Johannes van Dam

– JEROEN THIJSSEN –

JOHANNES VAN DAM

DE BIOGRAFIE

Nieuw Amsterdam

Deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten te Amsterdam (www.fondsbjp.nl)

© Jeroen Thijssen 2018

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bart van den Tooren

Foto omslag © Michiel van Nieuwkerk

Foto auteur © Keke Keukelaar

Credits fotokatern

Foto Jan Holleman: met dank aan Wim Holleman

Stripje ‘Wasseretteblues’: met dank aan Henk van der Does

Foto’s zonder creditvermelding: met dank aan Bijzondere Collecties,

Universiteit van Amsterdam, Archief Johannes van Dam

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de foto’s en illustraties in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

NUR 320

ISBN 978 90 468 2451 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018, met
ISBN 978 90 468 2450 4

INHOUD

Introductie

HOOFDSTUK 1 – De ramp

26 januari 1963

HOOFDSTUK 2 – Een omstreden familiegeschiedenis

1914-1945

HOOFDSTUK 3 – ‘Onbezorgde jeugd’

1946-1963

HOOFDSTUK 4 – Terug in Amsterdam

1963-1967

HOOFDSTUK 5 – Ruige jaren

1966-1976

HOOFDSTUK 6 – Sloop en depressies

1972-1976

HOOFDSTUK 7 – Tweede ballingschap

1976-1978

HOOFDSTUK 8 – Terug naar Amsterdam

1978-1983

HOOFDSTUK 9 – Avonturen met een kookboekhandel

1983-1989

HOOFDSTUK 10 – Koning van de culinaire kolommen

1990-2013

HOOFDSTUK 11 – Burgemeester van het Spui

1989-2013

HOOFDSTUK 12 – Asperger of gewoon bot?

1989-2013

HOOFDSTUK 13 – DeDikkeVanDam

2005

hoofdstuk 14 – De Gastronomische Bibliotheek

1983-2013

HOOFDSTUK 15 – ‘De hel, dat zijn de anderen’

hoofdstuk 16 – Doodgaan staat niet op het programma

Epiloog

Verantwoording

Bronnen

Bibliografie

Winnaars Johannes van Damprijs

Met dank aan

Register

Introductie

Het was 2007. Mijn eerste roman, Broeder, zou in de Haarlemse boekhandel Athenaeum worden gepresenteerd. De directeur van de boekhandel wist dat ik als culinair journalist voor Trouw schreef. Het leek haar een goed idee om Johannes van Dam te vragen om het eerste exemplaar in ontvangst te nemen.

Natuurlijk kende ik Johannes. Sinds het jaar 2001 schreef ik voor dagblad Trouw een wekelijkse rubriek over voedsel. Bij verschillende boekpresentaties en beurzen was ik Johannes tegengekomen, dat was onvermijdelijk. In eerste instantie was hij vriendelijk en nam me onder een vleugel, zoals hij met alle aanstormende collega’s deed. Op de rondvaartboot die kookboekschrijfster Nigella Lawson en een zwerm culinaire persmuskieten door de Amsterdamse grachten voerde, zat hij naast mij en legde uit hoe het werkte in ons vak. Voor in de boot zat Wouter Klootwijk, die ik hoog had zitten als journalist. In zijn Volkskrant-stukjes was hij altijd kritisch, altijd grappig en stelde hij altijd de juiste vragen. ‘Ja,’ waarschuwde Van Dam, ‘maar hij schrijft onaardig over collega’s.’

In de reeks interviewers die Lawson na de rondvaart ondervroeg, kwam ik na Johannes. Toen ik binnenkwam stond het huilen haar nader dan het lachen.

‘Who was that man?’ vroeg ze. Hij was, vertelde iemand van de uitgeverij later, ‘nogal kritisch’ geweest.

Daarna zag ik De Dikke, zoals oneerbiedigen hem noemden, bij presentaties en proeverijen langs schuiven, zijn buik vooruit want dat kon niet anders, een hoed als baken op zijn hoofd. Eenmaal zelfs in ’s-Hertogenbosch, ver van zijn terroir, op een proeverij van de Confrérie des Chevaliers du Goûte-Andouille de Jargeau, Grand Bailliage des Pays-Bas, een oorspronkelijk Frans worstmakersgilde. De Nederlandse tak, die al ruim twintig jaar bestond, hield een worstproeverij en Johannes was de eregast.

‘Wat doe jij hier?’ vroeg hij, maar hij nam genoegen met mijn verklaring dat ik nu eenmaal in ’s-Hertogenbosch woonde. Hij vertelde dat het worstje dat hij net had geproefd in het dal was gemaakt, en dat de tweelingbroer ernaast uit de bergen kwam. De mededeling wekte enige scepsis bij de aanwezige slagers. Maar ja, dit was Johannes van Dam. De gevreesde culinair journalist, die menig chef aan zijn zegekar had gebonden, de schrik der keukenbrigades, de gesel van de middelmatigheid. ‘De beste culinair journalist van Nederland’ noemde hij zichzelf. Zo iemand spreek je niet tegen. Toch begreep ik de scepsis van de slagers wel. Kon je nou echt proeven of een van de worstjes in de bergen is gemaakt?

Ik interviewde hem bij het verschijnen van DeDikkeVanDam in 2005. Dat was een heuglijk gesprek. Hij mopperde over ‘de gekkies’ die fouten hadden ontdekt in zijn pas verschenen naslagwerk, en kreet: ‘Daar heb ik net zo’n lekker recept van’ toen ik hem erop wees dat het lemma ‘cassoulet’ ontbrak.

Tegen de tijd dat mijn roman gepresenteerd zou worden, kende ik hem dus redelijk. Ik zag alleen niet direct het verband tussen de culinaire wereld van Johannes en mijn boek, waarin de mythe van de Minotaurus naar Haarlem, 1985, werd omgezet. Maar de dírecteur van Athenaeum zag dat wel, zij geloofde in een rol voor Johannes en kwaad kon het vast niet.

Op 15 november 2007 was het zover. Johannes woonde aan de Spuistraat in Amsterdam, op drie verdiepingen die met onmogelijk steile trappen met elkaar verbonden waren. Wij haalden hem op, Mirjam van de uitgeverij en ik, uit wellevendheid en omdat hij anders niet zou komen; hij was toen al slecht ter been en meed het openbaar vervoer. We propten zijn dikke lijf op de bijrijdersstoel, ik kroop achterin en voort ging het, naar Haarlem. Daar waren zeven mensen verzameld, vrienden van mij of van mijn ouders, en één onbekende. Johannes nam plaats in een stevige stoel en scheen zich wel te vermaken.

Het moment brak aan. De boekhandeldirecteur pakte mijn roman, liet hem zien aan het publiek en gaf hem aan Johannes.

‘Wil je iets zeggen over de schrijver?’ vroeg ze.

Johannes stond op. Hij maakte een lichte buiging. ‘Dit is het boek van Jeroen Thijssen,’ zei hij. ‘Ik ken hem niet.’ Hij ging weer zitten.

Er werd veel gezwegen in de auto op de terugweg.

‘Ik denk dat het een heel eenzame man is,’ zei Mirjam, nadat we Johannes op de Spuistraat hadden afgezet.

Natuurlijk was ik kwaad en beledigd, maar, toen de eerste woede eenmaal was gaan liggen, ook verbaasd. Wat had hij willen bereiken met zijn lompheid, en nog wel tegenover een publiek dat geheel uit mijn invités bestond?

Twee jaar later kwam ik hem weer eens tegen op een presentatie. ‘Ik ken je gezicht,’ zei hij. ‘Maar ik weet niet wie je bent.’

Daarna meed ik hem. Ik was niet de enige. Naarmate ik langer in het circuit van culinair publicisten rondhing, kreeg ik steeds meer verhalen te horen. Over zijn drammerigheid. Over zijn botheid. Over zijn tentoongespreide alwetendheid, want hij wist alles altijd, dat moesten de sprekers dan wel toegeven – waarschijnlijk maakte dat het extra erg.

Ik hoorde over de vetes die hij onderhield met Mac van Dinther van de Volkskrant en met Joep Habets van NRC Handelsblad en misschien nog wel anderen. En kon hij, vroegen mijn roddelaars retorisch, eigenlijk nog wel proeven met die suikerziekte van hem?

Zoveel negatiefs kreeg ik te horen dat ik van de weeromstuit positiever over hem begon te denken. Niet veel positiever, maar toch.

Daar kwam nog iets bij. Hoe ongelikt Johannes ook kon zijn, onder zijn botheid, zijn bravoure school iets ontwapenends. Ik kon het niet duiden, maar hij was niet alleen maar een lompe eikel die zijn collega’s schoffeerde en de wereld de maat nam. Al was dat wel de kant die overheerste, ik voelde dat er wat anders onder verscholen lag.

Herfst 2013 kwam het bericht van zijn dood. Het kwam niet onverwacht. Lichamelijk was hij een wrak, hoewel niemand precies wist wat hij allemaal had. Diabetes type 2, dat was algemeen bekend, en zijn nieren, zijn longen en zijn hart werkten matig tot slecht. Zijn postuur maakte het er niet beter op. Zelf verklaarde hij dat hij 110 kilo woog met zijn lengte van 1,76, maar dat moet met een korrel zout genomen worden. Van Dam zal niet de eerste zijn die zijn gewicht onder- en zijn lengte overschat.

Al snel werd ook bekend dat zijn biografie geschreven zou worden, en dat leek me niet meer dan logisch. In de tijd dat wij nog met elkaar spraken had hij weleens verteld over zijn achtergrond: Joodse ouders die de oorlog in onderduik hadden overleefd, een ongeluk waarbij zijn vader was omgekomen, homoseksueel in de jaren vijftig en zestig. Tel daarbij op zijn avonturen in communes, zijn alomtegenwoordigheid in de culinaire wereld, zijn claim de beste culinair journalist van Nederland te zijn en laten we zeggen zijn robuuste karakter; de romanschrijver in mij watertandde. Wat een personage.

Maar het onderwerp was geclaimd en zelf had ik het ook te druk. Ik was benieuwd naar de biografie.

Alleen, die verscheen maar niet. 2014 ging voorbij, 2015 en 2016. Inmiddels had ik mijn handen vrij en kwam het onderwerp Van Dam weer bovendrijven. Hoe stond het ervoor met die ander, die ik inmiddels als concurrent was gaan beschouwen?

Het kostte even om daar achter te komen. Vrienden uit de journalistiek boden aan om te informeren, maar we wilden geen slapende honden wakker maken.

Het uitstel gaf me de gelegenheid eens na te denken over het waarom van een biografie. Wat wilde ik eigenlijk weten? En waarom moest zo’n boek er komen?

Het ‘wat’ was moeilijker dan het ‘waarom’. Van Dam claimde de culinaire journalistiek een nieuw elan te hebben gegeven, vooral met zijn besprekingen van restaurants. Zijn karakter en zijn verleden schreeuwden om nadere duiding. Zijn positionering als ‘beste culinair journalist van Nederland’ gaf de doorslag. Hoe was hij dat geworden en hoe had hij die bevestiging gekregen?

Daar kon ik nog wat van leren. Ik beschouwde mezelf niet als de beste culinair journalist van Nederland, en dat doe ik nog steeds niet. Ik kan goed schrijven en bedenk aardige vragen, maar de beste? Hoe meet je dat, wie bepaalt dat? Hoe kon ik het worden?

Nu ik het ‘waarom’ wist lag het ‘wat’ voor de hand: wat maakte Johannes tot wie hij was?

Er kwam gunstig nieuws: de journalist die eerder aan de levensbeschrijving was begonnen had de pijp aan Maarten gegeven, redenen onbekend. Mogelijk was het schrijven van een heel boek een toch wat te grote opgave gebleken.

Maar voor mij lag de weg nu open.

HOOFDSTUK 1

De ramp

26 januari 1963

De winter van 1962-1963 zou de boeken ingaan als de koudste van de twintigste eeuw. Heel Europa zucht onder de vorst, Nederland op zijn eigen wijze. Al in november valt er sneeuw, het IJsselmeer vriest nog voor Kerst dicht. Zo sterk is het ijs dat er auto’s overheen kunnen rijden. In februari voert een rally honderden auto’s over de tachtig centimeter dikke vloer, van Enkhuizen naar Stavoren en terug. Halverwege heeft Shell een tijdelijk pompstation neergezet. De Elfstedentocht van 18 januari is legendarisch. Begin januari bevriest zelfs de Noordzee, de Waddenzee ligt al langer dicht. Een luchtbrug brengt voedsel en kolen naar Schiermonnikoog, het veer kan niet meer heen en weer door de bevroren vaargeulen.

Even lijkt de winter in januari wat te wijken, maar er vallen opnieuw pakken sneeuw en het blijft ijzelen, vooral in het noorden. Talloze verkeersongelukken vinden plaats, soms met dodelijke afloop.

Op 26 januari nadert in Oude Pekela een Citroën DS vanuit het noorden het Pekelderdiep. In de auto zitten Johannes van Dam, zestien jaar, dan nog Hannes genoemd, en zijn zus Ferina. Zij wonen pas sinds kort in Oude Pekela, ze gaan school in Winschoten. Normaal fietsen ze de tien kilometer heen en de tien kilometer terug, of ze gaan met de bus. Maar de bus rijdt niet vanwege de ijzel en de kinderen moeten toch naar school. Vader Alfred brengt ze naar het gymnasium en haalt ze ook weer op, al bijna de hele winter.

Deze keer gaat het mis. Wanneer de Citroën DS de Feiko Clockstraat opdraait moet Van Dam uitwijken voor twee fietsende meisjes. De auto slipt, slaat over de kop en verdwijnt ondersteboven onder het ijs van het Pekelder Hoofddiep.

Over wat er daarna gebeurt bestaan verschillende verhalen. Johannes zelf houdt zijn leven lang vol dat hij zichzelf heeft gered én Ferina.

‘Ik had net in een artikel van de ANWB gelezen hoe je een autoraam moest openbreken,’ zegt hij in 2007 in een interview in Opzij. ‘En dat deed ik dus. Zo kon ik mijn zusje naar buiten duwen, maar dat lukte niet meer met mijn vader. Omstanders trokken mij uit het water, maar staken geen hand uit om mijn vader uit de auto te redden. Hij is verdronken.’ Later zegt hij: ‘Het lukte me wel om de voordeur open te krijgen, maar ik kon hem er niet uit krijgen. Ik kreeg het in mijn eentje niet voor elkaar.’

Hij denkt dat zijn vader, die 145 kilo weegt, klem is komen te zitten tussen het stuur en zijn stoel.

In een ander interview zegt hij dat er tientallen mensen langs de kanten staan die niet ingrijpen omdat ‘het water van het Pekelderdiep ontzettend smerig was’. Ook weigert volgens hem een takelbedrijf uit de buurt de auto uit het water te halen omdat ‘de eigenaar geen zin heeft om voor iemand uit Amsterdam in actie te komen’.

Het is een verschrikkelijk verhaal vol schofterige mensen.

Maar het Dagblad van het Noorden schrijft een dag later: ‘Slager D. Walters, die het ongeluk zag gebeuren, sprong op het ijs, waarna hij een gat maakte bij een der portieren. Direct had hij het dochtertje van de heer Van Dam te pakken en ook het zoontje kon bevrijd worden.’

En: ‘[…] toen om ongeveer kwart over negen’ – anderhalf uur later – ‘de auto uit het ijs werd getrokken. De bestuurder heeft gepoogd zijn auto te verlaten, doch dit mislukte, daar het voertuig steeds verder in het water zakte. Toen men hem vond hing hij half uit het portier.’

Ook Gerard Bruning, dan vijftien jaar en onderweg naar school, ziet veel te hulp geschoten mensen wanneer hij langs de plek van het ongeluk komt. Fokke de Vries, directeur van het naastgelegen postkantoor, laat een ladder op het ijs zakken om te redden wat er te redden valt. De auto zakt steeds dieper weg in het ijs, verder gaan met reddingspogingen wordt te gevaarlijk.

Kennelijk viel het wel mee met die onwil van de omstanders om te helpen. En dat vader Alfred te dik is om zich te bevrijden blijkt ook niet het geval.

Het Pekelder Hoofddiep is, net als alle Groningse kanalen in die tijd, inderdaad een vaart vol stinkend water, afkomstig van de aardappelverwerkingsfabrieken, waar het noorden dan nog vol mee staat. Johannes blijft zich de rest van zijn leven herinneren hoe dat ijzige, stinkende water de auto binnendringt tot het hoog genoeg is om de ruit in te trappen en zich te bevrijden.

‘Mijn schoolboeken, die met mij uit het water gered waren, heb ik nog jaren daarna moeten gebruiken,’ zegt hij in het interview met Opzij. ‘Elke keer dat ik Homerus opensloeg, walmde de stank van het Pekelderdiep me tegemoet.’

Na het ongeluk is er nauwelijks opvang. Ferina en Johannes krijgen valium van de dokter, dat is alles. Johannes herinnert zich vooral de vragen van politie en verzekeringsmensen, aan wie hij moet vertellen wat zijn vaders laatste woorden waren. ‘Dat was een vloek: godverdomme.’

Hij moet het telkens herhalen, zodat de oorzaak van het ongeluk duidelijk is: een ongeluk, geen hartverlamming of zelfmoord. In Opzij: ‘Officiële instanties denken aan alles, vooral aan het slechtste.’ Het blijft een onwaarschijnlijke geschiedenis voor een jongen van zestien. De auto ligt ondersteboven in het donkere, stinkende water en hij behoudt niet alleen zijn helderheid van geest maar weet ook wat hij moet doen en houdt zijn zenuwen in bedwang tot het water zo ver is gestegen dat hij het plan kan uitvoeren, een idee dat ook nog op een theorie uit de ANWB-blad de Autokampioen is gebaseerd. Het wordt ongeloofwaardig door zijn verwijten richting omstanders, ze worden door de krant en getuigen tegengesproken.

Maar Ferina bevestigt zijn verhaal van haar redding. Johannes zit tijdens het ongeluk voorin maar schiet door de klap naar achteren. Daar zegt hij wat ze moeten doen: ‘We wachten tot het raam halverwege onder water is, dan trap ik het in.’ En ook bijnaooggetuige Bruning zegt dat ‘de reddingsactie alleen ging om de derde inzittende, Alfred van Dam’.

Op het ijs zijn helpende handen.

Johannes vertelt het verhaal van het ongeluk zijn leven lang in bijna alle interviews en gesprekken. Het varieert in de hoeveelheid details maar nooit in de opbouw: de auto slipt, hij redt zichzelf en zijn zus, vader verdrinkt.

Het trauma zit diep bij Johannes. Deels komt dat door het taboe dat erop rust binnen de familie. Zijn moeder kan over verdriet slecht praten en de rest van de familie heeft dat trekje geërfd.

‘Moest je nou echt een taxi nemen,’ zegt zijn moeder tegen oudere broer Frits, die zich van Amsterdam naar Oude Pekela heeft gehaast, eerst per trein en verder met de taxi.

Bij die zwijgzaamheid komt schuldgevoel: hij heeft wel zichzelf maar niet zijn vader kunnen redden. ‘Tot vier jaar na zijn dood verweet ik mijzelf zijn dood,’ zegt Van Dam, ‘en had ik nachtmerries van dat smerige water vol ijsschotsen. Totdat ik me realiseerde dat ik mijn vader niet had kunnen redden.’

Daarna is hij er, naar eigen zeggen, ‘overheen’. Hij heeft verdriet gehad over zijn vaders dood maar heeft hem nooit gemist. ‘Hij was er gewoon niet meer.’

Toch duidt het blijven hameren op een gebeurtenis uit het verleden niet op verwerking. Volgens zijn broer en zus heeft het ongeluk hem veranderd, al denkt hij daar zelf anders over.

Het voortdurend terugkomen op het ongeluk vertelt ook iets over zijn blik op de wereld. Hij neemt waar dat niemand kwam helpen, maar ooggetuigen zien een aantal Oude Pekelders het ijs op gaan om Van Dam senior uit de wagen te bevrijden. Met gevaar voor eigen leven.

HOOFDSTUK 2

Een omstreden familiegeschiedenis

1914-1945

Wanneer in mei 1940 de Duitsers Nederland binnenvallen, is Alfred van Dam, woonachtig in Amsterdam, daar beter op voorbereid dan de meeste van zijn landgenoten. Van Dam, cultureel Joods maar wantrouwig tegenover religies, is lid geworden van de Vrijwillige Burgerwacht in Amsterdam en in 1938 aangesteld als onderluitenant van de Infanteriebrigade. Dit na een ‘vrij langdurige en moeilijke officiersopleiding’, schrijft hij in zijn oorlogsdagboek. ‘9/10 van de deelnemers viel in deze cursus af.’

Oorspronkelijk zou Alfred, in 1914 geboren in Groningen, in het bedrijf van zijn vader komen, zoals in die tijd gebruikelijk. Maar vader Abraham is geen geboren ondernemer en in 1929 breekt de crisis uit. Abraham gaat failliet in 1932, zijn zoon moet op zoek naar een andere bron van inkomsten. Alfred heeft het talent dat Abraham ontbeert. Hij begint een agenturenhandel en doet goede zaken in grondstoffen voor matrassen. In mei 1937 maakt hij kennis ‘met haar, die later mijn vrouw zou worden, Margot Hirschberg’.

Na de machtsgreep van Hitler is Margot in november 1933 met haar vader, moeder en zusje Teddy vanuit Duitsland naar Nederland gekomen, met achterlating van alle huisraad en een groot deel van het kapitaal. Haar vader zet met geld van stille vennoten een fabriek in damesconfectie op. De aanstelling van vader Hirschberg is een kort leven beschoren: zijn stille vennoten zetten hem uit de zaak, waarop hij te veel slaappillen neemt en sterft. Margot kan het thuis niet uithouden en gaat zich begin 1935 als ‘zogenoemde chaloets [pionier, JT] voorbereiden op emigratie naar Palestina’. Omdat zij echter niet veel voelt voor een Joodse staat of land – het was haar alleen om een bestaan te doen – heeft het werk nauwelijks haar interesse, en ze keert in 1936 weer naar de ‘moederlijke’ woning terug. Zij het ook met tegenzin. De weduwe Elsa Hirschberg zoekt, met haar andere dochter Teddy, steun bij een Poolse Jood, genaamd Kurt Jacubowski.

De tragische gebeurtenissen staan het levensgeluk van Alfred van Dam niet in de weg. Hij verlooft zich met Margot, zijn zaken bloeien en hij heeft een officiersrang bij de vrijwilligers gekregen: het leven lacht hem toe.

Maar dan komen de Duitsers. Van Dam krijgt, naast zijn agenturenhandel, een bezoldigde functie ‘waardoor hij net voor de oorlog kan trouwen’. Dat klinkt onwaarschijnlijk. Zoals hij zelf schrijft in zijn oorlogsdagboek heffen de Duitsers de burgerwacht meteen na de inval op, dus de bezoldiging van zijn functie kan niet langer dan een paar dagen hebben geduurd. Misschien doelt hij op de betrekking als agent bij de firma Borkent, die hij snel na de inval krijgt. Hoe dan ook heeft hij een betrekking die inkomen verschaft en op 20 juni 1940 wordt zijn eerste kind, Frits, geboren.

Maar de toekomst is onheilspellend. Hoewel de Duitsers zich in eerste instantie netjes gedragen, ook tegen Joden, vertrouwt Van Dam ze niet.

Hij neemt het op zich om bescherming van de Joden te organiseren, al voelt hij zich verre van Joods. ‘Mijns inziens was het Jodendom slechts een godsdienstgemeenschap, gelijk ook in het Oude Testament is te vinden.’ Weliswaar wordt hij na de geboorte van Frits lid ‘van de Joodsche kerk’, maar hij is een fervent tegenstander van het zionisme.

De correctheid van de bezetter tegenover Joden duurt niet lang. Begin 1940 moeten alle Joden zich laten registreren en eind 1940 worden Joodse medewerkers van universiteiten ontslagen. In Amsterdam trekt op 11 februari 1941 een afdeling van de WA, de gewapende NSB-afdeling, naar het Waterlooplein om Joden in elkaar te slaan. Communistische en Joodse knokploegen vechten terug en slaan WA-man Hendrik Koot dood. Daarna gaat het snel. De Duitsers sluiten de Jodenbuurt bij het Waterlooplein af en pakken bij opvolgende razzia’s 400 mannen op. Het leidt tot protesten in het hele land, waaronder de Februaristaking in Amsterdam. Met nietsontziend geweld breken de Duitsers het verzet. Om verdere verstoringen van rust en orde te voorkomen roepen de Duitsers de Joodse Raad in het leven, die verantwoordelijk is voor de gang van zaken in de Jodenbuurt.

Van Dams bescherming van de Joden is niet van de grond gekomen, integendeel. Met afgrijzen ziet hij dat in de Joodse Raad alleen ‘zionisten en nog enkele onbeduidende, merendeels oude, mannetjes’ zitten. Hij doet alle moeite om ‘deze landverraderskliek’ machteloos te maken. Hij stuurt brieven naar kranten en naar de Raad zelf, hij voert gesprekken met afzonderlijke leden, hij verspreidt zelfs ‘illegaal’ een blaadje dat tegen de organisatie is gericht. Maar tevergeefs. De Raad ‘begon zijn landverraderlijke werk met de Joden te verzoeken, al hun wapens, “in welbegrepen eigenbelang”, in te leveren’.

Dan vallen de eerste oproepen om ‘naar Polen te gaan’ op de deurmat. Het is eind juni 1942.

‘Er waren al geruchten over wat er in Polen gebeurde,’ schrijft Van Dam halverwege 1943 in zijn oorlogsdagboek. ‘Mensen die hun eigen graf moesten graven, kinderen die werden vergast in speciale gaskamers.’ Het was reden voor Alfred om onder te duiken.

Ook Van Dams schoonmoeder, Elsa Hirschberg, maakt een noodsprong. Weliswaar leeft ze al jaren samen met Kurt Jacubowski, maar die kan haar niet de schamele zekerheid van het Nederlands staatsburgerschap bieden. Daarom trouwt ze voor de vorm met de vader van Alfred, Abraham van Dam, inmiddels ook weduwnaar. Zo wordt ze officieel Nederlandse en zijn moeder en dochter Hirschberg getrouwd met vader en zoon Van Dam. Het weerhoudt Elsa er niet van met Jacubowski op dezelfde voet voort te gaan.

Op zoek naar een veilig adres neemt Alfred van Dam contact op met de organisatie van ene Van Dijk, die Joden onderbrengt bij Friese boeren. Vooral rijke Joden; de onderduikers moeten soms 1500 gulden per persoon neertellen, maar dan garandeert Van Dijk wel hun veiligheid ‘tot het einde van de oorlog’. De familie Van Dam komt voor minder weg, 1250 gulden, dat is 500 per persoon en half geld voor een kind. In onze tijd zou dat een bedrag van 10.000 euro zijn. Maar Van Dam heeft geld: hij verkoopt vijf aandelen die hij van zijn grootmoeder in Den Haag heeft gekregen.

Het meubilair en ‘kostbaarheden’ brengt hij onder bij de heer Borkent, bij wie hij in dienst is, en de familie gaat op weg. Margots moeder en haar zus Teddy blijven achter in Amsterdam, in een huis met Kurt Jacubowski.

In eerste instantie duikt de familie onder in Epe, op de Veluwe; het duurt even voor Van Dijk een geschikt onderduikadres voor ze heeft gevonden. De omgeving is mooi maar het is er ook gevaarlijk: er zijn veel Duitsers, vanwege de oefenterreinen bij Oldebroek, en er zitten veel onderduikers in de vakantiehuisjes in de omgeving.

In augustus 1942 wordt bekend dat de Duitsers ook Joden ouder dan vijfenzestig jaar afvoeren naar Polen. Van Dam laat zijn vader weten dat hij naar Epe moet komen, maar die wil niet. Een paar dagen later hoort hij dat Abraham is weggehaald. ‘Dat was een hele schrik voor me; ik vrees dat we hem niet meer zullen terugzien.’

Vanwege de riskante omgeving besluit de organisatie van Van Dijk de Van Dams naar Friesland over te brengen.

De tocht is gevaarlijk en bijna gaat het mis. Op het station van Epe vraagt een marechaussee om hun persoonsbewijzen. Van Dam staat ze vol ongemak af. ‘Hij zag onmiddellijk dat ze valsch waren.’ Plotseling komt er een ‘goor individu’ bij hen staan.

‘“Deze meneer is van de NSB,” zegt de marechaussee en wijst op het individu. “Hij heeft mij op u attent gemaakt. Maar deze persoonsbewijzen zijn volkomen in orde.” Hij geeft ze terug aan de Van Dams. ‘“Weest u er maar zuinig op,” zegt hij met nadruk. “Het zijn kostbare papieren.”’

Dat was waar, schrijft Van Dam later. ‘Ze hadden wel Fl. 500 gekost.’

De NSB’er druipt af.

Ze geven hun koffers in depot bij het station, later zal de organisatie van Van Dijk die nabrengen in Friesland. Voor het eerst in een jaar gaan ze winkelen en ze lunchen in het beste en drukste hotel van Epe, ‘zeer goed en zonder bon’.

Later die dag ontmoeten ze een afgevaardigde van Van Dijk die hen op de treinreis naar Friesland zal vergezellen. Leeuwarden is te gevaarlijk, ze reizen door naar het stationnetje van Dronrijp. Daar betalen ze het verschuldigde bedrag van 1250 gulden aan de man van Van Dijk, die hun verzekert dat ze ‘nu vier maanden geen cent hoefden uit te geven voor levensonderhoud’.

Een auto pikt hen op en brengt ze naar boer Hoekstra in De Broek. Daar wacht Van Dijk. Wat hij daar komt doen is onduidelijk. De Broek is vandaag de dag al niet groot, in die tijd is het een stipje. Iedere vreemdeling wordt van verre opgemerkt, en dat kan een geheime organisatie zich niet veroorloven.

Volgens Van Dam klaagt Van Dijk dat een ‘gereformeerde organisatie’ hem ervan beschuldigt diensten aan de Duitsers te verlenen. Allemaal jaloezie, omdat Van Dijk zo hard werkt en de gereformeerde organisatie juist achterblijft.

De onderduikers nemen het niet zo zwaar op, mede omdat de organisatie die hen in Epe had geholpen, ‘ook vaak ten onrechte werd belasterd’. Later blijkt hun vertrouwen een vorm van argeloosheid te zijn geweest.

De Van Dams blijven niet lang op hun eerste onderduikadres in De Broek. Van de ene keuterboer gaan ze naar de andere, allemaal ‘zeer goede menschen’. Een paar weken na aankomst in Friesland zijn ze terechtgekomen bij Brand Wybenga te Reitsum. Daar zoekt Van Dijk hen op. Hij heeft schokkend nieuws: Kurt Jacubowski werkt voor de SD, de Sicherheitsdienst. En, meldt Van Dijk, Elsa Hirschberg en Teddy werken met hem samen. ‘Ook ging Teddy wel eens uit met leden van de Duitse Weermacht.’ Gedrieën plunderen ze Joodse onderduikers en leveren ze die daarna uit aan de Duitsers. ‘Zij zouden zelfs ons niet willen sparen!’ schrijft Van Dam ontzet.

Het verklaart bepaalde eigenaardigheden die Teddy en Elsa hebben vertoond. Zij hadden gezegd dat ze de familie ‘los konden koopen’ uit handen van de Duitsers, als dat nodig was. Dat zou wel het nodige kosten.

Dat ze dat zouden kunnen kwam natuurlijk door die band met Jacubowski. Ook heeft Teddy, volgens Alfreds dagboek, gerommeld met de spullen die de Van Dams in Amsterdam hebben ondergebracht en het kostbaarste bezit, een hangertje met diamanten, meegenomen.

Ieder mens zou gek worden van een dergelijke situatie, maar zeker een actieve man als Alfred van Dam. Hij is afhankelijk van anderen, gedwongen tot nietsdoen omdat zelf handelen levensgevaarlijk kan zijn en moet leven met grote angst voor het verraad door de naasten.

Natuurlijk probeert de familie Van Dam in Friesland bevestiging te krijgen van het verhaal, maar dat valt niet mee. De eerste telefoon bevindt zich pas kilometers verderop in het postkantoor van Burdaard. Een onbekende die zich daar enige malen zal melden valt te veel op. Dat is een risico dat ze niet kunnen nemen.

Maar door een gelukkig toeval komt een Joodse vrouw, ontsnapt uit de Hollandse Schouwburg, onderduiken in het huis van Boskma, waar de Van Dams ook enige tijd zijn ondergedoken. Deze Hetty Frankenhuis heeft na haar ontsnapping uit de Schouwburg een nacht bij de familie Hirschberg en Jacubowski doorgebracht en is daarna naar Friesland gekomen. ‘Uit alles wat zij vertelde,’ schrijft Van Dam, ‘konden wij vrijwel opmaken, dat de dingen, die Van Dijk over hen had verteld, waar waren, al trachtte zij alles voor ons in een rooskleurig daglicht te stellen.’

De oorlog is al bijna afgelopen als hij dit opschrijft; het is geen dagboekaantekening maar een fragment uit zijn ongepubliceerde memoires. En tussen het gesprek met Hetty Frankenhuis en de notities daarover zijn er meer dingen gebeurd. Toch is het een opmerkelijk vage verwoording, terwijl Van Dam er meestal geen doekjes om windt.

Een paar weken na zijn jobstijding komt Van Dijk, die zij vertrouwen, weer langs. Deze keer heeft hij een andere mededeling. Hij neemt plaats in de armoedige huiskamer van de familie Wybenga en zegt: ‘Wanneer denkt U het tweede gedeelte van wat U mij schuldig bent te betalen?’

Van Dam protesteert, werpt tegen dat hij al betaald heeft op 6 augustus, aan de medewerker van Van Dijk. Maar die medewerker is volgens Van Dijk inmiddels krijgsgevangene. Het geld heeft hem in elk geval niet bereikt.

Van Dam kan en wil niet aan het verzoek om bijbetaling voldoen, maar is zich ook zeer bewust van de positie waarin hij zich bevindt. Ze kunnen Van Dijk niet tot vijand maken, ze zijn van hem afhankelijk. Hij heeft een voorstel: Van Dijk zorgt ervoor dat de koffers, die nog steeds niet zijn verschenen, in Friesland zullen arriveren; wanneer de valiezen met de leren jas, wollen dekens en linnengoed arriveren zal Van Dam op zijn beurt de familie Borkent, die in Amsterdam zijn spullen beheert, vragen om die te belenen. Dan heeft hij geld om de rekening te betalen.

Nu ligt de bal in het hok van Van Dijk. Hij verdwijnt. Van Dam, inmiddels wel ongerust, vraagt een kennis in Amsterdam eens te informeren wat er bij de familie in Amsterdam allemaal speelt. Ook wil hij graag weten wat voor man die Van Dijk is, die, zoals onderduikgever Boskma heeft verteld, eigenlijk Vergonet heet.

De kennis in Amsterdam bericht dat er over de familie niets verkeerds te vertellen is en dat hij over Van Dijk niets weet.

Op 11 september arriveren eindelijk de koffers. Wrokkig schrijft Van Dam: ‘Er ontbraken “alleen maar” mijn leeren jas, de dekens en het linnengoed aan.’ Op 18 september vraagt Van Dijk, of Vergonet, om een ontmoeting. Hij heeft nieuws: de familie Hirschberg in Amsterdam is helemaal niet overgelopen. Ze doen zelfs ‘veel nuttig werk’. Alle andere berichten zijn laster. De Van Dams besluiten om Van Dijk ‘voorlopig weer ons vertrouwen te schenken’.

Het lijkt een rare en plotselinge ommezwaai, maar het is tegenwoordig moeilijk voor te stellen hoe het is om verstoken te zijn van informatie. De Van Dams hebben niets anders dan de verhalen van hun onderduikverleners en van Van Dijk, die net zo goed geruchten of verzinsels kunnen zijn. Daarbij hebben ze uren, dagen om de ontvangen berichten te wikken en wegen, rond te draaien in hun hoofd tot ze alles kunnen begrijpen. En dan te moeten realiseren dat je eigen familie je naar het leven staat. Niet een verre neef of een achteroom, maar moeder en zus, die dat alles doen om hun eigen wegvoering te voorkomen.

En de boodschap van Frankenhuis was op meerdere wijzen uitlegbaar. Zij ‘trachtte alles voor ons in een rooskleurig daglicht te plaatsen’, wat niet wijst op een heldere beschuldiging. Van Dam schrijft niet voor niets: ‘konden wij vrijwel opmaken’. Het bericht van de ‘kennis in Amsterdam’ kan een heel ander licht hebben geworpen op de woorden van mevrouw Frankenhuis, nog versterkt door de bevestiging daarvan door Vergonet.

Maar Van Dijk, alias Vergonet, raakt hun vertrouwen daarna snel kwijt. Op 24 september belt Van Dam met de beheerders van zijn verstopte kostbaarheden. Zij vertellen dat Vergonet twee gouden horloges en het tafelzilver heeft opgehaald, zogenaamd in opdracht van Van Dam.

Nu is het wel duidelijk. Ze zijn opgelicht en verkeren in gevaar. Dat vermoeden wordt bevestigd wanneer Vergonet een dreigbrief stuurt. Hij heeft van het telefoontje naar meneer Borkent gehoord. ‘U wordt verzocht dit te staken,’ schrijft Vergonet en: ‘Gevolgen zijn voor uw eigen rekening.’

Van Dam zoekt contact met twee andere organisaties, die hij waarschuwt voor Vergonet. De contactpersoon van de andere organisatie komt met een angstaanjagende mededeling. Vergonet is een oud-onderwijzer die meerdere malen is veroordeeld wegens oplichterij en zedenmisdrijven, waarschijnlijk pederastie. En erger: Vergonet werkt voor de Duitsers! Wanneer de Joden op hun onderduikadressen zijn uitgeplunderd levert hij ze aan de Duitsers uit. Het verhaal dat hij over de Hirschbergs vertelde is zijn eigen verhaal.

Wanneer Alfred van Dam brieven opstelt aan Vergonet, waarin hij dreigt de Duitsers in te lichten als hij niet snel zijn kostbaarheden terugkrijgt, wordt Margot bang dat Vergonet hen door de Duitsers zal laten oppakken. Alfred zelf acht het gevaar nog niet zo groot (naar later bleek terecht); op dit moment is vooral betrouwbare hulp welkom. Gelukkig is daar Johannes de Jong, een boer uit de omgeving en contactpersoon van een andere verzetsorganisatie. Van Dam krijgt al snel vertrouwen in deze stille man en brengt hem van alles op de hoogte. De Jong verklaart zich bereid hun onderdak te bieden, in elk geval voorlopig. Ze vertrekken met stille trom, uiteraard zonder Vergonet of de familie in Amsterdam op de hoogte te brengen van hun nieuwe adres.

Vergonet krijgt zijn vet en Jacubowski ook. Hoewel zij waarschijnlijk samenwerken verschijnt Vergonet op 21 oktober 1943 aan de deur van de familie Hirschberg en Jacubowski. Vergonet heeft een anonieme SD-man bij zich. Wanneer Jacubowski en Vergonet ruzie krijgen, vraag de laatste aan de SD-man om Jacubowski dood te schieten. Hetgeen gebeurt. Niemand weet precies waarom ze onenigheid kregen. De enige getuige, Elsa Hirschberg, zegt na de oorlog niets van het gesprek te hebben opgevangen.

Vijf dagen later liquideert het verzet Vergonet op de Petrus Campersingel in Groningen. Het gezin Van Dam overleeft de oorlog in Friesland en keert in mei 1945 terug naar de hoofdstad.

Over het lot van Abraham van Dam is niets bekend, behalve dat hij niet is teruggekeerd.

Het is een dramatisch verhaal met een relatief goede afloop, maar het is meer. De rol die Elsa en Teddy Hirschberg hebben gespeeld is na de oorlog een bron van ruzie en conflicten binnen de familie. Hebben zij wel of hebben zij niet met Vergonet samengewerkt en zo hun eigen familieleden naar het leven gestaan? Het verhaal van Vergonet staat beschreven in Vogelvrij. De jacht op de Joodse onderduiker van Sytze van der Zee. Hij beschrijft ook hoe Alfred van Dam zijn schoonmoeder en schoonzuster na de oorlog aanklaagt maar die klacht later weer intrekt. Hij verklaart daartoe te zijn gekomen door de rare verhalen van Vergonet. Inmiddels is hij ervan overtuigd ‘dat E. van Dam en Th. Hirschberg integendeel het Nederlandse volk door hun verbinding met de Duitse instanties zeer belangrijke diensten hebben bewezen, waartegenover hem [Alfred van Dam, JT] geen enkele verkeerde handeling bekend is’.

Ook dat is problematisch. Van Jacubowski staat in elk geval vast dat hij fout was. Hebben Elsa en Teddy Hirschberg jaren in een huis gewoond met zo’n man zonder te weten dat en wat hij fout deed? Teddy verscheen samen met Vergonet met enige regelmaat in Friesland om haar familie te zien. Wist zij dan niet van Vergonets praktijken?

Er komen meer brieven en meer klachten over verraad. Ook zouden Teddy en Elsa, na de dood van Jacubowski, een bordeel bestieren in de Johannes Verhulststraat, waar veel Duitse officieren komen. Die zouden ervoor hebben gezorgd dat er geen inval kwam van de SD en dat de dames hun zaken gewoon voort konden zetten. De Hirschbergs verklaren dat zij hun bordeel hielden in overleg met het verzet; de informatie die de vrouwen loskregen was belangrijk. Enkele getuigen bevestigen deze gang van zaken.

Justitie heeft haar vraagtekens bij de zaak. Hoe konden deze Joodse vrouwen over straat zonder Jodenster? Teddy zegt dat ze dat ‘op eigen risico heeft gedaan’. Ze werd gewoon niet gecontroleerd.

De officier-fiscaal schrijft op 30 september 1947 dat de zaak hem ‘zeer dubieus’ voorkomt, dat ‘er verraad mogelijk is’. Maar er is te weinig bewijs, en de officier besluit de zaak te seponeren.

Wat er werkelijk is gebeurd blijft ongewis. Mogelijk hebben Elsa en Teddy Hirschberg een scheve schaats gereden, al is er geen bewijs dat zij het leven van hun familie of dat van andere Joden opzettelijk in gevaar hebben gebracht. Voor het hebben van een bordeel voor Duitsers zijn meer concrete aanwijzingen, en dat is op de keper beschouwd een misdrijf in oorlogstijd.

Aan de andere kant: wat moesten zij dan? De meeste Nederlanders wisten er mogelijk niet van maar onder Joodse burgers was de kennis over de vernietigingskampen aanwezig, getuige ook Alfreds registratie in zijn oorlogsdagboek in 1943: ‘geruchten over wat er in Polen gebeurde’. Elsa en Teddy moesten letterlijk lijf en leden redden. Wie zijn wij dan om te oordelen?

Maar Johannes van Dam was iemand die wel oordeelde.