen en weg te brengen. Om twaalf uur keek de chauffeur op zijn horloge en zei: ‘Twaalf uur. Schaften,’ waarop hij naar het dichtstbijzijnde volkskoffiehuis reed. Meestal bevond zich dat schuin tegenover De Gooyer. De mannen met wie we een tafeltje deelden, waren altijd diep onder de indruk van de twee boterhammen die ik at. De eerste keer dat ik een volkskoffiehuis bezocht, was niet om mijn brood op te eten, maar om een flesje bier te drinken. Een café vonden mijn vriend en ik een beetje eng en we oefenden in een voornamelijk door taxichauffeurs bevolkt volkskoffiehuis in de Lange Leidsedwarsstraat. Tegen de man die de gangdeur stond te verven zei de koffiehuisbaas: ‘Hé Rembrandt! Een biertje?’ Dat is op de kop af achtenvijftig jaar geleden. Inmiddels zijn de volkskoffiehuizen uit de stad verdwenen. Arbeiders zie je ook niet meer. Maar van de week zag ik er een stel zitten, allemaal in witte werkkleding, stukadoors waarschijnlijk of schilders. Ze zaten voor hun klus hun brood op te eten. Een deur verder was zo’n Coffee Company-achtig geval waar ze voor vijf euro geklopte melk in een kartonnen take-awaybeker verkopen. De mannen schonken hun koffie uit een thermoskan.

Ik kwam de Velazquezstraat uit fietsen toen ik Cox Habbema zag, die me vanuit de Rubensstraat tegemoetkwam. Ze keek voor zich uit, zonder iets te zien leek het. ‘Cox!’ zei ik. Heel even keek ze me aan, heel even lichtten haar ogen op. Toen was ze in zichzelf verdwenen en liep met kleine stapjes verder. Daarna zag ik haar wel vaker lopen, altijd in dezelfde schuifelgang. Soms ook stond ze in de tram. En toen was ze dood. ‘Ze dwaalde als een geest door de stad,’ zei iemand na haar dood. Er dwalen ook lang geleden gestorvenen door de stad. Patrick bijvoorbeeld. Patrick was een vriend. Hij woonde in de J.J. Viottastraat. Mijn vriendin van school is er een keer op een feestje geweest en beweert dat ze zo kan aanwijzen waar Patrick woonde. Maar ze doet het nooit. Patrick had een HMW, daar zijn mijn vriendin en vriend van school en ik het over eens. Als ik op zaterdagmiddag in De Groene Kalebas zat, voor koffie en een uurtje jazz, stond Patrick vaak in de dwarsstraat op zijn brommer op me te wachten. Zodra ik achterop zat gaf hij gas. Op topsnelheid spoten we dan door de straatjes. Dat weet ik nog, maar verder herinneren we ons niks, mijn vrienden en ik. Zelfs zijn achternaam zijn we vergeten. Patrick pleegde zelfmoord. In 1961, denk ik. Waarom weten we niet. We weten niet eens waarvan we hem kenden. Soms denk ik dat ik me herinner hoe hij eruitzag. Maar dan is het beeld weer verdwenen. Patrick is een geest die door de stad dwaalt en ons niet vinden wil.

Volgens de overlevering zongen nog niet eens zo lang geleden bouwvakkers op hun steiger uit volle borst het duet uit de Parelvissers en trokken stratenmakers een hele straat uit voor de Carmen. Slagersjongens zaten in die dagen nog zingend op de fiets en ook in de havens, ja, zelfs in fabriekshallen werd gezongen. Het is zo’n verhaal als dat in de Parijse metro iedereen Montaigne of Proust zit te lezen, maar een beetje waar is het wel. Toen ik klein was, kende iedereen liedjes, van de radio en van de opera en operette, en mensen vonden het leuk om met elkaar te zingen. ’s Morgens in bed hoorde ik de melkboer zingen, ’s avonds laat kwam er nog een straatzanger door de straat. In huis zong mijn moeder, van de zeven boeven en van de wilgen die hun pruiken moesten laten knippen. In de bioscoop speelde Bernard Drukker op zijn orgel en zongen wij de tekst die op het scherm geprojecteerd werd, grappige covers van bekende liedjes. Een spotje wees de lettergrepen aan, om altijd te eindigen op de kale knikker van Drukker, die dan deed of hij niks in de gaten had. Nog mooier vond ik het als een volle bioscoopzaal een bioscoopreclame meezong: ‘Dubbelmint-kauwgum in het gele papier/ verfrist en verdubbelt je hele plezier/ Dubbel zo sterk en dubbel zo fit/ Dubbelmint Dubbelmint dat is de hit’. De tweelingzusjes die het lied zongen, werden uitbundig toegejuicht. Er moet meer gezongen worden.

Ik heb drie neven. Ik had nog een nicht, maar die is dood. Het was een leuke nicht, die er interessante vriendjes op na hield. Ik weet nog dat ze mijn moeder liet zien wat ze allemaal van haar loodgietende aspirant-verloofde had gekregen: een klokje, een armband, een halsketting, oorbellen; alles goud, veertien karaats. Later bleek hij inbreker. Een van mijn drie neven woonde op de Admiralengracht. Als iemand vroeg waar hij woonde, zei zijn vrouw: ‘Aan de gracht.’ Niet gelogen en toch leuk. Dat ik zelf ook aan een gracht ben opgegroeid, is nooit tot me doorgedrongen. De Erasmusgracht was geen gracht maar een modderslootje. De Admiralengracht was ook geen gracht, maar daar begint verandering in te komen. Na een bezoek aan de Albert Heijn legden wij aan bij Radijs, op de hoek van Jan Eef en Admiralengracht. Radijs heeft drie terrassen, een voor de deur, een aan de gracht en een op de steiger beneden aan het water. Terrassen aan de Admiralengracht, wie had dat ooit gedacht. Wij zaten aan de gracht, naast een moeder, haar dochter en een hondje. ‘Wat een lief hondje,’ zei onze kleindochter die regelmatig laat weten dat haar grootouders best een hondje zouden kunnen nemen. ‘Hij is van mijn dochter,’ zei de moeder. ‘Ze heeft hem op haar veertiende gekregen. Ze moest beloven dat zij hem zou uitlaten. En dat heeft ze ook gedaan.’ ‘Ben jij dat!’ riep ik opgetogen. ‘Je hoort weleens dat er een meisje is dat beloofd heeft haar hondje uit te laten en dat ook deed. Ik dacht altijd dat het een verzinsel was, maar dat ben jij dus.’ De dochter lachte, en onze kleindochter aaide haar hond.

Als ik mijn fiets uit het rek til, zie ik dat er in mijn mandje een rood verkleurd herfstblad ligt. Even later, hoekie om en een stukje langs de gracht waaraan, maar dan aan de overkant, ‘de rijken wonen’, zoals Karel van het Reve graag zei, kijk ik aan tegen een knalrode vuurdoornhaag. Geen haast vandaag. Over de Amstelveenseweg gaat het, waar café voorheen De Doofpot een nieuwe huurder aankondigt, langs de haringkar op de Sluis en zo via de Derde Kostverlorenkade en het onderschatte J.J. Cremerplein naar de Staringhof, waar de rode wingerd tot de dakrand reikt. Een kind staat boven aan het trappetje van de glijbaan, die zo hoog is als geen glijbaan ooit nog zijn zal. Ik ben op weg naar mijn lievelingskastanje om daar kastanjes te rapen, die ik niet zal roosteren op een vuurtje, maar in potten zaaien zal, zodat ik er volgend jaar weer een paar kastanjeboompjes bij heb. Ik houd ze klein, mijn kastanjes, maar hun blad is er niet minder om, om over de kleverig glanzende knoppen die zich in de winter vormen maar te zwijgen. Bij antiquariaat Sterre der Zee ga ik het poortje door naar de Bellamystraat en daar heb je de piepkleine Caspar Flickhof al met zijn reusachtige kastanje. Die tot mijn grote schrik helemaal kaal is. Tussen de schaarse lege doppen glinsteren twee kastanjes. Ik herinner me van andere jaren dat het hele pleintje glom en dat mijn broekzakken en de zakken van mijn jas uitpuilden van de kastanjes die we met handenvol van de grond schepten. De plastic zak die ik hoopte te vullen, kan in mijn zak blijven.

In de gang van het grachtenpand waar de uitgever huist die mij had uitgenodigd voor een lichte lunch stond een bezem. ‘Een bezem!’ riep ik uitgelaten tegen de dame die me binnenliet. Ze had de bezem nooit opgemerkt, maar hij stond er. Het was een fraai exemplaar, duidelijk ongebruikt, maar heel geschikt om de kleine hoekjes uit te bezemen, zoals aspirant-straatveger Valentin Brû, een van mijn literaire helden, het in De zondag des levens, een van mijn favoriete boeken, heeft omschreven. Maar het pand bestond niet bij bezems alleen. De uitgever voerde mij mee naar een kamer in de nok van het gebouw, waar een ouderwetse hutkoffer stond met een label van Cunard White Star to Europe. De hutkoffer was, zo bleek uit het label, op 23 februari 1952 aan boord van de RMS Queen Mary van New York, USA, vertrokken naar Southampton, Eng. De passagier eersteklas van de koffer was Stan Laurel. De hutkoffer van Stan Laurel op zolder in een huis aan de Amsterdamse Herengracht, hoe dicht kan je bij de helft van het wonderduo komen. Ik weet een huis in Amsterdam waar in de gang een reclameposter hangt waarop Laurel en Hardy Van Houten-cacao aanprijzen. De gelukkige bezitter van de poster onderhield tussen augustus 1961 en december 1963 een bescheiden briefwisseling met Stan Laurel. Ik heb de brieven eens mee naar huis mogen nemen om ze op mijn gemak te bekijken. Op 14 september 1962 schreef Stan Laurel aan ‘Dear Mr. Stigter’ dat hij in 1912 eens in Scheveningen is geweest en: ‘No we never made any special photograph for “Van Houten chocolate”, we know nothing about this advertisement.’

De stad is overdekt met een net van onzichtbare draden die allerlei plekken en plaatsen met elkaar verbinden, zonder dat wij of die plaatsen en plekken daar al te veel weet van hebben. Je staat bij de Athenaeum Boekhandel, maar het boek dat je hebben wil, hebben ze niet. Niet dat zoiets vaak voorkomt, maar het kan gebeuren, en ineens dringt het tot je door dat zich in je brein een lijstje ontrolt met daarop de op loopafstand gelegen boekenwinkels. De boekenwinkels in de stad zijn op de een of andere manier met elkaar verbonden, zoals ook galerieën dat zijn, en musea, theehuizen in parken, haringkarren, bloemenstallen, antiquariaten, automatieken; de stad hangt van onzichtbare draden aan elkaar. Aardig is dat niet meer bestaande locaties zich niet tussen de plaatsen en plekken van nu proberen te wringen. Ik sta bij Cinecenter en de film die ik wil zien, draait niet op dinsdagmiddag half vijf zoals ik dacht, maar alleen op donderdagavond negen uur. Omdat ik toch naar de film wil, draai ik een rijtje bioscopen af: City, Uitkijk, Pathé de Munt, Tuschinski, en dan wordt het problematisch, want de Movies zijn wel erg ver weg. Vroeger zou dat rijtje er heel anders hebben uitgezien en was het veel langer geweest. Maar het rijtje van voormalige en verdwenen bioscopen is tot een zelfstandig rijtje geworden, dat los van het heden staat. Pas als ik me voorstel dat ik bij de niet meer bestaande Hallen sta bijvoorbeeld ontrolt het zich: Hallen, Westend, Olympia, Ceintuur, Alhambra, Nöggerath, Cineac, Roxy, Corso, Cineac Damrak, Royal, Luxor, Parisien, Centraal, Rex, Hollandia.

Op zaterdagmiddag, voor Pete Felleman maar na de Dutch Swing College Band als ik me goed herinner, kwamen de Ramblers. Vooral hun gezongen toneelstukjes, ‘De Ramblers gaan uit vissen’, ‘Het proces van Pietertje Swing’, vond ik leuk, en de slottune natuurlijk, waarin Theo Uden Masman zijn vermaarde ‘Maarrrrr wij komen terug…’ liet horen. Ook leuk was dat als Marcel Thielemans werd aangekondigd mijn moeder ‘oude stoepenneuker’ zei. Wie weet wat een stoepenneuker is, mag het zeggen. Ik weet het niet en mijn moeder kan ik het niet vragen. Als meisje stalde zij haar fiets in een fietsenstalling in de Allard Piersonstraat. Daar zat altijd een jonge jongen op een gitaar te spelen. Eddy Christiani was zes jaar jonger dan mijn moeder. In de oorlog werd hij beroemd met ‘Ouwe taaie’ (‘laat je broek maar waaien’) en na de oorlog hoorde je hem op de radio met Frans Poptie en de Swing Specials, maar hij had natuurlijk ook een eigen band. Eddy Christiani stond bekend als ‘de zanger op afbetaling’ en ik zing hem nog iedere dag: ‘You are my chocolaadje’ (‘mijn kri-kra kroesebol’), Mijn achterband is wel wat zacht (‘ maar dat geeft niet lieve pop/spring maar achterop’), ‘Zonnig Madeira’ (‘land van liefde en zon’). In 1966 organiseerde de door Wim Noordhoek verzonnen Stichting Jeugdsentiment in de Eben Haëzerschool in de Jordaan de Grote Tentoonstelling. Eddy Christiani was eregast. Nooit zal ik vergeten hoe hij, nadat hij was geïntroduceerd, opstond uit de schoolbank en in alle richtingen een kleine, beleefde buiging maakte.

Waar ik oorspronkelijk heen zou gaan, ben ik vergeten, maar de reclame voor ‘REO Automobielen Leidschestraat’ op een gevel aan de Blasiusstraat lokte me de Weesperzijde op. Het was een zomerse dag in de herfst en de Amstel lag er flonkerend bij. De huizen aan de overkant leken ver weg. Ter hoogte van nummer 80 zag ik een sleuf die erom schreeuwde nader bekeken te worden. Er was een Centrum voor bewustzijnsontwikkeling gevestigd met de toepasselijke naam De Ruimte, en bij Fotogeschenk hing een poster achter het raam met de woorden ‘Met een ijsje in je hand is het elke dag zomer’. Ook stond er een fraaie boom met bladeren zoals ik nog nooit gezien had. De tuinvrouw van ‘tuinieren als kunst’ bracht uitkomst, het was een Chinese magnolia. Even verder aan de Weesperzijde was weer een sleuf en deze voerde naar een binnenplein met prachtige houten huizen. Voor een van de huizen zat een vrouw in de zon een bruine boterham met kaas en tomaat te eten. ‘Wat is het hier mooi,’ zei ik, terwijl ik een rondje door de stilte fietste. ‘Het is een soort Begijnhof,’ zei ze. ‘Maar niemand die het weet, er komt hier geen mens.’ Haar man kwam erbij staan en we hadden het over de brouwerij die hier vroeger was en over de mosterdfabriek van Luycks die op het plein drie molenstenen had achtergelaten. De zon verdween achter de huizen en ik vervolgde mijn weg, naar de Omval met het leuke ophaalbruggetje en al dat water. Het was een mooie dinsdagmiddag, half drie, en tien over zes op de klok op de watertoren.

Op een dag ben ik regenbogen gaan sparen. Het begon met een flets regenboogje boven de Jacob van Lennepkade, vanaf de brug in de Bilderdijkstraat gezien. De regenboog hing heel in de verte, zo ongeveer waar ik De Baarsjes vermoedde. Een beetje regenboog heeft zeven kleuren, maar dat haalde deze niet. Toch was het de regenboog die me tot verzamelen aanzette. Inmiddels heb ik een mooie verzameling, met als topstukken een dubbele regenboog boven de Amstel ter hoogte van de Berlagebrug, een parmantig boogje dat meeboog met de overkapping van het Centraal Station en een krachtige boog in zuivere kleuren, van rood tot violet, die aan het einde van de Hoofdweg stond. Behalve regenbogen spaar ik ook volle manen. De volle maan die langs zeilde achter de Posthoorn is een van mijn favorieten, maar de volle maan die op de Koekjesbrug ligt aan het einde van de Bosboom Toussaintstraat mag er ook wezen, net als de maan die onderging achter het Paleis op de Dam. Ik sta ook aan het hoofd van een kleine maar opmerkelijke collectie sleepbootjes die onder een brug door varen, waaronder zelfs enkele sleepbootjes met brandend toplicht die onder een brug door varen op de Amstel en in de Brouwersgracht. En nu we toch bezig zijn: in mijn verzameling beroemdheden in het wild waargenomen, bevinden zich onder anderen Derek Walcott, Alec Guinness, Willeke Alberti, Joseph Heller, Chet Baker en Jean-Paul Belmondo, hoewel de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik Belmondo niet in Amsterdam gespot heb, dus of hij wel in mijn verzameling hoort is twijfelachtig. Ik spaar ook potloden.

Toen ik met mijn in de provincie aangeschafte nieuwe tweedehands fiets het Centraal Station uitkwam, begon het te regenen. Eerst nog voorzichtig, maar alras brak de pleuris uit, zodat ik me genoodzaakt zag te schuilen. Het kwam dus goed uit dat ik net langs de arcade fietste van de vroegere Cineac Damrak, nu een Casino. Mijn fiets en ik stonden nog niet op het droge toen een man mij kwam zeggen dat ik hier niet staan mocht. De man droeg een uniform, net als de portier van de Cineac Damrak er indertijd een droeg, met dat verschil dat het uniform van de portier van de Cineac Damrak op dat van een generaal in gala leek, terwijl het uniform van de Casino-portier saai was en grijs. ‘Waarom niet?’ zei ik tegen de man. ‘Omdat het niet mag,’ zei hij. Ik kreeg er meteen zin in. ‘Van wie niet?’ wou ik weten. ‘Van de eigenaar.’ ‘Dat geloof je toch zelf niet,’ zei ik. ‘Toch is het zo,’ zei hij. ‘En jij mag hier wel staan van je baas?’ zei ik. ‘Ik heb geen baas,’ antwoordde hij. ‘En net zei je nog dat ik hier van je baas niet staan mocht.’ ‘Van de eigenaar,’ zei hij. ‘En daar is het fietsenrek.’ ‘Ik kom hier niet om mijn fiets te parkeren,’ zei ik. ‘Ik sta te schuilen.’ Even hoopte ik dat hij over het erbij halen van de politie zou beginnen, maar helaas, mooier dan het was, werd het niet. Even later, op de gracht, zag ik een meisje lopen dat een bruin papieren boodschappenzak over haar hoofd had getrokken. Het regende nog steeds.

De knijpkat heb ik altijd gekoesterd. Als ik terugdenk aan het speelgoed dat ik in de eerste jaren na de oorlog van mijn ouders kreeg, herinner ik me een lullig opwindtreintje, een wals van Dinky Toys, en een stoet stenen cowboytjes en indiaantjes, allemaal niks. Leuker waren de uit kogellagers afkomstige ‘looie daaien’ die mijn vader meebracht van zijn werk bij Fokker, want met die kogels kon je de cowboys en indianen bekogelen tot alleen het ijzerdraad overbleef waar ze door overeind werden gehouden. Veel fijner dan dit alles was de knijpkat. Een knijpkat is een soort zaklantaarn zonder batterijen. Er zit een hendel aan en als je die door te knijpen snel op en neer beweegt, gaat niet alleen het lampje branden, maar laat het apparaat ook een gierend kattengejank horen. Geef mij een donkere gang en een knijpkat en ik ben volmaakt gelukkig. En toen begaf het lampje het. Een knijpkat die geen licht geeft, blijkt toch minder, dus ging ik op zoek naar een lampje. Maar in alle lampenwinkels ving ik bod, zelfs bij Aurora konden ze me niet helpen. ‘Kijk eens op internet,’ zei de vriendelijke jongen die me te woord stond. Op internet vond ik de knijpkatershop.nl die gerund wordt door de Knijpkater. De Knijpkater heeft alles voor uw knijpkat, zelfs lampjes. Ik haalde mijn knijpkat tevoorschijn, stelde vast om welk type het ging, haalde het lampje eruit om even te kijken hoe klein het was, draaide het er weer in en zie, mijn knijpkat doet het weer.

In 1987 was Amsterdam het toneel van een grote kunstmanifestatie. Overal was van alles te zien, te horen en te doen, aan het IJ, op de Westertoren, in de Hortus waar alle paden blauw gekleurd waren, en bij de Munt waar op de hele uren in plaats van het carillon de roep van een bronstige eland te horen was. In de herfst van dat jaar werkte ik met Theo van Gogh aan een scenario voor een speelfilm die nog gemaakt is ook. Theo woonde aan de Aidsboulevard, zoals hij de Amstel ter hoogte van de Halvemaansteeg graag noemde, en iedere avond zorgde ik ervoor dat ik precies om acht uur bij de Munt was, waar ik dan het gebrul van de eland hoorde. Een heerlijk geluid. De kamer die Theo bewoonde en waar wij werkten, was, laat ik zeggen, nogal rommelig. Er stond een tweepersoonsbed, waar Theo’s vriendin in lag die een keer per uur een paar minuten rechtop ging zitten om daarna weer verder te slapen, maar koffie kon er niet worden gezet. Daarom gingen we om tien uur naar de ijssalon annex espressobar in de Reguliersbreestraat waar ’s winters bont verkocht werd. De koffie, twee dubbele espresso, moest je vooraf afrekenen bij een kassa die bemand werd door een prachtige Italiaanse van een jaar of vijftig die zodra ze Theo ontwaarde, begon te smachten. Bij ieder woord dat hij zei, smolt ze en iedere avond probeerde ze bij de overdracht van het wisselgeld even zijn hand aan te raken. Maar Theo deed of hij niets in de gaten had, want hij wou haar niet, en dat deed haar iedere avond pijn.

Ik ben gek op haringkarren. Toen het nog kon, was een rondje haring een van mijn favoriete bezigheden. Ik begon bijvoorbeeld aan de kar op de brug over de Bilderdijkkade in de Kinkerstraat en vandaar wandelde ik via de kar op het Kwakersplein naar Jan, die toen op de brug over de Da Costakade in de Clercqstraat stond. Vanaf Jan liep je in een ommezien naar de kar tegenover het Hoofdbureau en daar lag de kar op de Elandsgracht binnen handbereik. Van deze vijf karren is alleen de kar op het Kwakersplein nog over, die inmiddels al weer jaren wordt bemand door Jan van voorheen de Da Costakade. Het is met haringkarren als de sneeuw van weleer, niemand weet waar ze blijven. Waar is de kar van de Schele gebleven, op het Damrak, naast de Beurs? Waar is de kar van de haringboer die de voetbalpool had gewonnen en die daarom op zijn stek achter het Centraal Station alleen openging als hij er zin in had? Op een zonnige middag lang geleden stond ik daar eens van mijn haring en het IJ te genieten toen er een man naast mij kwam staan die nadat hij een haring had besteld tegen de haringboer zei: ‘Doe hem ook nog eentje.’ Een rondje haring, dat had ik nog niet eerder beleefd. Met zijn tweeën bleven we iedere nieuwkomer aan de kar een haring aanbieden, wat er in vele gevallen toe leidde dat de nieuwkomers ook rondjes haring begonnen te geven. Totdat de haringboer die de voetbalpool gewonnen had, liet weten dat het uit was, want hij was los. Wat ik ook nog nooit had meegemaakt.

Op de Eerste Vijf aan de Keizersgracht kreeg ik Nederlands van de heer Smit. De heer Smit bewoonde het lokaal tegenover een als vamp uitgedoste bejaarde die Solkema heette en ook Nederlands gaf. Haar stem kwam van Zarah Leander en tijdens de leswisseling stond ze zwaar opgemaakt in haar netkousen voor haar deur en rookte een sigaret uit een pijpje. Wat staat ze daar te wezen? vroeg ik me af, wanneer ik tussen de heer Smit en haar zijn lokaal binnenglipte. Meneer Smit hield er een spook op na, dat hij als de klasdeur piepend openging hartelijk welkom heette en een zitplaats aanbood in de achterste bank. Op een dag proefde hij met ons het woord ‘fijn’. Achtereenvolgens koppelde hij ‘fijn’ aan ‘pen’, ‘taille’, ‘zeep’, ‘vleeswaren’, ‘luiden’, ‘neus’ en ‘gemalen poppenstront’. ‘Maar,’ zo besloot hij zijn betoog, ‘als ik bij automatiek Vijn in de Leidsestraat een kroket trek, denk ik: fijn? Nee, fijn is anders.’ Vijn is uit de Leidsestraat verdwenen, maar automatieken zijn er nog. Een vriend had twee geleerden uit Lagos (Nigeria) te gast. Meteen na aankomst vroegen ze hem naar het bestaan van een geheimzinnige winkel met voedsel achter raampjes. Mijn vriend bracht ze naar een Febo. Daarna heeft hij ze rond etenstijd niet meer gezien. Dan stonden ze, tot de tanden gewapend met muntgeld, kroketten te trekken, speciaaltjes, frikandellen, bamischijven en iedere keer bracht het wonder hen in vervoering.

Mijn vriend en ik begonnen ons net zorgen te maken of onze vriendin misschien verdwaald was, toen ze binnen kwam zeilen. Ik vroeg wat ze drinken wilde, maar nee, nee, ze moest eerst haar man bellen die in Zweden hout aan het hakken was. ‘Bellen?’ zei mijn vriend. ‘Toch niet…’ Maar jawel, ze had haar smartphone al tevoorschijn gehaald en zat nu aandachtig op het schermpje te turen. Maar er was geen bereik of geen wifi of zoiets, en al snel stonden er allerlei mannen bij ons tafeltje die namens het restaurant codes en goede raad kwamen brengen. ‘Kan jij je de buizenpost in Parijs herinneren?’ zei ik tegen mijn vriend. Dat kon hij niet. Maar als jongen reed hij op zaterdagmorgen samen met zijn vader naar de Twentsche Bank op de Dam, waar zijn vader dan de weekopbrengst van de vijf bakkerijen en de karren van De Vriendschap inleverde. ‘Honderdduizend gulden, gewoon in een aktetas.’ En daar hadden ze buizenpost gehad. ‘Buizenpost?’ zei onze vriendin die haar pogingen tot bellen had gestaakt. Ze vertelde dat ze toen ze eens van school was gegaan een tijdje op een bank had gewerkt, op de fiatafdeling. Als iemand geld kwam halen, vulde hij een formuliertje in en dat belandde dan via buizenpost op haar bureau in het souterrain. Ze keek of de aanvrager genoeg geld op zijn rekening had, waarna haar chef met een stempel zijn fiat gaf, en het formulier met de buizenpost weer naar boven ging. De chef had er voortdurend op aangedrongen dat ze haar school ging afmaken en dat had ze gelukkig gedaan. Maar buizenpost bleef iets moois, briefje in een kokertje en zoef, op weg naar zijn bestemming.

Ik was de Govert Flinckstraat uit gefietst en nadat ik vanaf de Amsteldijk de situatie in ogenschouw had genomen, besloot ik de Torontobrug te nemen. Ik wou richting Carré. Want dan mocht ik aan de overkant door dat heerlijke tunneltje onder de Singelgracht naar het Professor Tulpplein. Eenmaal bij het Amstelhotel zag ik wel verder. Op de brug keek ik naar de Zuiderkerk in de steigers. Ik vroeg me af hoelang dat nog ging duren. Weer een klok minder, dat beviel me niks. Maar wat een voortreffelijke brug en wat een hoog weids uitzicht. Aan de andere kant van de rivier kwam ik uit bij een stuk opgespoten land met allemaal hekken. In deze woestenij stonden twee meisjes van een jaar of tien. ‘Meneer,’ riepen ze, ‘mogen we uw handtekening?’ Zelden zal ik zo enthousiast in de remmen hebben geknepen. Pip en Julie hadden een lijst bij zich waarop vermeld stond dat ze handtekeningen verzamelden ‘voor het openen van het fietspad langs de Mauritskade’. Dat fietspad was er geweest, maar nu was het weg en daar waren ze het niet mee eens. ‘Gingen jullie over dat fietspad naar school?’ vroeg ik. ‘Nee,’ zei Pip, of was het Julie, ‘de school is daar’, en ze wees naar de Swammerdamstraat, ‘maar ik ga best vaak naar mijn tante en dan ging ik over het fietspad.’ Hoeveel handtekeningen ze al hadden opgehaald, wilde ik weten. Na enig tellen bleken dat er zevenendertig, die van mij meegerekend. ‘Denken jullie dat het fietspad terugkomt?’ vroeg ik. ‘Als we genoeg handtekeningen ophalen misschien wel,’ zei Julie, of was het Pip. ‘We hebben er een goed gevoel over.’

In de jaren dat wij in de Bosboom Toussaintstraat woonden, gingen we naar bed met de tram en stonden we ermee op, waarbij ik aan beide zijden vaak flink smokkelde. Zo kwam het dat ik meestal nog in bed lag als ik paardenhoeven hoorde in de straat. Dat waren de paarden van de bereden politie die vanuit de kazerne aan de Nassaukade de straat uitreden om vervolgens over de stad uit te waaieren. In mijn warme bed dacht ik dan aan mijn eerste bezoek aan New York. Het was in het begin van de jaren tachtig toen New York op instorten stond. Overal gaten in de wegen, een enorme smeerboel op straat en nergens een fatsoenlijke kop koffie te koop. Maar de eerste morgen in de stad werd ik gewekt door het geluid van paardenhoeven. Kwiek sprong ik uit bed en spoedde me naar het raam, en daar gingen ze, een stuk of acht paarden met ruiters in uniform en zo’n lullig valhelmpje op. Paarden in een wereldstad, ik kon het haast niet geloven, maar een paar dagen later geloofde ik alles, want New York bleek een provinciestad waar je je als Amsterdammer een man van de wereld kon voelen. De stallen voor de paarden van de bereden politie aan de Nassaukade zijn allang gesloopt en wij wonen al sinds lang niet meer in de Bosboom Toussaintstraat. Maar een paar weken terug hoorden we in de schemer paardenhoeven door ons straatje gaan. Het bleek een zwart koetsje getrokken door een zwart paard. Op de bok zat een man in een zwarte livrei die een zwarte, hoge hoed droeg.

Naast de deur van het huis aan de Van Hallstraat 25 hangt een vitrinekastje met daarin een tekst die begint met een zevenmaal herhaald ‘Leve Reve’. Daaronder lezen we dat Gerard Reve, schrijver, hier op 14 december 1923 op tweehoog is geboren. Dat Karel van het Reve hier ook geboren is, wordt helaas niet vermeld. Na een kruisje en de datum 8 april 2006 volgt nog een ‘Mededeling: Ik heb vernomen dat na zijn dood Reve is verschenen in een droom van F.L. Pannekoek. Gerard zei: “Ik ben gekomen om onze ruzie bij te leggen.” Einde mededeling. (Van Brussel 2006)’ Op het pleintje aan de overkant heeft een Reve-monumentje aan een lantaarnpaal gehangen, maar ik kan het niet meer vinden. Even later, in de Van Hogendorpstraat, stuit ik op een voormalig filiaal van P. de Gruyter, vroeger van ‘het snoepje van de week’, dat ik altijd kreeg van mijn tante Corrie die beneden ons woonde en die er, in tegenstelling tot mijn moeder, geen punt van maakte haar kruidenierswaren bij een filiaal van Rome te kopen. De winkels van P. de Gruyter & Zn waren prachtige winkels, waar de verschillende soorten koffiebonen schitterend uitgestald waren in grote glazen reservoirs. ‘Het drinken van de Gruyter Koffie is geen gewoonte, maar een genot,’ was de slagzin waarmee de koffie werd aangeprezen. Wie eens het geluid heeft gehoord dat hun koffiemolen maakte, zal het niet vergeten zijn. De stralend blauwe Maria Boog van Dicky Brand is nu niet ver meer. De Maagd laat zich hier de laatste jaren niet meer zien, maar haar Poort is er in al zijn glorie.

Toen ik een jaar geleden voor het eerst het café betrad waar ik kom sinds ik weer in een café kom, zag ik hoe een wollig hondje op zijn achterpoten naar de deur toe danste omdat het kwart over vijf was en Joop dan binnenkwam. Omdat het vandaag ook weer kwart over vijf was, kwam Joop binnen en danste het wollige hondje op zijn achterpoten naar hem toe. Omdat hij dan iets lekkers krijgt misschien? ‘Hetzelfde?’ zei Rina. Zoals iedere dag bestelde Joop een pils en een jonge jenever, want Joop is net als ik van mening dat hetzelfde nooit verveelt. Ik raakte aan de praat met de man op de kruk naast mij die vertelde dat hij drie jaar geleden om de hoek was komen wonen, in de straat met de acacia’s. Hij dacht dat de straat iets met De tranen der acacia’s te maken had. ‘Hermans is toch hier in de buurt geboren?’ Nadat ik hem had verteld dat Hermans uit een van de Helmersstraten stamde, hadden we het over dingen waarover je het zoal hebt als je naast elkaar aan een bar zit. De prachtige huizen in de straat met de acacia’s, de schietpartij op de Krommert, de sluiting van Speijkervet. ‘Ik denk dat ik een van de laatste klanten ben geweest,’ zei ik. ‘Lekker gegeten?’ zei de man. ‘Ik eet liever thuis,’ zei ik, ‘en als het toch moet, doe me dan maar Amsterdam.’ ‘Ken je Chartier,’ zei de man, ‘in Parijs?’ En of ik dat kende. Terwijl wij tegen elkaar opschepten over de kwaliteiten van Chartier zei een vrouw tegen Rina: ‘Uw ondje eeft pipi gedaan.’ Ineens was het een Franse boel daar in West.

Omdat haar juf studiedag had, gingen we met onze kleindochter naar de film, een ouderwetse manier om te zeggen dat we naar de bioscoop gingen om een film te zien. We gingen met de 14 en onderweg kwamen we langs het huis aan de Rozengracht waar lang geleden mijn grootouders woonden. Boven de brandweer, zoals ik er altijd bij zeg. ‘Kijk,’ zei mijn geliefde, ‘er hangt een roos aan het huis van je opa en oma.’ De roos maakte deel uit van de feestverlichting langs de Rozengracht. Maar om de roos ging het mij niet, het ging mij om ‘het huis van mijn opa en oma’. Mijn grootouders hebben het huis boven de brandweer aan de Rozengracht ruim een halve eeuw geleden verlaten, maar kennelijk is het nog altijd hun huis, want als het niet zo was, zou mijn geliefde het dan zeggen? Ik kom uit de Esmoreitstraat en daar kom ik ook weleens, maar het huis waar wij woonden, is niet het huis van mijn ouders, het is het huis waar ze gewoond hebben. Er zijn huizen die vrij komen nadat de bewoners zijn vertrokken en er zijn huizen die na het vertrek van de bewoners toch het huis van die bewoners blijven. Aan het Weteringplantsoen ligt het huis van Simon Carmiggelt, maar is het huis aan de Oudezijds Achterburgwal nog het huis van Gerard Reve? Het huis van Sientje Abram is gesloopt, toch is het haar huis, en hoe zit het met het Anne Frank Huis en het huis dat de familie Frank bewoonde aan het Merwedeplein? De huizen kunnen we het niet vragen.

‘De Kloveniersschool stond in de Zandstraat.’ Dat is niet alleen juist, maar ook de eerste zin van ‘Herinneringen aan de Kloveniersschool’, een niet-gepubliceerd manuscript van E.H. van der Zee, waarvan ik een kopie bezit. Gekregen van zijn dochter. E.H. van der Zee gaf in de oorlogsjaren wiskunde op het Vossius Gymnasium. Hanny Michaelis schrijft heel aardig over hem in Lenteloos voorjaar, het eerste deel van haar oorlogsdagboek. Later gaf hij les op het Spinoza Lyceum, en in 1930 had hij voor de tweede keer een vierde klas op de Kloveniersschool. De kinderen in die klas werden hem zo dierbaar dat hij een halve eeuw later een boekje over ze schreef. Over Joachim Fransman die zulke mooie gedichten schreef, over de pindaman bijvoorbeeld: ‘Ver van kinderen en vrouw/ Staat hij te kleumen in de kou/ Geef de man een riks/ Hij heeft immers bijna niks/ Neem de pindaman bij U in huis/ En kook wat voor hem op uw fornuis.’ Over Liesje Piller die zo proper was en Evie Baruch die dat niet was. Evie kreeg een briefje mee voor haar moeder en het prompte antwoord luidde: ‘Evie is om aan te leren, niet om aan te ruiken.’ Over de vlooien die in de klas rondsprongen, maakte niemand zich druk, maar luizen stonden slecht aangeschreven. Sommige meisjes waren banger voor een luis dan voor een muis. ‘Er waren ook kinderen,’ schrijft Van der Zee, ‘die rijk beluisd waren en daar allerminst last van hadden. In hun gezinnen gold de stelling: alleen gezonde kinderen kunnen luis hebben. Zij en hun mamma’s stonden voortdurend op voet van oorlog met de schoolzuster, want het dreigement: kop helemaal kaal laten knippen, was om de drommel geen loos argument.’