HET IS HIER ZO MOOI

MIRA T. LEE

HET IS
HIER ZO
MOOI

Vertaald door Thijs van Nimwegen
en Anne Roetman

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel Everything Here Is Beautiful. Pamela Dorman Books, een imprint van Penguin Random House LLC, New York

© 2018 Mira T. Lee

© 2019 Nederlandse vertaling Thijs van Nimwegen en Anne Roetman /

Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nancy Resnick

Omslagbewerking image realize

Omslagbeeld © Grace Han

Foto auteur © Liz Linder

NUR 302

ISBN 978 90 468 2448 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met

ISBN 978 90 468 2447 4

Voor alle families

Empathie: want wat de mens gemeen heeft is emotie, en het enige waarmee we onze enorme verschillen in ervaring kunnen overbruggen, zijn onze gevoelens. We moeten, in alle nederigheid, beseffen dat we het innerlijk leven van de ander misschien wel nooit volledig zullen begrijpen, maar we moeten om elkaar blijven geven.

Proloog

Een zomerdag in New Jersey. Een huis met een tuin. De jongste, vier, houdt ervan haar lichaam over het zitje van de schommel te vouwen, de wereld ondersteboven te bekijken. Ze draait zich rond met haar voeten, wikkelt de stalen touwen in elkaar totdat ze helemaal zijn opgewonden. Ze gooit haar benen in de lucht. De schommel tolt rond. De duizeligheid is fijn.

De oudste, elf, hakt gember en bosuitjes fijn in de keuken, zet de rijst op. Maakt een bordje klaar met ingemaakte radijsjes.

Het is vroeg in de ochtend. Hun moeder slaapt nog. Op maandag en donderdag volgt ze altijd avondlessen. Op vrijdag werkt ze tot laat op het accountantskantoor. ‘Nog één jaartje,’ zei ze, al heeft ze dat al eerder beloofd. Ze is van ver gekomen, want na het overlijden van haar man was ze gedwongen om alleen naar Amerika te gaan. De moeder zal binnenkort weer een actuarieel examen afleggen. ‘Een uitstekend beroep,’ vertelt ze de meisjes trots. Zij weten alleen dat er een heleboel wiskunde bij komt kijken.

De oudste zit aan de keukentafel. Opent haar doosje met waterverf, schildert met snelle, soepele streken. Vandaag probeert ze een stilleven te maken, die schaal met perziken, of een vaas met versgeplukte reuzenmargrieten uit de tuin. Ze houdt van de concentratie. Als de rest van de wereld wegvalt.

‘Jie! Kom kijken!’ roept haar zus vanuit de tuin.

De oudste kijkt niet op.

‘Kom eens hier, ik heb iets gevonden!’

Ze legt haar penseel neer, gaat naar de tuin. De hordeur valt achter haar dicht.

‘Zie je het, jie? Daar.’

In de hoek, bij het hek. Nat gras kietelt haar voeten. De jongste wijst naar iets in de lage takken van de kornoeljeboom.

‘Het is een spinnenweb, mei-mei. Zie je hoe de draden van de ene tak naar de andere lopen?’

Het is hun eerste zomer in New Jersey. Hun eerste huis met een tuin. Hiervoor woonden ze in de kelder bij derde oom, in Tennessee.

De grote ogen van de jongste.

‘Maak je geen zorgen, mei. Je hoeft niet bang te zijn. Spinnen doen je geen kwaad. Die vangen vliegen en muggen en allerlei andere insecten. Zie je dat web? De spin spint het met een zijden draad die uit haar lijfje komt. De draad plakt. Het insect raakt in die draden verstrikt en de spin eet het op. Ze zuigt het bloed eruit.’

De jongste knikt, denkt na over deze informatie. De oudste draait zich om en wil weer naar binnen lopen.

‘Maar…’

De oudste wordt ongeduldig, al weet ze niet waarom. ‘Wat is er, mei?’

Haar zus wijst weer naar het web. Het glinstert in de zon. Weerkaatst het ochtendlicht.

‘Kijk, jie. Zie je het? Zo mooi.’

DEEL 1

1
Miranda

Lucia zei dat ze met een eenarmige Russische Jood ging trouwen. Het kwam als een schok, dit nieuws, omdat ik hem nog maar één keer kort ontmoet had, toen ik in de buurt was voor een vergadering met twee gedrongen maar knappe advocaten. Hij heette Yonah. Hij had een natuurvoedingswinkel in de East Village, een paar huizen van een tatoeagesalon, tegenover City Video, naast een Pools eethuis, onder drie verdiepingen met appartementen, die hij volgens Lucia verhuurde aan de yuppies die binnenkort de wijk zouden overnemen. Hij bood me een kopje thee aan, ik koos groene thee met munt, en hij was druk in de weer, pureerde snijbiet en boerenkool in een lawaaierige restaurantblender, brulde bevelen naar zijn neefjes, of misschien waren het zijn achterneefjes of achterachterneefjes (dat wist ik nooit, het waren er zo veel), omdat ze zo sloom waren met het uitladen van de bestelwagens met biologische producten. Hij schreeuwde vaak. Ik vond die Yonah nogal een ruig type.

Hij stofte de wijnflessen af, dweilde de vloer, vulde de schappen aan met pakjes gedroogde vijgen, gojibessen en ginsengsnacks. Hij werkte hard, dat kon ik zien, wilde rijk worden, zoals alle immigranten. Lucia zei dat hij schaakte. Ik wist helemaal niet dat mijn zus kon schaken, al was ze als kind altijd al erg goed in puzzelen. Yonah leek mij ook niet het schaaktype, of iemand die biologische sulfietarme wijn dronk en gojibessen at. Maar liefde is vreemd, zeggen ze. En ik gun mijn zus liefde, en iedere vreemdeling ook, zelfs al rookt hij, of ziet hij er verfomfaaid uit als hij net onder de douche vandaan komt, en laat hij zijn camouflageonderbroeken slingeren op de badkamervloer. Ik geef toe dat ik schrok, griezelde zelfs, van de kunstarm die hij soms droeg, al zag ik het ding vaker eenzaam in een stoel liggen.

Lucia en ik gingen met hem op bezoek bij onze moeder, die stervende was. Onze moeder hing achterover in een groensuède ligfauteuil, was gewikkeld in katoenen dekens en keek naar de videoband van De Drie Tenoren die we haar het jaar daarvoor gegeven hadden. Ze nam deze man eens goed in zich op: zijn arbeidersschouders, zijn donkere stoppelbaard, zijn brede, platte neus. Haar Yoni was in essentie een eend, zei Lucia (liefkozend), of misschien een vogelbekdier, al had ze er nog nooit een van dichtbij gezien. Mijn zus bepaalde graag wat voor dier of groente iemand was. En meestal had ze nog gelijk ook.

Onze moeder huiverde toen haar blik op zijn linkerarm viel: een bleke perzikkleur die niet overeenkwam met de rest van zijn lichaam. ‘Wat is er met je arm gebeurd?’ vroeg ze.

‘Een ongeluk, toen ik eenentwintig was.’ Hij sprak zachtjes, maar zonder enige schaamte.

‘In de Sovjet-Unie?’

‘In Israël. Ik ben daar als tiener naartoe verhuisd.’

‘Je bent gescheiden,’ zei ze, en ik probeerde zijn gedachten te lezen in het knipperen van zijn blauwgrijze ogen. Zou Lucia hem gewaarschuwd hebben dat onze moeder zo kon doen? Wat hebben ze met elkaar gedeeld en wat hebben ze weggelaten toen ze verhalen uitwisselden tijdens een potje schaken, bij een glaasje wijn? Ik wilde tegen deze man zeggen: denk je nou echt dat je onze Lucia kent?

‘Dertien jaar,’ zei hij. ‘Ik ben nu dertien jaar gescheiden.’ Weer huiverde onze moeder, al kon dat ook zijn van de pijn die door haar ingewanden schoot, of haar botten, of haar borst.

‘Je bent Joods,’ zei ze. ‘Joden zijn zo agressief. Heb je kinderen?’

‘Twee,’ zei hij. ‘Ze zijn bij hun moeder, in Israël.’

Bij het noemen van de andere vrouw spuugde onze moeder. Vroeger had ze denk ik meer willen weten, zoals wat hij deed, hoe oud zijn kinderen waren, hoe ze heetten, of ze een muziekinstrument bespeelden, en wij zouden hem misschien verteld hebben dat Lucia toen ze drie jaar was al twintig Chinese gedichten kon opzeggen, of dat ze een groot talent op de viool was, of dat ze toen ze zes was een hevige hersenvliesontsteking had gekregen en bijna dood was gegaan.

‘Waarom ben je gescheiden?’ vroeg ze.

‘We waren te jong getrouwd,’ zei hij. De huid van zijn gezicht leek aan zijn jukbeenderen te bungelen. Een basset, zei ik later tegen Lucia.

‘Zo gaat het in het leven,’ zei hij tegen onze moeder.

Ze leek niet echt tevreden met dit antwoord, maar ze knikte en slaakte een diepe zucht. ‘Zorg goed voor mijn dochter,’ zei ze.

Maar ze keek niet naar hem. Ze keek naar mij.

Ze viel in slaap. Twee weken later was ze dood.

‘Drie stapels,’ zei Lucia. ‘Alles in drie stapels.’

Bewaren. Leger des Heils. Vuilnis.

Dat was onze strategie toen we het huis in New Jersey moesten verkopen, zoals aangegeven in het testament van onze moeder (ons ouderlijk huis, aangetast door de dood, werd nu als ‘onheilspellend’ beschouwd). Dus zochten we haar CorningWare-schalen uit, haar gasrekeningen, sojasaus, ijsbakjes, Cabbage Patch-poppen, tuinslangen, garen, koekenpannen, boeken van Maurice Sendak en haar tweepersoonsbeddengoed met vaal geworden kussenslopen bedrukt met Raggedy Anne en Andy. Bewaren. Vuilnis. Bewaren. Bewaren. Leger des Heils. Vuilnis. En toen we bij ma’s slaapkamer aankwamen viel er een gewijde stilte, alsof we ons plots bewust werden van de heilige, definitieve schending die we op het punt stonden uit te voeren. Het bureau waaraan ze gewerkt had, potlood in de hand, de sierkussens die Lucia ooit had genaaid bij huishoudkunde, de draagbare radio, de klok, haar exemplaren van Reader’s Digest, het bed waarin ze had gelegen, aan haar morfine-infuus geklonken, ogen dicht, stil, haar lichaam eindelijk verslapt.

‘Modeshow?’ fluisterde Lucia.

‘Nou…’ Waarom ook niet?

We tuurden in de kledingkast, de kast die we als ondeugende kinderen vaak geplunderd hadden. We kozen twee ouderwetse katoenen zomerjurken uit, de een met chevronstrepen, de ander met zigzagpatroon. ‘En nu ronddraaien!’ zei Lucia. ‘Jij,’ zei ik, en onze rokken bolden tegelijkertijd op, als omgekeerde tulpen.

We barstten in tranen uit. Twaalf chemokuren, drie operaties, drie bestralingskuren, twee klinische onderzoeken, drie remissies, vier keer dat het terugkwam, verspreid over negen verschrikkelijke jaren… en toch kwam de definitieve afwezigheid van ma als een schok.

We werkten tot laat door. Om twee uur ’s nachts besloten we te gaan bakken. We zetten keihard abba op, en Blondie en de Rolling Stones, en zongen mee terwijl de bloem en de suiker alle kanten op vlogen. ‘Amandelen!’ zei Lucia. ‘We hebben amandelen nodig!’ Ma was dol op Chinese amandelkoekjes, dus legden we onze spatels neer en reden we naar de vierentwintiguursdrogist om noten te kopen.

‘Ooit zitten we in hetzelfde bejaardentehuis! Dan zijn we chagrijnig en spelen we bridge en klagen we bij de verpleegsters over onze aambeien. Haha, als jij tachtig bent, ben ik nog maar drieënzeventig!’

Het was vast ons verdriet dat ons zo jolig maakte. Het late tijdstip. De vermoeidheid. Maar zo ging het als je bij Lucia was.

We vielen in slaap in de woonkamer, het huis warm als boter, met het wafelpatroon van de bankkussens in onze wangen geprent. En toen werd het ochtend. En verscheen ook Yonah, die in een enorme huurvrachtwagen de oprit op bulderde.

Ze trouwden algauw, in het stadhuis. Lucia droeg een glimmend topje, een roze fietsbroek en zilveren oorringen. Ze straalde, als een bruid. Yonah droeg zijn beste kakibroek, een gekreukeld wit overhemd en een felrode stropdas. Dit is dus degene met wie mijn zus gaat trouwen, dacht ik. Een éénarmige juskleurige man met een spaghettisausrode stropdas. Niet dat ik had verwacht dat mijn zus met een conventionelere man zou trouwen, of een Chinese man, of een hoogopgeleide man met een onberispelijk cv. Lucia had op de middelbare school verkering met een Griekse jongen, verkoos New York University boven het elitaire Cornell en Engels boven bètavakken, dit alles tot grote ontzetting van onze moeder. En terwijl haar huisgenoten bezig waren met de ene scharrel na de andere, ontmoette Lucia een drummer met een vriendelijke stem die met vier andere muzikanten in Tribeca woonde, en deed haar viool de deur uit voor een elektrische basgitaar. Ze ontdekte ook haar reislust, verwierp de kantoren met airconditioning en mannen in pak waar onze moeder en ik vertrouwd mee waren en ging Engels geven in Ecuador, privéles geven in Brazilië en vrijwilligerswerk doen in Bolivia. Toen ze begin twintig was, werkte ze als reisverhalenschrijfster in Latijns-Amerika voor een kleine start-up, totdat ze weer terugkwam om journalistiek te studeren. Nu schreef ze hoofdartikelen voor een krant in Queens – geen slecht alternatief, denk ik, want daar kon ze goed opschieten met halalslagers, Egyptische kappers, Salvadoraanse koks en de oude Chinese kruidenier die voor zeshonderd dollar per pond hondenpenissen en exotische paddenstoelen verkocht.

Toch had ik dit niet verwacht.

Yonah straalde, als een bruidegom. Hij straalde met heel zijn brede eendengezicht, zijn weerbarstige wenkbrauwen en zijn kleine, uitstekende oren. ‘Maak foto!’ blafte hij, en ik volgde hem door het rechthoekige venstertje van mijn camera, probeerde te zien wat Lucia zag, en ja, hij was ruig, gespierd, mannelijk. Aantrekkelijk, zou je kunnen zeggen. Ik had nooit gedacht dat Lucia eerder zou trouwen dan ik – ze was tenslotte zeven jaar jonger. Mijn mei-mei.

Ze hadden huwelijkse voorwaarden opgesteld, op mijn aandringen. Ik geloofde niet dat Yonah trouwde om het geld van onze moeder (geen fortuin, maar verre van een schamel bedrag) of vanwege Lucia’s Amerikaanse nationaliteit, maar ik vond wel dat mijn zorgen terecht waren. ‘Maak meer foto!’ zei hij. Ik hield er niet van dat hij zo vaak in de gebiedende wijs sprak, ook al begreep ik dat Engels niet zijn moedertaal was. Dat hadden we gemeen. Ik deed mijn best hem aardig te vinden, echt waar.

Na een ceremonie van twee minuten gaf hij me een stevige knuffel, sterk als een beer. ‘Zuster!’ zei hij. ‘Achoti! Hermana! Sestra! Belle soeur!’

‘Jie,’ zei Lucia.

‘J-yeah,’ zei hij met een opvallend nauwkeurige derde toon. Hij lachte vanuit zijn onderbuik. Dat vond ik leuk aan hem. Toen lepelde hij Lucia met zijn goede arm omhoog en droeg haar zeven trappen naar beneden, tot op het plein, waar de lentebloesem danste, vogels tjirpten en misschien heel toepasselijk een regenboog tevoorschijn kwam. Hij draaide met haar rond en Lucia kirde van plezier, met uitgestrekte armen en haar hoofd achterovergegooid, een kortgeknipt kapsel en haar scherpe kin blinkend in de stralen van een nieuwe zon. ‘Mijn vrouw, ze is zo mooooi!’ zong hij, en Lucia’s ogen glansden zo helder dat zelfs mijn diepst verstopte zorgen oplosten als ochtendmist. Ze waren verliefd. Onze moeder, dat wist ik zeker, kon hier gerust op zijn, waar die plek ook is vanwaar de doden de levenden bezien.

Hij nodigde me uit bij hen thuis. Het was er erg klein: een tweekamerappartement dat grensde aan de keuken van de natuurvoedingswinkel.

Het stonk er naar rook. In de raamloze slaapkamer stonden vier zwartwitmonitors opgestapeld op een groot, stalen bureau dat vol lag met kartonnen bekertjes, asbakken, spijkers, afstandsbedieningen en bergjes van Lucia’s kleine, meisjesachtige kleren. Lucia had hun echtelijk bed versierd met vreemd gevormde kussens: een klaver, een hart, een kikker en een banaan. Ze vond het heerlijk om daar te liggen kijken naar de winkel, knabbelend op pitachips of pretzels met een laagje yoghurt. ‘Daar zag hij me voor het eerst macadamianootjes eten,’ zei ze dromerig, en ze wees naar de enorme bakken met noten op bewakingscamera één.

Op de vloer in de woonkamer lag een tweepersoonsmatras. Het diende als bed voor als Yonahs neefjes en nichtjes of achterneefjes en ooms op bezoek kwamen, wie er ook maar langskwam. Lucia hield van de reuring, de chaotische jeugdherbergsfeer. De biologische kibboets, noemde ze het. En nu was het ook haar thuis.

‘Geloof je in nog lang en gelukkig?’ vroeg ze me die dag terwijl we nipten uit onze kartonnen bekers met muntthee. Ik herinnerde me de hoogleraar kunstgeschiedenis met wie ik kort daarvoor zes weken gedatet had en voelde dat ik onbewust lichtjes mijn wenkbrauw optrok. Lichtjes, maar toch gezien, want Lucia zag dat soort dingen.

‘O, jie,’ zei ze met een zucht. ‘Je kunt toch op zijn minst probéren erin te geloven.’ Ze boog voorover om me een knuffel te geven, klopte op mijn hoofd zoals ze dat als kind altijd deed.

Die nacht lag ik op het tweepersoonsmatras en luisterde naar hun gehijg en gekreun, glibberig, neukend als een stel konijnen. Mijn zus was officieel een pasgetrouwde vrouw. Een echtgenote. Ineens besefte ik het, als een botte pijn in mijn lichaam; ik had me nog nooit zo alleen gevoeld.

Yonah was zuinig; dat zou onze moeder wel bevallen hebben. Om de week sleepte hij op zondag meubels mee naar huis van die Midden-Oosterse vlooienmarkt op de hoek van Twelfth en B-Street. ‘Luister,’ zei hij. Dat zei hij altijd: ‘Luister. Zal ik je eens wat vertellen? De yuppen, die vinden dit geweldig. Weet je hoe duur dit was?’

Ik bestudeerde het met thee bevlekte mohairen vloerkleedje van ongeveer een meter in het vierkant.

‘Twintig dollar!’ zei hij. ‘Tweedehandswinkel, betaal je tweehonderd; deze maak je schoon, is bijna weer perfect.’

‘Perfect!’ zei Lucia.

Ze verfde de bank die buiten de winkel stond fel kersenrood en kocht een tiental tropisch aandoende planten als decoratie voor het cafégedeelte, dat recentelijk was uitgebreid met een luxe soep- en saladebar. Hun stadsoase, met industriële bakstenenmuuruitstraling, was nu de ontmoetingsplek voor alle buurttypes, waar ze loungeden op triphop, Moby of Ella Fitzgerald (ineens Lucia’s lievelingsmuziek) terwijl jonge mensen, met name lesbische hipsters, studenten van de toneelschool en milieuactivisten in de dop, zich verdrongen rond de sojamelk.

Ik vond het niet bepaald leuk hoe mijn zus zich bij haar nieuwe man gedroeg, of dat hij vaak tegen haar sprak alsof ze een kind was. ‘Lucy Goooosey,’ zei hij (aan die bijnaam had ze haar hele leven al een hekel gehad), ‘ik heb je lievelingskostje gemaakt… shakshuka!’

Shakshuka?

Lucia was gek op de spareribs van onze moeder – ja, die malse varkensribbetjes die een nacht gemarineerd waren in honing, knoflook en vijfkruidenpoeder. ‘Ik hou van je, Lucy Goosey,’ zei hij, en hij lepelde vloeibaar eigeel en tomaat in haar mond. Hij at koosjer. Dat zou onze moeder teleurgesteld hebben; nooit had ze een volwassen man vertrouwd die zo lomp was als een neushoorn maar at als een vogeltje.

Wel vond ik het leuk hoe hij altijd werk maakte van zijn begroetingen: ‘Hola!’ tegen Juan Carlos, de Colombiaanse gitarist, ‘Guten Morgen!’ tegen de roodharige Mikael, ‘Konnichiwa!’ tegen mevrouw Sato en ‘Chowchow!’ tegen mevrouw Sato’s langharige Engelse dwergkees. Ze mochten hem wel. Ze gingen graag bij zijn winkel langs voor een praatje. Later vertelde Lucia me: ‘Yoni kan geen Engels lezen of schrijven.’

‘Wat?’ vroeg ik. ‘Hoe bedoel je?’

Lucia haalde haar schouders op. Dat deed me verdriet, want mijn zus had altijd erg van woorden gehouden – de klank, het ritme, de sfeer die ze overbrachten. Als kind zat ze vaak uren met een woordenboek op schoot op de wc en omcirkelde haar lievelingswoorden met een stomp rood potlood.

‘Maar hoe runt hij dan de winkel?’ vroeg ik.

‘Hij heeft zakenpartners, “neven”,’ zei ze. ‘Oom Leo doet de administratie. Neef Abby de bestellingen. Yoni stuurt de werknemers aan. Hij is een mensenmens.’ Ze zou het hem leren als hij dat wilde. Later zei ze dat hij het misschien niet wilde leren.

‘Maar hij leest en schrijft wel in het Hebreeuws,’ zei ik.

‘Soms.’ Ze haalde opnieuw haar schouders op. ‘Weet je hoeveel woorden ik per dag opschrijf?’ Ze pakte haar grote notitieboek met ringband erbij en bladerde door talloze pagina’s vol uiterst nauwkeurige aantekeningen en lijstjes. ‘Ik schrijf álles op.’

‘En?’ vroeg ik.

‘Gisteren heeft Yoni zes Hebreeuwse woorden opgeschreven.’

‘Zes woorden?’ vroeg ik. Ik begreep het niet. Ik begon me zorgen te maken om haar. Ik deed erg mijn best haar pietepeuterige handschrift te ontcijferen, en haar gezichtsuitdrukking.

‘Zes woorden,’ zei ze. ‘Sommige dagen één. Andere dagen niets.’

‘En dat wil zeggen?’ vroeg ik.

‘Moet je je voorstellen,’ zei ze. ‘Hij regelt alles in zijn hóófd.’

Ja, dit was Lucia ten voeten uit.

Ze vond een advocaat gespecialiseerd in immigratierecht, vulde het ene na het andere formulier in tweevoud in, verzamelde lovende brieven bij de lesbische eigenaren van de tatoeageshop verderop in de straat, de manager van City Video en hun buurman de Poolse kok, en binnen zes maanden was Yonah de trotse eigenaar van een verblijfsvergunning. Lucia kon dingen handig aanpakken, efficiënt, net als onze moeder. En daarna raakte ze vastbesloten om hem te helpen te stoppen met roken. Ze nam folders mee naar huis en las ze hardop voor, gaf hem op voor praatgroepen, kocht nicotinekauwgom, verstopte zijn asbakken, daarna zijn Marlboro Reds (totdat hij brulde) en dwong hem filmpjes te kijken van zwartgeblakerde, verkankerde longen. Ze hield zijn hoestje in de gaten, en toen dat na vier weken niet verdwenen was, maakte ze zijn eerste doktersafspraak in tien jaar.

Het tweepersoonsmatras werd die winter bezet door Chaka, de zoon van de beste vriend van Yonahs tante, die vers uit Haifa kwam, dus toen ik in de stad was voor een vergadering, bood ik aan om bij een vriendin te logeren, maar Yonah snoof. ‘Belachelijk!’ Hij verplaatste zich naar het café, naar een lange bank met kussens, zodat ik bij mijn zus kon slapen, en ik zei dank je wel en probeerde de brandgaatjes in de dekens te negeren. Lucia en ik waren wakker, leunden tegen wat kussens en deden ons tegoed aan de eiertaartjes en ananasbroodjes van onze favoriete Chinese bakker op Mott Street, terwijl we de ene na de andere aflevering van Sex and the City keken (Lucia had ze trouw voor me opgenomen op videoband).

’s Ochtends keken we hoe Chaka selderij sneed en flirtte met Noemie, het rondborstige Puerto Ricaanse meisje achter de kassa, dat strakke shirtjes met kapmouwtjes droeg. ‘Deense dog,’ zei Lucia, en ze wees naar bewakingscamera twee. ‘Inderdaad,’ zei ik, en ik keek hoe Chaka een schilmesje liet zwaaien met zijn elegante, jonge ledematen. ‘Wat een hartenbreker,’ zei Lucia. ‘Moet je die ogen zien.’ ‘Pas maar op, meisje,’ zei ik. ‘Aiyaaaa,’ zei Lucia. We lachten.

Ze vroeg of ik met Yonah naar de dokter wilde. Ze had een interview met een prominente restaurantcriticus in het Astoria (waarvoor ze een vintage paar pumps van Mary Jane tevoorschijn toverde, rood suède). Yoni had een hekel aan dokters, zei ze. Ze had voor hem een vrouwelijke dokter gevonden die Hebreeuws sprak en maar zes straten verderop een praktijk had. Dat ontroerde me. Ik kon me niet herinneren dat mijn zus vroeger zo zorgzaam was.

Hij zette die ochtend groene thee met munt voor me. ‘Shakshuka?’ vroeg hij.

‘O, nee,’ zei ik. ‘Nee dank je.’

Hij gaf me een stuk veganistische chocolade-sinaasappelcake. ‘Lucy’s lievelingscake,’ zei hij. Ik nam een hapje, en hij was verrassend smeuïg. Dat was misschien wel de eerste keer dat ik met hem alleen was. We liepen snel, zonder veel te zeggen, maar toen hij een oude gettoblaster in het vizier kreeg die bij het vuilnis stond, trok hij zijn zakmes tevoorschijn, peuterde de batterijen eruit en liet er een op de stoep vallen. ‘Hij stuitert niet, zie je? Deze is goed.’

‘Je zou ook het hele ding kunnen meenemen,’ opperde ik.

‘Mwah,’ zei hij. ‘Ik heb al gettoblaster. Beter dan deze.’

In de dokterspraktijk gaf de secretaresse hem een klembord vol formulieren. Hij gaf ze door aan mij. ‘Alsjeblieft,’ zei hij (zachtjes, maar zonder enige schaamte).

‘Naam,’ zei ik. ‘Geboortedatum. Symptomen,’ zei ik. ‘Ziektegeschiedenis van familie, kruis aan wat van toepassing is.’ Toen kwam ik erachter dat Yonahs vader op vierenveertigjarige leeftijd was gestorven aan longkanker. Yonahs leeftijd.

Onze moeder was ook gestorven aan longkanker, al had zij maar twee maanden gerookt, in de periode dat we net van Shanghai naar Tennessee waren geëmigreerd. Lucia heeft nooit geweten hoe het was om opgesloten te zitten in het huis van derde oom, verbannen naar de kelder, met een kokhalzende ma omdat het er stonk naar voeten. Mijn zus was een huilbaby, had een rode kop van het blèren – om haar te kalmeren brulde ik agressief Chinese slaapliedjes, of het deuntje uit Popeye, of een van de oude negrospirituals uit het Zuiden die ik op school geleerd had en die me als kind zo vreemd voorkwamen:

Ezekiel connected dem dry bones,

Ezekiel connected dem dry bones,

Ezekiel in the Valley of Dry Bones,

Now hear the word of the Lord!

Ik had the Lord nog nooit iets horen zeggen, maar een meisje op school zei dat als ik tot hem bad, ik misschien wel zou krijgen wat ik wilde. Dus bad ik tot Hem om derde oom te straffen, dan kon die ons niet langer belagen met gevloek, niet meer de spot drijven met ma’s gekook of borden naar beneden gooien als de baby huilde. In die jaren kneep onze moeder haar lippen samen tot een strak, dun lijntje. Elke ochtend werd ik gesommeerd naar boven te komen, naar de kamer van derde oom, om zijn voeten te wassen en zijn eeltknobbels in te smeren met tijgerbalsem; elke middag rende ik na schooltijd naar huis en deed dan gauw mijn huiswerk, zodat ik voor Lucia kon zorgen als onze moeder naar haar avondopleiding ging.

‘Ma, waarom moesten we naar Amerika verhuizen?’

‘Aiya, nu-er, erg ingewikkeld. Familiezaken. Je ba leek het een goed idee.’

Maar onze vader was zes maanden daarvoor, toen we nog in China woonden, omgekomen bij een auto-ongeluk. Ik begreep niets van familiezaken. Dag in, dag uit zat ik alleen in de schoolkantine, prikkend in de rijstkorrels in mijn plastic bakje, bang om op te kijken. Pas achttien maanden later zou ik bij het handenarbeidclubje een meisje ontmoeten dat haar gloednieuwe pastelkrijtjes met me deelde, daarna haar Mallomars-cakejes, en me zelfs bij haar thuis uitnodigde om me haar föhn van Vidal Sassoon te laten zien, en hoe ik mijn eigen haar kon föhnen en met haarlak in model kon brengen in plaats van het altijd in een vlecht op mijn rug te dragen. Tess Carter, een waarachtig blond meisje met blauwe ogen dat die jaren tot iets dragelijks zou maken. En op de laatste dag van groep 7, toen ma had aangekondigd dat ze een baan had gekregen in New Jersey, hadden Tess en ik gejammerd en gesnikt, gezworen elkaar elke dag te schrijven op het Hello Kitty-briefpapier dat we samen hadden uitgezocht in de Hallmark-winkel, en hoewel er gaandeweg minder brieven kwamen, zouden we ons toevalligerwijs in New York weer herenigen om te studeren aan Barnard College. Mijn eerste Amerikaanse vriendinnetje zou me nooit meer verlaten.

Yonah bleef lang in de behandelkamer. Toen hij weer naar buiten kwam, had hij een flinke kleur en betaalde hij de receptioniste vlug met wat flappen uit de dikke stapel biljetten die hij altijd bij zich droeg. ‘Gaat alles wel goed?’ vroeg ik.

‘Luister,’ zei hij. ‘Ik zal je eens wat vertellen. Dokters, die doen geen ene moer. Nog nooit een vrouw heeft gezegd dat ik moest hoesten en daarna in mijn ballen geknepen!’

Ik moest lachen. Soms is die Yonah best grappig, dacht ik.

Die eerste zomer ging hij met ons mee op vakantie. Lucia en ik huurden altijd graag een huisje op Cape Cod met een paar vrienden. Ik had Tess uitgenodigd, die uit de stad kwam met haar nieuwe vriendje, beiden smoorverliefd en helemaal hoteldebotel. Yonah had zijn oom Leo uitgenodigd, die boven woonde en de administratie van de winkel deed. ‘Avocado,’ fluisterde Lucia, en ik herkende hem onmiddellijk toen ik hem met de auto ophaalde van het busstation. Oom Leo was klein en gedrongen, breed van onderen in plaats van boven, en droeg een ronde, montuurloze bril en een keppeltje dat zijn haar grotendeels bedekte. Hij had buitengewoon dikke voeten, weet ik nog.

‘Dus jíj bent haar zus,’ zei hij. Hij bekeek me van top tot teen. ‘Waar woon je, zus?’

‘In Providence,’ antwoordde ik.

‘Próvidence?’ Hij moest hardop lachen.

Ik vond hem onbeleefd. Het was waar dat ik New York miste, maar na ma’s derde genezing was ik eindelijk vertrokken bij het zielloze consultancybedrijf in Manhattan waar ik zeven jaar had gewerkt en was ik verhuisd naar Providence om te helpen bij het uitvoeren van een nieuw strategisch plan voor een kunststichting. ‘Maar wat dóé je dan?’ vroeg oom Leo, en ik legde uit dat ik vooral hun financiën regelde. ‘A-ha,’ zei hij. ‘Je bent dus goed met geld. Goed in wiskunde.’ Hij knikte naar me, nu met respect.

We gingen zwemmen. Yonah en oom Leo klaagden dat het te koud was. ‘Hof Dor!’ zei Yonah. ‘Dát is pas een strand!’ Hij praatte luid over hun huizen in Haifa en Jeruzalem, hoe ze waren ingericht met antiek, en oom Leo vertelde hoe goed het ging met de zaak en dat ze binnenkort een nieuw pand konden kopen in Williamsburg en de winkel konden uitbreiden. ‘Dit is Amerika!’ zei Yonah. ‘Luister, heb je weleens gehoord van luchtrechten?’

‘Luchtrechten?’ vroeg Tess.

‘Hebberige yuppen-ontwikkelaars,’ zei Yonah. ‘Ze willen op de hoek twaalf verdiepingen aan luxeappartementen bouwen, waar nu die parkeergarage is. Van de buurt mag elk gebouw zes verdiepingen hebben; zij willen meer. Maar ik heb er maar vier. Natuurlijk mogen ze twee verdiepingen van mijn lucht kopen!’ Hij lachte, kringeltjes blauwe rook puffend.

‘Twee miljoen dollar!’ zei oom Leo, en hij gaf ons allemaal een high five.

‘Mijn vrouw zou nooit meer hoeven werken!’ zei Yonah, en hij greep Lucia bij haar smalle middel.

Jij denkt dat je mijn zus kent, dacht ik. Mijn zus houdt van haar werk. Ze heeft helemaal geen zin om de vrouw van een rijke man te zijn. Ik vond die Yonah maar een arrogante man.

Die avond grilde hij kilo’s koosjere kippenborst en aardappelen. ‘Koosjere kip is de lekkerste kip,’ zei hij.

‘Heleboel paprikapoeder,’ zei oom Leo, en we mompelden allemaal dat het inderdaad erg lekker was en goed gekruid. Na het eten trokken we ons terug op de overdekte veranda, waar ik een grote tas vol schilderdoeken en tubes acrylverf tevoorschijn haalde. Als kind was dat mijn voornaamste vermaak geweest: urenlang kon ik mezelf verliezen in kleuren en structuren op kartonnen platen van dertig bij veertig centimeter, die ik bedekte met een dikke laag experimenten. Soms speelden Lucia en ik een potje pesten of Chinees schaken. Soms leerde ik Lucia wiskunde zoals onze moeder het mij had geleerd, waarbij ik haar op mijn schoot zette en vroeg uit te rekenen hoeveel kippen of hoeveel varkens er stonden op een boerenerf als er achttien poten en zes koppen waren.

Ik haalde een doek met zonnebloemen tevoorschijn dat ik de vorige zomer geschilderd had. ‘Jie!’ zei Yonah. ‘Heel mooi.’

‘Heeeeeel moooi,’ zei Lucia. ‘Jie is altijd al een kunstenares geweest.’

Ik bloosde.

‘Je zou je schilderijen in onze galerie moeten hangen,’ zei hij.

‘Welke galerie?’ vroeg ik.

‘We maken een galerie in het café van onze winkel,’ zei hij.

Dus nu denk je dat je ook nog een kunstkenner bent, dacht ik.

‘Misschien moet je zelf wat gaan schilderen,’ zei ik. ‘Wil je dat?’

‘Ja!’ zei hij. Hij was enthousiast, dat moet ik toegeven; Lucia vond dat fantastisch.

Ik keek toe hoe ze enorme klodders blauwe, gele en rode verf op de kartonnen borden knepen.

‘Een eend,’ zei Lucia. ‘Ik ga jou schilderen, een eend.’

‘Een gans!’ zei Yonah. ‘Ik ga jou schilderen, Lucy Goosey, een gans.’ Hij stampte mijn eekhoornharen penselen in de smurrie op het bord en ik huiverde. Toen hij klaar was, bestond de gans uit een gele klodder op oranje stokken, ondersteund door driehoekige groene blokken die me deden denken aan de voeten van oom Leo.

Lucia’s eend was modderkleurig met een oranje vleugel. ‘Eend en gans!’ Ze glunderde.

‘Wij zijn eend en gans!’ zei Yonah stralend, en ze dansten rond het huisje en kusten elkaar.

Hij vermaakte onze vrienden, rookte tot diep in de nacht. Ik lag te hoesten in mijn bed. Boven het gezoem van de muggen uit hoorde ik oom Leo verhalen vertellen over zijn kindertijd in Moskou, toen hij oud brood at, goulash en koude bietensoep. Ze hadden het ook over Israël en hun tijd in het Israëlische leger. Ik stelde me Yonah voor in camouflagekleding, hoe hij leerde een geweer te laden of een granaat te ontmantelen, in een golfplaten barak woonde, met rijen betonnen bunkers die zich aftekenden aan de stoffige horizon. Ik wist niets van Moskou, of Israël, of het Israëlische leger.

‘Weet je de tenten nog?’ vroeg oom Leo. Het was koud tijdens de donkere woestijnnachten. Ze mochten hun eigen kussens meenemen, en vol heimwee hadden ze die stevig vastgeklemd, alsof ze hun angst eruit wilden wringen. Ze maakten grapjes over Pesach, over de matses, zwaar op hun maag, die hen de hele nacht wakker hielden en hun darmen verstopten.

Die nacht ontdekte ik dat Yonah was opgeleid tot scherpschutter en dat hij zijn arm was verloren toen hij het lichaam van een Palestijns jongetje voor een IDF-tank probeerde weg te trekken.

’s Ochtends zat ik in mijn adirondackstoel te lezen op de veranda voor het huis, terwijl hij en Lucia boven hijgden en kreunden. Ik wilde graag blij zijn dat ze zo gelukkig waren.

Op een dag in de herfst belde hij op. Hij belde nooit.

Normaal gesproken belde Lucia, meestal één keer per week, om me te vertellen over de poetryslam in het café waar ze sulfietvrije, biologische wijn serveerden, of wat ze gedaan hadden met Rosj Hasjana, of over de shakshuka die ze had gemaakt voor alle werknemers van de winkel (‘drie dozen eieren!’). En Yonah schreeuwde dan op de achtergrond met zijn zangerige stem: ‘Jie! Kom gauw weer eens langs!’ Of: ‘We missen je, Lucy Goosey en ik! Het is hier zo mooi!’

Maar nu fluisterde hij. ‘Luister,’ zei hij. ‘Er is iets aan de hand.’ Zijn zware stem trilde. ‘Lucia, ze slaapt niet meer en blijft de hele nacht maar lachen in de douche. Vanmorgen zij staat te huilen. Ze zegt dat ik haar opneem met de bewakingscamera’s, dat slechte mensen filmpjes van haar maken in onze kamer.’

Ik stond chocoladesoufflés te bakken, want een bungeejumpende financieel analist had me uitgenodigd voor een derde date in zijn appartement. Ik zette de oven uit, nam de eerste trein naar New York en hield mijn dikke tranen in, hopend dat onze moeder ze niet kon zien vanuit haar graf.

‘Ze heeft een dokter nodig,’ zei ik.

‘Ik haat dokters,’ zei Yonah.

‘Ze heeft een dokter nodig,’ zei ik. Lucia zag er als volgt uit: leeg. Bleek. Slap, als verlepte selderij.

‘Wat is er toch aan de hand?’ vroeg hij.

Het was één keer eerder gebeurd, drie jaar daarvoor, niet lang na haar afstuderen.

Een dokter had me uitgelegd dat zulke episoden veroorzaakt kunnen worden door stress, of drugs, of een trauma, of oververmoeidheid. Of soms door helemaal niks.

‘Kunt u er dan níéts aan doen?’ vroeg ik.

‘Nee,’ antwoordde de dokter.

‘Hoe bedoelt u, nee?’ vroeg ik.

Nee. Gewoonweg nee. Dat kon pas als haar toestand ernstig verslechterde, dusdanig dat ze een onmiddellijk gevaar vormde voor zichzelf of voor anderen. Tot die tijd: nee, ze konden haar niet helpen als ze zelf niet geholpen wilde worden. We konden alleen maar afwachten.

De eerste echte baan die ze kwijtraakte, was bij een krant in Connecticut. Ze ging werken in de garderobe van een hippe bar in Manhattan, maar die baan raakte ze ook kwijt. Ze kwam een tijdje bij mij in Providence wonen en sliep op een slaapbank in de woonkamer. Het ene moment zat ze te wauwelen over slangen en spionnen, het volgende moment was ze zo zwijgzaam als een schaduw. Als we afspraken met vrienden, onderbrak ze hen geregeld met uitweidingen rond bijzaken, wat voor een gespannen sfeer zorgde. Tess kwam een keer in het weekend op bezoek en we gingen naar een club om daar het indiebandje van een oud-studiegenoot van Lucia te zien spelen.

‘Hoe vind je het om hier te wonen?’ vroeg Tess.

‘Ja, hallo, ik woon op aarde, en die begint nogal vervuild te raken,’ zei Lucia. ‘Ik zou de lucht maar niet inademen.’

‘O, vervuiling is inderdaad slecht,’ zei Tess. ‘Maar in Providence is het vast beter dan in New York.’

‘Het is daar vast recessie,’ zei Lucia. ‘Of regressie.’ Ik zag Tess met haar ogen knipperen. ‘Het is gewoon een kwestie van rekenen, het zijn niet allemaal genieën daar.’

‘Heb je het nieuwe album van Dave Matthews al gehoord?’ vroeg ik Tess in een poging haar aandacht af te leiden, en we wisselden een tijdje van gedachten, totdat onze stemmen verstomden en Lucia mompelde: ‘Matthew is een snotaap. Dat is hij altijd al geweest. Alleen snotapen apen apen na.’

Tess keek me ongerust aan.

‘Gaat het wel goed met haar?’ fluisterde iedereen.

‘Nee,’ zei ik. Meer kon ik niet zeggen. Ze at vrijwel niks, douchte zelden, maar ze stapte elke ochtend met haar notitieboek naar buiten en kwam ’s avonds weer terug.

Op een dag zei ze dat ze naar New York wilde terugverhuizen. ‘Dat is denk ik geen goed idee,’ zei ik, maar tegen de avond was ze al vertrokken.

Die episode duurde negen maanden.

Een jonge jogger had een politieagente gewaarschuwd, die haar naar de Spoedeisende Hulp had gebracht. Ze had midden op straat boven op een putdeksel gezeten, koud en gedesoriënteerd, zingend uit volle borst. Ik nam de eerstvolgende trein naar de stad, haastte me naar het ziekenhuis en tekende de papieren voor haar gedwongen opname. Twee psychiaters tekenden voor akkoord; nu kon het ziekenhuis haar tegen haar wil vasthouden. Toen ik haar de volgende dag aantrof op de psychiatrische afdeling, in blauwe ziekenhuiskleding en op kartonnen sloffen, stond er pure haat in haar ogen. ‘Jíj,’ zei ze. ‘Het is jóúw schuld dat ik hier zit.’ Toen ik die dag de afdeling weer verliet, wachtte ik geduldig totdat de liftdeuren dichtknepen. Toen barstte ik in tranen uit.

Onze moeder kwam over uit New Jersey, verbijsterd. Wat is er gebeurd, nu-er, vroeg ze, maar toen ik het probeerde uit te leggen, schudde ze haar hoofd, kon of wilde ze het niet begrijpen. In de piepkleine gemeenschappelijke keuken aan 38th Street Y kookte ze zich een slag in de rondte: Chinese rijstepap met vis, leeuwenkopgehaktballen, char siu en gebakken rijst met garnalen. Twee keer per dag bracht ze maaltijden naar het ziekenhuis, waar dokters en verpleegsters met een klembord in de hand kwamen en gingen, spookachtig en ongrijpbaar. Ma, kordaat, haalde de deksels van de tupperwarebakjes. ‘Mapo tofu en waterkers, je lievelingskostje, xiao-mei.’ En als Lucia wilde eten, bleef ma om haar heen redderen, schepte rijst op, haalde zout of een rietje of een servetje om de tafel schoon te vegen, en als ze niet wilde eten, werd ma ongerust en ongedurig. ‘Je moet wel eten, xiao-mei. Slaap je wel genoeg? Als je hier weggaat, wij gaan winkelen, ik koop goed bed voor je, niet dat… dat ding.’

‘Bedoel je een futon, ma?’

‘Aiya, futon niet goed! Te zacht niet goed, slecht voor je rug! Te dicht op de vloer, niet goed, jij krijgt reuma!’ Ze ging maar door, alsof Lucia’s huidige toestand te wijten was aan een slap matras.

Elke dag pendelde ik naar mijn kantoor in het centrum van Providence en kwam dan ’s avonds weer terug naar 38th Street Y, waar het smalle raampje in onze kamer uitkeek op een bakstenen muur. Op een avond trof ik mijn moeder staand bij het raam met haar gezicht tegen het glas. Uit de draagbare radio die ze overal met zich meesleepte, klonk de klassieke muziekzender met Madame Butterfly – Luciano Pavarotti, haar lievelingszanger – en toen ze me zag, knapte er iets bij haar. Ze huilde, met gespannen schouders en korte, stoterige ademhalingen, en daar schrok ik van. Zo had ik haar sinds we bij derde oom weg waren niet meer gezien.

‘De dokters vinden wel een oplossing, ma, het komt goed.’ Ma was ontroostbaar, en ik twijfelde of ik Lucia’s vreemde gedrag van de afgelopen maanden misschien niet zo verborgen had moeten houden. Maar ze was zo uitgeput geweest van de behandeling; ik had haar niet verder willen belasten.

‘Je zusje, altijd zo’n gelukkig kind. Wild, ja, maar zo gelukkig.’

En toen werd haar ademhaling rustiger en trok die afwezige blik over haar gezicht die ik nog steeds niet kon ontcijferen.

Een maand lang hebben we op die naargeestige plek gewoond. Maar langzaam kwam mijn zus weer terug. Als een wonder. Onze Lucia.

Het was niet aan mij om te vertellen. Maar waar ik al bang voor was, was nu duidelijk: Lucia had haar nieuwe echtgenoot hier nog nooit over verteld. Misschien was ze bang dat hij het niet zou begrijpen. Of misschien wilde ze geloven, net als ik, dat nachtmerries voor altijd in het duister kunnen blijven.

Yonah probeerde haar te kalmeren. Ze keek hem kwaad aan. Ze duwde hem weg, en dat deed hem pijn, dat zag ik. Ik probeerde het met een trucje. Ik zei: ‘Lucia, je hebt slaap nodig.’

‘Ik kan niet slapen, niet terwijl zij toekijken.’

Ik zei: ‘Je voelt je vast beter op een plek waar je kunt slapen.’

Uiteindelijk zei Yonah: ‘Luister naar je zus, Lucy, niks geen camera’s daar, helemaal niets, alleen rustige kamer om te slapen.’

Ze zei: ‘Misschien heb ik slaap nodig.’ Op de Spoedeisende Hulp kon ze niet stil blijven zitten, en Yonah wiegde haar hoofd tegen zijn borst. Toen de verpleegster hem vragen stelde, gaf ik antwoord en vulde ik haar formulieren in.

De kleinzoon van een vriendin van Yonahs moeder, Amit, lag die nacht uitgestrekt op het tweepersoonsmatras. In essentie was hij een homp gekookte ham. Yonah liet mij in het bed slapen en sliep zelf op de lange bank met kussens in het café – al deed hij bijna geen oog dicht – en ’s ochtends lag ik in mijn eentje wakker en keek ik naar bewakingscamera’s twee en drie, waarop de langbenige Chaka met Noemie aan het zoenen was, wier strakke roze shirtje met kapmouwtjes nu om haar meloenvormige buik spande.

Lucia sliep achttien uur lang, en toen we haar de volgende dag opzochten, was ze energieker, minder geïrriteerd en meer zichzelf, al stonden haar ogen nog steeds troebel, vaag. Yonah had bietensalade voor haar meegebracht, ginsengsnacks en haar lievelingscake. ‘Mag ze nu mee naar huis?’ vroeg hij. Hij vond het verschrikkelijk om haar achter te laten.

‘Nee,’ zei ik. ‘Dat denk ik niet. Nog niet.’

Ze was koppig. Ik kon me niet herinneren dat ze de vorige keer zo koppig was. Ze zei: ‘De dokters hebben geen idee hoe ik me voel.’ Ze zei: ‘Ik wil naar huis.’ Ze huilde.

Yonah gaf haar een kus. Hij zei: ‘Geen zorgen, we gaan snel weer naar huis.’ Die dag probeerde hij haar zelf het witte pilletje te geven, het pilletje dat de bleekdooraderde verpleegster had gebracht. ‘Als je dit inneemt, Lucy Goosey, gaan we naar huis, maak ik shakshuka.’ Toen dat niet werkte, sprak hij haar toe alsof ze een kind was. ‘Luister, Lucy, ik meen het, nu geen spelletjes meer.’ En toen ook dat niet werkte, slaakte de bleekdooraderde verpleegster een zucht, en toen het de volgende dag precies hetzelfde ging, zei Yonah: ‘Dit is onzin. Ze zit hier in deze gevangenis, en de dokters doen helemaal niks.’ Tegen de bleke verpleegster en de dokter (een hengst, absoluut een hengst) zei hij: ‘Ik ben haar man. Ik zorg voor haar, ik neem haar mee naar huis.’

‘Alsjeblieft, Yonah,’ zei ik. ‘Dat kun je niet doen. Het gaat niet goed met haar.’

‘Ze is geen beest,’ zei hij.

‘Ze is ziek,’ zei ik.

‘Ze sluiten haar op, als beest.’

‘Alsjeblieft, wees geduldig. Het kost tijd.’

‘Drie dagen zij is hier, ze doen niks. Dit is onzin.’

‘De vorige keer duurde het een maand. Een maand. Maar toen nam ze de medicijnen en werd ze weer beter. Echt beter.’ Ik koos mijn woorden zorgvuldig, alsof ik het tegen een zwakzinnige had, maar hij schudde alleen zijn hoofd.

‘Ze begrijpen haar niet,’ zei hij.

‘Nee, jíj begrijpt haar niet. Ze is zíék.’ Lucia zat in haar eentje bij het raam en inspecteerde het uitzicht met haar holle ogen. ‘Moet je haar zien,’ smeekte ik. ‘Ze is ziek. Ze is niet zichzélf.’

‘Jie. Luister.’ Hij sprak zachter nu. ‘Ik ken Lucia. Deze plek, deze dokters, het is niet goed voor haar.’

Jíj kent Lucia?

Jíj?

Ik slikte mijn woorden in, woedend nu.

Ik haalde een map tevoorschijn met folders, aantekeningen en medische publicaties die ik de afgelopen drie jaar verzameld had. ‘Behandelopties’, ‘Veelgestelde vragen voor mantelzorgers’, ‘Bipolaire symptomen en kenmerken’, ‘25 tips bij het omgaan met schizofrenie’. ‘Ze heeft een psýchische áándoening,’ zei ik. Ik zwaaide met de map alsof het gerechtelijk bewijs was. ‘In dit ziekenhuis kunnen ze haar helpen. En ze heeft hulp nodig. Zie je dat dan niet?’

‘Dit ziekenhuis is flauwekul,’ brulde hij.

Ik gooide hem de folders, aantekeningen en medische publicaties die hij niet kon lezen naar zijn hoofd.

Wat ben jij een achterlijke, achterlijke man.

‘Dit is een gevangenis,’ zei hij, en hij won, uiteindelijk. Hij was haar man. Ze moesten naar hem luisteren.

Ik ging terug naar Providence. Ik sprak af met de bungeejumpende financieel analist. Ik verontschuldigde me, legde het uit. Hij staarde naar zijn bord, kauwde krampachtig op zijn lamskebab en de stilte raakte doordrenkt van zijn ongemak. Ik heb hem nooit meer gezien.

Ik probeerde contact op te nemen met Lucia’s vorige psychotherapeut, een scherpzinnige jonge vrouw met wie ik na Lucia’s eerste instorting meerdere keren had gesproken. ‘Lucia heeft opvallend goed inzicht in haar situatie. Dat is bemoedigend,’ zei ze toen. Bemoedigend? ‘Voor de prognose. Want dit soort ziekten zijn vaak levenslange aandoeningen,’ zei ze. Ik geloofde haar niet. Ontkennen was makkelijk in die tijd.

‘Dokter Hassan werkt hier niet meer,’ zei de receptioniste.

‘Mag ik haar nieuwe nummer?’

‘Dokter Hassan is meer dan een jaar geleden verhuisd naar Londen.’ Klik.

Ze hing op.

Die nacht droomde ik dat ik weer in het huis van derde oom was. Zijn kamer, stinkend naar vieze sokken. Derde oom die languit lag te kijken naar Bonanza en watermeloenpitjes in een chipszak spuwde. Zijn korte, stompe tenen. Die dikke gele teennagels. Het geluid van zijn op elkaar klappende tanden. ‘Ah, nu-er, kom je oom eens even helpen.’ Vol afgrijzen zag ik dat de eeltknobbel op zijn linkervoet zo groot was geworden als een kleine aubergine. Ik kokhalsde. Een hoog gehuil suisde in mijn oren, als een sirene. ‘Kop dicht!’ schreeuwde derde oom. ‘Kappen met dat gehuil, wangbadan!’ Ik stormde naar de kelder en vond ma ineengedoken in de kast, met rode, gezwollen ogen. Er werd een deur dichtgesmeten. De baby krijste.

‘Geef haar maar aan mij, ma. Ik zorg wel voor haar.’

Lucia zei dat ze haar werk in Queens niet meer leuk vond. De metro was te lawaaierig. Ze zei dat ze ging thuiswerken, en Yonah liet haar schrijven op hun bed, dat ze bezaaide met stapels paperassen met kleurcodes. Tegen mij zei hij: ‘Er lopen hier altijd mensen in en uit, en elke dag zij zit in onze kamer. Ze heeft rust nodig. Deze stad maakt mensen depressief.’

Ik probeerde met haar te praten, maar dit is wat ik voelde: iets duisters, afstandelijks, lange pauzes en gaten in haar denken. Ze was misschien nog steeds Lucia, maar getemperd, ontwricht, verbrokkeld in duizend kleine stukjes. Ze weigerde antwoord te geven als ik vroeg naar haar medicijnen.

Ik gaf hem de schuld. Ja, dat deed ik. Maar hij bracht haar bietensalade, kookte shakshuka, nam snuisterijen mee van de vlooienmarkt, vleide haar, maakte grapjes en liet haar lachen. Hij verwende haar, als een kind. Dus wat kon ik doen?

In die tijd zat ik zelf ook in een overgangsfase en had ik een nieuwe baas bij de kunststichting. ‘Je moeder, je zus, ja, ik weet dat het moeilijk is geweest, Miranda, maar misschien is het tijd dat je een wat gezinsvriendelijker werkgever overweegt.’ Ik voelde me leeglopen als een ballon. Mijn gezicht gloeide. Terwijl hij toch helemaal geen onaardige man was. Dankzij zijn aanbeveling vond ik een baan als fondsenwerver in Boston, waar ik al snel een lange Zwitserse uroloog ontmoette, door een collega aan me voorgesteld als mogelijke tennispartner.