Het beste van

Maarten van Rossem

Nieuw Amsterdam

Het beste van Van Rossem is een uitgebreide
editie van De draagbare Van Rossem

Eerste druk april 2016

Tweede druk augustus 2016

Derde druk (nieuwe editie) oktober 2018

© 2016 Maarten van Rossem

© 2016 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Samenstelling Geertje Dekkers

Register Yulia Knol

Ontwerp omslag Paul Pollmann

Foto omslag Vincent Boon

NUR 686

ISBN 978 90 468 2453 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de 3e druk 2018 met ISBN 978 90 468 2464 1

www.nieuwamsterdam.nl/vanrossem

Inhoud

Voorwoord Arjen Lubach

Inleiding die geen verantwoording is

Een nieuwe wereld

De Verenigde Staten, 1890-1920

Twee generaties sociologen in Middletown

De Eerste Wereldoorlog

De Amerikaanse buitenlandse politiek, 1920-1941

Adolf Hitler

Een kleine geschiedenis van de atoombom

De verzuiling wordt overschat

Het alledaagse van de jaren vijftig

Rosa Parks

Een keurig compromis

Dallas

De echte revolutie van de sixties

Spoetnik en Flopnik

Vietnam

Is de massacultuur een gevaar?

Politieke industrie van de Amerikaanse verkiezingen

Stompzinnige prestigeprojecten

Het begin van een nieuw tijdperk

Het verleden van het einde der tijden

Deskundigen en risico’s

Alle dagen sportgeleuter

De diplomafabriek

Twee politieke revoluties, van 1994 naar 2008

De moord op Theo van Gogh

Waarom is de burger boos?

Kapitalisme zonder remmen

De Republikeinse radicalisering

Hoe Amerika het IS-monster baarde

Europa heeft de toekomst

Het gaat ons steeds beter

Verantwoording

Voorwoord
Arjen Lubach

Nog vaker dan het hardnekkige misverstand dat hij altijd coltruien draagt, zal Maarten van Rossem moeten weerspreken dat hij van nature een somber karakter heeft. Zijn manier van spreken is naar eigen zeggen juist een teken van weloverwogen woordkeuzes en een poging om tot de perfecte grammaticale constructie te komen. Wat dat betreft is hij voor mij een voorbeeld. Om mensen niet teleur te stellen zeg ik nogal eens zonder nadenken wat er in me opkomt, niet zelden eindigend in een grammaticale of inhoudelijke ravage, met nachtenlang schaamtevol wakker liggen tot gevolg.

Toch wordt Maarten na al zijn pogingen tot opheldering nog altijd opgevoerd als de vereenzelviging van zwartgalligheid en pessimisme. Ik verzeker u: dat klopt niet. Tijdens de ontmoetingen die ik met hem had, werd mij al snel duidelijk dat deze bewering onzin moest zijn. Immers, welke heer van zijn leeftijd zal zich in staat van totale neerslachtigheid met zulk enthousiasme van discussieprogramma, naar boekpresentatie, naar televisiequiz slepen? Een echte zwaarmoedige bejaarde – zijn woorden, niet de mijne – heeft helemaal geen zin in gedoe. Maarten wel. Hij lijkt, ondanks zijn houding in adagissimo, juist goed te gedijen in deze chaos.

Bovenstaande misvatting vind ik echter nóg minder interessant dan de misvatting dat Van Rossem het liefst uitgebreide, maar saaie anekdotes deelt. Natuurlijk heb ik tijdens de opnames van De slimste mens regelmatig gedacht: mag deze slepende uitweiding over de achterneef van Willem van Oranje misschien ook straks, tijdens het diner, dan kan ik nu door met het winnen van dit spelletje. Tegelijkertijd ben ik ervan overtuigd geraakt dat wie naar Maarten luistert, meer leert dan wie niet naar Maarten luistert. En dat kan zeker niet over iedere emeritus hoogleraar worden gezegd.

Dit boek is daar een ultiem voorbeeld van. Van Rossem rijgt eeuwen, landen, ideologieën en stromingen aaneen, zonder dat je als lezer het gevoel krijgt dat de lapjes van de deken losraken. Zijn historische vogelvlucht geeft een bijzondere kijk in het brein van iemand die zowel over feitenkennis als een scherpzinnige opinie beschikt. Van het elektromagnetische veld van Faraday tot de echte revolutie van de sixties, van het Manhattan-project tot het Nederlandse onderwijssysteem, Van Rossems geschreven fascinaties lijken geen beperkingen te kennen.

Ook huidige ontwikkelingen blijven niet onbesproken. ‘Hoe Amerika het IS-monster baarde’ is een onthutsend relaas over het ontstaan van de meest gevreesde terreurgroep van dit moment en de rol die het Westen daar zelf in heeft gespeeld. Wie juist meer wil weten van Van Rossems veelgehoorde persoonlijke kritiek op populisten Pim Fortuyn en Geert Wilders – los van de soundbites die hij her en der op televisie en radio loslaat – kan in dit boek een grondige analyse van het populisme volgens Van Rossem vinden. Opmerkelijk is daarbij dat het fenomeen Geert Wilders op twee manieren wordt ontleed: op het ene moment is Van Rossem een opiniemaker en is het alsof hij met zijn stukken deuken in het heden wil slaan, het volgende moment lijkt het alsof hij Wilders analyseert zoals hij een vergeten Amerikaans staatsman uit de negentiende eeuw zou bespreken: alsof wij het subject al achter ons hebben gelaten en zijn rol er feitelijk niet meer toe doet. Dat getuigt van ultieme vertelkunst. Of de lezer nou zijn mening deelt of al bij voorbaat geïnteresseerd was in het besprokene: Maarten houdt je altijd bij de les.

Inleiding die
geen verantwoording is

Hoe kijkt een schrijver tegen een bloemlezing van zijn eigen werk aan? Voor alle duidelijkheid: die bloemlezing was niet mijn idee en de selectie is niet van mijn hand. Zoals altijd wanneer je eigen werk om wat voor reden dan ook terugleest, zijn er dingen die je goed bevallen en is er ook van alles dat je nu heel anders zou opschrijven. Met wat knip-en-plakwerk in zijn eigen hoofd kan de lezer met behulp van deze stukken – geschreven tussen 1983 en 2014; voor deze uitgave niet geactualiseerd – een soort geschiedenis van de Korte Twintigste Eeuw (1914-1989) samenstellen. Daarbij valt dan wel de nadruk op de Amerikaanse deelname aan de gebeurtenissen.

Wat die twintigste eeuw mogelijk maakte, of het nu de spectaculair groeiende welvaart was of de atoombom, was de explosie van natuurwetenschappelijk onderzoek en de navenante groei van het wetenschappelijk inzicht. Zonder dat inzicht geen nieuwe technologische ontwikkelingen. Nooit eerder of later in de menselijke geschiedenis hebben wetenschap en technologie zich zo snel ontwikkeld als in de negentiende eeuw. Neem een denkbeeldige persoon die in 1825 werd geboren en in 1905 overleed. In zijn geboortejaar leefde de wereld nog met kaarslicht en de postkoets, en was de postduif de snelste communicatiemethode. In zijn sterfjaar kon hij met zijn broer telefoneren over de eigenaardige consequenties van Einsteins relativiteitstheorie.

In de late jaren dertig werd duidelijk dat een atoom gesplitst kan worden en dat daar enorme hoeveelheden energie bij vrijkomen. Dit inzicht in combinatie met de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog produceerde een even bizar als abject fenomeen: de nucleaire wapenwedloop. Decennialang was de waanzin aan de macht en niemand leek een einde te kunnen maken aan de zinloze stapeling van vernietigingswapens.

In Nederland was ik verbaasd over de opkomst en blijvende populariteit van onze eigen variant van het populisme. Zeker, de verschijning van dat populisme kan analytisch prima verklaard worden en het is ongetwijfeld waar dat elke democratie een flinke portie latent populisme in zich draagt, maar toch verbaas ik mij nog praktisch elke dag over de populariteit van opvattingen die zo evident nonsensicaal zijn. Het talent van de mens om te geloven in de meest onzinnige theorieën is minstens even groot als zijn talent voor wetenschappelijk onderzoek.

Sedert ik in de tweede helft van de jaren zestig geïnteresseerd raakte in de Verenigde Staten, hebben mijn opvattingen over die natie een flinke transformatie doorgemaakt, van bewondering, via verbazing en lichte ergernis naar de nu vrij vaste overtuiging dat de Amerikaanse politieke cultuur volkomen disfunctioneel is. Je kunt de Amerikaanse politiek benaderen als puur vermaak, en het was en is vaak genoeg vermaak op hoog niveau, maar de uiteindelijke resultaten voor de modale Amerikaanse burger zijn beduidend minder vermakelijk.

De stukken die je met het allergrootste genoegen hebt geschreven, zijn zelden je beste stukken. Niet voor niets is kill your darlings een bijzonder nuttig adagium. Desalniettemin, mocht u net als ik slechts een zeer beperkte belangstelling voor sport hebben, lees dan vooral ‘Alle dagen sportgeleuter’. Mocht u echter dol zijn op sport, lees het dan ook. Kunt u zich heerlijk ergeren!

Een nieuwe wereld

De moderne tijd – de tijd van vliegensvlugge technologische ontwikkelingen – begon in de negentiende eeuw. Europa industrialiseerde, de telegraaf werd uitgevonden en vervolgens de telefoon. Die ontwikkelingen veranderden de wereld radicaal. Veel mensen denken dat we nu in een bijzondere tijd leven en dat de technische vernieuwing sneller gaat dan ooit. Maar de baanbrekende stappen werden veel eerder gezet. Het begon allemaal in de victoriaanse tijd.

1

Het is maar goed dat de Engelsen de triomf van hun industriële revolutie in 1851 hadden gevierd met de Great Exhibition. Een halve eeuw later hadden zij dat niet meer kunnen doen. Als het gaat om nieuwe technieken en de toepassing daarvan waren zij rond de eeuwwisseling voorbijgestreefd door de Duitsers en de Amerikanen. De Amerikaanse economie was op dat moment ook al veel groter dan de Engelse. De Duitse economie passeerde de Engelse in 1913.

In de tweede helft van de negentiende eeuw werden in een verbazingwekkend tempo de fundamenten voor onze technische beschaving gelegd. Volgens de historicus van de technologische ontwikkeling Vaclav Smil vormen de jaren tussen 1850 en 1914 de grootste discontinuïteit in de menselijke geschiedenis sedert de veel langzamer verlopen landbouwrevolutie. In die jaren begon de elektriciteitsproductie, werd de verbrandingsmotor ontwikkeld, en werden de auto, de telefoon, de radio, het vliegtuig en de lopende band uitgevonden. Tegelijkertijd leerde men hoe op grote schaal staal en aluminium te produceren. De patent- en octrooiaanvragen werden vaak slechts enkele dagen of zelfs uren van elkaar gedaan. De uitvinders struikelden over elkaar in hun inventieve ijver.

Je schijnt met een zekere gewichtigheid te moeten beweren dat de technische veranderingen zich nog nooit in een zo formidabel tempo hebben voltrokken als juist in de huidige tijd. Dat is onzin. In de late negentiende eeuw voltrokken de veranderingen zich in een veel hoger tempo. De techniek waarop ons dagelijks leven nu rust, met uitzondering van de micro-elektronica, dateert uit de laatste drie decennia van de negentiende eeuw.

Vergelijk voor de aardigheid eens het leven van de modale mens in 1800 met dat in 1900, als het althans gaat om de bewoners van West-Europa. Wie daartoe liever een spannend en ondanks zichzelf leerzaam boek wil lezen, neme De graaf van Montecristo van Alexandre Dumas ter hand, een bestseller uit 1844. De avonturen spelen zich af in de vroege negentiende eeuw, een pre-industriële wereld van kaarslicht, rijtuigen en zeilschepen!

De snelle ontwikkeling van de tweede helft van de negentiende eeuw rustte natuurlijk op de veel tragere accumulatie van kennis die was begonnen met de wetenschappelijke revolutie en langzaam vaart had gewonnen in de achttiende en vroege negentiende eeuw. Het was na 1850 alsof de kennisaccumulatie plotseling een kritisch punt had gepasseerd en daardoor zo spectaculair kon versnellen. Laten we daarbij echter niet vergeten dat de telegraaf, ooit eens het victoriaanse internet genoemd, al was uitgevonden in de jaren dertig van de negentiende eeuw. Tal van uitvinders hebben in de vroege negentiende eeuw de richting aangegeven voor de latere ontwikkelingen.

Ik zal er slechts één noemen. Zonder het werk van Michael Faraday (1791-1867) zou de verbazende versnelling van de elektrotechniek enkele decennia later niet mogelijk zijn geweest. In 1821 plaatste Faraday een magneet in een kwikbad en hing daarin een draad. Als hij die draad onder stroom zette, maakte hij een cirkelvormige beweging rond de magneet in het elektromagnetische veld dat door de stroom was opgewekt. Daarmee was aangetoond dat elektriciteit een mechanische beweging kan veroorzaken en was de grondslag gelegd voor de elektromotor. Faraday was een man van het experiment, geen theoreticus.

Ruim veertig jaar na Faradays draaiende draad zorgde James Clerk Maxwell (1831-1879) voor een alomvattende theorie van het elektromagnetisme en zodoende ook voor de start van de moderne fysica. De theorie van Maxwell impliceerde bovendien dat de meeste elektromagnetische golven, anders dan het zichtbare licht, zich onttrokken aan de menselijke waarneming. In 1869 presenteerde Dmitri Mendelejev (1834-1907) zijn periodiek systeem der elementen, dat sedert die tijd in essentie niet is veranderd. Hij voorspelde daarbij het bestaan en de eigenschappen van een aantal op dat moment nog onbekende elementen.

2

Hoewel men in de jaren 1870 dus precies wist wat elektriciteit was, was er nog geen sprake van elektrisch licht, laat staan van de betrouwbare leverantie van elektriciteit zoals we die vandaag kennen. Daarbij zie ik dan af van de koolspitslampen, die waren geïntroduceerd in de jaren veertig, omdat die zeer onderhoudsgevoelig en brandgevaarlijk waren. Tal van uitvinders hadden geworsteld met de gloeilamp. Men wist hoe het moest, maar kon decennia de juiste gloeidraad niet vinden.

In oktober 1879 had Thomas Edison, de belangrijkste Amerikaanse uitvinder die meer dan duizend patenten verzamelde, voor het eerst een lamp geconstrueerd waarvan de gloeidraad van koolstofvezel meer dan tien uur meeging. Was het Edison niet gelukt dan zou het ongetwijfeld op korte termijn iemand anders zijn gelukt. Er waren veel kapers op de kust. De gloeidraad bleef een probleem, tot meer dan dertig jaar later wolfraam werd toegepast.

Edisons genie zat hem niet zozeer in het ontwerp van de eerste min of meer betrouwbare gloeilamp, maar in zijn besef dat je niets aan die lamp had als er niet ook werd gezorgd voor stroomleverantie. Hij zorgde binnen enkele jaren voor een heel systeem van stroomopwekking met behulp van stoommachines en grote dynamo’s, en een stroomnetwerk. Het leverde hem tientallen patenten en al snel forse winsten op. Edison was een groot voorstander van gelijkstroom, maar dat bleek niet de beste oplossing voor het elektriciteitsnetwerk. Dat was wisselstroom.

De belangrijkste figuur op het gebied van de wisselstroomtechniek was Nikola Tesla (1856-1943). Was Edison deels nog een experimenteerder van het oude stempel, de zonderlinge Tesla beschikte over een grondige theoretische kennis en vond Edison maar een prutser. Tesla was de ontwerper van de eerste bruikbare wisselstroommotor in 1887. Heel simpel gesteld is een elektromotor niets anders dan een magneet die in een elektromagnetisch veld draait.

Zo begon binnen een decennium de elektrificatie van de samenleving, die uiteindelijk een maatschappelijke revolutie zou veroorzaken, zowel binnenshuis als daarbuiten. Zonder stroom immers geen ijskasten, stofzuigers, radio’s, tv’s of computers. Hoe essentieel die elektrische stroom is, merkt de moderne mens pas bij de stroomstoringen die tegenwoordig vanwege de privatisering van de elektriciteitsvoorziening aan de orde van de dag zijn. Zonder elektromotoren, die gebouwd kunnen worden in alle maten en soorten en nauwelijks onderhoud vergen, zou een deel van de transportsector en een groot deel van de industriële productie niet kunnen functioneren, en de eenvoudige ventilator die naast mij staat evenmin.

3

De stoommachines die werden gebruikt bij de stroomopwekking werden al spoedig vervangen door stoomturbines. De elegante stoomturbine dient hier vermeld te worden, omdat hij het eindpunt was van de lange weg die Thomas Newcomen bijna twee eeuwen eerder als eerste had betreden. De stoomturbine is uitgevonden door Charles Parsons (1854-1931) in 1884. Let op: alweer de jaren 1880; de verbazingwekkende technische progressie van de tweede helft van de negentiende eeuw lijkt vooral geconcentreerd te zijn in dat decennium. Parsons, zoon van een Engelse edelman, studeerde wiskunde en was vervolgens werkzaam in diverse technische functies. Zijn eerste turbine was van zeer bescheiden afmetingen en dreef een dynamo aan die 10 pk produceerde.

Parsons besloot dat het mogelijk moest zijn gebruik te maken van het hele expansietraject dat stoom die onder zeer hoge druk wordt aangevoerd, doormaakt. De turbine bestaat in feite uit een reeks van turbines achter elkaar. De turbinebladen van die opvolgende turbines zijn steeds zo gevormd dat zij optimaal gebruik kunnen maken van de expansiefase waarin de stoom verkeert. Zo neemt de druk zeer geleidelijk af. Turbines zijn veel efficiënter dan een stoommachine omdat zij gebruikmaken van het gehele expansietraject. Zij hebben bovendien alleen draaiende delen, die geen snelheidsbeperkingen opleggen zoals een zuiger. Een turbine maakt gemakkelijk duizenden toeren per minuut.

Het bleek simpel om Parsons’ oorspronkelijke ontwerp te vergroten. Nog bij Parsons’ leven werden turbines gebouwd die tienduizendmaal zo veel vermogen hadden. Op dit moment zijn er turbines die een vermogen hebben van 2 miljoen pk. Ruim driekwart van alle stroom in de wereld wordt opgewekt met stoomturbines.

Parsons begreep onmiddellijk dat zijn turbine ook zeer geschikt was voor scheepsaandrijving. Hij besloot daarom in 1894 een demonstratieschip te bouwen. Dat werd de Turbinia, aangedreven door drie kleine turbines en drie schroefassen met elk drie schroeven. Tijdens de grote jaarlijkse vlootschouw van 1897 trakteerde Parsons de aanwezigen op een onaangekondigd optreden van de Turbinia; het effect was overweldigend. De Turbinia kruiste met enorme snelheid op en neer, niet te achterhalen voor de marineschepen die haar tot de orde wilden roepen. Zij was met haar maximale snelheid van 64 kilometer per uur verreweg het snelste schip ter wereld.

De marineautoriteiten waren diep onder de indruk. Binnen twee jaar begon de bouw van twee nieuwe schepen die werden uitgerust met turbines. In 1906 werd ook de HMS Dreadnought, het meest revolutionaire slagschip van zijn dagen en de doodschrik van de Duitse marine, uitgerust met Parsons’ turbine. Hoewel stoomturbines dus efficiënter waren dan stoommachines, zijn grote moderne dieselmotoren nog efficiënter. Voor locomotieven was de stoomturbine minder geschikt, omdat turbines op hun best zijn als de belasting zo weinig mogelijk wordt gevarieerd. Wie gedacht mocht hebben dat de stoommachine is verdwenen, behalve in een enkele museale locatie, heeft zich vergist. Hij zit waarschijnlijk te lezen bij elektrisch licht dat door een stoomturbine is geproduceerd.

4

De historische afspraak is dat de eerste auto het werk was van Karl Benz (1844-1925) in 1886. Die eerste auto was een nogal iel ogende driewieler met een relatief moderne viertaktmotor. Het toestel van Benz was zeker niet het eerste voertuig dat motorisch werd voortbewogen, maar het voert hier te ver alle wonderlijke voorgangers de revue te laten passeren. Ook Benz’ viertaktmotor, hoewel van eigen ontwerp, had tal van voorgangers. Aanvankelijk waren verbrandingsmotoren weinig succesvol geweest omdat ze werkten met kolengas dat niet werd gecomprimeerd. Pas toen de benzine ter beschikking kwam (met een 1600 maal zo grote energiedichtheid als kolengas) en men het lucht-benzinemengsel ging comprimeren, konden verbrandingsmotoren worden gebruikt om voertuigen aan te drijven.

Met afstand de meest efficiënte verbrandingsmotor is de dieselmotor, in de vroege jaren negentig uitgevonden door Rudolf Diesel (1858-1913). Net als Parsons was Diesel academisch geschoold en werkte hij vanuit de wetten van de thermodynamica. De efficiëntie van de dieselmotor is gebaseerd op de zeer hoge compressie, meestentijds bijna tweemaal zo hoog als die van een benzinemotor. In het oorspronkelijke ontwerp werd lucht geïnjecteerd, vervolgens zeer sterk gecomprimeerd, waardoor de temperatuur van die lucht zo sterk toeneemt dat de daarna geïnjecteerde brandstof vanzelf ontbrandt. Een diesel heeft grote voordelen, hij is 15 procent efficiënter dan een benzinemotor, gaat veel langer mee en de brandstof is niet makkelijk brandbaar. Waarom dieselmotoren door de Nederlandse fiscus worden gestraft, is een raadsel.

Aanvankelijk ging het niet hard met de ontwikkeling van de autotechniek. De beslissende doorbraak van de auto naar de status van een massaconsumptieartikel was de even simpele als solide T-Ford, een ontwerp uit 1908, dat vanaf 1913 op een lopende band werd geassembleerd. Dat leidde tot zo’n enorme vergroting van de productiviteit dat Ford de prijs van de T-Ford aanhoudend kon verlagen. Tussen 1908 en 1927 werden er 15 miljoen gebouwd.

5

Ook voor de communicatietechnologie waren de laatste decennia van de negentiende eeuw beslissend. In de jaren zeventig werkte Alexander Graham Bell (1847-1922) aan de verbetering van de telegraaf en vond daarbij in 1876 de telefoon uit, waarbij de menselijke stem wordt omgezet in een elektromagnetisch signaal. Overigens waren velen zo tevreden met de telegraaf dat zij het nut van de telefoon niet inzagen. In 1886 ontdekte Heinrich Hertz (1857-1894), uitgaande van de theorie van Maxwell, langs experimentele weg het bestaan van wat later radiogolven zouden worden genoemd.

Tien jaar later patenteerde Guglielmo Marconi (1874-1937) een draadloze telegraaf, waarmee hij in 1901 de Atlantische Oceaan wist te overbruggen. Daarvoor kreeg hij in 1909 de Nobelprijs. De essentiële ontdekkingen waren eigenlijk het werk van Tesla, maar de handige Marconi ging met de eer strijken. Radio, tv en radar waren toen niet ver weg meer. Pas in 1943 kreeg Tesla alsnog de patenten toegewezen.

Hoewel de eerste foto al in 1826 was gemaakt, bleef de fotografie een traag en bewerkelijk proces tot George Eastman (1854-1932) in 1888 zijn handzame Kodak-camera patenteerde, die niet al te lange belichtingstijden had en rolfilm gebruikte. Zo kan ik nog wel even doorgaan. De eerste zetmachine, het werk van Ottmar Mergenthaler (1854-1899), kwam in 1886 in bedrijf. De film had vele vaders, maar in 1900 waren er al tal van filmtheaters. Edison vond de fonograaf uit, maar de grammofoon van Emile Berliner (1851-1929), met schellakplaten, was veel handiger. Zijn eerste patent was van 1887.

De Flyer van de gebroeders Wright maakte zoals bekend zijn eerste korte vlucht in 1903 en zes jaar later vloog Blériot al over het Kanaal. De gebroeders Wright waren van oorsprong fietsenmakers en fietsenmakers hebben een verrassend belangrijke rol gespeeld in de mechanische revolutie van deze jaren. Het is daarbij ronduit verbazingwekkend dat de fiets, toch op het eerste gezicht een vrij simpele constructie, zijn huidige vorm pas kreeg in 1885.

6

Ten slotte nog aandacht voor een drietal basisprocessen die de grondstoffen leverden zonder welke de technische en latere demografische explosie niet mogelijk zouden zijn geweest. Nog halverwege de negentiende eeuw was de staalproductie ambachtelijk en dus kleinschalig. Er werd veel meer gietijzer geproduceerd, maar dat was vanwege zijn breekbaarheid nauwelijks geschikt voor complexe constructies waar spanning op stond. Die breekbaarheid was het gevolg van een te hoog gehalte aan koolstof. Het was dus zaak tijdens het productieproces de koolstof uit het ruwe ijzer te halen.

De eerste die daar een procedé voor ontwikkelde was Henry Bessemer (1813-1898). Hij blies lucht door het gesmolten metaal. Aanvankelijk werkte dat nauwelijks, maar na veel geëxperimenteer was het mogelijk op grote schaal, en dus goedkoop, staal te produceren. Dat maakte onder andere de staalskeletbouw mogelijk, en zonder staalskeletbouw geen wolkenkrabbers.

Aluminium is het meest voorkomende metaal in de aardkorst, maar aan het begin van de negentiende eeuw was het onbekend, omdat het alleen in verbindingen voorkomt. Na de ontdekking van het pure metaal duurde het nog decennia voor het elektrolytische proces was ontwikkeld waarmee de productie op grote schaal mogelijk werd. Moderne vliegtuigen en andere constructies waarbij gering gewicht een belangrijke voorwaarde is, zouden zonder aluminium niet mogelijk zijn. Een Boeing 747 bevat ongeveer 100 ton aluminium.

Een aanzienlijk deel van de huidige wereldbevolking, men denkt zo’n 20 procent, zou de hongerdood sterven zonder de technisch-wetenschappelijke ontdekking die nu als laatste aan de orde komt. In de loop van de negentiende eeuw was er een nijpend tekort aan meststoffen ontstaan. Planten hebben stikstof nodig om eiwit te kunnen produceren. Hoe kon men aan de dringend noodzakelijke, grote hoeveelheden stikstof komen? Aangezien onze dampkring voor 80 procent uit stikstof bestaat, zou de fabricage van stikstofverbindingen geen groot probleem moeten zijn. Het stikstofmolecuul N2 reageert onder normale omstandigheden niet met andere stoffen. Tijdelijk werden er in Zuid-Amerika enorme hoeveelheden guano, of vogelpoep, afgegraven teneinde te voorzien in de noodzakelijke stikstofverbindingen. De voorraden vogelpoep waren echter eindig. De Duitse chemicus Fritz Haber (1868-1934) vond in 1909 een procedé uit waarbij onder zeer hoge druk en met behulp van een katalysator ammoniak op industriële schaal kon worden vervaardigd. Dat heet het Haber-Boschproces, omdat Carl Bosch (1874-1940) de ontwerper en bouwer van de noodzakelijke industriële apparatuur was. Zowel Haber als Bosch kreeg voor zijn werk de Nobelprijs. Volgens dit proces wordt tegenwoordig 100 miljoen ton synthetische ammoniak per jaar geproduceerd.

Zo groeide tussen 1860 en 1914 in verbluffend tempo werkelijk een nieuwe wereld. Aanvankelijk alleen in West-Europa en de VS ontstond een industriële, sterk gemechaniseerde samenleving, die volledig afhankelijk was van een zeer hoog niveau van energieconsumptie. In eerste instantie op basis van kolen, in de loop der decennia echter steeds meer op basis van olie, omdat olie een tweemaal zo grote energiedichtheid heeft dan kolen en bovendien veel makkelijker te transporteren valt.

Het fundament van die gemechaniseerde wereld is in de afgelopen honderd jaar nauwelijks veranderd. Tussen 1860 en 1914 ontdekte men hoe de wereld in elkaar zat. Einstein koesterde in zijn studeerkamer portretten van Newton, Faraday en Maxwell. Een zo koortsachtige inventiviteit als in die jaren zal zich nimmer meer voordoen, omdat de wereld nog steeds op dezelfde manier in elkaar zit. Nog eenmaal voor de scherpte: de technische afstand tussen het Rome van 100 na Christus en 1800 is kleiner dan de afstand tussen 1800 en 1900. De negentiende eeuw was en is de meest wonderbaarlijke eeuw uit de menselijke geschiedenis.

De Verenigde Staten, 1890-1920

De technische vernieuwingen uit het vorige hoofdstuk veranderden Amerika in enkele decennia van een land van boeren in een industriële natie. Door de industrialisering namen de welvaart en het comfort enorm toe. Dat is een zegen geweest. Tegelijkertijd liet het kapitalisme zich van zijn lelijke kant zien. Grote bedrijven maakten concurrenten het bestaan onmogelijk en behandelden hun arbeiders abominabel. Toch bleven Amerikanen geloven in het sprookje dat er in de VS kansen waren voor iedereen. En dat doen ze, geheel in strijd met de werkelijkheid, tot op de dag van vandaag. Eigenlijk is het een verschrikkelijk land.

Tussen het einde van de Burgeroorlog en het begin van de Eerste Wereldoorlog veranderden de Verenigde Staten van een overwegend agrarisch in een overwegend industrieel land. Een gloednieuw transport- en communicatiesysteem bond de verschillende onderdelen van de enorme natie voor het eerst samen in een werkelijk nationaal kader. De dorpen en kleine steden die, levend op het seizoensritme van de landbouw, de ruggengraat van de natie gevormd hadden, verloren hun zelfstandigheid aan een economisch bestel dat met hun lokaal bepaalde belangen geen enkele rekening hield. Omdat de voorwaarden zo gunstig waren, verliep de industrialisatie in de Verenigde Staten adembenemend snel. Grondstoffen leken aanvankelijk onbeperkt voorradig en goedkope arbeidskrachten stroomden zowel van het Amerikaanse als van het Europese platteland in enorme aantallen toe. De afmetingen van de Amerikaanse markt maakten massaproductie en moderne distributiemethoden al in een vroeg stadium van de industriële ontwikkeling mogelijk en noodzakelijk. Het opvallendste effect van de industrialisatie was de explosieve groei van de steden. In de laatste decennia van de negentiende eeuw nam de stedelijke bevolking met meer dan 6 procent per jaar toe. In 1900 vormden de stadsbewoners al 40 procent van de Amerikaanse bevolking, twee decennia later waren zij in de meerderheid. Deze stormachtige ontwikkeling had in de agrarische sector minstens even dramatische gevolgen. De transportrevolutie en de sterke mechanisering van vooral de graanverbouw dwongen de boeren tot commercialisering en specialisatie.

Op de korte termijn zijn de effecten van een snel verlopend industrialisatieproces onveranderlijk onaangenaam, pas na enige tientallen jaren kondigen zich meestal de eerste positieve resultaten aan. De Verenigde Staten waren op deze regel geen uitzondering. Hoewel enkelen snel en spectaculair rijk werden en een iets groter aantal in het nieuwe bestel een mooie carrière maakte, was er voor de overgrote meerderheid voornamelijk ellende weggelegd. De nieuwe stadsbewoners waren, of ze nu van het Amerikaanse of het Europese platteland afkomstig waren, oorspronkelijk dorpsbewoners en hun veranderde omgeving gaf hun een sterk gevoel van ontheemding. Bij de Europese immigranten, van wie er tussen 1880 en 1914 meer dan 16 miljoen werden aangevoerd, was dit gevoel des te sterker omdat zij de taal van hun nieuwe vaderland niet spraken. De woonomstandigheden in de steden waren onaangenaam. De immigranten werden dicht opeengepakt in gammele, duistere appartementen waar zelfs minimale voorzieningen ontbraken. Even onaangenaam waren de arbeidsomstandigheden; er moesten voor een karig loon weken van meer dan zestig uur gemaakt worden. Ondanks de sterke economische groei nam het reële uurloon in de periode 1890-1914 nauwelijks toe. Door de herhaaldelijk optredende recessies kwam praktisch elke arbeider weleens plotseling op straat te staan. Werkloosheid, zelfs met goede sociale voorzieningen al niet aangenaam, was in de Verenigde Staten in de late negentiende eeuw een ramp. Op zijn best was er, om de ergste nood te lenigen, wat particuliere liefdadigheid.

Zo kunnen we concluderen dat de resultaten van het industrialisatieproces in de Verenigde Staten paradoxaal waren. Aan de ene kant was de natie, die uit een reeks van losse onderdelen had bestaan, nu uitgerust met een nationaal, geïntegreerd economisch systeem. Aan de andere kant was er, zowel in de industriesteden als op het platteland, sprake van chaos en desintegratie. De steden groeiden ordeloos, in de industrie was er sprake van een door niets of niemand getemperde strijd van allen tegen allen en op het platteland gingen oude zekerheden onherroepelijk verloren. Voor iedereen zichtbaar namen in het laatste kwart van de negentiende eeuw de sociale tegenstellingen toe. Het nieuwe industriële bestel gaf de Verenigde Staten een duidelijker klassenstructuur en, vooral in de jaren negentig, ook een flinke dosis klassenstrijd. Voor veel Amerikanen, die de historische betekenis van de Verenigde Staten juist zagen in het democratische en egalitaire karakter van de nationale cultuur, leek daarmee de essentie van de natie bedreigd te worden.

Voor zover dat in haar beperkte vermogens lag, bevorderde de overheid de industriële ontwikkeling. Tarieven beschermden de Amerikaanse industrie tegen de meer volwassen buitenlandse concurrentie en de wet werd zo geïnterpreteerd dat de werkgevers op praktisch elk terrein geheel hun gang konden gaan. Wat de negatieve neveneffecten van de economische transformatie betreft zat de overheid zowel op lokaal als op federaal niveau vrolijk bij de pakken neer. De in deze jaren dominante ideologie schreef voor dat de overheid zich overal buiten moest houden. De ontwikkeling van het overheidsapparaat was met de ideologische voorschriften geheel in overeenstemming. De federale overheid was zo gebrekkig uitgerust dat zij, zelfs als zij wat nuttigs had willen doen, daartoe niet in staat geweest zou zijn. De politiek was nog sterk lokaal gebonden en de president was meestal een beschaafde heer die bij gelegenheid wel een mooie toespraak kon houden, maar die als leider van de natie zonder veel betekenis was.

Gezien deze ideologisch gefundeerde lethargie van de overheid was het onvermijdelijk dat de verschillende maatschappelijke belangengroepen zelf zouden gaan proberen orde op zaken te stellen, in de allereerste plaats door zichzelf zo goed mogelijk te organiseren. Was dat eenmaal gebeurd, dan naderde snel het moment waarop de belangengroepen zouden gaan proberen de overheid ten behoeve van hun eigen belangen tot grotere activiteiten te prikkelen. In de halve eeuw die ligt tussen de sociale en economische problemen van de jaren negentig en het einde van de jaren dertig werd het Amerikaanse politieke bedrijf beheerst door de pogingen van de verschillende belangengroepen om, soms in samenwerking met de overheid, soms strijdend tegen de overheid, de nieuwe industriële samenleving een functionerende institutionele orde te geven, waarin aan de deelnemende groepen op zijn minst een minimum aan sociale zekerheid en economische continuïteit geboden werd. Het eindresultaat van dat politieke proces was een ingewikkelde symbiose van een groot aantal belangengroepen en een sterk in omvang en daadkracht toegenomen overheid.

De eerste belangengroep die zich effectief organiseerde en ook de eerste belangengroep die de tentakels van haar invloed naar de politiek uitstrekte, was natuurlijk die van het bedrijfsleven, de belangengroep die de nieuwe samenleving zelf veroorzaakt had en die het maatschappelijk toneel nog tientallen jaren zou beheersen. Het bedrijfsleven was er alles aan gelegen een einde te maken aan de onzekerheid en instabiliteit die veroorzaakt werden door de moordende concurrentie. Hoe gaarne ondernemers ook spreken over de zegeningen van de vrije markt, zelden voelen zij er iets voor werkelijk onderworpen te zijn aan het dictaat van de vrije markt. Vandaar dat in de jaren tachtig en negentig een begin gemaakt werd met de spectaculaire schaalvergroting van de Amerikaanse onderneming. Sterke bedrijven kochten hun concurrenten op of elimineerden die met minder frisse methoden. Aan het einde van zo’n concentratieproces beheerste vaak één enkele onderneming een hele bedrijfstak. Vanzelfsprekend kon een dergelijke onderneming dan zonder moeite de prijzen en de arbeidsvoorwaarden in de bewuste bedrijfstak dicteren. Een haast even goed functionerende variant op de monopoliepositie was en is het oligopolie, waarbij een klein aantal zeer grote bedrijven het spel in de bedrijfstak dicteert, meestal aangevoerd door de zogenoemde marktleider. Deze constructies, die de vrijheid van de vrije ondernemingsgewijze productie zodanig beperken dat de ondernemer geen opvallende risico’s loopt, werken tot op de dag van vandaag op zeer bevredigende wijze. Dat de schaalvergroting in het bedrijfsleven ook de efficiëntie van de productie kon opvoeren, was voor de Amerikaanse ondernemers nooit meer dan een bijkomend voordeel.

In hun organisatiedrang werden de ondernemers geassisteerd en in veel gevallen gedomineerd door de grote New Yorkse bankiers die de ingewikkelde aandelentransacties die bij de concentratie noodzakelijk waren, voor hun rekening namen. Om met een minimum aan financiële middelen een maximum aan ondernemingen te controleren bedacht een advocaat van Rockefellers Standard Oil Company de holding company. Een dergelijke houdstermaatschappij oefent zelf geen bedrijf uit maar bestuurt een reeks van andere ondernemingen die zij beheerst door het bezit van een kleine meerderheid of een beslissende minderheid van hun aandelen. Alleen in de staat New Jersey was het sinds 1889 toegestaan dergelijke holding companies te organiseren, vandaar dat vrijwel alle Amerikaanse reuzenondernemingen in die staat geregistreerd stonden. De spectaculairste consolidatieoperatie, waarbij in feite een van de belangrijkste bedrijfstakken in één slag in een monopolie werd veranderd, vond in 1901 plaats. De grootste onder de grote bankiers, J.P. Morgan, bracht toen 158 ondernemingen, waaronder de twee omvangrijkste geïntegreerde staalfabrieken van de wereld, onder één dak in de United States Steel Company. De vorming van United States Steel, op dat moment het grootste bedrijf ter wereld, was het magistrale slotakkoord van de concentratietendens in de Amerikaanse industrie. Omstreeks de eeuwwisseling beheersten reuzenfirma’s ruim 50 procent van de totale productiecapaciteit. Dat percentage is sinds die tijd niet of nauwelijks veranderd.

In vergelijking met de grote industriële ondernemingen waren alle andere belangengroepen, de vakbeweging, de boerenorganisaties en de verontruste burgers, betrekkelijk machteloos. Enigszins simplificerend zouden we de politieke hervormingsbewegingen in de Verenigde Staten aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw kunnen zien als de meestal niet vereende pogingen van de andere belangengroepen om de dreigende maatschappelijke almacht van het grootschalige bedrijfsleven te voorkomen. De leden van al die andere belangengroepen waren van mening dat het egocentrisch gigantisme in de industrie een einde dreigde te maken aan wat zij beschouwden als de essentie van de Amerikaanse samenleving: gelijke kansen voor eenieder om er naar eigen vermogen het beste van te maken. Wat voor kansen had de kleine onderneming als de grote ondernemingen zich schuldig maakten aan systematische concurrentievervalsing? Wat moest de zelfstandige boer doen als het spoorwegoligopolie de tarieven manipuleerde? Wat voor gelegenheid had de individuele burger om voor zichzelf te beginnen als de economie meer en meer tot een gesloten systeem gereduceerd werd? Uit naam van een pure laisser-faire-ideologie, die naar zij dachten de Verenigde Staten groot gemaakt had, wensten allen een herstel van het marktmechanisme, opdat boeren, arbeiders en burgers hun economische zelfstandigheid, hun ware Amerikaanse geboorterecht, weer terug konden krijgen. Zo was bijvoorbeeld de vroege Amerikaanse vakbeweging tegen het werken in loondienst en tegen het idee van de klassenstrijd omdat zij vond dat iedere Amerikaan en dus ook iedere arbeider zelf ondernemer moest kunnen zijn. Toch was de vakbeweging een van de eerste belangengroepen die het herstelconservatisme vaarwel zeiden en zich schikten in de nieuwe industriële orde. Nadat de oude organisaties in de jaren tachtig hun betekenis hadden verloren, werd in 1886 de American Federation of Labor opgericht, die zich onder leiding van de realistische sigarenroker Samuel Gompers ten doel stelde de lonen en de arbeidsomstandigheden van de geschoolde arbeiders te verbeteren.

Aangezien de verschillende groepen die zich tegen de organisatorische schaalvergroting teweerstelden bij lange na niet machtig genoeg waren om op zichzelf een voldoende tegenwicht te zijn tegen de grote ondernemingen, waren zij wel genoodzaakt de hulp van de federale overheid in te roepen. Een eerste poging daartoe vormde de Interstate Commerce Act, die in 1887 door het Congres werd aangenomen. Die wet creëerde een federale commissie die toezicht moest houden op, en, in het geval van malafide praktijken, moest ingrijpen in de tarieven van de spoorwegmaatschappijen. Het bleef voorlopig bij goede bedoelingen omdat de mogelijkheden van de commissie beperkt waren en door conservatieve rechterlijke uitspraken nog verder beperkt werden. Een tweede poging, veel algemener van aard, om de machtsconcentraties in het bedrijfsleven aan te tasten was de Sherman Antitrust Act van 1890. Ook deze wet bleef zonder effect door een combinatie van federale onmacht en conservatisme van de rechtsprekende macht. Er is natuurlijk alle reden om ons vrolijk te maken over deze wat naïeve pogingen het onvermijdelijke tegen te houden. Toch zou ons dat misschien uit het oog doen verliezen hoe opmerkelijk deze Amerikaanse pogingen waren om de concentratietendensen in het bedrijfsleven te bestrijden. In Europa is van dergelijke wetgeving nooit sprake geweest. Dit verschil duidt aan hoe krachtig in de Verenigde Staten het pre-industriële waardenpatroon verdedigd werd.