DE GEEST VAN ANIL

Van Michael Ondaatje verschenen eveneens

bij Nieuw Amsterdam:

De Engelse patiënt

Divisadero

Blindganger

MICHAEL

ONDAATJE

DE GEEST

VAN ANIL

Nieuw Amsterdam

Veel dank gaat uit naar de volgende instanties voor het verlenen van het recht om eerder gepubliceerd materiaal te herdrukken: Garden Court Music Co.: fragment uit ‘Talk to Me of Mendocino’ door Kate McGarrigle, copyright © door Kate McGarrigle (ASCAP). Herdrukt met toestemming van Garden Court Music Co. (ASCAP) Warner Bros. Publications US Inc.: passages uit ‘Slim Slow Slider’ van Van Morrison, copyright © 1968, 1971 door WB Music Corp. (ASCAP) & Caledonia Soul Music (ASCAP). Alle rechten beheerd door WB Music Corp. Alle rechten voorbehouden. Herdrukt met toestemming van Warner Bros. Publications US Inc., Miami, FL 33014.

Oorspronkelijke uitgave 2000

Herziene uitgave 2019

Oorspronkelijke titel Anil’s Ghost

© 2000 Michael Ondaatje

© 2000 Nederlandse vertaling Leo Huisman en Kees Helsloot

© 2019 Nieuw Amsterdam, bewerking vertaling Marijke Versluys

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Robert Harding/Alamy Stock Photo / Shutterstock

NUR 302

ISBN 978 90 468 2514 3

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 468 2513 6

Opmerking van de auteur

Vanaf het midden van de jaren tachtig tot het begin van de jaren negentig van de twintigste eeuw heerste er op Sri Lanka een crisissituatie waarin drie belangrijke groeperingen een rol speelden: de regering, de regeringsvijandige rebellen in het zuiden en de separatistische guerrilla’s in het noorden. Zowel de rebellen als de voorstanders van onafhankelijkheid hadden de regering de oorlog verklaard. In reactie hierop gebeurde het uiteindelijk dat er wettige en onwettige regeringstroepen op uitgestuurd werden om de separatisten en de opstandelingen op te sporen.

De geest van Anil is een werk van de verbeelding dat zich afspeelt tegen deze politieke en historische achtergrond. En hoewel er organisaties bestonden en gebeurtenissen plaatsvonden die overeenkomst vertonen met organisaties en gebeurtenissen in dit verhaal, zijn de personages en voorvallen in de roman verzonnen.

De oorlog op Sri Lanka duurt nog steeds in een andere vorm voort.

Op zoek naar werk belandde ik in Bogala

Ik daalde af in schachten van wel honderd meter diep

Onzichtbaar als een vlieg, van bovenaf niet te zien

Pas bovengronds ben ik

Mijn leven weer zeker…

Gezegend zij de stut onder in de schacht

Gezegend zij het levensrad bij de mijningang

Gezegend zij de ketting aan dat levensrad…

– Mijnwerkerslied, Sri Lanka

Wanneer de leden van het team om half zes ’s ochtends bij de site aankwamen werden ze steevast opgewacht door enkele familieleden. En die bleven de hele dag terwijl Anil en de anderen aan het werk waren, ze gingen geen moment weg; ze losten elkaar af zodat er altijd iemand achterbleef alsof ze er zeker van wilden zijn dat de bewijzen niet weer verloren gingen. Deze wake voor de doden, voor deze half onthulde gestalten.

’s Nachts lag er een plastic zeil over de site, verzwaard met stenen of stukken metaal. De families wisten ongeveer hoe laat de onderzoekers zouden arriveren. Ze verwijderden het plastic en gingen dichter naar de half bedekte botten toe, totdat ze in de verte het jankende geluid van de terreinwagen hoorden. Op een ochtend zag Anil de afdruk van een blote voet in de modder. Een andere keer een bloemblaadje.

Ze maakten thee voor het team forensisch onderzoekers. In de uren dat de Guatemalaanse hitte op z’n ergst was hielden ze een serape of een bananenblad omhoog waarmee ze voor schaduw zorgden.

Er was altijd de angst, de tweesnijdende angst, dat het hun zoon was die in de kuil lag, of dat het niet hun zoon was – wat betekende dat er verder gezocht moest worden. Als het duidelijk werd dat de dode een onbekende was, dan stond de familie na weken wachten op en vertrok. Ze zouden doorreizen naar andere opgravingen in de westelijke hooglanden. Hun verloren zoon kon zich overal bevinden.

Op een dag liepen Anil en de rest van het team tijdens hun lunchpauze naar een nabijgelegen rivier om verkoeling te zoeken. Bij terugkeer zagen ze een vrouw in het graf zitten. Ze zat op haar hurken, met haar benen onder zich gevouwen alsof ze in gebed verzonken was; haar ellebogen rustten in haar schoot en ze keek neer op twee stoffelijke overschotten. Een jaar daarvoor had ze een echtgenoot en een broer verloren tijdens een ontvoering in deze streek. Nu leek het alsof de mannen naast elkaar op een mat een middagslaapje deden. Ooit was zij de vrouwelijke band tussen hen geweest, degene die hen bij elkaar bracht. Ze kwamen terug van de akker en gingen de hut binnen, aten het middagmaal dat zij had klaargemaakt en sliepen een uur. Elke middag van de week maakte zij daar deel van uit.

Anil kent geen woorden die, al was het maar voor haarzelf, het gezicht van de vrouw kunnen beschrijven. Maar de liefdessmart in die schouder zal ze niet vergeten, herinnert ze zich nog steeds. Toen de vrouw hen hoorde komen trok ze zich terug en gaf hun de ruimte om aan het werk te gaan.

SARATH

Ze arriveerde begin maart. Het toestel landde voor zonsopgang op de luchthaven van Katunayake. Sinds ze over de westkust van India gevlogen waren hadden ze er de vaart in gezet, zodat de passagiers nu in het donker het platform op stapten.

Toen ze de terminal eenmaal had verlaten was de zon inmiddels opgekomen. In het westen had ze gelezen ‘De dageraad komt op als een donderslag’ en ze wist dat zij dat verschijnsel als enige in de klas herkende. Al was het voor haar nooit een abrupte donderslag. Het was allereerst het geluid van kippen en karren en lichte ochtendregen, of een man die in een ander deel van het huis met een piepend geluid de ramen met een krant schoonmaakte.

Zodra haar paspoort met de lichtblauwe streep van de VN afgehandeld was kwam er een jonge beambte naast haar lopen. Ze zeulde moeizaam met haar koffers, maar hij bood niet aan haar te helpen.

‘Hoelang is het geleden? U bent hier toch geboren?’

‘Vijftien jaar.’

‘Spreekt u nog Singalees?’

‘Een beetje. Hoor eens, ik wil tijdens de rit naar Colombo liever niet praten, want ik heb last van jetlag. Ik wil alleen maar naar buiten kijken. Misschien ergens wat palmwijn drinken voordat het te laat wordt. Is Gabriel’s Saloon voor hoofdmassages er nog?’

‘In Kollupitiya, ja. Ik heb zijn vader nog gekend.’

‘Mijn vader kende zijn vader ook.’

Zonder ook maar een koffer aan te raken zag hij erop toe dat de bagage in de auto werd geladen. ‘Palmwijn!’ Lachend praatte hij verder. ‘Dat als eerste na vijftien jaar. De terugkeer van de verloren dochter.’

‘Ik ben geen verloren dochter.’

Een uur later schudde hij haar bij de deur van het kleine huis dat ze voor haar gehuurd hadden stevig de hand.

‘Morgen heeft u een gesprek met meneer Diyasena.’

‘Dank u.’

‘U heeft hier toch wel vrienden?’

‘Niet echt.’

Anil was blij dat ze alleen was. Ze had hier en daar enkele familieleden in Colombo, maar ze had geen contact met hen opgenomen om te laten weten dat ze terugkwam. Ze diepte een slaappil op uit haar handtas, zette de ventilator aan, koos een sarong en stapte in bed. Wat ze het allermeest gemist had waren de ventilatoren. Nadat ze op haar achttiende uit Sri Lanka vertrokken was bestond de enige echte band met het land uit de nieuwe sarong die haar ouders haar elk jaar met kerst stuurden (en die ze plichtmatig droeg) en uit de krantenknipsels over zwemwedstrijden. Als tiener had Anil uitzonderlijk goed kunnen zwemmen en haar familie was daar nooit overheen gekomen: haar talent zou levenslang met haar verbonden blijven. In de ogen van een Sri Lankaanse familie kon je als bekende cricketer moeiteloos carrière maken in het bedrijfsleven op grond van het spineffect waarmee je bowlde of die ene beroemde innings in de Royal-Thomian. Op haar zestiende had Anil de zwemwedstrijd van twee mijl gewonnen die gehouden werd bij Hotel Mount Lavinia.

Ieder jaar renden zo’n honderd mensen de zee in, zwommen naar een boei een mijl verderop en zwommen dan weer terug naar hetzelfde strand; aan de snelste man en de snelste vrouw werd op de sportpagina’s een paar dagen uitgebreid aandacht besteed. Er was een foto van haar waarop ze die bewuste januarimorgen uit de branding kwam. The Observer had hem gebruikt onder de kop ANIL WINT! en haar vader had hem op zijn kantoor hangen. De foto was aandachtig bekeken door alle verre familieleden (uit Australië, Maleisië en Engeland, en ook door degenen die op het eiland woonden), niet zozeer vanwege haar succes als wel vanwege haar eventuele schoonheid, nu en in de toekomst. Waren haar heupen aan de brede kant?

De fotograaf had Anils vermoeide glimlach op de foto vastgelegd, haar rechterarm omhooggebogen om haar rubber badmuts af te trekken, een paar onscherpe achterblijvers (ze had ooit geweten wie dat waren). De zwart-witfoto was veel te lang een icoon in de familie gebleven.

Ze duwde het laken naar het voeteneind en lag in de donkere kamer onder de luchtgolven. De betekenis van het eiland lag voor haar niet langer in het verleden. In de vijftien jaar sinds haar vertrek had ze geen aandacht meer besteed aan die vroege beroemdheid. Anil had documenten en rapportages vol tragiek gelezen en had intussen lang genoeg in het buitenland gewoond om Sri Lanka afstandelijk te kunnen beschouwen. Maar hier bleek het een wereld te zijn die in moreel opzicht ingewikkelder in elkaar zat. De straten waren nog steeds straten, de burgers bleven burgers. Ze deden boodschappen, veranderden van baan, lachten. Maar de zwartste Griekse tragedies waren onschuldig vergeleken met wat hier gebeurde. Hoofden op staken. Skeletten die opgegraven werden uit een kokospalmkuil in Matale. Aan de universiteit had Anil enkele regels van Archilochus vertaald – ‘Uit dankbaarheid geven wij de vijand graag geschenken vol leed.’ Maar hier was er geen sprake van een dergelijk gebaar tegenover de familie van de doden, zelfs wie de vijand was bleef onbekend.

Grot 14 was eens de mooiste archeologische site in een reeks boeddhistische grottempels in de provincie Shanxi. Als je er binnenging leek het alsof er enorme zoutblokken waren weggehaald. Het panorama van de bodhisattva’s – hun vierentwintig wedergeboorten – was met bijlen en zagen uit de wanden gehouwen; de randen zagen rood, als om de incisie van de wond aan te geven.

‘Niets blijft,’ zei Palipana tegen hen. ‘Het is een oude droom. Kunst verbrandt, vergaat. En om dankzij de ironie van de geschiedenis bemind te worden – veel is dat niet.’ Dat zei hij tijdens zijn eerste college tegen zijn studenten archeologie. Hij had het gehad over boeken en kunst, over de ‘macht van de idee’ – vaak het enige wat overbleef.

Hier had zich een absoluut misdrijf afgespeeld. Hoofden waren van het lichaam gescheiden. Handen afgebroken. Geen van de lichamen bevond zich hier nog – alle beelden waren nadat ze in 1918 door Japanse archeologen ontdekt waren in een paar jaar tijd verwijderd; de bodhisattva’s waren snel opgekocht door musea in het Westen. Drie torso’s in een museum in Californië. Een hoofd was verloren gegaan in een rivier ten zuiden van de Sindwoestijn, nabij de pelgrimsroutes.

Het Koninklijke Hiernamaals.

Op haar tweede ochtend kreeg Anil het verzoek om in het Kynsey Road Ziekenhuis een ontmoeting te hebben met studenten die forensische geneeskunde studeerden. Daarvoor was ze niet gekomen, maar ze stemde erin toe. Ze had nog niet kennisgemaakt met Diyasena, de archeoloog die door de regering was aangewezen om samen met haar het mensenrechtenonderzoek te doen. Hij had laten weten dat hij niet in de stad was en dat hij contact met haar zou opnemen zodra hij in Colombo terug was.

Het eerste lijk dat ze binnenbrachten was van iemand die heel kort daarvoor was overleden: een man die gedood was nadat zij was gearriveerd. Toen ze besefte dat het gebeurd moest zijn tijdens de wandeling die ze aan het begin van de avond over Pettahmarkt had gemaakt, kostte het haar moeite haar trillende handen stil te krijgen. De twee studenten keken elkaar aan. Meestal bracht ze het tijdstip van overlijden niet in verband met haar persoonlijke tijdsbeleving, maar ze was nog druk doende om uit te rekenen hoe laat het in Londen en in San Diego was. Vijfenhalf uur. Dertienenhalf uur.

‘Is dit soms uw eerste lijk?’ vroeg een van hen.

Ze schudde haar hoofd. ‘De botten in beide armen zijn gebroken.’ Nu al stond ze er met haar neus bovenop.

Ze keek op naar de jonge mannen. Zij waren nog niet afgestudeerd, jong genoeg om ontzet te zijn. Het lijk was zo pril. Het was nog iemand. Meestal werden de slachtoffers van een politieke moord pas veel later gevonden. Ze doopte elk van de vingers in een beker met een blauwe oplossing om te kijken of er sprake was van snij- of schaafwonden.

‘Ongeveer twintig jaar oud. Twaalf uur dood. Zijn jullie het daarmee eens?’

‘Ja.’

‘Ja.’

Ze leken nerveus, bang zelfs.

‘Hoe heten jullie ook alweer?’

Ze zeiden hun naam.

‘Het is heel belangrijk dat je hardop uitspreekt wat de eerste indrukken zijn. Daarna denk je er nog eens goed over na. Je moet kunnen toegeven dat je fouten kunt maken.’ (Hoorde ze hen wel zo belerend toe te spreken?) ‘Als je er de eerste keer naast zit, vorm je dan opnieuw een beeld. Misschien zie je dan wat je eerder ontgaan was… Hoe hebben ze de armen kunnen breken zonder de vingers te beschadigen? Het is vreemd. Je doet je handen omhoog om je te verweren. Meestal worden de vingers dan beschadigd.’

‘Misschien was hij aan het bidden.’

Ze hield op en keek de student die gesproken had aan.

Het volgende lijk dat binnengebracht werd vertoonde sporen van ribbreuken. Het betekende dat de man van grote hoogte was gevallen – minstens honderdvijftig meter – voordat hij op zijn buik het water had geraakt. Alle lucht uit het lichaam geslagen. Dat duidde op een helikopter.

De volgende ochtend werd ze al vroeg wakker in het huurhuis aan Ward Place en ze liep de donkere tuin in, in de richting van de koekoeken die zich druk manifesteerden. Daar dronk ze staande haar thee. Terwijl het zachtjes begon te regenen liep ze vervolgens naar de hoofdweg. Toen er een driewielige taxi naast haar stilhield, stapte ze in. De taxi schoot weg en wrong zich in elk nauw gaatje in het drukke verkeer. Ze hield zich stevig vast aan de lussen, terwijl haar enkels door de open zijkanten nat werden van de regen. In de bajaj was het koeler dan in een auto met airconditioning, en ze was gesteld op het schorre, kwakende geluid van de claxon.

Tijdens die eerste dagen in Colombo leek het alsof ze altijd in haar eentje was wanneer het weer omsloeg. De regen tegen haar blouse, de geur van stof in de natheid. Wolken openden zich plotseling en dan veranderde de stad in een knus dorp vol mensen die naar elkaar riepen dat het regende. Of de regen werd aarzelend aanvaard, voor het geval het maar een buitje was.

Jaren geleden hadden haar ouders een diner gegeven. Ze hadden de lange tafel in hun verschroeide, dorre tuin gezet. Het was eind mei, maar de droogte had aangehouden en nog steeds was er geen moesson. Toen, tegen het einde van het diner, was de regen begonnen. Anil werd in haar slaapkamer wakker van de verandering en rende naar het raam om naar buiten te kijken. In de dichte stortbui repten de gasten zich met antieke stoelen naar binnen. Maar haar vader en de vrouw naast hem bleven aan tafel zitten; ze begroetten de omslag van het seizoen met vreugde, terwijl om hen heen de aarde in modder veranderde. Vijf minuten, tien minuten, ze bleven zitten praten, volgens haar om er zeker van te zijn dat het niet maar een overtrekkende bui was, om er zeker van te zijn dat de regen zou blijven vallen.

Kwakende claxons.

De regen nam bezit van heel Colombo, terwijl haar bajaj de korte weg naar het Archeologisch Instituut nam. Hier en daar ging in de kleine winkels het licht aan. Ze leunde naar voren. ‘Sigaretten graag.’ Ze zwenkten naar de stoeprand en stopten daar. De chauffeur riep iets naar een winkel. Er kwam een man de regen in met drie verschillende merken sigaretten, en ze koos het pakje Gold Leaf uit en betaalde. Ze zetten hun weg voort.

Plotseling was Anil blij dat ze terug was; de diep weggezakte zintuiglijke gewaarwordingen uit haar kinderjaren kwamen weer tot leven. Aanvankelijk had ze wat halfhartig gesolliciteerd bij de Mensenrechtenorganisatie in Genève, die een forensisch antropoloog naar Sri Lanka wilde sturen. Ze had niet verwacht te worden uitgekozen, omdat ze op het eiland geboren was, ook al reisde ze nu met een Brits paspoort. En het leek enigszins onwaarschijnlijk dát er deskundigen op het gebied van burgerrechten zouden worden toegelaten. Door de jaren heen waren er klachten van Amnesty International en andere mensenrechtenorganisaties naar Zwitserland gestuurd, waar ze gletsjerachtige proporties hadden aangenomen. President Katugala beweerde niets te weten van georganiseerde moordcampagnes op het eiland. Maar na enig aandringen, en om de handelspartners in het Westen gunstig te stemmen, zwichtte de regering uiteindelijk en bood aan plaatselijke functionarissen te koppelen aan externe adviseurs, en Anil Tissera werd uitgekozen als de forensisch specialist van de organisatie in Genève om samen te werken met een archeoloog in Colombo. Het project zou zeven weken gaan duren. Bij de Mensenrechtenorganisatie was niemand er erg optimistisch over.

Toen ze het Archeologisch Instituut binnenging hoorde ze zijn stem.

‘Aha, jij bent dus de zwemster!’ Een man van achter in de veertig met een brede borst kwam nonchalant en met uitgestoken hand op haar toegelopen. Ze hoopte dat dit niet Sarath Diyasena was, maar hij was het wel.

‘Dat zwemmen was lang geleden.’

‘Ja, maar toch… Wie weet heb ik je bij Mount Lavinia wel gezien.’

‘Hoe kan dat?’

‘Ik heb op de St. Thomasschool gezeten. Daar vlakbij. Ik ben natuurlijk wat ouder dan jij.’

‘Meneer Diyasena… Zullen we het maar niet meer over zwemmen hebben? Er is sindsdien heel wat bloed naar de zee gestroomd.’

‘Goed. Goed,’ zei hij op de trage toon die haar zo vertrouwd zou worden, zijn afgemeten maniertje om tijd te winnen. Het deed denken aan het Aziatische hoofdknikje, dat door vrijwel een cirkel te beschrijven de mogelijkheid van een ontkenning inhield. Met het tweemaal uitgesproken ‘Goed’ betuigde Sarath Diyasena beleefdheidshalve zijn officiële, aarzelende instemming, maar suggereerde hij tegelijkertijd dat er nog niets beslist was.

Ze glimlachte naar hem, om te verdoezelen dat ze in hun eerste zinnen al zo met elkaar in botsing waren gekomen. ‘Het is me een waar genoegen om u te ontmoeten. Ik heb verscheidene van uw artikelen gelezen.’

‘Natuurlijk zit ik voor u in het verkeerde tijdperk. Maar ik ben tenminste bekend met de meeste locaties…’

‘Kunnen we misschien ergens gaan ontbijten?’ vroeg ze, terwijl ze naar zijn auto liepen.

‘Ben je getrouwd? Heb je een gezin?’

‘Niet getrouwd. En ik zwem niet.’

‘Goed.’

‘De lijken komen nu wekelijks binnen. De terreuracties waren in ’88 en ’89 op hun hevigst, maar het geweld was natuurlijk al lang daarvoor aan de gang. Alle partijen hielden zich bezig met moorden en met het verbergen van de bewijzen. Alle partijen. Dit is een officieuze oorlog, niemand wil de buitenlandse mogendheden tegen zich in het harnas jagen. Dus is het een kwestie van geheime bendes en brigades. Anders dan in Midden-Amerika. De regering was niet de enige groepering die aan het moorden was. Je had en hebt nog steeds drie vijandelijke kampen – een in het noorden, twee in het zuiden – die gebruikmaken van wapens, propaganda, angst, geraffineerde posters, censuur. Die de allernieuwste wapens uit het Westen importeren, of zelf wapens maken. Een paar jaar geleden begonnen er mensen zomaar te verdwijnen. Of er werden steeds weer lijken gevonden die onherkenbaar verbrand waren. Het is een illusie te denken dat je iemand de schuld kunt geven. En niemand kan zeggen wie de slachtoffers zijn. Ik ben maar een archeoloog. Dat we aan elkaar gekoppeld zijn door jouw opdrachtgever en de regering was niet mijn idee – een forensisch patholoog, een archeoloog – een vreemd duo, als je het mij vraagt. Het gaat hier meestal om onbekende onrechtmatige executies. Misschien door de rebellen, of door de regering, of door de separatistische guerrilla’s. Moorden gepleegd door alle partijen.’

‘Ik kon niet uitmaken wie het ergst was. De rapporten zijn verschrikkelijk.’

Hij bestelde nog meer thee en keek naar het eten dat gebracht was. Ze had speciaal gevraagd om kwark met rietsuiker. Toen ze klaar waren, zei hij: ‘Kom, ik breng je naar het schip. Ik zal je laten zien waar we gaan werken…’

De Oronsay, in de oude tijden van de Oriënt Line een passagiersschip, was ontdaan van alle waardevolle machines en luxe voorzieningen. Het schip had ooit gevaren tussen Azië en Engeland – van Colombo naar Port Said, en vervolgens via de smalle wateren van het Suezkanaal naar de haven van Tilbury. In de jaren zeventig maakte het alleen nog lokale reisjes. De hutten van de toeristenklasse werden weggebroken en omgebouwd tot vrachtruim. Thee, vers water, rubberproducten en rijst namen de plaats in van lastige passagiers, afgezien van een paar loslopende figuren, zoals neefjes van aandeelhouders van de scheepvaartmaatschappij die werk en het avontuur zochten. Het bleef een schip van het Oosten, een vaartuig dat de hitte van Azië kon doorstaan, dat nog steeds rook naar zout water, roest en olie en naar een vleugje van de lading thee.

Al drie jaar lag de Oronsay definitief aan een ongebruikte kade aan het noordelijk einde van de haven van Colombo. Het prachtige schip maakte nu eigenlijk deel uit van het land en werd door het Kynsey Road Ziekenhuis gebruikt als opslag- en werkruimte. Omdat de labruimte in de ziekenhuizen in Colombo beperkt was, werd een deel van het omgebouwde lijnschip de werkbasis van Sarath en Anil.

Ze verlieten Reclamation Street en liepen de loopplank op.

Ze streek een lucifer af, en in het donkere ruim richtte het licht zich vooral op haar arm. Ze zag het katoenen ‘beschermkoordje’ om haar linkerpols, en toen ging de lucifer uit. In de maand sinds ze de raksha bandhana tijdens een pirith-ceremonie omgebonden had gekregen was de roze kleur verschoten. Toen ze in het laboratorium een rubberhandschoen aantrok, was het koordje daaronder nog bleker, alsof het in het ijs zat.

Naast haar deed Sarath een zaklantaarn aan die hij bij het licht van haar lucifer had zien liggen, en ze liepen beiden achter de flakkerende lichtstraal aan naar de metalen wand. Hij sloeg er hard op met zijn vlakke hand en ze hoorden beweging in de ruimte erachter, ratten die wegscharrelden. Hij bonkte opnieuw, en opnieuw hoorden ze iets bewegen. Ze mompelde: ‘Alsof een man en een vrouw gauw uit bed stappen wanneer zijn echtgenote thuiskomt,’ en toen zweeg ze. Anil kende hem niet goed genoeg om de structuur van het huwelijk te hekelen. Ze had eraan toe willen voegen: Schat, ik ben er weer.

Schat, ik ben er weer, zei ze altijd als ze gehurkt naast een lijk zat om het tijdstip van overlijden vast te stellen. Afhankelijk van haar stemming kwam het er sarcastisch of teder uit, meestal op fluistertoon, terwijl ze haar hand uitstak en haar handpalm een millimeter boven de huid hield om de lichaamswarmte te bepalen. Dé lichaamswarmte. Niet langer zijn of haar lichaamswarmte.

‘Bonk nog eens,’ vroeg ze hem.

‘Ik zal het met de klauwhamer doen.’ Ditmaal echode het metalige geluid door de donkere ruimte en toen het weggestorven was, werd alles stil.

‘Doe je ogen dicht,’ zei hij. ‘Ik ga een zwavellamp aansteken.’ Maar Anil had bij nacht in steengroeven gewerkt bij het heldere licht van zwavel, of in souterrains die er een naakte aanblik door hadden gekregen. In het poreuze licht zagen ze een grote ruimte, met in de hoek de restanten van een omgevallen toog, waarachter ze later een kroonluchter zou vinden. Dit zou hun opslagruimte en laboratorium zijn, claustrofobisch, doortrokken van lysollucht.

Ze zag dat Sarath de ruimte al in gebruik had genomen als opslagplaats voor enkele van zijn archeologische vondsten. Overal op de grond lagen stukken steen en bot in doorzichtig plastic, kratten die stevig waren dichtgebonden met touw. Nou ja, ze was hier niet gekomen voor de Middeleeuwen.

Terwijl hij dozen openmaakte en de vondsten van een recente opgraving tevoorschijn haalde zei hij iets wat ze niet kon verstaan.

‘… voornamelijk zesde eeuw. We denken dat het een heilig graf voor monniken was, bij Bandarawela.’

‘Zijn er skeletten gevonden?’

‘Tot nu toe drie. En een paar gefossiliseerde houten potten uit dezelfde periode. Alles past in hetzelfde tijdspatroon.’

Ze deed haar handschoenen aan en tilde een oud bot op om te voelen hoe zwaar het was. De datering leek te kloppen.

‘De skeletten werden in bladeren gewikkeld, daarna in doeken,’ zei hij tegen haar. ‘Daarna werden er stenen op gelegd, die later door de ribben de borstholte in gleden.’

Jaren nadat een lichaam was begraven verzakte de aarde een heel klein beetje. Dan viel zo’n steen in de ruimte die vrijgekomen was door het vergane vlees, ten teken dat de geest was afgereisd. Dit was een ceremonie van de natuur die haar altijd ontroerde. Als kind in Kuttapitiya was Anil een keer op het ondiepe graf van een pas begraven kip gestapt, en haar gewicht had de lucht in de dode kip door de snavel naar buiten geperst – er klonk een gesmoord gekakel en ze was in grote verwarring geschrokken achteruitgedeinsd, waarna ze als een bezetene met haar handen de aarde had weggeschept, doodsbang het dier met zijn ogen te zien knipperen. Maar het was dood en er zat zand in zijn ogen. Anil werd nog steeds achtervolgd door wat er die middag gebeurd was. Ze had de kip opnieuw begraven en was achteruit weggelopen van het graf.

Nu pakte ze een stuk bot uit de berg restanten en wreef erover. ‘Komt dit van dezelfde plek? Het lijkt niet afkomstig te zijn uit de zesde eeuw.’

‘Al dit materiaal komt uit de beerput van de monniken, in het archeologisch reservaat van de overheid. Niemand anders komt erin.’

‘Maar dit bot, dat komt niet uit die tijd.’

Hij had zijn bezigheden gestaakt en sloeg haar gade.

‘Het is door de overheid beschermd terrein. De skeletten lagen begraven in natuurlijke holten bij de grotten van Bandarawela. Complete skeletten en losse botten. Het is onwaarschijnlijk dat je er iets uit een andere tijd aantreft.’

‘Kunnen we erheen?’

‘Ik denk het wel. Ik zal proberen een vergunning te krijgen.’ Ze klommen terug naar het dek van het schip, het zonlicht en het lawaai in. Ze hoorden de motorboten in de hoofdvaargeul van de haven van Colombo en megafoons die over de drukke waterwegen schreeuwden.

Tijdens haar eerste weekend reed Anil in een geleende auto naar een dorpje zo’n vijftienhonderd meter buiten Rajagiriya. Ze zette de auto neer bij een perceel dat verstopt lag achter bomen en zo klein was dat Anil niet kon geloven dat er een huisje op stond. De binnenplaats lag bezaaid met grote gespikkelde crotonbladeren. Zo te zien was er niemand thuis.

De dag nadat ze in Colombo was aangekomen had Anil een brief gestuurd, maar ze had geen antwoord gekregen. Ze wist dus niet of deze rit zonde van de tijd zou zijn, of dat het uitblijven van een reactie betekende dat ze mocht komen of dat het adres dat ze had niet juist meer was. Ze klopte aan en keek toen door de spijlen van het raam, maar draaide zich vlug om toen ze iemand de veranda op hoorde komen. Anil herkende het kleine oude vrouwtje bijna niet. Ze stonden daar tegenover elkaar. Anil stapte naar voren om haar te omhelzen. Net op dat moment kwam er een jonge vrouw naar buiten, die zonder een glimlach naar hen keek. Anil was zich bewust van de strenge ogen die dit sentimentele ogenblik in zich opnamen.

Toen Anil zich oprichtte begon de oude vrouw te huilen en streek over Anils haar. Anil pakte haar bij haar armen. Tussen hen bestond een verloren taal. Ze moest zich vooroverbuigen om de kleine, broze Lalitha op beide wangen te kunnen kussen. Toen Anil haar losliet leek de oude vrouw zich verloren te voelen, en de jonge vrouw – wie wás zij? – kwam naar voren en loodste haar naar een stoel, waarna ze wegging. Anil ging naast Lalitha zitten en hield zwijgend en met pijn in het hart haar hand vast. Er stond een grote ingelijste foto op de tafel naast hen en Lalitha pakte hem en gaf hem aan Anil. Lalitha op vijftigjarige leeftijd en haar nietsnut van een echtgenoot en haar dochter, die twee kleine kinderen op de arm had. Ze wees naar een van de kleintjes en daarna naar het donkere huis achter haar. De jonge vrouw was dus haar kleindochter.

De jonge vrouw bracht een blad met suikerkoekjes en thee, en daarna sprak de kleindochter enige tijd in het Tamil met Lalitha. Anil verstond maar een paar woorden van gesproken Tamil en ging voornamelijk af op de manier van spreken om te begrijpen wat er gezegd werd. Ze had ooit eens iets tegen een onbekende gezegd, die haar zin had beantwoord met een nietbegrijpende blik; later had ze te horen gekregen dat de aangesprokene de opmerking niet begrepen had doordat de juiste intonatie ontbroken had. Hij kon niet uitmaken of het een vraag, een verklaring of een bevel was. Lalitha leek zich er opgelaten door te voelen dat ze Tamil spraken en fluisterde. De kleindochter, die Anil na de eerste handdruk nauwelijks een blik waardig had gekeurd, sprak op luide toon. Nu keek ze Anil aan en zei in het Engels: ‘Mijn grootmoeder wil dat ik een foto van jullie samen neem. Als herinnering aan je bezoek.’

Ze ging weer weg, kwam terug met een Nikon en vroeg of ze wat dichter bij elkaar wilden gaan zitten. Ze zei iets in het Tamil en nam één foto voordat Anil helemaal zover was. Eén leek genoeg te zijn. Zelfverzekerd was ze beslist.

‘Woon je hier?’ vroeg Anil.

‘Nee. Dit is het huis van mijn broer. Ik werk in de vluchtelingenkampen in het noorden. Ik probeer om de twee weken het weekend hierheen te komen, zodat mijn broer en zijn vrouw weg kunnen. Hoe oud was je toen je mijn grootmoeder voor het laatst hebt gezien?’

‘Ik was achttien. Sindsdien ben ik weg geweest.’

Inhoud

Opmerking van de auteur

Sarath

De Hof der Asceten

Een broer

Ananda

De muis

Tussen hartslagen

Het levensrad

Afstand

Woord van dank