Dit boek is opgedragen aan Mark Schoofs, altijd een lichtend voorbeeld; aan mijn medeonderzoekers Jason Leopold, Tom Warren, Richard Holmes, Jane Bradley en Alex Campbell, zonder wie dit verhaal niet zou zijn verteld; en aan de moedige medewerkers van de onafhankelijke Russische media die met hun jacht op de waarheid elke dag gevaar lopen.

Vertaling Irene Paridaans en Joost Pollmann

© 2019 Heidi Blake

Oorspronkelijke titel From Russia With Blood:

The Kremlin’s Ruthless Assassination Program and Vladimir Putin’s Secret War on the West

Oorspronkelijke uitgever Mulholland Books/ Little, Brown and Company

© 2019 Nederlandse vertaling Irene Paridaans en Joost Pollmann/Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Omslagontwerp Paul Pollmann

Omslagfoto Antoine Gyori/Sygma-Getty Images

Foto auteur BuzzFeed News

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 2486 3

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2019 met ISBN 978 90 468 2355 2

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2355 2(1e druk 2019)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Voorwoord

Inleiding

Deel een – Twee botsende werelden

Deel twee – Oligarchen in ballingschap

Deel drie – Beroepsrisico’s

Deel vier – De prijs

Deel vijf – Straffeloosheid

Deel zes – Peregroezka

Deel zeven – De ondergang

Dankwoord

Bibliografie

Fotokatern

Over de auteur

VOORWOORD

Aantekening bij het oorspronkelijke onderzoek van BuzzFeed News

In december 2014 vloog ik naar New York voor een afspraak met Mark Schoofs, de legendarische redacteur die toen de onderzoeksafdeling leidde van BuzzFeed News, om met hem te praten over het opzetten van een nieuwe onderzoeksunit van het bedrijf in het Verenigd Koninkrijk. Ik had een knipsel bij me waarin de eerste aanwijzingen stonden over een mysterie dat het nieuwe team misschien kon oplossen. Het beschreef hoe een vastgoedmiljonair een paar dagen daarvoor uit een raam op de vierde verdieping van zijn Londense woning was gevallen. Hij werd daarmee het nieuwste lid van een groep mannen, onder wie de verbannen Russische oligarch Boris Berezovski, die onder bizarre omstandigheden waren gestorven. Ik was gefascineerd door de vraag wat schuilging achter deze golf van sterfgevallen in hartje Londen, en Mark niet minder.

Kort nadat ik voor BuzzFeed News was begonnen een nieuwe, Britse redactie samen te stellen, kreeg ik een geheimzinnig telefoontje met het verzoek naar een appartement in een chique wijk van Londen te komen. Toen ik er aankwam stond ik oog in oog met de ex-vrouw van de magnaat die onlangs die fatale val had gemaakt. Haar ex-man was vermoord, zei ze, en het toeval wilde dat juist mijn nieuwe team daar onderzoek naar zou doen. Wel zo handig was dat ze beschikte over een schat aan informatie over de activiteiten van haar ex-man en zijn compagnons in de jaren voor hun ontijdige dood.

Al snel kreeg ik gezelschap van een groep getalenteerde collega’s die me zouden helpen dit verhaal tot op de bodem uit te zoeken. Tom Warren, Jane Bradley en Richard Holmes kwamen aan boord van de nieuwe onderzoeksunit in Londen, en we kregen versterking van onze Amerikaanse collega’s Jason Leopold en Alex Campbell om aan de andere kant van de oceaan op sporen te jagen. Onder Marks geïnspireerde leiding wist ons team in de daaropvolgende twee jaar de fatale val van de magnaat te koppelen aan een cluster van veertien sterfgevallen in het Verenigd Koninkrijk en een in de Verenigde Staten, die zonder uitzondering overduidelijk naar Rusland wezen. Verbijsterend genoeg hadden de autoriteiten niet één van die gevallen verdacht gevonden. Maar wij konden beschikken over honderden dozen met documenten, urenlange registraties van bewakingscamera’s en geluidsopnamen, een enorme verzameling digitale bestanden afkomstig van forensisch ontsloten smartphones en computers, en tassen vol terzijde geschoven bewijzen van de politie, die weinig heel lieten van de officiële lezing.

We voerden ons exclusieve materiaal in een grote, speciaal ontworpen database in, aangevuld met duizenden bladzijden uit openbare rapporten, en lieten geavanceerde zoekmethodes los op het complete cachegeheugen om daaruit een wijdvertakt, internationaal verhaal van geld, verraad en moord te distilleren. Daarna spoorden we tweehonderd mensen op die de vijftien dode mannen hadden gekend om hen te interviewen, terwijl we ook informatie verzamelden van meer dan veertig actuele en voormalige inlichtingendiensten aan beide zijden van de Atlantische Oceaan. En we legden de hand op transcripties van meerdere geheime documenten uit de VS, waaronder een vertrouwelijk rapport dat door een topman van de veiligheidsdienst naar het Congres was gestuurd, met gedetailleerde informatie over Vladimir Poetins moordcampagnes in het Westen.

Elke onderzoeksjournalist was even onmisbaar voor het project. Richard scande eigenhandig honderdduizenden documenten in zodat wij ze konden digitaliseren en bestuderen, en hij leverde belangrijk bronmateriaal aan over politieonderzoeken. Tom bouwde onze gigantische database met bewijsmateriaal en zette zijn forensisch genie in om de duizelingwekkend complexe financiële manoeuvres te doorgronden die de kern van het verhaal vormen. Jane gebruikte haar ongeëvenaarde talent om mensen op te sporen en tegen alle verwachtingen in over te halen om hun verhaal te vertellen, terwijl Alex zich het vuur uit de sloffen liep om kriskras door Amerika sporen na te gaan. Jason, het type rock-’n-rolljournalist dat een nieuwe tattoo laat zetten tussen twee afspraken met spionnen door, zorgde voor een doorbraak door een veelvoud van bronnen binnen de Amerikaanse inlichtingendiensten zover te krijgen dat ze details uit geheime stukken lekten die alle Britse sterfgevallen aan Rusland linkten.

Het schrijven van dit verhaal was af en toe een hachelijke onderneming. Voor het huis van een van de journalisten dook maandenlang elke avond een man in een zwarte auto op. Een andere journalist ontdekte dat iemand zijn slaapkamer had doorzocht en een van onze teamleden werd geschaduwd. We maakten gebruik van zenders, paniekknoppen, inbraakalarmsystemen, encryptie en afluisterapparatuur om onze staf te beschermen, en in de slotfase van het project zijn enkele verslaggevers voor hun eigen veiligheid naar geheime locaties gebracht.

Een eerste versie van ons onderzoek werd in juni 2017 door BuzzFeed News gepubliceerd. De schokgolven die dit veroorzaakte worden beschreven in de bladzijden die volgen. Sindsdien zijn we onderzoek blijven doen en hebben we nieuwe bewijzen verzameld, waarmee de vijftien sterfgevallen die we aan de kaak stelden centraal komen te staan in een veel bredere, wereldwijde campagne van door het Kremlin gesanctioneerde moorden.

Dit boek is gebaseerd op al dat voorbereidende werk. Details van de beschreven gebeurtenissen zijn afkomstig uit ons enorme arsenaal aan documenten en digitale bewijsstukken, en uit interviews met de mensen die erbij betrokken waren; de weergegeven dialogen zijn gebaseerd op de scherpste herinneringen van degenen die ze hebben gehoord. Wat hierna volgt is een verhaal dat meer dan één regering geheim had willen houden, en voor altijd verborgen zou zijn gebleven zonder het onvermoeibare werk van mijn unieke collega’s bij BuzzFeed News.

Heidi Blake

INLEIDING

Salisbury, Engeland – 4 maart 2018

De mist die ’s nachts over de stad was neergedaald trok tegen lunchtijd weer op. De in nevelen gehulde piek van de kathedraal van Salisbury werd weer zichtbaar voor de handvol gasten die zich die zondag in Castle Street voor de lunch verzamelde. De middag was koud en stil, en een lichte regen miezerde op de middeleeuwse daken toen twee gedaantes tussen de zuilen van een restaurantingang opdoken. Het stel bestond uit een gedrongen, witharige heer en een blonde vrouw van enkele tientallen jaren jonger. Het zou niet zijn opgevallen in het lunchgezelschap bij Zizzi, waar ze de risotto hadden weggespoeld met witte wijn, als ze niet halverwege ruzie hadden gekregen. Het paar verliet het restaurant na een luidruchtige uitbarsting van de man, dook een steeg in en haastte zich weg van het marktplein, maar ging langzamer lopen zodra ze de brug over de gezwollen rivier waren gepasseerd. Aan de overkant van de Avon ligt een speelplaatsje tussen de bomen waar kinderen in de motregen de eenden voerden, en de man bleef even staan om het brood dat hij van de lunch had meegenomen in hun handjes te duwen, waarna het paar verder wandelde naar de rand van het park. Hier hield het stel plotseling stil. Enkele minuten later waren voorbijgangers getuige van een bizar tafereel.

De man en de vrouw hingen in elkaar gezakt op een bankje, zij bewusteloos, hij klauwend met zijn handen terwijl hij strak naar de lucht staarde. Toen de toekijkers voorzichtig naderbij kwamen, leek de man te verstarren. Daarna begon de vrouw te schokken, met weggedraaide ogen en een schuimende mond.

Het zondagse winkelpubliek dat toeschoot om te helpen was zich niet bewust van de schokgolf die dit tafereel wereldwijd teweeg zou brengen. Dit was een nieuwe aanval in een geheime oorlog met het Westen, uitgevoerd door een vijandelijke buitenlandse supermacht, en hun vredige stadje in Wiltshire was een slagveld geworden: de plek waar de eerste chemische wapens op Europese bodem waren ingezet sinds de Tweede Wereldoorlog. Nog angstaanjagender was dat de barmhartige samaritanen zelf aan het dodelijke gif werden blootgesteld, terwijl ze daar op het gras hun paraplu’s boven het getroffen paar hielden in afwachting van de ambulancebroeders.

De twee op de bank waren Sergej Skripal, een voormalige Russische spion die als dubbelagent voor M16 was gaan werken, en zijn 33-jarige dochter Joelia. Skripal, toen 66, was acht jaar daarvoor in het Verenigd Koninkrijk gearriveerd nadat hij was vrijgelaten uit een Russische gevangenis waar hij had gezeten wegens hoogverraad. Als hoge inlichtingenofficier was hij ervan beschuldigd geheimen aan de Britten te hebben verkocht en in 2006 zou hij de dekmantel van zo’n driehonderd Russische agenten hebben verraden. Vier jaar later werd hij vrijgelaten, samen met drie andere mannen die voor het Westen zouden hebben gespioneerd, in ruil voor de terugkeer van tien Russische spionnen die een dubbelleven hadden geleid in de voorsteden van Amerika. De agenten werden uitgewisseld op het asfalt van een Weens vliegveld, bij de grootste spionnenruil tussen Oost en West sinds de Koude Oorlog, maar de Russische terugkerende mannen hadden nog geen voet gezet op de veilige thuisgrond of Vladimir Poetin maakte duidelijk wat zijn bedoelingen waren met de mannen die hij had vrijgelaten.

‘Verraders gaan eraan,’ verklaarde hij op de staatstelevisie. ‘Neem dat van mij aan. Deze mensen hebben hun vrienden verraden, hun wapenbroeders. Hoeveel ze daarvoor ook gekregen mogen hebben, ze zullen stikken in die dertig zilverlingen.’

De gebeurtenissen in het park in Salisbury toonden aan dat de Russische president woord hield. Sergej en Joelia Skripal lagen naar adem happend op de bank omdat hun ademhalingsorganen werden geblokkeerd door een dodelijke chemische stof die een paar uur daarvoor op de deurklink van hun woning was gesmeerd.

Tegen de tijd dat ze op de intensive care van het Salisbury District Hospital belandden, leden beide Skripals aan stuiptrekkingen terwijl hun longen volliepen met vocht en hun hart het bijna begaf. Aanvankelijk stonden de artsen voor een raadsel, maar toen de politie liet weten dat de man onder hun hoede een Russische dissident was die door de Britse regering werd beschermd, begonnen de symptomen angstwekkend verklaarbaar te worden. De Skripals vertoonden alle tekenen van blootstelling aan een vloeibaar zenuwgas, een chemisch wapen dat het centrale zenuwstelsel aantast en de totale uitval van vitale lichaamsfuncties veroorzaakt. Deze toxische gassen, vloeistoffen en dampen waren dermate dodelijk dat de wereld twintig jaar eerder had besloten de productie en opslag ervan te verbieden. In het ondenkbare geval dat het tweetal met een chemisch wapen in de straten van Salisbury was aangevallen, zouden er dan niet meer slachtoffers zijn?

Die angst werd bewaarheid met de komst van een nieuwe patiënt op de intensive care. Brigadier Nick Bailey was een gedecoreerde ambtenaar van Wiltshires politiekorps die de opdracht had gekregen Sergej Skripals huis te doorzoeken, en hij vertoonde dezelfde symptomen als de spion en zijn dochter. Kort daarna werden twee politiemensen opgenomen met branderige ogen en ademhalingsproblemen. Toen arriveerden de drie kinderen die handenvol brood van Sergej Skripal hadden gekregen om aan de eenden te voeren, alsook een arts buiten dienst en een verpleegster die in afwachting van de ambulance mond-op-mondbeademing op de Skripals hadden toegepast. Uiteindelijk bleken 21 mensen symptomen van vergiftiging door zenuwgas te vertonen.

Het leek overduidelijk dat de Skripals waren aangevallen met een dodelijke chemische stof, waarbij onder de Britse burgers nog eens honderden slachtoffers hadden kunnen vallen. De medici in het Salisbury District Hospital zetten zich schrap voor een golf aan ziektegevallen, terwijl medewerkers van Scotland Yards terrorismebestrijding arriveerden om het onderzoek van de plaatselijke politie over te nemen. Naast gespecialiseerde onderzoekers in witte veiligheidspakken werden 180 militairen ingezet om de straten uit te kammen en sporen van het zenuwgas te vinden. Zolang de chemische stof die bij de aanval was gebruikt niet kon worden geïdentificeerd, was het onmogelijk om te zeggen waar hij vandaan kwam en hoe de vreselijke symptomen konden worden bestreden.

Ten noordoosten van Salisbury, omringd door prikkeldraad en verspreid over een oppervlakte van 2800 hectare open land, ligt een complex van vensterloze laboratoria en bunkers dat enkele van de zwaarst bewaakte Britse geheimen herbergt. De Skripals waren vergiftigd op maar een paar kilometer afstand van Porton Down, waar het Defence Science and Technology Laboratory van de Britse regering is gevestigd, een van ’s werelds belangrijkste centra voor het onderzoek naar chemische en biologische wapens. Zodra de medici de tekenen zagen van een mogelijke aanval met zenuwgas, werden er monsters van de Skripals genomen en naar het topgeheime laboratorium gestuurd voor onderzoek.

De wetenschappers van de overheid hadden weinig tijd nodig om het gif te identificeren. Dit was een zuiver staaltje van novitsjok, een chemisch wapen dat even dodelijk als onmiskenbaar Russisch is. Onderzoekers van Porton Down bestudeerden zulke zenuwgassen al jaren. De toxine was in de jaren zeventig en tachtig op de Zuidwest-Russische militaire onderzoeksbasis Sjichani ontwikkeld binnen een Sovjetprogramma met de codenaam Foliant. Het bestaan van de voorraad novitsjok was in 1992 onthuld door twee Russische staatschemici, kort na de ineenstorting van de Sovjet-Unie en net toen het land het Verdrag Chemische Wapens ondertekende dat de ontwikkeling en opslag van chemische en biologische wapens verbood. Sindsdien vergaarde MI6 voortdurend inlichtingen over de toepassing van deze stoffen voor gerichte moordaanslagen. De ontdekking dat de Skripals waren geveld door dit specifieke Sovjetgif leidde tot grote verbijstering. Dit was niet zomaar een bedekte poging om een verrader te liquideren en een rekening te vereffenen: dit was ook een nadrukkelijk vertoon van agressie. Het vergiftigen van Sergej en Joelia Skripal was een boodschap en de afzender was evident: het Kremlin.

De premier moest worden bijgepraat. Theresa May belegde een vergadering met de chefs van haar inlichtingendiensten, en kreeg het bewijs dat Poetin staatsagenten naar Brits grondgebied had gestuurd om de Skripals te vergiftigen. MI6 beschikte over zeer sterke aanwijzingen dat de Russische president in het voorafgaande decennium persoonlijk een programma had geleid voor het opnieuw gebruiken van chemische en biologische wapens bij gerichte moorden, inclusief novitsjok. Gespecialiseerde moordcommando’s waren getraind in de toepassing van zenuwgassen om individuele vijanden van de Russische staat te treffen, en hadden heel specifiek geleerd om de chemische stoffen te smeren op deurknoppen, waar dan ook de hoogste concentraties novitsjok waren aangetroffen bij de monsters die waren genomen in het huis van Sergej Skripal. Russische spionnen hadden al belangstelling voor de Skripals getoond in 2013, toen de militaire inlichtingendienst van het land meerdere e-mailaccounts van Joelia had gehackt. Schrikbarender was nog dat Sergejs vrouw en zoon plotseling allebei waren gestorven in de jaren dat ze naar het VK waren verhuisd, en het vermoeden bestond dat ook zij waren vergiftigd.

De Britse regering moest wel in actie komen. Op 12 maart, acht dagen nadat de Skripals waren opgenomen, verklaarde de premier in het Lagerhuis dat Vladimir Poetin ‘met grote waarschijnlijkheid’ verantwoordelijk was. ‘Dit was of een directe actie van de Russische staat jegens ons land, of de Russische regering is de controle kwijt over dit potentieel catastrofale zenuwgas,’ zei ze, en eiste een verklaring van het Kremlin voor middernacht van de volgende dag. Russische functionarissen sloegen meteen terug en noemden de opmerkingen van de premier een provocatie en ‘een circusact in het Britse parlement’, maar er kwam geen verklaring. Twee dagen later maakte May de uitwijzing bekend van 23 Russische spionnen die onder een diplomatieke dekmantel in Londen opereerden. Rusland reageerde meteen en stuurde 23 Britse diplomaten weg uit Moskou.

De beschuldiging dat Rusland een aanval met chemische wapens in Groot-Brittannië had uitgevoerd gaf een ongekende internationale reactie, die leidde tot het uitwijzen van 150 Russische diplomaten uit 28 westerse landen. De leiders van de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland lieten een gezamenlijke verklaring uitgaan waarin ze Rusland veroordeelden vanwege ‘het eerste offensieve gebruik van een zenuwgas in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog’. De aanslag werd ‘een aanval op de Britse soevereiniteit’ genoemd en een aantasting van het internationaal recht die ‘de veiligheid van ons allen bedreigt’. Door alle verontwaardiging bekoelden de relaties tussen Rusland en het Westen tot een ijzig niveau dat sinds het eind van de Koude Oorlog niet meer was voorgekomen. Voor een Groot-Brittannië dat steeds meer van Europa werd geïsoleerd door het besluit uit de Europese Unie te treden, leidde de aanval op de Skripals tot een hartverwarmend vertoon van internationale solidariteit. En ogenschijnlijk gaf het de premier gelegenheid om zich na de pijnlijke mislukking van de brexitonderhandelingen weer eens te manifesteren als een doortastende staatsvrouw. Maar verderop in Moskou keek Poetin toe met een nauwelijks onderdrukte grijns.

De reactie van het Westen op de poging tot moord op de Skripals had geen groter geschenk voor de man in het Kremlin kunnen zijn. De Russische presidentsverkiezingen vielen op 18 maart, twee weken na de aanslag, en Poetin moest zijn electoraat in beweging zien te krijgen. Toegegeven, hij had weinig rivalen. Het boegbeeld van de oppositie, Aleksej Navalny, was tijdens zijn campagne herhaaldelijk aangevallen en gearresteerd voordat hij van deelname werd uitgesloten, en Poetins vorige opponent, Boris Nemtsov, was drie jaar eerder neergeschoten op een brug buiten het Kremlin. De verkiezingsuitslag was voorspelbaar. Maar Poetin wilde een klinkende zege om zijn greep op de macht voor nog eens zes jaar te versterken, en daarvoor had hij een hoge opkomst bij de stembus nodig. Om dit te bewerkstelligen moest hij het patriottisme van de Russen aanwakkeren en hen afleiden van de erbarmelijke staat van de door sancties geplaagde Russische economie, van de woekerende corruptie, aftakelende infrastructuur, chronische tekorten in de gezondheidszorg en een falend onderwijssysteem. Wat hielp daarbij beter dan te wijzen op de dreiging van Ruslands vijanden in het Westen, waar alleen hij het vaderland tegen kon beschermen?

Dat was dan ook het voornaamste doel van de toespraak voor het volk die Poetin drie dagen voor de aanslag op de Skripals gaf, waarin hij aankondigde dat Rusland een nieuw arsenaal van kernraketten had ontwikkeld die door het Amerikaanse luchtafweersysteem heen konden dringen. Hij verscheen op het podium in een scherp gesneden zwart pak met een dieprode das en zei: ‘Ik heb een boodschap voor degenen die vijftien jaar lang hebben geprobeerd de wapenwedloop te laten escaleren om eenzijdig overwicht over Rusland te krijgen, en om sancties en beperkingen aan ons op te leggen (...). De poging om Rusland te beteugelen is mislukt.’ Achter hem verschenen op twee enorme schermen beelden van met sneeuw bedekte lanceerinstallaties die gigantische raketten de zinderende hemel in schoten, gevolgd door een animatie die hun ballistische baan rond de gehele aarde weergaf.

Poetins krijgslustige toespraak was een eerste zet in zijn uitgekiende verkiezingscampagne als wereldleider, en de aanslag op de Skripals was daarop een volmaakt vervolg. Nadat Groot-Brittannië beschuldigend naar het Kremlin had gewezen en de NAVO-landen onder leiding van Amerika dit voorbeeld volgden, draaide de Russische staatspropaganda op volle toeren om de nationale hysterie over het verraderlijk gedrag van de westerse vijanden op te zwepen. Zelfs naar Russische begrippen werd er een zelden vertoonde veelheid aan complottheorieën uitgespuwd door de talloze staatstrollenfabrieken, door fakenewsredacties en agitproporganen. De Britten hadden de Skripals opzettelijk in een coma gebracht om Rusland te framen, of om de aandacht af te leiden van hun brexitproblemen, of om Poetin te belasteren in de aanloop naar de verkiezingen, of om Ruslands reputatie als ‘vredestichter’ in Syrië teniet te doen, of ze waren jaloers omdat het ze niet gelukt was om het WK voetbal van 2018 in de wacht te slepen. MI6 had Skripal vergiftigd uit angst dat hij een draai zou maken en Britse geheimen aan Moskou zou verkopen. De prowesterse regering van Oekraïne zat achter de aanslag. Zweden, Slowakije en de Tsjechische Republiek waren verantwoordelijk. De maffia was ingehuurd om de Skripals te doden. De novitsjok was afkomstig uit een lab in Porton Down, of de Verenigde Staten hadden hun eigen versie van het zenuwgas gemaakt dan wel gestolen tijdens een chemische-wapeninspectie in de voormalige Sovjetstaten. En zo ging het maar door.

Sergej Narisjkin, hoofd van Ruslands Buitenlandse Veiligheidsdienst, noemde de vergiftiging een ‘groteske provocatie die in scène was gezet door de Britse en Amerikaanse inlichtingendiensten’. Poetin zelf sloeg een minachtende toon aan en noemde de Britse beschuldigingen ‘kolderieke onzin’. Maar de president en zijn propagandamachine zorgden er ook voor dat ze de verdachtmakingen bleven aanwakkeren.

Drie dagen na de aanval op de Skripals, voordat Groot-Brittannië Rusland publiekelijk van de moordaanslag had beschuldigd, benutte de Kremlinomroep Kanaal Een zijn belangrijkste actualiteitenprogramma om een regelrecht dreigement te uiten. Skripal was ‘een landverrader’, zei de presentator. ‘Ik wens niemand dood,’ vervolgde hij, ‘maar om zuiver opvoedkundige redenen waarschuw ik iedereen die een dergelijke carrière overweegt: een verrader zijn is het gevaarlijkste beroep ter wereld.’ Ook Anna Chapman, de spectaculaire sleutelfiguur van het netwerk van tien Russische undercoveragenten die in 2010 in Amerika werden betrapt op spionageactiviteiten, beschuldigde Skripal in het openbaar van verraad. En op de valreep van de presidentsverkiezingen gebruikte Poetin een speciaal gemaakte documentaire om zijn eigen signaal af te geven. Toen de zogenaamd neutrale interviewer hem vroeg of hij in staat was tot vergeving, knikte de president. En een ijzige glimlach trok over zijn gezicht.

‘Maar niet voor alles,’ zei hij. De interviewer wilde weten wat de president niet kon vergeven.

‘Verraad,’ beet Poetin hem toe.

Het Russische volk is gewend aan dit soort cognitieve dissonantie. Zo wordt een natie gehypnotiseerd: door verwarring te zaaien met verdachtmakingen en tegenstrijdigheden, door het debat te ondermijnen met desinformatie, en door feiten zo te vervalsen dat het collectieve bewustzijn wordt vertroebeld met een hardnekkige mist van dubbelzinnigheid waarin niets waar is en niemand tot verantwoording wordt geroepen. Sergej Skripal verraadde het vaderland door Russische geheimen aan het Westen te verkopen, en Poetin is een sterke leider, dus verraders gaan eraan. Het Westen belastert Rusland met valse beschuldigingen om zijn macht te bedreigen, maar Poetin is een sterke leider, en alleen hij kan de natie redden. Dit waren de dissonante boodschappen die naar het Russische volk werden uitgezonden, en die het grotendeels geloofde.

Op de dag van de verkiezingen zegevierde Poetin met 77 procent van de stemmen en een opkomst van ruim twee derde van de bevolking. De uitslagen op 18 maart waren nog niet binnen of zijn campagnewoordvoerder schreef dit succes toe aan één enkele gebeurtenis. ‘De opkomst is hoger dan we verwachtten, met zo’n acht tot tien procent, en daarvoor moeten we Groot-Brittannië bedanken,’ zei Andrej Kondrasjov.

‘Telkens wanneer Rusland zonder enig bewijs van iets wordt beschuldigd, schaart het Russische volk zich rond het centrum van de macht. En vandaag de dag is Poetin beslist het centrum van de macht.’

De aanslag op Sergej Skripal was een pure provocatie, bedacht om Groot-Brittannië en het Westen te dwingen tot deze reactie, een list die aardig had uitgepakt. Maar hij was onderdeel van een veel groter en luguberder geheel.

De waarheid was dat Poetin al vanaf de begintijd van zijn presidentschap dodelijk geweld gebruikte en dat het Westen lange tijd de andere kant op had gekeken. Sinds zijn komst naar het Kremlin op de laatste dag van 1999 waren op Russische bodem dissidente politici, journalisten, demonstranten, overlopers, onderzoekers en critici neergeschoten, vergiftigd, aangereden, uit ramen gegooid, doodgeslagen of opgeblazen. Het negeren van deze wreedheden was de prijs die je betaalde voor het zakendoen met een economisch herboren kernmacht die de Europese energievoorziening in een houdgreep hield, met een superrijke klasse van oligarchen die miljarden in westerse economieën pompte. Opeenvolgende staatshoofden hadden zich laten aanpraten dat Poetin een man was met wie je zaken kon doen, een man die met de juiste sturing uit de kou zou komen en het grootste land ter wereld zou integreren in de warmte van een wettige, liberale wereldorde. Dat was een catastrofale misrekening gebleken.

Poetin heeft er nooit bij willen horen. Hij is gebleven wat hij altijd was: een voortbrengsel van de totalitaire Sovjetstaat. Voor hem was de ineenstorting van de USSR, met haar massamoorden, censuur, politieke onderdrukking en oorlogszuchtige isolationisme, ‘de grootste geopolitieke ramp van de twintigste eeuw’ en hij gaf het Westen daarvan de schuld. De revoluties van 1989 die leidden tot de val van het IJzeren Gordijn, de hereniging van Europa en de toetreding van voormalige communistische satellietstaten tot de EU en de NAVO waren schandalen die gewroken moesten worden. Daarom was hij opgeklommen via de rangen van de KGB en naar het Kremlin gekomen om Rusland met hulp van alle trucs uit het Sovjetarsenaal in oude glorie te herstellen. Terwijl de leiders van de Verenigde Staten en Europa hem het hof maakten met topconferenties en staatsbezoeken, ze hem het voorzitterschap van de G8 schonken en de NAVO-Rusland-Raad in het leven riepen om militaire en politieke banden aan te halen, stond Poetin voor de camera’s te glimlachen, schudde hij handen en beraamde hij een stille oorlog tegen de liberale instituties en genootschappen waar de stabiliteit van het Westen op gebaseerd is. De kat werd op het spek gebonden.

De systematische eliminatie van vijanden, verraders en tegenstanders vormde het hart van Poetins clandestiene campagne. Het heimelijk vermoorden is een diepgewortelde vorm van Sovjetstaatskunst, een gewaardeerd machtsinstrument dat ruim een halve eeuw in handen was van de gevreesde Russische veiligheidsdienst waaruit de nieuwe president is voortgekomen. De KGB was wereldleider in de kunst en wetenschap van de onoplosbare moord, met zijn giflabs en wapenfabrieken die dodelijke wonderen voortbrachten als een builenpestspray, cyanidekogels, lippenstiftpistolen en paraplu’s die zijn ingesmeerd met het giftige ricine. Dergelijke methodes raakten in onbruik sinds de val van de Sovjet-Unie, maar niet voor Poetin. Terwijl het Westen hem met open armen ontving, was de Russische president bezig het moordprogramma van de KGB nieuw leven in te blazen. Hij pompte publiek geld in het onderzoek naar en de ontwikkeling van chemische en biologische wapens, psychotrope medicijnen, kankerverwekkende stoffen en andere onvindbare giffen. Daarnaast bewapende hij gespecialiseerde moordcommando’s om zijn vijanden thuis en elders op te sporen. Hij herstelde de gevreesde macht van het Sovjet-staatsveiligheidsapparaat, versterkte en verrijkte de FSB, opvolger van de KGB, en gaf de speciale agenten het recht om vijanden van de staat straffeloos te doden. Iedereen die het vaderland verraadde, iedereen die de absolute macht van de Russische staat bedreigde, iedereen die te veel wist, zij allen kwamen in het vizier van het Kremlin. En elk lijk bevatte een boodschap. Als je Vladimir Vladimirovitsj Poetin tegen je krijgt, is er voor jou geen veilige plek op aarde meer.

De geheime moorden vormden maar één aanvalslinie in een veel bredere ondermijnende oorlogsstrategie. Omdat de sterk gestegen olieprijzen de schatkist deden vollopen investeerde Poetin niet alleen in de ontwikkeling van cyberwapens die met een druk op de knop buitenlandse infrastructuur kon uitschakelen, maar werkte hij ook aan hackingprogramma’s die kompromat over zijn tegenstanders konden verzamelen. Hij voerde de Russische spionage op tot Koude Oorlogsniveau, stationeerde Anna Chapmans illegale undercoveragenten in de Amerikaanse voorsteden, stuurde spionnen naar elke belangrijke Europese stad en ontwikkelde een netwerk van infiltranten om de agenda van het Kremlin op te dringen in de wandelgangen van de westerse politiek. Hij bewapende Ruslands alom gevreesde georganiseerde misdaad en vervlocht de machtige maffiagroepen van het land steeds meer met zijn eigen overheids- en veiligheidsdiensten, zodat die zich als de onofficiële tentakels van de Russische staat over de wereld uitstrekten. Poetin bouwde een wijdvertakte internationale propagandamachine om desinformatie te verspreiden, organiseerde een trollenleger van sociale-mediakrijgers die miljoenen nepaccounts beheren om complottheorieën te verspreiden en chaos in het Westen te zaaien, en zette zwartgeldkanalen op om over de grenzen extremisme, terreur en despotisme te financieren. Ook verdubbelde hij de defensie-uitgaven en pompte hij het equivalent van honderden miljarden dollars in een grootscheepse modernisering om het verouderde Sovjetwapentuig te vervangen door honderden splinternieuwe bommenwerpers, onderzeeërs, oorlogsschepen en intercontinentale raketten.

Terwijl Poetin aan zijn web spon, werd de moordcampagne binnen zijn eigen landsgrenzen steeds brutaler. In 2006 had hij voldoende zelfvertrouwen om nieuwe wetten te laten aannemen die de FSB expliciete toestemming gaven om Ruslands vijanden op buitenlandse bodem te vermoorden. Sindsdien zijn critici van het regime, tegenstanders en verraders zowel in de Verenigde Staten als in Europa onder verbijsterende omstandigheden om het leven gekomen. Maar nergens heeft Poetin met zo veel ijver en zo straffeloos huisgehouden als in het Verenigd Koninkrijk.

Londen bleek het ideale speelterrein voor superrijke Russen die op de vlucht waren voor Poetins regime. De bloeiende banken- en vastgoedsector zorgde ervoor dat ze het geld dat ze tijdens de postcommunistische chaotische plunderperiode bij elkaar hadden geroofd veilig konden investeren, terwijl de vijfsterrenhotels, luxe warenhuizen en vipnachtclubs gelegenheid boden om het geld te laten rollen. Engeland was het land waar zowel een dubieus verkregen fortuin als een beschadigde reputatie moeiteloos kon worden witgewassen. Er stonden advocaten en accountants van wereldniveau klaar om het geld via ondoorzichtige offshoreconstructies veilig uit Moskou naar respectabele Britse bedrijven te sluizen. Makelaars waren bereid om de sleutels van ’s lands meest prestigieuze adressen te overhandigen zonder al te veel vragen te stellen, en gladde pr-goeroes boden zich aan om elk resterend vlekje van onwettig vergaarde rijkdom in Rusland van hun reputatie weg te poetsen. Een schenking aan een Oxbridgefaculteit hier, een donatie aan de regeringspartij daar, een statige woning, een kind op Eton: er was niet veel voor nodig om een nieuwkomer uit Moskou rijp te maken voor de hoogste Britse kringen.

Binnen korte tijd stroomden er jaarlijks miljarden ponden aan Russisch geld naar de Londense banken en vastgoedprojecten. De regeringen van Tony Blair, Gordon Brown en David Cameron zagen het belang van deze nieuwe levenslijn voor een economie die steeds afhankelijker werd van financiële dienstverlening ter vervanging van de uitstervende maakindustrie. Daarom werden er zo royaal visa en vergunningen uitgedeeld aan de rijke nieuwkomers uit Moskou. Maar het was net zo belangrijk om de nauwe banden met Poetin te onderhouden en het pad te effenen voor Britse energie-investeringen in Rusland. En dat was de reden dat het establishment discreet de andere kant op keek toen het Kremlin op Britse bodem slachtoffers begon te maken.

Boris Berezovski was het boegbeeld van de gemeenschap van verbannen Russen die naar Groot-Brittannië waren gevlucht toen Poetin aan de macht kwam. De briljante wiskundige uit het Sovjettijdperk was miljardair geworden door zich staatsbezit toe te eigenen tijdens zijn periode als hoge functionaris in Boris Jeltsins regering, en hij zag zichzelf als de mannetjesmaker die Poetin uit de anonimiteit had gehaald. Maar toen zijn protegé naar autocratie neigde en de oppositie wegvaagde, gebruikte Berezovski de kranten en omroepen die hij had vergaard om felle kritiek te leveren. Poetin was woedend en verklaarde publiekelijk dat oligarchen die hun boekje te buiten gingen, zouden worden vermorzeld: hij begon Berezovski’s zakenimperium in Moskou te slopen. Maar tot ergernis van de president wist de oligarch veilig naar de groene heuvels van Engeland te ontkomen.

Berezovski vond een netwerk van Britse juristen en financiers om hem te helpen zijn geld uit Moskou weg te sluizen en het buiten bereik van de Russische autoriteiten te parkeren in een doolhof van offshoreconstructies. Vervolgens financierde hij vanuit zijn nieuwe verblijf op het Engelse platteland met zijn enorme, uitgeweken fortuin een internationale campagne van de oppositie tegen Poetins regime en sponsorde de activiteiten van een groep dissidenten onder wie FSB-overloper en klokkenluider Aleksandr Litvinenko, die ook naar Engeland kwam. Binnen enkele maanden was de man die Poetin aan de macht had geholpen de grootste vijand van de Russische staat.

Berezovski en zijn onstuimige bondgenoten dachten dat zij in Engeland een veilige haven hadden gevonden. Omdat ze er politiek asiel van de regering hadden gekregen, hoopten ze buiten het bereik van het Kremlin te kunnen blijven. Tevergeefs. In de jaren die volgden zouden de advocaten, tussenpersonen, dissidenten en zakenlui uit Berezovski’s kring een voor een onder verdachte omstandigheden sterven. En telkens zouden de Britse autoriteiten nalaten de gevallen te onderzoeken en het Kremlin het hof blijven maken.

Er was één uitzondering. De moord op Litvinenko met radioactief polonium in een Londens hotel in 2006 was een provocatie die de Britse regering niet kon negeren. De twee moordenaars die waren gestuurd om de FSB-overloper te vergiftigen maakten er zo’n rommeltje van, dat ze door de hele hoofdstad een radioactief spoor achterlieten. In de volle schijnwerpers van de wereldpers stierf Litvinenko een langzame dood, zodat er tijd was om het beeld van zijn uitgemergelde en kale hoofd de aarde rond te sturen en hij zijn eigen moord kon oplossen door vanaf zijn sterfbed het Kremlin aan te wijzen als opdrachtgever.

De Britten moesten wel reageren en veroordeelden de twee moordenaars bij verstek, nadat ze terug naar Rusland waren gevlucht. Maar zelfs bij dit brute geval van nucleair terrorisme in hun eigen hoofdstad bleef de respons van de regering lauw. Het Verenigd Koninkrijk zette slechts vier Russische diplomaten uit, en in ruil daarvoor konden vier Britse ambassademedewerkers in Moskou hun koffers pakken. Toen Rusland weigerde de twee moordenaars uit te leveren, waardoor een strafrechtelijk proces niet mogelijk was, blokkeerde de regering pogingen van de weduwe, Marina Litvinenko, om een openbaar onderzoek naar de moord op haar echtgenoot te laten doen. Als minister van Binnenlandse Zaken kwam Theresa May zich er persoonlijk mee bemoeien en benadrukte dat de ‘internationale betrekkingen’ met Rusland moesten worden beschermd. Pas tien jaar later, nadat de annexatie van de Krim de vriendschap met het Kremlin onhoudbaar maakte, gaf de regering eindelijk toestemming voor het onderzoek, waaruit ten slotte zou blijken dat Litvinenko naar alle waarschijnlijkheid was vermoord in opdracht van Poetin. Maar destijds in 2006 stond er voor Engeland te veel op het spel om een ongelijke strijd met het Kremlin aan te gaan.

De harde, zakelijke waarheid was dat de Anglo-Russische handel bloeide. Het VK was de grootste investeerder in de Russische energiesector op het moment dat Litvinenko werd vergiftigd, en de Britse oliereus BP ondertekende een historische samenwerkingsovereenkomst met het Russische staatsenergiebedrijf Gazprom. Dat was nog geen week nadat de twee landen als reactie op de moord stuivertje hadden gewisseld met hun diplomatieke uitzettingen. Russische energiebedrijven investeerden ook stevig in het VK, en de beursgangen van Moskouse bedrijven waren elk jaar goed voor tientallen miljarden ponden aan de London Stock Exchange. Dit alles was van levensbelang voor de Britse economie, en dat kwam Poetin goed uit. Investeringen in Rusland en de wereldwijde expansie van zijn industrie betekenden dat hij meer roebels kon stoppen in zijn campagne van buitenlandse ondermijning, cyperbewapening en militaire vernieuwing. En Poetin was niet alleen het product van zijn Sovjetopleiding, hij was ook een kleptocraat. Hij wilde Rusland weer groot maken, en was van plan tegelijkertijd zichzelf en zijn naaste kringen te verrijken. Hoe meer geld naar Moskou stroomde, hoe meer hij kon wegsluizen naar het geheime netwerk van offshorerekeningen, trusts en onroerend goed, waardoor hij volgens sommigen de rijkste man ter wereld is geworden.

Toch was de diplomatieke ruzie na de moord op Litvinenko een smet op de Anglo-Russische betrekkingen in een periode dat Groot-Brittannië niets liever wilde dan in de pas lopen met het Westen en bevriend blijven met het Kremlin. In de jaren die volgden, toen de Russische emigranten en hun Britse tussenpersonen steeds vaker stierven, keken de autoriteiten steeds vastberadener de andere kant op. En hoe bereidwilliger de Britse regering een oogje toekneep, hoe brutaler Rusland werd.

De Britse passiviteit had niet alleen financiële oorzaken. Ruslands moordzuchtige georganiseerde misdaad en het staatsveiligheidscomplex begonnen na 11 september 2001 het Westen binnen te dringen, toen alle beschikbare middelen van de Anglo-Amerikaanse inlichtingen- en veiligheidsdiensten waren gericht op de War on Terror. Veiligheidsambtenaren van MI5 en terrorismebestrijders van Scotland Yard die zich bezighielden met het opsporen van misdaadgroepen en het volgen van subversieve activiteiten door buitenlandse staten, werden van hun taken ontlast en ingezet om te vechten tegen het jihadistisch extremisme. Ook de chefs van de buitenlandse inlichtingendienst van MI6 verlegden hun focus van Rusland naar het Midden-Oosten. Toen Berezovski en zijn medeballingen in Engeland aankwamen, werden ze vanwege hun sterke banden met de georganiseerde misdaad geschaduwd door teams van Russische spionnen, zodat Londen veranderde in een smeltkroes van de Russische geheime dienst en de maffia, net toen de Britse veiligheids- en inlichtingendiensten zich met andere dingen bezighielden.

De paar functionarissen die nog wel gericht waren op het volgen van de Russische dreiging in Engeland stonden voor een onmogelijke opgave. Ruslands misdaadnetwerken waren zo hecht vervlochten met het apparaat van de staatsveiligheid, en de banden van Berezovski en zijn compagnons met de georganiseerde misdaad waren zo nauw, dat het vaak onmogelijk was om te weten uit welke hoek de bedreigingen kwamen: de regering, de maffia of allebei. De FSB huurde geregeld gangsters van de georganiseerde misdaad in voor liquidaties, terwijl machtige maffiabendes zo nodig bijklussende staatsmoordenaars inschakelden voor het meer verfijnde werk. En wanneer de staat bij een moord was betrokken, waren de gebruikte methoden vaak zo subtiel dat Scotland Yard er niks mee kon, laat staan de plaatselijke politiekorpsen die werden gebeld als er weer een rijke Rus was gestorven. Moordenaars van de FSB waren experts in het fingeren van ongelukken of zelfmoorden, hun slachtoffers werden met drugs en psychologische trucs zover gebracht dat ze zichzelf van het leven beroofden, en de staatslaboratoria hadden een arsenaal aan gifstoffen ontwikkeld die niet te traceren waren, zodat een moord op een natuurlijke dood leek. Zelfs als de Britse spionagediensten sterke aanwijzingen hadden dat het om moord ging, was het vaak onmogelijk om vertrouwelijk materiaal met een rechtbank of een lijkschouwer te delen zonder de dekmantel van de informant te verraden of zeer geheime methodes te onthullen. In zulke gevallen was het handiger om een doodsoorzaak natuurlijk te noemen dan diplomatieke spanning en publieke onrust te veroorzaken met de beschuldiging van politieke moord die je in de rechtszaal nauwelijks kon bewijzen.

Toen Ruslands activiteiten buiten de eigen grenzen openlijk vijandig begonnen te worden, kregen de Britse autoriteiten met een nieuwe factor te maken. Angst. Veiligheidsadviseurs van de regering wezen erop dat het Kremlin veel schade aan Groot-Brittannië kon toebrengen met cyberaanvallen, door de economie te destabiliseren of delen van de grote Russische gemeenschap in Engeland te mobiliseren om onrust te veroorzaken. Sterke bezuinigingen bij de politie na de bankencrisis van 2008 hadden de capaciteiten van de Britse rechtshandhaving verzwakt en de decennium lange aandacht voor het jihadistisch terrorisme had de Ruslandexpertise van de veiligheids- en inlichtingendiensten uitgehold, waardoor het land kwetsbaar was geworden. Defensiechefs waarschuwden dat Poetins gemoderniseerde leger veel sterker was dan de door bezuinigingen geplaagde Britse strijdkrachten, en ook waren er zorgen dat Rusland vanwege zijn toegenomen vijandigheid naar een grootschalig conflict met het Westen toewerkte. Plotseling werd de mogelijkheid van een algemene oorlog met Rusland in de gangen van Whitehall besproken. Als die zou uitbreken zou het heel snel gaan, spraken de mandarijnen eensgezind, en Groot-Brittannië was er niet klaar voor. Dit ging niet langer over handel drijven. Er was sprake van reëel, existentieel gevaar als de regering zich moest weren tegen een Russische operatie op Britse bodem.

Poetins spierballenvertoon was na de moord op Litvinenko alleen maar toegenomen. Enkele weken na de aanslag zette hij de modernisering van het leger in gang, pleegde een serie verlammende cyberaanvallen op Estland, en begon aan zijn eerste buitenlandse militaire avontuur met de invasie van Georgië in 2008. Er kwamen cyberaanvallen op Duitsland, Frankrijk en de Verenigde Staten, die gepaard gingen met Ruslands toenemende financiering van en steun voor extreemrechtse en separatistische groeperingen in heel Europa. Terwijl de agressie brutaler werd, kwam de Britse regering klem te zitten tussen een oorlogszuchtige Amerikaanse bondgenoot en Europese partners die zwaar afhankelijk bleven van Russisch gas en Russische olie en geen zin hadden in ruzie. De invasie van Oost-Oekraïne was het keerpunt.

Ruslands annexatie van de Krim in maart 2014 maakte een eind aan de hoop dat Poetin naar het liberale kamp kon worden gelokt. Rusland werd uit de G8 gezet, de NAVO-landen beëindigden hun politieke en militaire samenwerkingen met Moskou, en de Verenigde Staten en de Europese Unie legden vernietigende sancties op die, samen met een daling van de wereldwijde olieprijzen, dreigden de Russische economie te verlammen. Maar Poetin ging onverstoorbaar door met zijn laatste avontuur, stuurde tanks en zware wapens over de grens naar de onrustige regio’s van Donetsk en Loehansk, en stortte zich in een gewapend conflict met de Oekraïense regering. Er kwamen nieuwe golven van sancties. Toen schoten pro-Russische troepen boven het oosten van Oekraïne vlucht MH17 van Malaysia Airlines neer, van Amsterdam onderweg naar Kuala Lumpur, wat leidde tot de dood van alle 283 passagiers en vijftien bemanningsleden aan boord van het vliegtuig. Pas toen gaf de Britse regering toe en kondigde een openbaar onderzoek aan naar de dood van Aleksandr Litvinenko.