Madame Jeanette

Mireille Geus

Madame Roman

Jeanette

Nieuw Amsterdam

De auteur ontving voor dit boek een projectsubsidie
van het Nederlands Letterenfonds

© Mireille Geus 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld (meisje) © Arcangel / Peggy Saffrie

Foto auteur © Quintalle Nix

NUR 301

ISBN 978 90 468 2477 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 468 2476 4

Voor Lenny

here is the deepest secret nobody knows
(here is the root of the root and the bud of the bud
and the sky of the sky of a tree called life; which grows
higher than soul can hope or mind can hide)
and this is the wonder that’s keeping the stars apart

i carry your heart(i carry it in my heart)

E.E. Cummings, “[i carry your heart with me(i carry it in]”

1984

1

Helaas verheugde ik me op de crematie van mijn opa. Hij stierf een paar dagen geleden, tien jaar na mijn moeder.

Natuurlijk fluisterde een stem in mijn hoofd het tegendeel. Maar ik was opgewekt, omdat het me de kans gaf mijn broer en mijn zus weer te zien, na al die jaren. Ik moest ze dringend spreken.

Op de dag van de crematie kleedde ik me zorgvuldig aan. Naar het schijnt communiceer je via kleding, meer dan je lief is. Van mijn vriendin Karlijn mocht ik een zwarte jurk lenen, zo’n op het eerste gezicht eenvoudig ding tot net over de knie, dat peperduur was. Iedereen die er verstand van had, zag dat in één oogopslag en de rest zou mijn kleding ‘passend’ vinden.

Mijn afro zat perfect, mijn nagels waren gelakt, mijn pumps pasten bij mijn jurk.

Mijn broer was er niet. Mijn zus wel, ze zag me binnenkomen, ik merkte het aan hoe ze met haar hoofd deed. Na al die jaren kon ik haar lichaamstaal nog steeds moeiteloos lezen en een gevoel van heimwee overviel me.

Tijdens de dienst beeldde ik me in dat ik de uitgeblazen adem van mijn zus inademde en ik werd duizelig. Daarna stelde ik me voor dat we dezelfde zuurstof deelden. Dat ging beter.

Er waren minder mensen dan ik had verwacht. Minder mensen dan toen bij mijn moeder. Het vervulde me met een vreemd gevoel van tevredenheid; het klopte. Mijn opa was oud geworden, mijn moeder niet.

De kist was gelukkig gesloten. Mijn zus stapte naar voren en nam het woord. Haar stem was dieper dan ik me herinnerde. Ze was slank, op het magere af. Onze Surinaamse moeder zou haar extra eten hebben gegeven, geen dochter van haar hoefde er zo uit te zien.

‘Mijn opa was een geweldige man,’ begon ze. Ze bleek haar toespraak te hebben opgebouwd rondom één zin, net als de beroemde toespraak van Martin Luther King. Waar hij ‘I have a dream’ herhaalde, herhaalde zij ‘Mijn opa was een geweldige man’. Het was ontroerend. Mensen depten hun ogen, andere lieten hun tranen rollen; ze liepen in de boorden van hun nette jasjes en bloesjes.

Onze moeder zou trots op haar zijn geweest en na de plechtigheid wrong ik me door de menigte heen naar haar toe.

‘Goed verhaal.’

Haar wenkbrauwen waren zeer dunne streepjes; ze trok die dunne streepjes op.

‘Onze moeder had het mooi gevonden.’ Mijn blik was licht uitdagend.

‘Het is goed dat jouw vader zich hier niet heeft laten zien,’ beet ze me toe.

‘Ik zie hem ook nooit meer,’ antwoordde ik snel, ‘al jaren niet.’ Precies twee jaren waren het, sinds mijn zeventiende. Ontzettend fijn om dat eindelijk aan haar te kunnen vertellen.

‘Want?’ Weer die dunne streepjes.

‘Het leven is makkelijker zonder hem.’ zei ik zonder nadenken.

Er trok een glimlach over haar gezicht, minimaal en kort, maar toch voelde het alsof ik zojuist de hoofdprijs van wat dan ook had gewonnen.

‘Ik wil je graag weer eens zien, we moeten praten,’ zei ik, roekeloos geworden. ‘Zullen we afspreken?’ Opeens was er een smekende ondertoon in mijn stem geslopen en niet alleen in mijn stem, ook in mijn blik.

‘Volgende week,’ zei ze, ‘zelfde dag, op de Overtoom, ter hoogte van de manege zit een café, acht uur.’

Ze wist dat ik het adres kende, we hadden er samen niet ver vandaan gewoond, nee sterker, er jarenlang dezelfde slaapkamer gedeeld.

‘Goed,’ zei ik en terwijl ik bij haar wegliep, mijn jas zocht en vertrok, klotste de blijheid tegen de binnenkant van mijn huid. Deze ontmoeting was precies wat ik nodig had. Gelukkig was ik goed opgevoed en liet ik daarom geen ‘joehoe’ horen toen ik de deur van het crematorium te hard sloot.

2

De week erna was ik ruim voor het afgesproken tijdstip op de Overtoom en zocht het café dat ze moest bedoelen. Al was er vlak bij de manege op de Overtoom niets te vinden wat op haar omschrijving leek. Meer richting het centrum wel en verder richting de Zocherstraat ook, hoewel de eerste gelegenheid meer een restaurant was en de tweede eerder een buurtkroeg met dito sfeer.

Ik pendelde rond achten tussen beide plekken. De eerste twintig minuten hield ik hoop. Misschien was ze iets later; ze kon me natuurlijk niet bereiken. Ik zou wachten.

Daarna dacht ik steeds als ik op de ene plek was dat zij op de andere plek wachtte.

Uiteindelijk liep ik de steeg in naar de feitelijke manege, want misschien was ze daar? Rende terug naar het restaurant op de Overtoom, omdat het me bij nader inzien sterk leek dat ze het bruine haveloze buurtcafé bedoelde.

Rond negenen wist ik niet meer wat ik moest doen. Zat ze ergens anders? Was ze verhinderd? Had ze me in de maling genomen?

We hadden al jaren geleden dit gesprek moeten voeren, maar vanavond was ook goed. Ik had haar nodig om de gaten in mijn herinnering op te vullen. Ze waren te groot om eromheen te leven. Wat als ze nu echt niet kwam? Wie zou er nog meer op redelijke termijn dood kunnen gaan, waar we beiden voor zouden worden uitgenodigd? En waar we ook alle twee naartoe zouden gaan?

‘Hallo,’ zei een jongeman met verzorgd lang kroeshaar, die ik vanaf het eerste moment al achterin had zien zitten. ‘Leonora?’

Ik liep naar hem toe. ‘Ja?’

‘Zus van Felicia?’

Ik knikte.

‘Kom zitten,’ zei hij en hij schoof naast zich een stoel naar achteren. Hij stak zijn hand uit. ‘Henri,’ zei hij. ‘Aangenaam.’

Hij legde uit dat Felicia helaas niet kon komen, maar dat ze hem had gevraagd hiernaartoe te gaan en met mij te praten.

Al snel bleek dat hij niets wist van onze geschiedenis. Hij kende Felicia uit het uitgaansleven en hij wilde haar. Zij hield af.

Ik wist zeker dat hij ook in mijn leven een passant zou zijn. Onbelangrijk.

Toen hij nog voor het tweede drankje zijn hand over die van mij heen legde en zei: ‘Je hebt mooie handen’, stond ik resoluut op. Mijn stoel viel. Een paar mensen keken op. Hij greep die stoel lacherig vast en zette ’m rechtop, wilde mij er weer op trekken.

Eenmaal buiten liep ik in een waas naar de Zocherstraat, mijn ouderlijk huis, keek naar boven, er brandde licht, weinig, maar toch.

Naar boven starend mompelde ik: ‘Ik ben nog steeds alleen.’

1999

1

25 november 1999

Liefste,

Denk aan een erg scheldwoord; heb je er één in gedachten? Neem er dan één die nog erger is, dat ben jij.

Het is kwart voor drie ’s nachts. Ik kan niet slapen, want ik lig zo graag wakker om te denken aan dat je vier dagen geleden belde en aan wat je toen zei. Dat je het telefonisch uitmaakte op een voor mij feestelijke dag. Die dag had ik een geweldige domeinnaam gekocht en eten besteld voor ons tweeën bij die dure Chinees. Dat weet jij allemaal niet.

Uit het keukenraam, op de galerij, zocht ik je afro, maar nee, je was te laf om zelf te komen, om in mijn gezicht te zeggen dat je wilde stoppen met ons. En wel nu meteen. Hoor je me ‘lafbek’ zeggen? Over de reden voor het uitmaken begon je in eerste instantie onverstaanbaar te zwetsen. Je wachtte zo lang met antwoord geven op mijn waarom, dat ik zeker wist dat je ging zeggen dat het een vergissing was, een grapje, dat je eigenlijk met me wilde trouwen. Maar je hervond je zwakke stem en lispelde iets over een thuisgevoel, dat je dat miste bij mij.

Ik wilde lachen, dacht nog steeds dat het komisch bedoeld was, maar ik vroeg toch maar: thuisgevoel? Je gaf geen antwoord maar stelde een vraag: weet je nog die keer dat we onze relatie een cijfer gingen geven?

Dat was niet moeilijk om me te herinneren, want je stak een dolk in mijn rug toen ik me veilig voelde vlak na onze geweldige seks. Een zes gaf je. Nu zei je dat je toen had gelogen. Het was een vijf. Je kon niet voor een vijf gaan, dat begreep ik toch wel? Dat beaamde ik. Stom van me.

Je vatte samen dat ik nergens voor deugde, maar dat er twee grote dingen waren boven op die tienduizend kleine dingen die ons de das hadden omgedaan. In plaats van goed te luisteren zag ik ons staan met een lange das om ons heen geslagen. Het zag er geweldig uit. Ik kan me dus nog maar één ding herinneren: dat ik niet kan koken. Dat ik altijd eten bestel. Dat is natuurlijk een misdaad, ook al vond je het in het begin stoer van me.

Je verwachtte zeker dat ik je zou missen? Je dacht waarschijnlijk dat ik dat nummertje ‘Miss You’ opzette en hele dagen zou meejanken? Dat zou te veel cliché zijn. Te veel eer ook. Nou goed, misschien heb ik het na je telefoontje één keer keihard gedraaid, of twee. Maar dat het liedje over ons gaat, over mij, dat ik huilde? Ik hou gewoon veel van de Stones.

De afgelopen dagen maakte ik schoon, ik kon niet stoppen. Na het schoonmaken gooide ik veel weg, allereerst al jouw spullen, truien, broeken, dure dassen, boeken, je haarborstel, alles weg op je peperdure laarzen na, daarna veel spullen van mezelf, ik heb niet zoveel nodig, geen volle lades, niet veel kleding, geen bestek, geen borden, geen pannen.

Dacht je dat ik hing aan die vaste tijden van opstaan, de nachten van de werkweek die in het teken stonden van de plicht, de saaie plicht op je verzekeringsbank in plaats van het verkennen van de nacht? Meende je dat ik genoot van het strijken van je overhemden, of zelfs af en toe een das of onderbroek? Natuurlijk kan ik zonder je commentaar op hoe ik me gedraag in lingerie, dat ik het niet naturel draag, maar als iemand op een catwalk, met mijn buik in en mijn bekken gekanteld, nou en? Vanaf vandaag draag ik de zilveren ring die je me gaf, met die diamant, aan mijn middelvinger.

Maar dat je het net voor de millenniumwisseling uitmaakt, dat vind ik onvergeeflijk en bruut; we zouden het begin van duizend nieuwe jaren samen meemaken, samen vieren, hoe uniek. Je had het toch nog wel een maand langer met me uit kunnen houden? Zo erg was het toch niet met mij? Het is ook vlak voor kerst natuurlijk, iedereen heeft al wat. Wij zouden samen. En nu. Ik wil keihard ‘klerelijer’ tegen je schreeuwen. Maar in plaats daarvan zeg ik niets meer.

Die brief ging ik niet naar Kenneth versturen. De helft wist hij al en van de andere helft zou hij in lachen zijn uitgebarsten tijdens het lezen. Of hij had geglimlacht. Zijn witte tanden bleven bedekt door zijn gulle lippen, de beginnende kraaienpootjes in zijn bruine kop zouden iets omhooggaan. Hij wist beslist al na drie regels dat ik loog. Of hij een bovengemiddelde gave had om leugens te herkennen of dat ik een slechte leugenaar was, dat wist ik niet. Wel wist ik dat de paar keren dat ik in onze relatie van vijftien maanden loog, hij alleen maar glimlachte, hoofd schuin, licht ironische blik, Mona Lisa was er niets bij. Ik zweeg dan verward, vaak midden in een zin, en altijd kuste hij mij daarna tot ik geen adem meer had. ‘Je blik verraadt je,’ zei hij hees, ‘bij voorbaat schuldig.’

Misschien was het eerlijker om te zeggen dat ik wilde dat de tijd stopte vlak voordat Kenneth me belde om het uit te maken. Dat het gewoon niet was gebeurd.

Ik at geen appels. Dat ik appels in huis had, kwam door Kenneth. Hij was de appelman. Iedere dag één. Voor hij een hap nam zei hij er altijd een stom Engels rijmpje bij op. Nu lagen ze hier te verrotten in mijn fruitmand, vier gerimpelde bolletjes die me aan het leven samen met hem deden denken.

Het werd tijd om ze definitief weg te werken, maar weggooien was te makkelijk, nee, te onbevredigend. Op televisie keek ik ooit een programma waarin je kon afrekenen met mensen zonder ze fysiek pijn te doen. Ik trok zijn peperdure laarzen aan, pakte de eerste appel uit de mand en rook. Zuur.

Tijdens onze eerste kennismaking beoordeelde ik de gekleurde mannen op het landgoed. Alleenstaanden konden elkaar volgens de folder ontmoeten ‘in een ongedwongen sfeer in een luxueuze omgeving’. Al snel bleef ik hangen bij hem. Mooie zwarte kerel, briefje om de nek met een hart achter een hek, er stond een bordje bij het hek: WEGENS TELEURSTELLING GESLOTEN. Ik liep naar hem toe, bekeek het briefje, we lachten, hij zei wat met een diepe, donkere, sexy stem. De appel sneuvelde terwijl ik dacht aan zijn eerste sms’je. Hallo knappe vrouw, ik wil je beter leren kennen.

Toen we een jaar bij elkaar waren, boekte Kenneth een zesgangendiner bij een sterrenzaak. We namen er een wijnarrangement bij; na drie glazen werd ik giechelig en na zes glazen durfde ik niet meer op te staan. Bang dat de vriendelijke ober, die je tegenwoordig gastheer moet noemen, me uit zou lachen. Ik wist dat ik niet zonder zwalken de zaak uit kon lopen. Het eten was zo weinig dat de wijn het eerder had gemarineerd dan begeleid.

Kenneth hielp me overeind, sloeg liefdevol een sjaal om m’n hals, hielp me vakkundig in mijn jas en pakte me toen vast, als een danser zijn danspartner. Verbluft legde ik mijn handen in die van hem en toen dansten we de zaak uit. Opeens stonden we buiten en het personeel keek ons lachend na, maar wel met de goede lach, die van: dat wil ik ook, die van: wat zijn ze leuk samen. Pats! De tweede appel was geplet. De appelprut bleef aan het leer plakken en maakte een heerlijk lelijke vlek.

Met de derde appel in mijn hand dacht ik aan vijf dagen geleden. ‘Leonora,’ zei hij, ‘ik had het eerder moeten zeggen, maar ik kom niet meer. Niet straks, niet morgen, niet overmorgen.’ De kamer deinde en ik kreeg het koud, alsof ik na een lange omhelzing werd losgelaten en toen pas voelde dat de thermostaat wel erg laag stond. Hij begon het uit te leggen. Omstandig. Hij wilde dat we ons als paar ontwikkelden, dat we intiem waren.

‘We zijn toch intiem? Zo vaak!’ Ik hoorde dat ik kirde.

‘Ik heb het niet over seks,’ antwoordde hij, ‘maar over intimiteit.’ Het drong allemaal niet tot me door. Al die dingen over samen zijn, over nabijheid, elkaar in je waarde laten, contact hebben, echt contact, over dat je samen aan een thuisgevoel bouwde, met genoeg plaats voor alle twee. Hij weidde uit over dat thuisgevoel, thuisgevoel zus, thuisgevoel zo, thuisgevoel dit en dat, thuisgevoel hoog en laag. Ik hoorde het, het schoot op me af maar raakte me niet.

De laatste appel bewaarde ik voor het laatste grote punt van Kenneth dat me toch te binnen was geschoten. Dat ik niet over vroeger wilde praten. Over mijn jeugd. Toch had ik mijn oudste fotoboek tevoorschijn gehaald, dat van de periode na mijn geboorte, en me voorbereid. Toen ik erover vertelde vond hij het oninteressant.

Ik trapte de appel zo lang kapot tot hij appelmoes was geworden. Ook dat lustte ik niet. Goed, misschien ging ik iets te lang door over mijn ouderlijk huis in de Zocherstraat in Amsterdam. De ligging, de kamers, details. Maar hij onderbrak me toen ik net lekker op dreef begon te raken. ‘Wat een gezwets allemaal, Leonora,’ zei hij. ‘Vertel me wat echts, vertel me iets over jou.’

Toch, de verhalen uit mijn leven kwamen uit die kamers, uit dat huis. Dat huis, hoe het eruitzag, waar de gangen waren, waar de kamers, wat er in de kamers stond, wie er in die kamers ademden; om dat allemaal op te halen was een eerste voorwaarde om ook maar iets te begrijpen van wie ik was en wie ik ben.

Het was niet alleen onwil dat ik moeilijk over mijn jeugd kon praten. Ik was het domweg vergeten. Of ik had het weggedrukt. Het lukte me niet om erbij te komen. Ook niet met dat fotoboek erbij. Er waren foto’s van m’n geboorte, foto’s omringd met een wit kader; een mooie mollige baby was ik, met mijn donkere huid, grote bruine ogen en kroeshaar dat al snel een kleine afro werd. Verderop de foto’s met mijn jurkjes, mijn benen lang, mijn armen ook, te lang eigenlijk, mijn broer die aapgeluiden maakte als ik met mijn armen slingerde. In het fotoboek lachten alle mensen, ze aten en ze dronken. Er waren een paar flarden waar ik het mee deed. Toen ik de dwingende behoefte voelde om ze op te halen en in te vullen, was er niemand om dat samen mee te doen. Felicia liet me letterlijk zitten, een week na de crematie van opa. Later verflauwde dat gevoel.

Op de foto’s stonden mijn vader en moeder, allebei nog jong en vol verwachting van het leven. Er waren dingen die ze hadden gerealiseerd, hun liefde, dat samengestelde gezin, met haar twee kinderen en met mij, hun gezamenlijke kind. Er was het dubbele inkomen, de auto, het huis in Amsterdam, het vakantiehuis in Schagen. Ze droomden van de rest van hun grootse en meeslepende leven.

Mijn vader had geen contact met de drie kinderen uit zijn eerste huwelijk. Dat hij ook geen contact zou hebben met deze kinderen lag nog ver in de toekomst. Ze hadden samen dromen en vertrouwen. Het straalde uit de blik in hun ogen. Alles zou goed komen, ze kregen wat ze verdienden, misschien zelfs meer, ze wisten het zeker. Het was niet hun schuld dat mijn moeders ziekte alles verpestte en haar dood alles verwoestte.

Kun je zonder noemenswaardige herinneringen een thuisgevoel hebben? Als kind was ik dol op mijn vader. Ook erg op hem gericht.

‘Ga jij maar naar je gouden vader,’ plaagde mijn moeder altijd als ik weer eens van haar schoot gleed om bij hem te gaan zitten. Ik had nooit de gebruiksaanwijzing gelezen waarin stond dat het verstandiger was om me op mijn moeder te richten, omdat onze tijd samen snel op zou zijn. Na haar dood moest ik verder met een handvol herinneringen.

Mijn moeders silhouet in tegenlicht. Haar donkere huid, de rimpel naast haar neus.

Een beeld van haar in een zeer opvallende ochtendjas met grote ballen erop, staande op een verdieping van het ziekenhuis, waar ze ons uitzwaaide na ons bezoek. Zij binnen en wij buiten. Van haar stem kon ik me niets herinneren. Waarschijnlijk zou ik die meteen herkennen wanneer ik ’m zou horen. Mijn vader had een bandrecorder met misschien haar stem op band. Maar hem zag ik niet meer, geen contact.

Van die laatste jaren met mijn vader kon ik me meer herinneren, maar was een thuisgevoel niet sterker verbonden met het anker in ieders leven, je moeder? Wat ik nog weet is dat ik met haar meeging naar de kapper; daar liet ze haar haren strijken en daarna opsteken. De man die om haar heen draaide, een feminien type, kon ik me beter herinneren dan haar. Waarom?

Toen ze dood was vertelde mijn vader dat mijn moeder altijd als ze me naar bed bracht verhalen verzon voor het slapengaan. Leuke kinderverhalen. Speciaal voor mij ter plekke verzonnen. Mijn vader las voor en volgens hem miste ik de uit het hoofd vertelde verhalen van mijn moeder. Ik knikte, wilde hem in de waan laten.

Ik wist nog dat we naar een Surinaamse dokter gingen, dokter Snow, of Snoo, zo klonk het in ieder geval. Hij nam haar bloeddruk op, daar mocht ik bij zijn.

De antiseptische geur van de hal, de wachtkamer en zijn spreekkamer kon ik moeiteloos oproepen. Dokter Snow was niet tevreden over haar bloeddruk en daarna moest ik op de gang wachten of in de wachtkamer. Ik kon me het gevoel van het scheiden nog herinneren; waarom mocht ik niet bij haar blijven? Ook al was ik een vaderskindje, ik wilde zo verschrikkelijk graag bij haar blijven.

Er zat een foto in het fotoboek van onze woonkamer. In het midden van de kamer en suite was onze vaste telefoonaansluiting. Mijn moeder stond daar vaak langdurig te bellen, half in het Surinaams en half in het Nederlands, ze was uitbundiger aan de telefoon dan in het echte leven. Ik deed dansjes met haar terwijl ze het snoer oprekte wanneer ze ermee rondliep. Staarde naar buiten, volgde af en toe het gesprek, probeerde haar blik te vangen; als ze mij zag zou ze toch wel stoppen met praten? Maar ze keek niet naar me. Meestal niet.

Ik was zo gewend te leven met wat flarden van herinneringen, dat ik besloot dat het genoeg was, genoeg moest zijn. Het kon niet anders.

Mijn moeder en ik kwamen weleens bekenden van haar tegen op straat. Dan volgde hetzelfde patroon als aan de telefoon, alleen stond ik dichterbij. Ze zaten aan mijn haren, die onbekenden, pakten mijn gezicht beet bij mijn kin, zeiden iets over de kleur van mijn huid. Was het goed? Was ik goed? Mama?