De derde wereld op je cv

Judith van de Kamp

DE DERDE
WERELD OP JE CV

Een praktische gids voor vrijwilligerswerk
en stages in een ontwikkelingsland

Nieuw Amsterdam

© Judith van de Kamp 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Foto’s omslag linksboven en onder © Roel Burgler / Hollandse Hoogte

De uitgeverij is er niet in geslaagd de rechthebbende(n) van de omslagillustratie rechtsboven te achterhalen. Eenieder die meent rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgeverij.

Foto auteur © Yuri van der Meer

NUR 500

ISBN 978 90 468 2489 4

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 468 2328 6

Ik wil mijn examens goed doen want ik wil iedereen hier kunnen helpen. Daarom wil ik dokter worden, of ingenieur of advocaat. Nu zijn alle dokters, ingenieurs en advocaten mensen uit Europa, of bijna allemaal, en ze kennen ons en onze problemen niet zoals wij die kennen. Het zijn er ook niet genoeg, en ze gaan uiteindelijk toch weer naar huis. Ze blijven niet hier. [Dan, tegen de Europese missionaris:] Op een dag besturen wij dit land zelf. Dan zullen we een overheid hebben die net zo goed is als die van jullie, en dan zeggen jullie: ‘Dat zijn goede mensen, net zo goed als wij, en hun land zal net zo goed zijn als het onze, en dan zijn we elkaars gelijken.’

– Kofi, een schooljongen uit Ghana, in de roman

Ashanti Boy van Akosua Abbs, 1959

INHOUD

1 WERK EN STAGE IN ONTWIKKELINGSLANDEN: EEN TREND

Krant en koude koffie

Stages en werkbezoeken in ontwikkelingslanden

Wie zijn die tropengangers?

Wat doen ze precies?

Wat is de omvang van het fenomeen?

Morele globalisering en avontuur

Solidariteit en zingeving

Zelfontplooiing en persoonlijke groei

Fun en avontuur

Het gevaar van goede bedoelingen

Toenemende kritiek

Schuldverhalen

Hoe dan wel?

Woordgebruik

De werkelijkheid is complexer

Ander woordgebruik

Woordgebruik in dit boek

Pseudoniemen

2 KLAAR VOOR VERTREK

Zin in de tropen

Angst en onzekerheid

Onrealistische verwachtingen

Waar ga je eigenlijk naartoe?

Het belang van lokale kennis

Ik ga op reis en neem mee…

3 AANKOMST EN SETTELEN

Eerste indrukken

Een westerse bril

Een normale opvoeding en normale wegen

Verborgen verwachtingen en aannames

De confrontatie met armoede

‘Het valt reuze mee met die armoede’

‘Zij kunnen goed met armoede omgaan’

Arm, armer, armst

‘Vreselijk, wat een armoe’

‘Wij zijn ook arm’

Inburgeren als witte buitenstaander

Omgaan met privileges

Ervaringsdeskundigen?

4 EEN VERSCHIL MAKEN

Oost-Indisch doof

Opsturen kan ook

Behoefte aan andere expertise

Buitenproportioneel hoge kosten

Welkom om andere redenen

Pleisters op de wonden

‘Wacht even, ben ik wel nodig?’

De rol van westerse organisaties

Commerciële uitzendorganisaties

Non-profitorganisaties

Opleidingsinstituten

‘Hé, ze kunnen het zelf ook’

Locals trainen is wél nuttig?

5 HIËRARCHIE OP DE WERKVLOER

Baas boven baas

Macht en aanzien

Verplicht samenwerken

Wennen aan nieuwe collega’s

Verstoorde verhoudingen

Het groeten van meerderen

Regels of privileges?

6 ONBEGRIP EN FRUSTRATIE OP DE WERKVLOER

‘Vieze bende, rare cultuur’

Interculturele competenties?

En de professionals?

‘Ze willen niet!’

Wederzijds onbegrip

Omgaan met frustratie

De rol van het thuisfront

Heibel op de kraamafdeling

Het stelen van bevallingen

Bibberend hechten

Supervisie in de bevallingskamer

Wat vinden de lokale betrokkenen?

‘Ze weten het zogenaamd beter’

‘Ze kijken op ons neer’

De macht van westerlingen

7 ONTSPANNING IN DE TROPEN

Uitrusten en opladen

Gezond blijven in de tropen

Indrukken verwerken

Lachen om het leven

Vrijetijdskleding

Vakanties en dagtrips

Foto’s maken

Onderscheid tussen mannen en vrouwen

Vriendschap en liefde

Seks met locals

8 DONATIES EN CADEAUS

De blije uitdeelshows

Dankbare Afrikanen

Gulle gevers

Doneren geeft macht

Waardevol of waardeloos?

Jaloerse blikken en geheime spullen

De gever beslist

Liever stiekem

9 WEER THUIS, EN DAN?

Terug naar het gewone leven

Een andere bril

Wat vertel je bij de borrel?

De waarde van je reis

Lokale betrokkenen

Persoonlijke groei

Wereldburgerschap

Verantwoorde werkbezoeken en stages in ontwikkelingslanden

Noten

1 WERK EN STAGE IN ONTWIKKELINGSLANDEN: EEN TREND

Als het goed is ga je binnenkort op reis naar een ontwikkelingsland. Voor een stage, vrijwilligerswerk of een werkvakantie. Misschien ben je al geweest. Misschien heb je nog geen concrete plannen maar lijkt het je leuk om in de (nabije) toekomst te gaan. Omdat je benieuwd bent naar het leven daar, naar hoe de mensen daar wonen, of juist naar hoe het is om daar zelf te wonen en werken. Dan is dit boek voor jou bedoeld. Het kan je helpen om je reis goed voor te bereiden en om het meeste uit je verblijf te halen, voor jezelf maar ook voor de lokale mensen die je zult ontmoeten en met wie je zult werken.

Je kunt dit boek zien als een oefenreis. Het laat je zien waar je mee te maken kunt krijgen, vanaf het moment dat je je koffer pakt tot nadat je weer thuis bent. Elk hoofdstuk beschrijft een belangrijk aspect van je stage of werkbezoek, aan de hand van ervaringen van mensen die je voorgingen. Dit kunnen Nederlanders zijn, maar ook Belgen, Fransen en andere mensen uit Europa. En uit Canada en de Verenigde Staten. Ik noem ze in dit boek westerlingen. Elk hoofdstuk eindigt met een aantal concrete tips om voorafgaand aan, tijdens en na je reis te kunnen toepassen.

Veel van deze tips gaan over de omgang met de lokale bevolking. Je wilt respectvol zijn en niemand beledigen, maar dat is verrekte lastig in een andere cultuur. Je bent er maar kort en je weet vaak niet precies hoe de lokale mensen over je denken en wat ze van je verwachten. Hierdoor kun je huiswaarts keren met een heleboel vragen, en met een gebrekkig of zelfs verkeerd beeld van de plek waar je verbleef. Dit boek leert je anders kijken, zodat je meer inzicht en begrip krijgt voor wat je ter plaatse meemaakt. Dit zorgt ervoor dat je na afloop van je reis andere mensen in je omgeving – denk aan vrienden en familieleden – kunt inspireren met een verhaal dat recht doet aan de plek waar je verbleef en aan de mensen die je ontmoette. Alleen zo draag je bij aan eerlijke beeldvorming over ontwikkelingslanden en kun je met een goed gevoel terugkijken op deze onvergetelijke ervaring.

Voor de oefenreis begint, vertel ik je eerst waarom ik me als onderzoeker bezighoud met stages en werkbezoeken in ontwikkelingslanden. Ook geef ik eerst wat achtergrondinformatie over internationale werkbezoeken en stages en hoe dit in het publieke debat zowel wordt verheerlijkt als fel bekritiseerd. Het stelt je in staat om je eigen plannen in deze context te plaatsen en overdenken. En misschien krijg je al wat ideeën over hoe je je eigen werkbezoek wilt aanpakken, of hoe juist niet.

KRANT EN KOUDE KOFFIE

Het is zaterdagochtend, 5 augustus 2006. Ik ben thuis en begin het weekend met mijn favoriete weekendritueel: zon, koffie, krant. Terwijl ik koffie maak, glijden mijn ogen over de voorpagina van de Volkskrant. Een van de koppen luidt: ‘Arts-toerist biedt vaak matige hulp’.¹ Ik zet mijn koffie koffie op tafel en ga zitten.

In het stuk luiden Nederlandse tropenartsen die jarenlang in ontwikkelingslanden hebben gewerkt de noodklok over Nederlandse artsen die dit slechts een paar weken doen, vaak in hun vakantie. De verwijten zijn dat deze ‘arts-toeristen’ niets van de cultuur weten en westerse dadendrang etaleren. Een van de tropenartsen die in het artikel aan het woord komt zegt:

En dan gaan ze naar huis met een map foto’s en prachtverhalen over een geslaagde missie. Terwijl het ziekenhuis er weinig mee is opgeschoten.

Het artikel verwijst naar een uitgebreider stuk in de zomerbijlage van de krant.² Mijn koffie wordt koud als ik naar de juiste pagina blader. Uit dit artikel blijkt dat het niet gaat om een klein aantal artsen dat vanuit Nederland naar ontwikkelingslanden trekt voor medische zorg; er wordt gesproken over een heus fenomeen: ‘artstoerisme’ ofwel ‘medisch toerisme’. Ze gaan naar Afrika, naar Zuid-Amerika of naar Zuidoost-Azië. Soms op eigen gelegenheid, vaker via een bemiddelingsorganisatie die de werkbezoeken organiseert. Oogartsen richten zich veelal op cataractoperaties. Orthopedische teams opereren kinderen met ernstige botbreuken. Tandartsen gaan de bergen in om mondzorg te verlenen.

Wow! De twee artikelen raken me. Allerlei vragen komen in me op. Wat is westerse dadendrang? Zou het echt zo zijn dat zo’n lokaal ziekenhuis niet veel heeft aan de inzet van de Nederlanders? Hoe kan dat? En op welke manier kunnen zij wél zinvol werk doen? Wanneer is het eigenlijk zinvol? Ik ben die zomer net begonnen aan de masteropleiding Medische Antropologie en Sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Deze opleiding geeft me de mogelijkheid om op zoek te gaan naar antwoorden op mijn vragen. En om te proeven aan sociaalwetenschappelijk onderzoek.

Ik knip de twee artikelen uit. In de maanden die volgen zoek ik contact met de tropenartsen die zo kritisch waren in de artikelen. Ik reis per trein het land door om ze te interviewen en raak een beetje verliefd op hun verhalen. Het zijn verhalen over hun passie voor het vak, over hun bewondering voor het land waarin zij werkten en over hun betrokkenheid bij de lokale mensen. De tropenartsen vertellen me over hun geploeter, over hun frustraties en over de fouten die zij denken gemaakt te hebben. Ik hang aan hun lippen. Hun ervaringsverhalen maken me ongelooflijk nieuwsgierig naar de werkvloer; ik wil de interactie tussen de westerlingen en de lokale medewerkers heel graag in het echt observeren en analyseren.

Een half jaar later vlieg ik hiervoor naar Ghana. In twee maanden tijd doe ik onderzoek in verschillende ziekenhuizen. Dit resulteert in mijn scriptie, over de kortstondige inzet van Nederlandse gezondheidswerkers in ontwikkelingslanden.³ Hierin beschrijf ik wat er goed gaat en wat er niet goed gaat in het contact tussen westerse en lokale ziekenhuismedewerkers.

Het meest schrijnend en tegelijkertijd meest fascinerend aan het onderzoek in Ghana vond ik het feit dat bepaalde handelingen van westerlingen die met de beste bedoelingen waren uitgevoerd, verkeerd uitpakten. Zo was er een ziekenhuis waar elke maand een orthopedisch chirurgenteam uit Nederland kwam opereren voor twee weken. De teams kwamen steeds uit een ander Nederlands ziekenhuis, het waren dus ook steeds andere mensen. En stuk voor stuk wilden ze hun korte tijd zo nuttig mogelijk besteden en zo veel mogelijk doen in de korte tijd dat ze aanwezig waren. Ze werkten regelmatig zo’n twaalf uur op een dag. Patiënten waren er genoeg. Maar voor het lokale operatiepersoneel betekende het dat ook zij twaalf uur per dag moesten werken; zij ondersteunden de westerlingen immers en gingen pas naar huis als alles was opgeruimd. Wat voor de westerlingen maar twee weken duurde, was voor de lokale medewerkers structureel overwerk. Want in de tijd dat er geen Nederlanders waren, kwamen er Engelsen; ook voor perioden van twee weken, en met een vergelijkbare dosis werklust. Het lokale personeel had bij de directeur van het ziekenhuis geklaagd en gevraagd of dit kon veranderen. Zo hielden ze geen tijd meer over voor hun gezin en huishouden. Het veranderde niet. Ze vroegen of ze de meeruren dan in ieder geval betaald konden krijgen. Ook hier werd geen gehoor aan gegeven. Ze hadden geen andere keuze dan zich aan te passen aan het werkritme van de westerlingen. Maar het ging dus niet van harte. Wat me opviel is dat de Nederlanders hier geen weet van hadden. De Ghanezen probeerden op subtiele en non-verbale wijze aan te geven dat het tijd was om te stoppen, door met mobiele telefoons te spelen en een krantje open te slaan. Maar deze signalen kwamen bij de Nederlanders niet aan. Zij klaagden tegen mij dat ze de Ghanezen tegen het einde van de middag behoorlijk ongemotiveerd vonden. Dat klopte dus wel. Maar de Nederlanders hadden geen flauw idee waarom, en zo bleef deze situatie bestaan.

Nu, ruim tien jaar later, staat die zomerse zaterdagochtend met de krant en koude koffie niet enkel meer symbool voor het begin van mijn masteronderzoek. Hij markeert het begin van jarenlang onderzoek naar en fascinatie voor de kortstondige inzet van westerlingen in ontwikkelingslanden. Vrij kort na het onderzoek in Ghana heb ik een nieuw onderzoek gedaan, naar de omvang van medisch vrijwilligerswerk vanuit Nederland voor de Nederlandse organisatie DuDoc (Dutch Doctors on Call). In 2017 rondde ik mijn promotieonderzoek af aan het Amsterdam Institute for Social Science Research (AISSR) aan de Universiteit van Amsterdam. De titel van mijn proefschrift luidt: Behind the smiles: Relationships and power dynamics between short-term westerners and Cameroonian health workers in a hospital in rural Cameroon.⁴ Voor dit onderzoek zoomde ik bewust in op één setting waar ik twintig maanden verbleef, om de lokale medewerkers beter te leren kennen en beter ‘achter de schermen’ te kunnen komen; niet alleen om te kijken naar wat er gebeurt in de interactie tussen lokale en westerse medewerkers, maar ook zo veel mogelijk waarom. In totaal zag ik 116 westerlingen komen en gaan, van studenten biologie tot gepensioneerde chirurgen. Ook buiten het ziekenhuis ontmoette ik gedurende mijn verblijf in Kameroen vele westerse stagiairs en vrijwilligers, van Amerikaanse Peace Corps-vrijwilligers die lesgaven op een school tot Nederlanders die kleine koffieboeren hielpen om hun product te vermarkten.

In dit boek komt veel van mijn onderzoekswerk samen; het empirisch onderzoek in Ghana en Kameroen, maar ook literatuuronderzoek naar het onderwerp in andere ontwikkelingslanden in Afrika, Zuidoost-Azië en Zuid-Amerika, en niet alleen in de gezondheidszorg maar ook in andere sectoren. Ook mijn persoonlijke ervaringen en worstelingen op het gebied van tijdelijk wonen in een ontwikkelingsland als buitenstaander komen in dit boek terug.

STAGES EN WERKBEZOEKEN IN ONTWIKKELINGSLANDEN

Sinds pakweg twintig jaar is het een populair fenomeen om voor een aantal weken of maanden naar een ontwikkelingsland te gaan en daar de handen uit de mouwen te steken, voor werk of voor een stage. Als het om werk gaat, uitgevoerd door professionals in plaats van studenten, wordt dit ook wel vrijwilligerstoerisme genoemd. Het gebeurt vanuit Nederland, maar ook vanuit andere westerse landen zoals Duitsland, Frankrijk, Canada en Italië. Landen waar het draagvlak voor de professionele hulpindustrie kleiner werd. Daar waar men vroeger een gift overmaakte aan een van de grote ontwikkelingsorganisaties, doen we het tegenwoordig dus graag zelf. We slaan waterputten, we bouwen scholen en stichten weeshuizen. Initiatieven worden gesteund en soms zelfs georganiseerd vanuit kerkelijke organisaties, vakbonden, ziekenhuizen, scholen en bedrijven. Steeds vaker richten mensen zelf een particulier initiatief op, bijvoorbeeld na terugkeer van een vakantie in een arm land.

Een reden voor afname van het draagvlak voor de professionele hulpindustrie is dat sommige burgers vinden dat er te veel aan de strijkstok blijft hangen. De ‘strijkstokdiscussie’ laaide in Nederland in 2004 flink op nadat diverse schandalen aan het licht kwamen: hoge salarissen van directeuren, verdwenen geld, wangedrag van medewerkers en mislukte projecten.⁵ Het gaf de doe-het-zelvers de kans zich te profileren en het lukte ze het vertrouwen van het grote publiek te winnen.

Wie zijn die tropengangers?

Er zijn verschillende groepen westerlingen te onderscheiden die voor een stage of kort werkbezoek naar een ontwikkelingsland afreizen. De jongste tropengangers zijn de zogenaamde gap year students. In het Nederlands noem ik ze tussenjaar-scholieren. Zij nemen een tussenjaar (of half tussenjaar) voor ze gaan studeren, vaak direct na de middelbare school en soms tussen twee vervolgopleidingen in. Wie googelt op gap year of tussenjaar ziet dat er een ware industrie is ontstaan: talloze organisaties bieden jongeren mogelijkheden aan om internationale werkervaring op te doen. Van alles is mogelijk: bijdragen aan natuurbehoud, meedraaien in een dierenopvangcentrum, lesgeven op een school, meehelpen in een ziekenhuis of weeshuis of bij het bouwen van huizen.

Dan heb je de studenten. Zij doen in het kader van hun opleiding een aantal weken of maanden een stage. Vaak koppelen ze daar een korte vakantie aan. Het maakt tegenwoordig voor de kans op een buitenlandstage weinig meer uit welke school en studie je kiest: overal worden internationale stagemogelijkheden aangeboden, waaronder in ontwikkelingslanden. Op de website van de Radboud Universiteit staat daarover: ‘Werkgevers hechten grote waarde aan internationale ervaring die is opgedaan via studie of stage. De Radboud Universiteit stimuleert haar studenten dan ook om naar het buitenland te gaan.’⁶ En niet alleen de Radboud Universiteit stimuleert buitenlandse stages. Vaak hebben universiteiten en hogescholen een apart bureau of een aparte afdeling van waaruit studenten worden begeleid bij het zoeken van een passende stageplaats over de grens. Ook het Nederlandse ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap stimuleert stages buiten Europa door het beschikbaar stellen van beurzen.⁷

Professionals zijn van alle leeftijden. Ze hebben hun opleiding afgerond en zijn vaak werkzaam binnen een organisatie. Young professionals kiezen er soms bewust voor om internationale werkervaring op te doen voor ze aan een baan beginnen. Mensen in dienstverband krijgen soms tijd van hun werkgever voor een kort werkbezoek in een ontwikkelingsland. Het gebeurt ook dat mensen er vakantiedagen of ander verlof voor opnemen. En soms faciliteren werkgevers de reis zelfs. Zo zijn er ziekenhuizen in Nederland, België en andere westerse landen die hun werknemers in teamverband uitzenden naar diverse ontwikkelingslanden voor medische ondersteuning. Er zijn ook bedrijven die werknemers in het kader van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen op een werkreis sturen. Ten slotte zijn er talloze vrijwilligersorganisaties die fungeren als een soort reisbureaus voor weldoeners, zoals Projects Abroad, Activity International, Vrijwillig Wereldwijd, Travel Active en World Servants. Kortom: opties zat voor tussenjaarscholieren, studenten en professionals om een tijdje in de tropen te werken.

Wat doen ze precies?

Wat de tropengangers doen varieert enorm. De overeenkomst zit ’m in de relatief korte duur, en daarmee bedoel ik minder dan een jaar. De meeste tropengangers die tegenwoordig een ontwikkelingsland bezoeken voor werk of stage blijven een aantal weken of maanden. Van de 116 westerlingen die ik in het ziekenhuis in Kameroen ontmoette bleef niemand langer dan zes maanden.

Daar zit meteen het grote verschil met de westerse tropengangers van langer geleden: de missionarissen en tropengangers die in ontwikkelingslanden werkten in de twintigste eeuw zegden hun thuisland voor jaren vaarwel, soms zelfs voor de rest van hun leven. Ze verkochten hun bezittingen en stapten met een koffer op een schip. Wie een gezin had, nam het gezin mee. Er was vaak minimaal contact met het thuisfront, via brieven die wekenlang onderweg waren.

Tegenwoordig gaat dat heel anders: de huidige tropengangers blijven gewoon wonen waar ze wonen. Kamers worden nog wel eens onderverhuurd. Wie een baan heeft, behoudt zijn baan. Men houdt regelmatig contact met familie en vrienden via e-mail en online blogs. Eenmaal thuis pakt men het leven weer op zoals het was voor hun tropenbezoek. Dat is ook precies wat het aantrekkelijk maakt: je moet er hooguit wat voor sparen, maar vervolgens kun je gewoon gaan zonder je leven ervoor te hoeven omgooien. Dat maakt het aantrekkelijk voor velen.

Wat is de omvang van het fenomeen?

Het is moeilijk om iets te zeggen over de totale omvang van westerse stages en werkbezoeken in ontwikkelingslanden, bijvoorbeeld om hoeveel westerse tropengangers het gaat en hoeveel geld erin omgaat. Het is zelfs lastig om een realistische schatting te doen. Hier zijn vier redenen voor.

De eerste en voornaamste reden is dat de beschikbare cijfers zich extreem moeilijk laten vergelijken. Het gaat om appels en peren. Zo stelde de Britse onderzoeker Kate Simpson in 2004 vast dat er jaarlijks zo’n 10.000 Engelse gap year students naar ontwikkelingslanden gaan.⁸ Dit zijn dus alleen de Engelse middelbare scholieren; de Engelse stagiairs in vervolgopleidingen en professionals die internationaal vrijwilligerswerk verrichtten, zijn niet in deze cijfers meegeteld. Prima. Maar vervolgens stelt de Amerikaanse onderzoeker Benjamin Lough dat er in 2008 één miljoen Amerikanen kortstondig internationaal vrijwilligerswerk deden.⁹ Hier zijn ook de gap year students in meegeteld, maar de studenten die stages deden weer níét. Volgens de Amerikaanse onderzoekers Daniel McCall en Ana Iltis heeft in 2014 een derde van de studenten ervaring met kortstondig vrijwilligerswerk in een ontwikkelingsland.¹⁰ Maar dat onderzoek ging specifiek om geneeskundestudenten.

Om het ingewikkelder te maken, kun je het ook omdraaien. Dan kijk je niet naar het aantal mensen dat westerse landen uit reist voor internationale stages en werkbezoeken, maar naar het aantal mensen dat ontwikkelingslanden met dit doel ín komt. Dit heeft de Amerikaanse onderzoeker Sharon McLennan in 2014 gedaan. Zij zoomt in op één specifiek ontwikkelingsland, Honduras, en stelt dat dit land jaarlijks zo’n 100.000 buitenlandse vrijwilligers op bezoek krijgt.¹¹ Kortom: gebaseerd op subgroepen zijn er cijfers zat, en het overlapt aan alle kanten, maar ze zijn lang niet altijd met elkaar te vergelijken.

De tweede reden waarom het moeilijk is grip te krijgen op de schaalgrootte van westerse stages en werkbezoeken in ontwikkelingslanden is dat de sector continu in beweging is. Organisaties komen en gaan. Scholen kunnen een aantal jaar studenten naar bijvoorbeeld Tanzania sturen, en vervolgens naar Nepal. De cijfers zijn daarom voortdurend aan verandering onderhevig. En toch wordt – juist door het gebrek aan cijfers – vaak verwezen naar cijfers uit het verleden. Veel recente artikelen gebruiken de cijfers van tram Research om iets te kunnen zeggen over de omvang van vrijwilligerstoerisme op wereldschaal. TRAM Research gaat uit van 1,6 miljoen internationale vrijwilligers op jaarbasis.¹² Omgerekend in geld gaat het om twee biljoen dollar. Maar deze cijfers stammen uit 2008, inmiddels ruim tien jaar geleden. Dat is best lang geleden voor een sector die enorm aan het groeien is.

De derde reden is dat niet alle onderzoekers hetzelfde bedoelen met kortstondige bezoeken en langdurige bezoeken. Heel vaak is de definitie van kortstondig: korter dan een jaar (die definitie houd ik dus ook aan). Maar bij operatieteams gaat het vaak om werkbezoeken van twee weken. Dan is een werkbezoek van twee maanden al snel langdurig. En zolang alle onderzoeken voldoende uitgebreid zijn toegelicht, zijn die verschillen niet zo erg. Het is voor vergelijking van cijfers wel onhandig, maar dan wéten we tenminste dat we het over appels en peren hebben. Helaas wordt echter vaak aangenomen dat we het over hetzelfde hebben, en dit maakt de cijfers minder betrouwbaar.

De vierde en laatste reden dat de cijfers naar mijn mening problematisch zijn, is dat niet alle westerlingen op kortstondige werkbezoeken en stages vindbaar (lees: meetbaar) zijn. Westerlingen die via hun opleidingsinstituut, werkgever of een vrijwilligersorganisatie worden uitgezonden, kunnen in de cijfers worden meegenomen. Dit is per land al een behoorlijke klus om uit te zoeken, maar het is mogelijk. Er zijn echter ook westerlingen die op eigen initiatief (via een kennis, via de kerk, et cetera) gaan. Uiteraard is daar wel een schatting van te maken, maar van veel cijfers is onduidelijk of zij in de calculaties zijn meegenomen of niet.

Om deze vier redenen ben ik dus niet zo van de cijfers: wanneer je ze goed bestudeert, roepen ze meer vragen op dan antwoorden. Maar het is natuurlijk wel fijn om een beetje een idee te hebben van de schaalgrootte. Laten we voor het wereldniveau toch de cijfers van tram Research gebruiken; 1,6 miljoen vrijwilligerstoeristen op jaarbasis in 2008. Dat zijn vijftien vliegtuigen per dag richting het zuiden, met elk driehonderd westerlingen aan boord. Als we dan in ogenschouw nemen dat westerse stages en werkbezoeken in ontwikkelingslanden in de afgelopen jaren populairder zijn geworden, durf ik de stelling aan dat we inmiddels op het dubbele zitten, als je ook alle studenten en tussenjaar-scholieren meerekent. Dan zitten we dus tegenwoordig op dertig vliegtuigen per dag die naar het zuiden vliegen om per keer driehonderd westerse tropengangers te droppen. Dat zijn negenduizend westerlingen per dag. Meer dan een vliegtuig per uur! Mindblowing, en dan heb ik het nog niet eens over de CO₂-uitstoot die daarmee gepaard gaat.

MORELE GLOBALISERING EN AVONTUUR

Vanuit Nederland kan de opkomst van vrijwilligerswerk en stages in ontwikkelingslanden worden verklaard door een combinatie van twee factoren: ten eerste het afstoten van verantwoordelijkheden door de overheid en ten tweede het aantrekken van verantwoordelijkheden door burgers. In 2004 zei Agnes van Ardenne, de toenmalige minister van Ontwikkelingssamenwerking, dat ontwikkelingssamenwerking te lang het speeltje van de overheid en professionals was geweest. De globalisering bood volgens haar een uitgelezen kans om ontwikkelingssamenwerking weer terug te geven aan de samenleving. Ze zei dat mensen over grenzen heen elkaars buren waren geworden, en vond het tijd voor nieuwe vormen van internationale solidariteit, rentmeesterschap en verantwoordelijkheid.

Nog datzelfde jaar gaven Nederlanders massaal invulling aan die internationale solidariteit. Want op 26 december 2004 woedde de tsunami over Zuidoost-Azië. Vanuit Nederland kwam er een golf van liefdadigheid op gang, zoals Ralf Bodelier en Mirjam Vossen het mooi omschreven in hun boek Hulp: Waarom ontwikkelingshulp moet, groeit en verandert uit 2007.¹³ Dit had niet alleen te maken met het kerstgevoel, maar ook met wat de Britse historicus Timothy Garton Ash ‘morele globalisering’ noemt. De globalisering heeft ervoor gezorgd dat mensen uit ontwikkelde landen via radio, televisie en internet meer dan ooit worden geconfronteerd met hoe mensen elders wonen. Morele globalisering betekent dat zij menen een morele verantwoording tegenover deze mensen te hebben. Persoonlijk naar ze toe reizen blijkt sinds het begin van de 21e eeuw een populaire vorm van uiting geven aan deze morele verantwoording.

Solidariteit en zingeving

Er is veel onderzoek gedaan naar de motivatie van westerlingen die voor kortstondig werk naar een ontwikkelingsland trokken. Hierbij wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen de professionals (die werken) en studenten (die stage lopen). Bij de professionals spelen solidariteit en zingeving een grote rol. Han Koch beschreef dit in 2007 in een artikel in Trouw, met de titel ‘Geschonken door Truus en Wim’.¹⁴ In dit artikel gaat hij in op de vele particuliere initiatieven die Nederlanders (zoals het stel Truus en Wim) oprichten nadat ze op vakantie zijn geweest in een ontwikkelingsland. Ze hebben met eigen ogen gezien onder welke omstandigheden de lokale bevolking leeft, en bij terugkeer in Nederland willen ze uit solidariteit ‘iets doen’. Vanuit die behoefte starten ze dan een particulier initiatief. Ook de Nederlandse artsen die ik interviewde in het kader van mijn masteronderzoek gaven solidariteit en de wens om iets te doen voor een medemens op als belangrijke reden om te gaan.

Iets voor een ander doen geeft voldoening. Diverse wetenschappers schrijven over het heerlijke gevoel dat westerlingen ervaren, alleen al door het kúnnen geven van iets wat een ander niet heeft. Bodelier en Vossen zeggen dat helpen in tijden van secularisering een existentiële behoefte aan zingeving kan vervullen. Met andere woorden: helpen maakt gelukkig.

Zelfontplooiing en persoonlijke groei

Naast solidariteit en zingeving speelt er vaak een andere factor een rol bij de keuze voor een kortstondig werkbezoek aan een ontwikkelingsland, en dat is zelfontplooiing. Westerlingen zijn niet alleen nieuwsgierig naar ‘het andere leven’, maar ook hoe zij daar zelf op reageren en hoe zij zich binnen andere situaties staande weten te houden. Ze beschouwen het als een verrijking om daar kennis van te nemen, om daarvan te leren en als persoon in te groeien. Bovendien hechten werkgevers in westerse landen waarde aan de internationale ervaring van mensen, zoals ik al eerder in dit hoofdstuk beschreef. Het wordt beschouwd als een middel tot persoonlijke ontwikkeling en het opdoen van interculturele competenties. Het is dus niet zo gek dat westerse tropengangers, studenten én professionals, een internationaal werkbezoek of stage op hun cv zetten (en voor sommige van hen vormt cv-opbouw zelfs onderdeel van hun motivatie om te gaan). De vraag of dat terecht is komt aan de orde in hoofdstuk 6.

Fun en avontuur

Er is nog een andere, vrij belangrijke, factor die westerlingen voor vrijwilligerswerk en stages naar ontwikkelingslanden doet afreizen. En dat is fun. Bij de vroegere tropengangers speelde dit veel minder een rol, of in ieder geval zei je niet hardop dat je ook voor de lol ging. Je deed het immer voor ‘de ander’, en het was vooral afzien. Tegenwoordig hoeven mensen niet meer onder stoelen of banken te steken dat het leuk is. Toen ik in 2006 de kortstondige Nederlandse artsen vroeg naar hun motivatie om een werkbezoek aan een ontwikkelingsland af te leggen, was fun zelfs de meest genoemde factor. Avontuur! De Nederlandse professor René Bekkers zei in 2002 zelfs dat de ‘nieuwe vrijwilliger’ alleen nog maar leuke dingen wil doen:

De traditionele vrijwilliger maakt plaats voor een ‘nieuw type’ vrijwilliger: de calculerende vrijwilliger, die niet meer te porren is voor levenslange verplichtingen aan één en dezelfde club, en die korte, afgebakende taken wil met een duidelijk doel. Eigenlijk wil de vrijwilliger van vandaag alleen nog maar ‘leuke dingen doen’. […] Vrijwilligerswerk is maatschappelijk nuttig, maar het is niet erg als je het ook een beetje – of vooral – voor jezelf doet.¹⁵

De huidige tropengangers hoeven zich dus niet te schamen voor de gewenste funfactor in hun stage of werkbezoek: ze mogen er openlijk over praten. En dat doen ze ook.

De fun wordt ook benadrukt door westerse organisaties die hun stages en vrijwilligersreizen promoten. Zo zegt Travel Active op zijn website: ‘Als vrijwilliger in Afrika kun jij genieten van de mooie omgeving en rituelen die Afrika te bieden heeft, en ook de bevolking helpen door vrijwilligerswerk te doen.’¹⁶ Projects Abroad zegt: ‘Door vrijwilligerswerk te doen kun je een waardevolle bijdrage leveren en meer ontdekken van de diversiteit en rijke cultuur in Afrika.’¹⁷ Het is belangrijk om te vermelden dat het dus niet om de fun alléén gaat. Het gaat om de combi van zinvol en leuk.

HET GEVAAR VAN GOEDE BEDOELINGEN

Met de toename in populariteit van vrijwilligerswerk en stages in ontwikkelingslanden is ook de kritiek toegenomen. Dit begon redelijk voorzichtig. Want tja, er viel eigenlijk helemaal niets algemeens te zeggen over de inzet van al die westerlingen in ontwikkelingslanden. Hun activiteiten waren veel te divers, net als de settings waarin zij kwamen te werken. Wetenschappers schreven – heel voorzichtig – dat de positieve effecten van kortstondig werk niet altijd konden worden aangetoond, en dat men ook rekening moest houden met eventuele nadelige effecten. Denk aan het in stand houden van armoede, bijvoorbeeld doordat westerse landen geld en goederen leveren ten koste van de groei van de lokale economie, wat de afhankelijkheid van het Westen in stand houdt. De algemene gedachte was dus: we hebben aangenomen dat het werk van westerlingen zinvol is, maar we weten er eigenlijk te weinig van om vast te stellen dat dit echt zo is. En, vroeg men zich in toenemende mate af: zinvol voor wíé? Voor de westerlingen, ja, omdat ze er een goed gevoel aan overhouden. Maar schiet de lokale bevolking er ook iets mee op?

Toenemende kritiek

En toen kwamen de eerste schandalen aan het licht. Er gingen verhalen rond van kinderen in Afrika, Zuid-Amerika en Zuidoost-Azië die niet meer naar school gingen omdat het lucratiever was om met uitgestoken hand achter vrijwilligersbusjes aan te rennen. Er werd beweerd dat er fysiotherapeuten aan de operatietafels stonden die, bij gebrek aan chirurgen, het snij den wel wilden proberen.

Het duurde toen niet lang voor het moddergooien begon. De westerse tropengangers zouden de banen inpikken van lokale mensen die heus zelf wel scholen konden bouwen, was het verwijt van de critici. Afrika was vooral een heerlijk continent voor westerlingen die de held wilden uithangen en wilden pronken met stoere verhalen en selfies waarop ze worden geknuffeld door Afrikaanse kindjes. Er is inmiddels een redelijk ingeburgerde internationale term voor de ambitie van westerlingen die denken dat niet-westerse mensen door hen geholpen (gered) moeten worden: het White Savior Complex. Wie die term googelt, stuit op behoorlijk scherpe artikelen.

Soms gaat de kritiek niet over álle westerse tropengangers, maar over een bepaalde groep. Neem bijvoorbeeld de middelbare scholieren die een tussenjaar nemen voor ze gaan studeren. Er wordt hun vaak verweten dat ze zonder enige vaardigheden of (levens) ervaring denken iets bij te kunnen dragen. Westerse medische studenten worden ervan beschuldigd taken uit te voeren waar ze nog niet bevoegd voor zijn. Ook de gekwalificeerde westerlingen krijgen er soms van langs, bijvoorbeeld omdat ze donaties doen waar eigenlijk niemand op zit te wachten. En chirurgen wordt ten slotte verweten dat ze operaties uitvoeren terwijl er geen nazorg is. Ze worden ook wel ‘cowboy-chirurgen’ genoemd.¹⁸

Er is ook toenemende kritiek op stages en vrijwilligerswerk waarbij met kwetsbare kinderen wordt gewerkt. In 2017 werd in Nederland de campagne ‘#Stopweeshuistoerisme’ gelanceerd door Better Care Network Netherlands (BCNN).¹⁹ Op de website www.stopweeshuistoerisme.nl staat:

Het lijkt een goed idee, maar je moet weten dat het schadelijk is voor weeskinderen. Het veroorzaakt hechtings- en ontwikkelingsproblemen. Ook belangrijk: veel kinderen zijn geen wees. Ze hebben één of meerdere ouders of familieleden. Maar een vol weeshuis betekent een volle kassa, dus worden kinderen, vaak onder valse voorwendselen, naar weeshuizen gelokt. Als vrijwilliger houd je deze commercie in stand, hoe goed je bedoelingen ook zijn. Doe geen vrijwilligerswerk in een weeshuis.

In november 2018 lanceerde BCNN de vervolgcampagne ‘#Stopweeshuisstages’. Het doel hiervan was niet alleen om Nederlandse studenten te informeren over de negatieve effecten van weeshuisstages, maar ook om Nederlandse opleidingsinstituten op te roepen te stoppen met het uitzenden van studenten naar weeshuizen. Op www.loveyougive.org vind je een film van Better Care Network die in achttien minuten laat zien waarom vrijwilligerswerk in een weeshuis geen goed idee is. Ook in Den Haag is er ophef ontstaan over weeshuistoerisme. VVD-kamerlid Wybren van Haga diende begin november 2018 een initiatiefnota in met voorstellen om vanuit de overheid een bijdrage te leveren aan het bestrijden van weeshuistoerisme.²⁰ Een van de voorstellen in de nota is bemiddelingsbureaus en touroperators die programma’s aanbieden waarbij met kinderen wordt gewerkt te onderwerpen aan regels om misstanden te voorkomen. Een ander voorstel uit de nota is een bewustwordingscampagne te lanceren om (toekomstige) vrijwilligers te wijzen op risico’s. De nota is een voorbeeld van hoe op landelijk niveau wordt nagedacht over de verantwoordelijkheid van westerse landen bij misstanden die te maken hebben met vrijwilligerswerk en stages van landgenoten in ontwikkelingslanden. Naar verwachting volgt er in 2019 een rondetafelgesprek waarin hopelijk afspraken worden gemaakt. In Australië is inmiddels wetgeving van kracht gericht op het voorkomen van weeshuistoerisme.²¹

Tot slot is veelgehoorde kritiek op die bemiddelingsbureaus in het algemeen, dus niet alleen in relatie tot werk met kinderen, dat zij een industrie hebben gemaakt van vrijwilligerswerk, waarbij commerciële belangen vooropstaan in plaats van de waarde voor de lokale bevolking. Onder de argumenten hiervoor vallen de hoge kosten die westerlingen moeten maken om een werkbezoek te mogen meemaken, en een gebrek aan transparantie over de geldstromen.

Schuldverhalen

Opvallend aan het publieke debat van de laatste jaren is dat ook westerlingen die zelf kortstondig in Afrika zijn geweest zich kritisch uitlaten over hun eigen werk of stage, soms jaren na hun terugkeer. De Canadese journalist James Bernard McKinnan deed vrijwilligerswerk in Malawi. Toen hij terug was schaamde hij zich. Hij vond dat hij en medevrijwilligers, aan de rand van het zwembad in een chic hotel in de hoofdstad van Malawi, vooral hadden lopen pochen over hun goede daden.²² Hij besefte dat ze met zijn allen eigenlijk helemaal niets van het land hadden begrepen.

De Amerikaan Rolf Straubhaar zegt dat hij pas jaren na terugkeer van een project in Mozambique is gaan inzien dat zijn eigen positie als westerling hem bepaalde privileges verschafte. Hij zegt dat de lokale mensen hem misschien wel helemaal niet kónden vertellen dat zijn inzet niet zo zinvol voor hen was. Want misschien hadden ze zijn geld of donaties wel hard nodig, en namen ze zijn inzet op de koop toe. Dit besef zette hem aan het twijfelen over het nut van zijn inzet.

Ook via ted Talks deelden mensen hun twijfels na afloop van hun werkbezoek aan een ontwikkelingsland. Vier jaar na haar vrijwilligerswerk in een weeshuis in Ghana deelde Madara žguté uit Litouwen haar ervaringen in een presentatie met de titel ‘When you take more than you leave behind’ (2016).²³ Ze vertelde dat ze de wereld wilde verbeteren en erkende dat ze verbaasd was dat de lokale begeleiders niet naar haar luisterden. Ook waren er veel te veel vrijwilligers voor het aantal kinderen. Terugkijkend concludeerde ze dat haar aanwezigheid vooral een verrijking voor haarzelf was, en niet zozeer voor de kinderen.

De Amerikaanse Jingtin Lily Kang heeft een vergelijkbaar verhaal over haar ervaring in een weeshuis in China (2014).²⁴ Ze zei dat haar tijdelijke inzet haar veel Facebook-likes en stoere verhalen over bucket-showers opleverden, maar dat ze zich na afloop slecht voelde over het resultaat van haar werk voor de kinderen. Een van de kinderen had haar gevraagd wanneer ze zou terugkomen. Kang realiseerde zich toen dat ze helemaal niet dacht aan terugkomen. Het idee was dat ze één keer in haar leven armoede van dichtbij zou meemaken. Ze besefte dat het vooral om haarzelf ging, om haar beleving van armoede. Toen zij zich alsnog in het fenomeen van het vrijwilligerstoerisme verdiepte, ontdekte ze dat in Cambodja in acht jaar tijd het aantal tijdelijke buitenlandse bezoekers was verdubbeld, en dat in diezelfde periode het aantal weeskinderen ook met 75 procent was toegenomen. ‘En 71 procent van die kinderen heeft gewoon ouders!’ zegt ze in haar ted Talk verontwaardigd. Ook ontdekte ze dat in Costa Rica vrijwilligerswerk zo populair is dat de vrijwilligers gebouwen neerzetten, waarna de bemiddelingsorganisatie ze weer vernietigt zodat een nieuwe groep ze weer kan opbouwen.

Ook in Nederland kwamen er ‘schuldverhalen’. De bekendste is misschien wel die van journalist en blogger Daisy Scholte, met de titel ‘Waarom ik spijt heb van mijn vrijwilligerswerk in India’, uit 2017.²⁵ Via een reisorganisatie gaf ze twee maanden Engelse les op een basisschool. Nu, meer dan tien jaar later, schaamt ze zich ervoor. Ze is van mening dat de ‘vrijwilligersindustrie’ er vooral is voor de vrijwilligers, en niet voor de lokale bevolking. Ze vertelt hoe ze zonder ervaring met lesgeven eigenlijk geen idee had wat ze deed, en dat de kinderen zich aan haar hechtten terwijl ze kort daarna weer vertrok. Daisy’s openbaring wordt in Nederland in korte tijd maar liefst 200.000 keer gelezen en uit de reacties eronder blijkt dat veel lezers zich in haar verhaal herkennen.

Hoe dan wel?

Westerlingen gaan massaler dan ooit naar ontwikkelingslanden voor duizend-en-een projecten en stages. En ook de kritiek gaat door: eens in de zoveel tijd vliegt de vlam in de pan en worden allerlei groepen goedbedoelende westerlingen beschimpt.

Voor wie interesse heeft in een stage of werkbezoek in een ontwikkelingsland én dit graag zo verantwoord mogelijk wil doen, is het heel moeilijk om aan genuanceerde informatie te komen. Aan de ene kant van het spectrum heb je de critici, die je op basis van een aantal scherpe kritiekpunten vooral vertellen hoe het níét moet. Of sterker nog, je voorhouden dat je niet moet gaan. En aan de andere kant heb je dan een aantal praktische boeken waarin helemaal niet wordt gesproken over eventuele nadelige effecten van stages en vrijwilligerswerk in ontwikkelingslanden. De tips in deze boeken zijn gericht op een zo veilig en prettig mogelijk verblijf voor de westerse tropenganger. Met antwoorden op vragen zoals ‘Waar haal ik mijn vaccinaties?’ en ‘Hoe voorkom ik een cultuurshock?’.²⁶ Omdat dit soort informatie aan verandering onderhevig is, raken deze boeken snel verouderd.

Lonely Planet kwam redelijk recent, in 2017, met het boek Volunteer: A traveller’s guide to making a difference around the world.²⁷ Ook deze gids gaat helaas amper in op de mogelijke nadelige effecten van vrijwilligerswerk. Als het aan Lonely Planet ligt, is alles mogelijk: voor jong en oud, getraind of ongetraind, lang en kort blijven, overal. Zelfs het werken met kwetsbare kinderen, inclusief in weeshuizen, behoort tot de aangeboden opties. Op diverse plaatsen in het boek wordt wel genoemd dat je werk ethisch en verantwoord moet zijn, maar wat dat precies is en waarom dat van belang is blijft vaag. En het belangrijkste voor een reisgids, namelijk hóé mensen praktisch invulling kunnen geven aan een verantwoord internationaal werkbezoek, wordt amper besproken. Een gemiste kans voor een invloedrijke organisatie als Lonely Planet. Het kan immers veel mensen op het verkeerde been zetten en goede initiatieven op het gebied van vrijwilligerswerk en stages in ontwikkelingslanden tegenwerken.

Door de groeiende aandacht voor westerse stages en kortdurende werkbezoeken in ontwikkelingslanden in sociaalwetenschappelijk onderzoek weten we de laatste jaren steeds meer over de positieve en negatieve effecten hiervan. Dat is mooi. Maar de informatie komt niet samen, en belangrijker, komt niet aan bij de mensen die kiezen voor een stage of werkbezoek in een ontwikkelingsland. De critici preken vooral voor eigen parochie en hebben moeite om hun argumenten om te zetten in informatie die mensen kan helpen om een goede afweging te maken. Om na te denken over waar zij naartoe gaan, wat zij willen doen en hóé ze dat willen doen.