Klaar

Van dezelfde auteur:

Nepvuur (1988)

Mijn leven als museum (1993)

Nieuwe vleugel (1995)

Simpele ziel (2002)

De grote vakantie (2004)

Rode Vlam (2004)

De verdwijnkunstenaar (2004)

De eenzame uitvaart (2005)

Songloed (2007)

De gastspeler (2009)

Victoria (2009)

Een steek diep (2011)

De humor van het theezakje (2011)

Door (2013)

Moeder doen (2013)

Staat (2015)

F. Starik

Klaar

Afscheid van moeder en zoon

Nieuw Amsterdam

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een beurs van het Nederlands Letterenfonds.

Deze uitgave kwam tot stand met medewerking van Van Grunsven Creative Management,
zie ook: www.vangrunsvencm.com.

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek een werkbeurs van het Amsterdams Fonds voor de Kunst.

Samenstelling Vrouwkje Tuinman en Lolies van Grunsven

© Erven F. Starik 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto omslag © F. Starik. Deze foto is opgenomen in de collectie van het Literatuurmuseum.

Foto auteur © Keke Keukelaar

NUR 320

ISBN 978 90 468 2491 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 468 2492 4

Any day now. Any day now.

I shall be released.

– Bob Dylan

When you’re looking for salvation

Better take some time to get your
story straight.

– Soulsavers, Tonight

Dus zo voelt het om dood te gaan. Niet.

Ik had het kunnen weten: vorig jaar is een vriend zowat in mijn armen gestorven. Hij verzette zich hevig. Hij worstelde in een laatste poging op te staan, ergens heen te gaan. Kon niet. Er staken slangen in zijn neusgaten, hij zat vast aan de beademing. Een infuus in zijn arm. Het werd nog net geen vechtpartij. Hij stootte er geluiden bij uit, dierlijke geluiden. De inderhaast opgetrommelde arts verzekerde me dat de stervende er zelf bij afwezig was. Hij merkte er niks van. Dat wist ze zeker.

Zijn laatste uren. Stuipen. Fraai zag het er niet uit, maar dat is dus ongeveer wat er gebeurt als je doodgaat. De dokter zette er een extra spuit in waarvan de stervende – of wat zich in zijn systeem nog verzette – zou kalmeren. De natte straat, waar een overvolle tram met beslagen ramen langsdenderde en mensen haastig overstaken.

In mijn herinnering springt het beeld al heel vroeg op zwart.

Ik heb mijn eigen dood van horen zeggen. Ik ken hem alleen als verhaal. Een man van middelbare leeftijd. Achtenvijftig jaar oud. Te jong om zomaar te sterven. Te oud om te spreken van een bloem, in de knop gebroken. Volkomen nikserige leeftijd om dood te gaan. Geen belofte meer, maar ook nog lang niet klaar. Niet voltooid. Hartinfarct. Zwaar.

Niks voor jou, schreef een vriendin. Ze zette er niet bij welke ziekte ze wel bij mij vond passen.

Sommige mensen verheugen zich in het vooruitzicht in hun slaap ongemerkt te overlijden. Dat je er helemaal niks van merkt. Ik niet. Ik was ronduit teleurgesteld toen ik bijkwam in een ziekenhuiskamer – geen idee van wat er was gebeurd, wat ik daar deed. Ik merkte wel dat ik vol plakkers zat. Draden eraan. Dat in mijn arm een infuus stak. Op mijn wang zat een zacht reutelend slangetje dat in mijn neusgaten blies.

Er was duidelijk iets misgegaan. Er werd geopereerd, je hart hield ermee op, ze hebben je opengezaagd, kijk maar op je borst. Ze hebben je hart gewoon uit je lichaam getild. Je raakte in coma. Je werd langdurig gereanimeerd. Ze koelden je lichaam tot 34 graden. Dat voorkomt of beperkt hersenschade, zolang dat verdomde hart weigert te kloppen. Een levend lichaam koelen is niet zonder risico, dat kan ook hersenschade tot gevolg hebben, het kan een epileptische aanval veroorzaken.

Het is geen prettige gedachte dat je in die afgekoelde toestand alleen als organisme functioneert, als ding, buiten bewustzijn. Zo’n epileptische aanval voltrekt zich – anders dan de aanvallen die je normaal alleen in films ziet – in doodse stilte. Heftige contracties van het lichaam. Volkomen ongericht. Mijn lief en mijn zoon hebben me zo gezien. Schokkend. Alsof de rijinstructeur het stuur heeft overgegeven. Ik ben jaren bang geweest bij mijn lief in de auto, een miljoen angstige ogenblikken bij stoplichten – stoplicht springt op groen, auto bokt schokkerig vooruit, slaat af. Het angstaanjagende gehuil van een versnelling die van zijn vier in zijn achteruit wordt geduwd, het heeft me nooit verlaten, ook niet nu ze al jaren in een automaat heel soepel door het verkeer glijdt. Ik ben bang omdat een vriend in een auto is verongelukt, en mijn lief niet lang daarna besloot desondanks haar rijbewijs te halen.

Nu is ze in het bezit van een rauwe leverkleurige Nissan Micra. Veel stelt het autootje niet voor, maar zijn hart bestaat uit een relatief krachtig een-punt-vier-litermotortje, wat nog best veel is voor de soort, je kunt ze met een veel zwakker hart al krijgen. Als ze vol gas geeft, van de provinciale weg de snelweg op komend, loeit hij een beetje, tevreden, lijkt het wel. Ik vind dat leuk. Ze geeft altijd een extra dot gas als ik bij haar in de auto zit, dan glimlachen we tevreden naar elkaar. Ze weet dat ik het leuk vind. Dat het lullige autootje kan loeien. Ze laat hem loeien. Voor mij.

Er zijn zes weken verstreken sinds ik bijkwam in dat ziekenhuisbed. Mijn lief tikt op de routeplanner ‘toeristische route’ in, we rijden door weilanden, bosjes, rijke dorpen, langs uitzichten, villa’s in ruimhartige opeenvolging geschikt, iets verhoogd op eindeloos gemaaide grasvelden gedrapeerd, je wilt niet weten wat het kost om zo’n enorm grasveld een beetje netjes te houden. Ons grasveld op de volkstuin is niet veel groter dan een slaapkamer, en moet je kijken hoe dat eruitziet. Alles heeft zo verschrikkelijk veel onderhoud nodig. We zeggen niet zoveel. Wij kunnen samen heel goed zwijgen.

I

Moeder zit op haar kamer.

Ze woont hier nu een maand of drie. Het verpleeghuis in Amsterdam Oud-West, dat ik hier Westhaven noem, begin maart hebben we haar hiernaartoe verhuisd, haar appartement in het dorp leeggeruimd en een busje vol huisraad naar Amsterdam gereden. Ze heeft er een eigen kamer, ze deelt de afdeling met doorgaans vijf anderen; er is een extra kamer vrij voor tijdelijke bewoners, logés en noodgevallen.

Moeder is de enige van de bewoners die regelmatig op haar kamer verblijft, de anderen zitten vrijwel permanent aan de eettafel in de woonkamer. Voor de gezelligheid. En ook een beetje voor het gemak van de verzorging. Drie maanden is het nu en ‘de verzorging’ is grotendeels abstract gebleven: een wisselend tableau van meestal tijdelijke medewerkers, en zelfs de voorlopig vaste kan ik hooguit oppervlakkig omschrijven. Er is de mevrouw met de sterke armen, er is de man met het moderne haar, er is die jonge, joviaal geblondeerde verzorgster en die met de bril en het hennahaar.

Als ik de woonkamer van Westhaven binnenkom, tref ik mevrouw Veenendaal, opmerkelijk wakker, mevrouw De Haan, slapend in haar rolstoel, en tante Riet, glimlachend als altijd. ‘Dag meneer!’ Ze zwaait voorzichtig, maar laat nadien haar hand niet zakken. Nu is het de bedoeling dat ik die hand even vastpak. ‘Hoge bomen,’ zeg ik, uit het spelletje dat de dames dikwijls doen: spreekwoorden en gezegdes raden. ‘Dichtbij,’ antwoordt tante Riet, ‘dat is wel dichtbij, hoor.’ Mevrouw Veenendaal zegt: ‘Nou, dat weet ik eigenlijk niet eens. Maar ik vind het overal wel prima zo.’

Mevrouw De Haan schrikt wakker, kijkt verbaasd de kamer rond. ‘Hoge bomen,’ herhaal ik. ‘Ja ja, dat zal dan wel,’ zegt mevrouw De Haan.

Ik klop op moeders kamerdeur. Er hangt een naambordje naast; daarboven is een sleutelgatvormige ruimte uitgespaard, waarin een foto van de bewoner kan worden gestoken: dat is handig, dan kun je zien waar je woont. Er gebeurt niets. Ik klop opnieuw. Er klinkt een voorzichtig ‘Ja?’ uit de kamer. Ik treed binnen.

‘Ik sliep,’ verontschuldigt moeder zich. Ze zit met haar voeten op het voetenbakje op haar vaste plaats in de enige stoel die daar geschikt voor is, haar fauteuil, die bovendien als enige niet bezet is door de sierkussens, die eigenlijk voor het bed bedoeld zijn, maar in de praktijk altijd op de twee eetkamerstoelen liggen, dan hoef je die niet helemaal zo moeilijk op het bed te leggen en er ’s avonds bovendien weer af te halen, en waar leg je ze dan weer neer?

We gaan in de tuin zitten.

Moeder vindt het heerlijk in de zon. ‘Heerlijk,’ zegt ze, ‘met dat windje erbij,’ en dat de tuin er mooi bij staat, er staan een paar bomen in bloei, en het mooiste is: je hoeft er zelf niets aan te doen, dat wordt allemaal vanzelf bijgehouden. Hans, de mantelzorgman, de zoon van mevrouw Veenendaal, komt bij ons zitten kletsen.

Hans vertelt dat hij ooit eens bijna een hit heeft gehad. Dat Keith Richards reuma heeft, dat kun je aan zijn vingers zien, die zijn helemaal stijf. Hij vertelt dat moeder gisteren nog bijna verdwaald is, hij heeft haar achtervolgd in de verkeerde lift, op weg naar de verkeerde afdeling, en daarna heeft hij haar trouwhartig teruggebracht. Hans vertelt dat er ooit op zijn eigen verjaardag voor vijftienduizend euro aan apparatuur gestolen is, uit zijn muziekstudio, van waaruit hij dus nog nooit een hit heeft gehad, maar wel bijna. En zonder apparatuur kun je een hit wel vergeten.

Hans vertelt over die verjaardag van lang geleden, die was geëindigd met een buurvrouw en twee flessen wijn, en hij zou de buurvrouw op zijn fiets naar huis brengen, niet de wijn, want die was op, maar de buurvrouw, zijn enige bezoeker op die mislukte verjaardag. Bleek die fiets dus ook nog gestolen, al met al een verjaardag om niet licht te vergeten. Hij vertelt dat hij binnenkort weer jarig zal zijn. Ik vraag hem hoe hij dat denkt te gaan vieren. En waar je een fiets voor nodig hebt als je je buurvrouw thuis wilt brengen. Hij vertelt het allemaal. Als hij vertrekt, merkt moeder op dat er mensen bestaan die bij je komen zitten en dan gewoon beginnen te kletsen, en niet meer ophouden met kletsen tot ze vertrekken.

Ik moet bijna gaan. Gelukkig is ook mevrouw De Haan in de tuin verschenen, met twee familieleden. Ik schiet de meneer aan die mevrouw De Haan vergezelt en vraag hem moeder straks mee terug te nemen naar de afdeling, dan kan ze nog even blijven zitten. Dat is goed.

‘Wat zat jij te smoezen met die meneer?’ vraagt moeder, als ik afscheid van haar neem. ‘O, niks,’ zeg ik, en met dat antwoord is ze tevreden. Ik ga terug naar de afdeling waar moeder thuis is. ‘Ik heb moeder in de tuin laten zitten,’ leg ik uit. ‘Ik hoop dat de familie van mevrouw De Haan haar terugbrengt. Als ze voor het eten niet terug is, en mevrouw De Haan wel, zal ze wel buiten te vinden zijn.’ Als ik het tehuis verlaat, zit ze er nog, stil, in de zon.

Moeder heeft nog geluk gehad. Vanwege de crisis en de alsmaar stijgende zorgkosten zijn er bezuinigingsmaatregelen genomen, maatregelen die moeten voorkomen dat er ooit nog iemand in een verpleeghuis wordt opgenomen. Was ze een jaar later gevallen, dan had ik als mantelzorger mijn intrek bij moeder in haar dorp moeten nemen. Of ik had haar in mijn eigen huis moeten plaatsen, dan sliep ze voortaan op maandag en dinsdag maar op straat, omdat ik maar één slaapkamer, die van mijn zoon Majoor, overheb – nu ja, over, daar woont hij op maandag en dinsdag, soms blijft hij tot woensdag plakken of blijft hij een hele week omdat zijn moeder op vakantie is. Al die tijd zal moeder dan buiten moeten blijven staan.

Moeder is boos. Jongste broer en ik hebben een uurtje met haar in de tuin gezeten en nu willen we weer weg, we hebben nog meer te doen. Dus moeder moet terug naar boven en dat wil ze niet. ‘Gaan jullie maar weg,’ zegt ze, ‘dan ga ik straks wel terug naar boven.’ Jongste legt uit dat dit niet mag, van boven. Moeder kan dat boven ook helemaal niet vinden. Als je met moeder in de tuin gaat zitten, moet je haar ook weer terugbrengen. Jongste broer houdt vol dat het moet, naar boven, van de boven ons gestelden. Voor dat argument zwicht ze uiteindelijk: je moet gehoorzamen aan wie boven je is gesteld.

Als we met de lift op de eerste verdieping aankomen, staat het halletje vol met een ijzeren rek, waarin een vijftiental grote witte containers in twee etages opgesteld zijn. Er hoort een man bij die hartstochtelijk aan het mopperen is. Hij haat zijn werk, dat is duidelijk. ‘Ik heb hier zo genoeg van. Wat een klotegebouw. Het is ook veel te krap. Kutzooi.’ Ik houd de deur beleefd voor hem open. Hij moet lege witte containers verwisselen voor volle – nu zie ik het pas, er zit een sticker op het deksel: INCONTINENTIELUIERS. De volle containers zijn met een tiewrap verzegeld, de lege zou je kunnen opendoen. De volle niet, ook niet per ongeluk.

Als ik moeder nadat de gangdeur gul is opengezwaaid naar haar kamer breng, loopt ze voorzichtig, wat argwanend, op haar eigen deur af. Ze kijkt naar haar foto naast de deur en leest haar naam, die daaronder in grote letters is aangebracht, ze probeert of die deur open kan. ‘Hé, hij zit niet op slot,’ zegt ze verrast en als ze dan binnen is, bekijkt ze haar inboedel en besluit dat het klopt. Ze loopt vastberaden op haar stoel af, neemt plaats en zegt als ze eenmaal zit: ‘Pffftt.’

‘Wat gaan we nu doen?’ vraagt ze vervolgens.

‘Niets. Nu ga ik weg.’

Dinsdag. Majoor gaat mee naar moeder. Oma Peet, zo wordt ze door hem genoemd. Hij heeft nog een oma, die wordt oma Tuin genoemd, niet omdat ze Tuin heet, maar omdat ze er een heeft, achter haar huis, ze tuiniert er hartstochtelijk in. Het is haar conversationpiece. Bezoekers worden steevast meegenomen op een rondleiding. Ook wie haar dagelijks bezoekt, want er is altijd wel iets aan de hand. Er is iemand omgewaaid, iemand heeft een bloem gemaakt, maar die daar nog niet. Er zitten wel al knoppen in, ze streelt ze voorzichtig. En het moet gezegd: het is een prachtige, zorgvuldig aangelegde tuin. Opa doet de zware werkzaamheden, de grote projecten: het snoeien van de bomen, het scheren van de heggen, het maaien van het gazon, hij verricht die werkzaamheden mopperig en met tegenzin, maar nauwgezet en plichtsgetrouw. Niemand noemt hem opa Tuin. Dat is voor Majoor ook niet nodig – het is zijn enige opa. Oma Peet heet eigenlijk Petronella, maar dat heeft moeder zelf altijd een bespottelijke naam gevonden, en daar heeft ze ook wel een beetje gelijk in. Ze kortte het af tot het sekseneutrale Peet.

We gaan in de tuin zitten, we genieten van de zonneschijn, moeder zegt dit elke vijf minuten, hoe heerlijk het is, met dat windje erbij. Ze prijst de vliegtuigen die tamelijk laag overkomen, de daling voor Schiphol ingezet hebbend. Ze vindt ze erg mooi, vliegtuigen. Ze tuurt ze met samengeknepen ogen na. ‘Als het zo helder blauw is, dan maken ze van die mooie rechte strepen in de lucht.’ Ze wijst. ‘En daar! Zie je dat vliegtuig! Dat vliegt al heel laag!’ Een politiehelikopter zwenkt behendig westwaarts, komend uit zuidelijke richting, ik schat in de buurt van de Overtoom. Moeder zucht. In het dorp had je zulke dingen niet; die heb je alleen hier, in deze tuin, met dat verrukkelijke windje erbij.

Vannacht is onverwachts mijn grootste vis gestorven. De vis waarmee ik vriendschap probeerde te sluiten, gezeten aan mijn keukentafel, met een glas whisky in de ene hand en mijn vingers van de andere hand in het water. Ik trof hem vanmorgen in een stijve bocht op de bodem van het aquarium aan. ‘Vanmorgen vloog ze nog,’ zing ik zachtjes. Ik weet dat ik moet handelen: bijna bevend van ontzetting neem ik de glazen afdekplaat van het aquarium, ik steek het schepnet in het water, manoeuvreer het lijk in het net, het past maar half. Ik til de uitstekende vis behoedzaam naar boven, moet moeite doen om de impuls te onderdrukken mijn vangst droog te schudden, vergelijkbaar met een kroket die je uit de frituur schept.

Grote vis ligt in het toilet: nog even en hij wordt doorgespoeld, het zal erom spannen of hij past. In twee jaar tijd is de spiegelkarper uitgegroeid van een onooglijk bruin visje tot het trotse formaat drol dat je nauwelijks weggespoeld krijgt. Ik maak een laatste foto, mijn mobieltje flitst venijnig, daar gaat de hand al naar de knop, geruis weerklinkt, de grote vis laat zich gewillig meevoeren, glijdt met de bocht mee de vergetelheid in, naar zee, naar zee, naar zee!

Voor ik het aquarium weer toedek, rommel ik wat tussen de planten, die met lood verzwaard de schijn moeten wekken dat ze uit de bodem groeien. Na verloop van tijd stijgen ze toch op, ontworstelen zich aan het loodje, dat zinloos op de bodem achterblijft, en waarvan het de bedoeling is dat je het er weer uit haalt, eenmaal nutteloos geworden. En dan gebeurt het wonder: het nieuwe kleine witte koikarpertje dat ik vorige week heb gekocht komt op me af zwemmen, nestelt zich in de kom van mijn hand, ik streel het visje, het visje laat zich strelen, het is een lief visje, het liefste visje dat ik ooit heb gehad.

Ik heb met een fotograaf afgesproken bij het fietstunneltje onder het Rijksmuseum, ik moest voor een of ander bejaardenblad over ‘mijn Amsterdam’ vertellen, en nu op de foto.

‘Geweldig,’ zegt de fotograaf, zijn duizendste beeld van de dichter wegknippend, ‘hoe je een gezicht opzet en daarna geen spier meer verroert.’

De man met het vastbesloten fotogezicht, dat ben ik. Ik denk dat het zo moet: een beetje diepzinnig, half geamuseerd, met een randje pijn erin, melancholiek in de verte staren, net langs de camera, want dat willen de fotografen graag, dat je de toeschouwer net niet aankijkt. Je bent in gedachten verzonken, je merkt niet eens dat je op de foto moet, je staat maar wat te dromen, naast je fiets, bij het tunneltje.

Tegen de tijd dat de zon al bijna achter de huizen is weggezakt, kan ik eindelijk naar moeder, om haar even in de tuin te laten zitten. Als ik de afdeling op loop, vertelt de jonge blonde Sasja enthousiast over een uitstapje naar het Dolfinarium, hoe mooi dat was: zeeleeuwen, dolfijnen, binnen, buiten, ze hebben van alles gezien. En een lawaaiige schoolklas ook. ‘Dat vond je moeder maar niets. Die herrie.’ Moeder weet niets van een uitstapje. Ze heeft er niks van gemerkt, van dat hele Dolfinarium niet. ‘Dat weet ik nu even niet meer,’ houdt ze zich groot. Ze is blij dat we naar buiten mogen om in de tuin te zitten, al was ze juist van plan een kopje thee te zetten, ze houdt de waterkoker in haar hand, als bewijs daarvan. Ik zeg dat we beneden wat zullen gaan drinken. ‘Heb ik mijn portemonnee?’ vraagt moeder, want drinken kost geld. Ze vertelt dat ze dan eerst even naar het toilet moet. Ze schuift de deur naar de badkamer open, en weer dicht. ‘Hoe krijg ik dat licht nu weer uit?’ vraagt ze.

We zitten in de tuin. Moeder moet naar de wc. Ik zeg dat ze maar even bij de bar moet vragen waar het toilet beneden zich bevindt. Dat ze niet helemaal naar boven hoeft, want ze weet niet hoe van de tuin naar haar kamer te komen, al is er een vaag idee van iets met een lift, dat je de lift moet nemen, maar waarheen? Geen idee.

Het lukt moeder om haar vraag aan de bar te stellen, men wijst haar de weg. Ze bereikte het toilet, vertelt ze kort erna. Dat was bezet. Ze morrelde aan de deur, die gaf niet mee. Van binnenuit werd er geroepen dat er geduld betracht diende te worden. Onverrichter zake is moeder teruggekeerd, ze zegt dat ze nog steeds naar de wc moet.

Moeder is opnieuw naar het toilet verdwenen, ze heeft de weg nog eens gevraagd en het is gelukt: nu zat er niemand op. Ze heeft zich bij de bar verontschuldigd dat ze haar portemonnee niet bij zich heeft, dus ze kan niet voor het toilet betalen. Dat hoeft ook niet, in plaats daarvan krijgt ze drie snoepjes mee.

Moeder verdeelt de snoepjes, één voor haar, twee voor mij, maar ik lust geen snoepjes. Ze eet ze allemaal op, neemt nog een slokje van de zure rode wijn die ik voor haar gekocht heb, met mijn portemonnee. ‘Ik betaal je straks wel terug.’

Naar moeder gaan, een krant meenemen, in de tuin gaan zitten: dan hoef je niet te praten. Moeder heeft de krant op haar schoot opengeslagen, dommelt in boven de aangeboden tekst, schrikt wakker, ziet het woord yottabyte staan, vraagt dan of ik dat woord al ken. ‘Dat is een biljard gigabyte,’ leest ze voor, het lijkt haar erg veel, ze heeft nog net geleerd in kilobytes te denken. Die kon je op een floppy bewaren, weet ze, alleen die floppy’s kunnen nergens meer in, daar heb je niks meer aan – ook een vorm van verdwaald extern geheugen.

‘Goedemiddag,’ klinkt het luid door de tuin, een Surinaams accent resoneert mee. Een zeer donkere heer maakt zijn entree. Iedereen kijkt naar hem. ‘Even een kleurtje opdoen,’ vervolgt hij zijn binnenkomst, om vervolgens in de schaduw te gaan zitten. Iets verderop probeert een bejaarde in een rolstoel een sigaret op te steken, de aansteker wil geen vlam produceren, ze heeft niet genoeg kracht in haar vingers. Ik bied een vuurtje aan met mijn eigen aansteker. ‘Zo word je ook vanbinnen lekker bruin,’ voeg ik haar toe. Even later kreunt ze dat haar sigaret in de rolstoel is gevallen, het plastic van de zitting smeult al, ik red het peukje op haar aanwijzing. Het duurt niet lang voordat de vergeefse aansteker opnieuw opklinkt uit de rolstoel naast mij. Ik laat het ding een stuk of twintig keer afgaan, dan sta ik op en bied opnieuw een vuurtje aan.

‘Nu zou ik wel een borreltje lusten,’ zegt moeder, op de afdeling teruggekeerd, nadat we urenlang in de tuin hebben gezeten, waar ze een tweede glas wijn heeft afgeslagen. ‘Want dan word ik dronken,’ wist ze. ‘We gaan een borreltje drinken,’ zegt ze, tegen niemand in het bijzonder, ze deelt het mee, nu moet het borreltje als vanzelf op tafel komen staan. Ik vraag Sterke Armen, die bij het aanrecht aardappels staat te schillen, of er zoiets kan worden aangeleverd: ja, dat kan. Moeder krijgt een glas halfzoete witte wijn, van Albert Heijn. Een klein glaasje, dat wil ze graag. Sterke Armen schenkt een zuinig bodempje in. ‘Zo goed?’ vraagt ze. ‘Het is een klein glas,’ vindt moeder, ‘doe het maar helemaal vol.’

In het centrum van het braaklandje achter mijn huis staat permanent een laagje water, als een zeer ondiepe vijver. Mijn zaadbommen zijn daarin verdronken. Rond het water is allerlei onkruid opgekomen, dat zullen mijn wilde zomerbloemen zijn. Er hebben zich twee eenden gevestigd. Ze peddelen tevreden in het bruine water rond, af en toe lopen ze een stukje, dan laten ze zich weer zakken om gebukt, een beetje kunstmatig, verder te zwemmen. Het is kennelijk zo leuk dat ze er enig ongemak bij voor lief nemen.

Maandagmiddag, ik ga met Lief en moeder in de tuin zitten. Er staat een vlagerige wind, moeder heeft het koud, wil dan toch weer naar binnen, waar het erg lawaaiig is, vindt ze, of we niet toch liever buiten willen zitten. Ik haal drankjes, als ik terugkom zwaait mijn moeder verrast: daar ben ik ook. ‘Nou ja,’ zegt ze, kijkt verbaasd naar mijn lief. ‘Dat is mijn zoon!’ vertelt ze. Op een groot aantal tafels staat een bordje GERESERVEERD. Een van de medewerkers neemt afscheid. Ze heeft de pensioengerechtigde leeftijd bereikt, dan moet je weg. ‘Dat hoef ik gelukkig niet meer,’ zegt moeder, ‘weg.’

In de lift ruikt het doordringend naar poep. Ik denk dat de scheldende containerman weer langs is geweest. Op het prikbord staren ons de gezichten aan van medewerkers die afscheid gaan nemen: een gaat na zeven jaar trouwe dienst met vervroegd pensioen, een andere houdt zich aan de wettelijke pensioenleeftijd, ze is twaalf jaar in dienst geweest. Ik wijs mijn moeder op haar portret: ‘Kijk, die mevrouw, dat afscheid, dat hebben we net in de tuin gezien. We hebben zelfs een toastje gekregen, met een plakje brie erop.’ ‘O,’ schrikt moeder, ‘moet ik dan nu naar een receptie?’

Op moeders kamer zijn twee koperen vissen verschenen. Ze zullen wel als siervoorwerp zijn bedoeld. Ik wijs haar op de nieuwe aanwinst. Ze kijkt verbaasd naar de vissen. Dan herinnert ze zich iets. ‘Dat heb ik in mijn agenda geschreven.’ Ze bladert wat en leest dan voor: ‘Loes.’ Loes is langs geweest en heeft die twee vissen meegebracht. Maar wie Loes is weet ze niet. Ze kijkt er wat bedrukt bij. Of ik misschien weet wie Loes is. Ook ik heb geen idee wie dat kan zijn. Loes heeft in ieder geval die lelijke dingen op moeders kamer neergezet, dus ze moet ontzettend aardig zijn.

Moeder draagt vandaag een koperen armband, een opzichtig geval met een knoop erin. Indiaas goud wordt dat genoemd. Een verzorgster complimenteert haar met het sieraad. Ze vindt het chic, zegt ze. ‘Ik ben ook een chique mevrouw,’ verklaart moeder, de armband beziend, hem een stukje heen en weer schuivend over haar arm, de knoop netjes recht leggend, waarop die onmiddellijk weer scheef zakt om het dunne polsje met de schilferige huid. Ook de koperen knoop zit vol kleine krasjes, echt chic.

Hans de mantelzorgman is jarig. Hij heeft zich kort geleden bij Facebook aangemeld, Lief en ik zijn allebei vrienden met hem geworden. Hij begrijpt het systeem nog niet helemaal. Hij heeft gezien dat we allebei ongeveer drieduizend vrienden hebben, hij vraagt zich af wat je met zo veel vrienden doet. ‘Verbergen,’ zeg ik. ‘Je krijgt twee kansen. Twee keer een stomme status en je bent weg.’ Dit gevaar zal hem vanaf nu voortdurend bedreigen. Hij bedankt ons keurig voor de virtuele felicitatie. Op Facebook plant hij de status: ‘Vandaag mijn verjaardag bij moeder doorgebracht.’ Dat klopt. Ik heb voor hem gezongen. ‘Dat kun je wel zien, dat is hij.’

Majoor gaat mee naar moeder. Sinds gisteren heeft hij zijn Jezuslange haar voor kaalgeschoren verwisseld, hij grijnsde er bij aankomst verlegen bij. Moeder kijkt hem lang aan. Meestal zegt ze dat hij heel groot geworden is. Nu zegt ze niets. Je ziet haar denken: wie is die man?

Ik zie onzekere glimlachjes over zijn gezicht vliegen. ‘Wat een koele gozer,’ merkt Hans de mantelzorgman op. Hij is niet meer jarig, maar vindt iemand die zijn hoofd kaalscheert precies dat. Een koele gozer.

Het is erg warm, eigenlijk te warm om in de zon te zitten, maar moeder zegt dat ze het heerlijk vindt, dus zitten we in de zon. Ik ga wat te drinken halen, cola voor Majoor, witte wijn voor moeder, cassis voor mezelf. Aan de bar vraagt men of je een glas wilt of een rietje. ‘Rietje,’ zeg ik dan. Uit balorigheid steek ik er niet alleen een in de limonadeflesjes, maar ook in moeders wijnglas. Ik verdeel de krant in drieën.

We lezen, moeder heeft haar deel van het nieuws op schoot gelegd, haar ogen gesloten. ‘Slaap je?’ vraag ik. ‘Nee, ik geniet van de zon,’ schrikt ze wakker, ze pakt haar glas en zuigt door haar rietje de wijn op, kijkt tevreden rond.

Sterke Armen weet wie Loes is, die onverwachts bij moeder op bezoek is gekomen: een vrijwilligster, die voortaan elke donderdag een eindje met moeder gaat wandelen, een-op-eencontact wordt dat genoemd. Dus hebben wij voortaan op donderdag vrij. Sterke Armen vindt dat het best goed met moeder gaat. Alleen komt ze iedere avond een keer of vier vragen hoe het licht in de badkamer uit moet, het lukt haar niet dat te onthouden. Je schuift de deur dicht en dan gaat het licht uit. Je schuift de deur open om te controleren of het licht uit is, en dan is het licht aan.

Voor ik vertrek loop ik nog even moeders kamer binnen om te kijken hoe die ervoor staat. Haar agenda ligt bij het bed op de antieke kist, die daar vertrouwd staat te wezen. Ernaast prijken de twee koperen vissen die ze van Loes heeft gekregen, misschien heeft geruild voor iets anders, je weet het niet. Bij donderdag heeft ze geschreven dat Loes komt, weer zal komen, vorige week was ze er ook. Ze heeft ook genoteerd wanneer Lief komt, en wanneer oudste broer terug zal zijn van vakantie.

Vanochtend heeft ze geschreven: 06.30 uur: help! Daar merk je ’s middags niks meer van.

Vandaag ben ik jarig. Moeder belt, vanuit het verpleeghuis. Dat heeft ze nog niet eerder gedaan. Op mijn display zie ik het nummer staan. Ik sla het niet op.

Ze vertelt dat ik jarig ben, dat ze dit in haar agenda heeft gezet, om half tien. Ik ben dus jarig om half tien. Ik zeg dat het klopt. Moeder denkt dat ik om half tien nog niet wakker ben. Ze belt rond twee uur pas. Best mogelijk dat ik tot twee uur ’s middags slaap, misschien was ze de verjaardag ondertussen ook weer een tijdje vergeten. Moeder wil weten hoe ik het ga vieren. Ik zeg dat Majoor er is, zij vindt dat we straks uit eten zullen gaan, dat doe je, als je jarig bent. Ik zeg dat we uit eten gaan. ‘Goed je te zien,’ zegt de krokettenman bij de bar. Hij begint iets uit te leggen over mijn haar, hij vindt het goed in model geknipt, dat heeft hij ook met mijn vrouw besproken, vertelt hij, zo kwam hij erachter dat mijn lief mijn vrouw is, dat we bij elkaar horen. Het was nog helemaal zo moeilijk niet, dat te ontdekken: hij ziet mijn lief bij moeder, hij ziet mij, et voilà: een link.

Je kunt het haar aan de zijkant van je hoofd ook helemaal wegscheren, zodat het hoger gelegen gebied daar weer overheen valt, dat is ook mooi, vindt hij. Ik buig me voorover, zodat hij boven mijn boomgrens kan kijken, en constateer spijtig: ‘Daarvoor is het nu te laat.’

Ik vind moeder niet op haar kamer, niet in de woonkamer. Tante Riet probeert uit te leggen waar moeder zich bevindt, maar slaagt er niet in iets samenhangends voort te brengen. Sasja brengt uitkomst: moeder is gedichten lezen. Van twee tot vier, vertelt ze erbij, het is een leesclub. Dat is voortaan op maandag. Gaan ze samen zitten lezen. Of iemand leest iets voor. Moeder leest al maanden in hetzelfde boek; doorgaans komt ze tot ergens halverwege, dan begint ze maar weer opnieuw, omdat ze weten wil hoe het ook alweer begon. Ze zegt erbij dat ze vindt dat ze hier maar weinig te lezen heeft. Maar met zo’n club kun je natuurlijk gemakkelijk elke week hetzelfde boek bespreken.

Sterke Armen belt me op. Ik moet niet schrikken, zegt ze, ze wil alleen vertellen dat er boven de computer op de afdeling een behandelplan klaarligt, in de woonkamer, en dat behandelplan moet ik tekenen.

De volgende middag ga ik tekenen. Ik lees dat er sprake is van gezondheidsrisico’s. Gezondheidsrisico 1: ‘Dat mevrouw er schoon en verzorgd uitziet. Controleren op kleding, wassen en mevrouw daarbij begeleiden.’ Gezondheidsrisico 2: ‘Geen controle op alcoholgebruik. Doel: mevrouw één of twee glaasjes wijn per dag aanbieden. Actie: geen fles drank binnen hand- of zichtbereik van mevrouw plaatsen.’ Er wordt in het kader van Gezondheidsrisico 3 geconstateerd dat mevrouw zich graag terugtrekt op haar kamer. ‘Vereenzamen’ staat er tussen haakjes achter. Het bijbehorende doel is mevrouw niet te laten vereenzamen. De actie bestaat eruit mevrouw te stimuleren ‘in de huiskamer / op de groep’ te zitten.

4. ‘Mevrouw wil graag naar buiten om te wandelen.’ Eén à twee keer per week moet dat lukken. Daar zijn vrijwilligers voor. Ik tref haar in de tuin met een vrijwilliger, ze stelt zich voor als Loes. Moeder heeft al een glas wijn achter de kiezen. Ik bestel een tweede glas voor haar. Dan zegt moeder dat ze dronken is. ‘Wat doe ik hier toch?’ vraagt ze. ‘Wat moet ik hier doen? Ik zit hier maar. En ik ben dronken. Ik zou tenminste leiding moeten geven. Ik weet niets vandaag. Heb ik dat wel vaker?’

‘Altijd, moeder, altijd,’ zeg ik.

‘O, dat zal dan wel. Dan zal het wel goed zijn.’

We schuifelen over de gang terug naar haar kamer, het is niet gelukt de wijn helemaal op te drinken, ik neem het halfvolle glas mee naar de gezamenlijke woonkamer. Want om het weg te gooien, dat is zonde, vindt ze. Als we de afdeling op lopen treffen we mevrouw Houtkamp aan, die juist uit moeders kamer geslopen komt. ‘Weg jij!’ bitst moeder. ‘Dit is niet jouw kamer. Vort!’ Ik begeleid mevrouw Houtkamp naar haar eigen kamer, zet onderweg het glas op moeders plek aan tafel neer. In het behandelplan heb ik gelezen dat moeder zich tegen de wil van medebewoners bemoeit met de meest voorkomende zaken. Zoals toiletgang en het verplaatsen van bewoners in een rolstoel. Mevrouw Houtkamp loopt nog zelf. Ik heb geen behandelplan. Ik neem aan dat ik mevrouw Houtkamp wel naar haar eigen kamer mag begeleiden.