DE ENGELSE PATIËNT

Van Michael Ondaatje verschenen eveneens
bij Nieuw Amsterdam:

De geest van Anil

Divisadero

Blindganger

MICHAEL
ONDAATJE

DE ENGELSE
PATIËNT

Vertaald door Jos den Bekker

Nieuw Amsterdam

De vertaling kwam mede tot stand dankzij ondersteuning van de Canada Council, Ottawa

Oorspronkelijke uitgave 1992

Herziene uitgave 2019

Oorspronkelijke titel The English Patiënt

© 1992 Michael Ondaatje

© 1992 Nederlandse vertaling Jos den Bekker

© 2019 Nieuw Amsterdam, bewerking vertaling Jos den Bekker

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © David Lees/The LIFE Images Collection/Getty Images/

Shutterstock

Foto auteur © Daniel Mordzinski

NUR 302

ISBN 978 90 468 2516 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met

ISBN 978 90 468 2515 0

Ter nagedachtenis aan Skip en Mary Dickinson

Voor Quintin en Griffin

En voor Louise Dennys, met dank

De meesten onder u, neem ik aan, zullen zich de tragische dood van Geoffrey Clifton te Gilf Kebir nog herinneren; later werd zijn vrouw Katharine Clifton vermist tijdens de woestijnexpeditie die in 1939 was uitgerust om Zerzura te zoeken. Ik wilde alvorens de bijeenkomst van vanavond te beginnen met diep medeleven deze tragische gebeurtenissen herdenken. De lezing van vanavond…

Uit de notulen van de vergadering van The Geographical Society van november 194- te Londen

DE VILLA

Ze richt zich op van haar werk in de tuin en kijkt in de verte. Ze heeft een verandering in het weer bespeurd. Een ander soort windvlaag, een geluidsflard in de lucht en de hoge cipressen wiegen. Ze draait zich om en gaat de heuvel op naar het huis, ze klimt over een laag muurtje, voelt de eerste regendruppels op haar blote armen. Ze steekt de loggia door en gaat vlug het huis binnen.

In de keuken houdt ze niet halt maar loopt door en klimt de duistere trap op en gaat vandaar verder de lange gang door, met aan het eind een wigvormige lichtvlek van een open deur.

Ze loopt de kamer binnen die ook een tuin is – deze bestaat uit bomen en prieeltjes die op de muren en het plafond geschilderd zijn. De man ligt op het bed, zijn lichaam bloot in de bries en hij keert zijn gezicht langzaam naar haar toe als ze binnenkomt.

Om de vier dagen wast ze zijn zwarte lichaam, beginnend met de kapotte voeten. Ze maakt een washandje nat en knijpt het boven zijn enkels uit, ze kijkt op als hij mompelt, ziet hem glimlachen. Boven de schenen zijn de brandwonden het ergst. Dieper dan paars. Been.

Ze heeft hem maandenlang verpleegd en kent zijn lichaam goed, de penis als een slapend zeepaardje, de smalle magere heupen. Heupen van Christus, denkt ze. Hij is haar heilige der wanhoop. Hij ligt plat op zijn rug, geen kussen, hij kijkt omhoog naar het geschilderde gebladerte op het plafond, het gewelf van takken en daarboven de blauwe hemel.

Ze giet slierten brandzalf over zijn borst, daar waar hij het minst verbrand is, waar ze hem kan aanraken. Ze houdt van de holte beneden de onderste rib, de steile huidklif. Bij zijn schouders komend blaast ze koele lucht in zijn hals en hij mompelt.

Wat? vraagt ze, opgeschrikt uit haar concentratie.

Hij keert zijn donkere gezicht met de grijze ogen naar haar toe. Ze steekt haar hand in haar zak. Ze pelt met haar tanden de schil van de pruim, neemt de pit eruit en steekt het vruchtvlees in zijn mond.

Hij fluistert opnieuw, trekt het luisterende hart van de jonge verpleegster naar zich toe, daar waar hij in gedachten vertoeft, in die poel van herinnering waarin hij almaar bleef duiken gedurende de maanden voor zijn dood.

Er zijn verhalen die de man in het vertrek prevelt en die van laag naar laag deinen als de vlucht van een havik. Hij ligt wakker in het geschilderde prieel dat hem omringt met zijn stromen van bloesems, armen van hoge bomen. Hij herinnert zich picknicks, een vrouw die delen van zijn lichaam kuste die nu auberginekleurig verbrand zijn.

Ik heb weken in de woestijn doorgebracht, zegt hij, ik vergat naar de maan te kijken zoals een getrouwd man soms dagenlang zijn vrouw niet aankijkt. Dat is geen onachtzaamheid, dat is bedachtzaamheid.

Zijn ogen hechten zich aan het gezicht van de jonge vrouw. Als ze haar hoofd beweegt zal zijn blik langs haar heen tegen de muur glijden. Ze leunt voorover. Hoe kwam het dat je verbrandde?

Het is laat in de middag. Zijn handen spelen met het laken, de rug van zijn vinger streelt eroverheen.

Ik viel brandend in de woestijn.

Ze vonden mijn lichaam en maakten een vlot van takken voor me en sleepten me door de woestijn. We waren in de Zandzee, nu en dan staken we droge rivierbeddingen over. Nomaden, moet je weten. Bedoeïenen. Ik vloog neer en het zand zelf vatte vlam. Ze zagen me er naakt uit opdoemen. De leren helm op mijn hoofd stond in brand. Ze bonden me vast op een frame, een karkasvlot, en voeten roffelden dof naast me voort toen ze met me wegrenden. Ik had de schraalte van de woestijn gebroken.

De bedoeïenen kenden vuur. Ze kenden de vliegtuigen die sinds 1939 uit de hemel waren komen vallen. Sommige van hun gereedschappen en gebruiksvoorwerpen waren gemaakt van het metaal van neergestorte vliegtuigen en kapotte tanks. Het was de tijd van de oorlog in de hemel. Ze konden het gedreun van een gewond vliegtuig herkennen, ze wisten hoe ze hun weg moesten vinden in zo’n wrak. Een klein boutje van een cockpit werd een sieraad. Ik was waarschijnlijk de eerste die levend oprees uit een brandende machine. Een man wiens hoofd vlam had gevat. Ze kenden mijn naam niet. Ik kende hun stam niet.

Wie ben je?

Ik weet het niet. Je vraagt het me steeds.

Je zei dat je Engelsman was.

’s Nachts is hij nooit moe genoeg om te slapen. Ze leest hem voor uit een willekeurig boek dat ze beneden in de bibliotheek heeft kunnen vinden. Het kaarslicht flakkert over de bladzijde en over het pratende gezicht van de jonge verpleegster, op dit uur verlicht het de bomen en het landschap van de muurschildering nauwelijks. Hij luistert naar haar, drinkt haar woorden in als water.

Als het koud is gaat ze voorzichtig naast hem in bed liggen. Hij kan geen gewicht op zijn lichaam verdragen, zelfs haar dunne pols niet.

Soms slaapt hij om twee uur ’s nachts nog niet, zijn ogen open in het duister.

Hij kon de oase ruiken voor hij hem zag. Het vocht in de lucht. Het ruisen der dingen. Palmen en tuigen. De galm van blikken vaten wier diepe toon verried dat ze met water gevuld waren.

Ze goten olie over grote lappen zachte stof en legden die op hem. Hij was gezalfd.

Hij kon de aanwezigheid voelen van die ene zwijgende man die altijd aan zijn zijde bleef, de geur van zijn adem als hij zich vooroverboog om hem uit het vilt te wikkelen, om de vierentwintig uur tegen het vallen van de avond, om zijn huid in het donker te inspecteren.

Ontkleed was hij wederom de man die naakt naast het laaiende toestel stond. Ze spreidden de grijze lagen vilt over hem heen. Welk hoogstaand volk had hem gevonden? vroeg hij zich af. Welk land kende deze zachte dadels die de man naast hem kauwde en vervolgens naar zijn mond bracht? Gedurende zijn tijd bij deze mensen kon hij zich niet herinneren waar hij vandaan kwam. Wat hem betreft had hij de vijand kunnen zijn die hij vanuit de lucht bestreed.

Later, in het hospitaal in Pisa, meende hij naast zich het gezicht te zien dat elke avond was gekomen om de dadels te kauwen en zacht te maken en in zijn mond te stoppen.

De nachten waren kleurloos. Zonder gepraat of gezang. De bedoeïenen hielden zich stil als hij wakker was. Hij lag op een hangmataltaar en in zijn ijdelheid stelde hij zich voor dat hij omringd was door honderden van hen, terwijl er misschien maar twee waren die hem hadden gevonden, die het hoofddeksel met vlammen als een gewei van zijn hoofd hadden geplukt. Die twee die hij alleen kende van de smaak van het speeksel dat hij samen met de dadels inslikte, of van het geluid van hun rennende voeten.

Ze zat vaak te lezen, het boek in de flakkerende lichtkring. Nu en dan wierp ze een blik door de gang van de villa die een veldhospitaal was geweest, waar ze met de andere verpleegsters had gewoond, tot ze geleidelijk aan allemaal waren overgeplaatst, met het noordwaarts verschuivende front, met het naderende einde van de oorlog.

Dit was de tijd in haar leven dat ze zich op boeken stortte als de enige uitweg uit haar kerker. Ze werden haar halve wereld. Ze zat aan het nachttafeltje met gebogen rug te lezen over het jongetje in India dat de namen van verschillende juwelen en andere voorwerpen op een dienblad leert onthouden en doorgeschoven wordt van de ene leermeester naar de andere – de ene onderwees hem streektalen, de andere trainde zijn geheugen en weer een andere leerden hem zich niet te laten biologeren.

Het boek lag op haar schoot. Ze besefte dat ze al ruim vijf minuten naar het poreuze papier had zitten kijken, naar de vouw van het ezelsoor op bladzijde 17. Ze streek met haar hand over het oppervlak. Het ritselde in haar geest als muizen in het plafond, als een mot tegen het nachtelijk raam. Ze wierp een blik in de gang, maar er woonde daar nu verder niemand meer, niemand behalve de Engelse patiënt en zijzelf, in de Villa San Girolamo. In de boomgaard vol bomkraters hoger op de helling had ze genoeg groente geplant om met z’n tweeën van te kunnen leven, af en toe kwam er een man uit de stad met wie ze zeep en lakens en wat er nog over was in dit veldhospitaal ruilde voor andere levensbehoeften. Wat bonen, wat vlees. De man had twee flessen wijn voor haar achtergelaten en elke avond bij de Engelsman in bed had ze, als hij sliep, ceremonieel voor zichzelf een klein bekertje ingeschonken en mee teruggenomen naar het nachttafeltje, vlak bij de deur die op een kier stond, om verder te nippen aan het boek dat ze aan het lezen was.

Zo vielen er voor de Engelsman, of hij nu aandachtig luisterde of niet, gaten in de intrige van die boeken, weggedeeltes, als het ware, die door slagregens waren weggespoeld, ontbrekende incidenten, als taferelen in een wandtapijt dat door sprinkhanen was aangevreten, als brokken gips van een muurschildering die ’s nachts door bomexplosies waren losgeraakt.

De villa die zij nu met de Engelsman deelde was daar zeker mee te vergelijken. Sommige vertrekken waren onbegaanbaar vanwege het puin. Via een bomkrater hadden maan en regen toegang tot de bibliotheek beneden – in een hoek stond een chronisch doorweekte leunstoel.

Het deerde haar niet dat er voor de Engelsman gaten in de intrige vielen. Ze gaf geen samenvatting van de ontbrekende hoofdstukken. Ze pakte gewoon het boek en zei ‘bladzijde zesennegentig’ of ‘bladzijde honderdelf’. Dat was de enige aanduiding. Ze tilde zijn handen naar haar gezicht en rook eraan – de geur van ziekte hing er nog omheen.

Je handen worden ruw, zei hij.

Van het onkruid en de distels en het spitten.

Wees voorzichtig. Ik heb je gewaarschuwd voor de gevaren.

Ik weet het.

Ze begon te lezen.

Haar vader had haar het nodige over handen verteld. Over hondenpoten. Telkens als haar vader in een huis alleen was met een hond, bukte hij zich en rook aan de voetkussentjes. Dat, zei hij dan, alsof hij zojuist aan een cognacglaasje had gesnoven, is de heerlijkste geur die er is! Een bouquet! Weidse vergezichten! Ze deed net of ze ervan walgde, maar zo’n hondepoot was écht geweldig, hij rook nooit naar straatvuil. Als een kathedraal! had haar vader gezegd, een hof van zus-en-zo, een grazige weide, een wandeling door cyclamen – een beknopte routekaart van alle paden die het beest die dag had gevolgd.

Geritsel in het plafond als van een muis en ze keek weer op van het boek.

Ze wikkelden het kruidenmasker van zijn gezicht. De dag van de zonsverduistering. Ze wachtten erop. Waar was hij? Welke beschaving was dit die de tekenen van weer en licht kon duiden? El-Ahmar of El-Abyadd, want het moest wel een van de noordwestelijke woestijnstammen zijn. De mensen die een man uit de hemel konden vangen, die zijn gezicht bedekten met een masker van gevlochten oase-riet. Zijn anker in de wereld was nu van gras. De tuin die hem het liefst was in de wereld, was altijd Kew Gardens geweest, met zijn gazons, waarvan de kleuren zo teer en gevarieerd waren, als lagen as op een heuvel.

Hij keek uit over het landschap onder de zonsverduistering. Ze hadden hem inmiddels geleerd zijn armen te heffen en kracht uit de kosmos in zijn lichaam te trekken, zoals de woestijn vliegtuigen naar de aarde trok. Hij werd gedragen in een palankijn van vilt en takken. Hij zag de wriemelende aderen van flamingo’s dwars door zijn gezichtsveld in het halfduister van de afgedekte zon.

Altijd werd zijn huid gezalfd, soms door duisternis. Op een nacht hoorde hij het geluid van wat leek op windbelletjes hoog in de lucht. Na een poos hield het op, en hunkerend ernaar viel hij in slaap, hunkerend naar dat geluid als de vertraagde zang uit de keel van een vogel, misschien een flamingo, misschien een woestijnvos die een van de mannen in een half dichtgenaaide zak van zijn boernoes meedroeg.

De volgende dag, toen hij opnieuw onder het vilt lag, hoorde hij flarden van het glasachtige geluid. Een geluid uit de duisternis. In de schemer werd het vilt los gewikkeld en hij zag het hoofd van een man op een tafel naar hem toe komen, waarna hij zich realiseerde dat de man een levensgroot juk droeg waaraan honderden kleine flesjes aan touwtjes en draadjes van verschillende lengte hingen. Hij bewoog zich alsof hij deel was van een glazen gordijn, alsof zijn lichaam daarin gewikkeld was.

De figuur leek nog het meest op de afbeeldingen van aartsengelen die hij als schooljongen had proberen na te tekenen, zonder ooit het probleem op te lossen hoe een lichaam plaats kon bieden aan spieren voor zulke vleugels. De man bewoog zich voort met lange trage passen, zo vloeiend dat de flesjes nauwelijks schommelden. Een golf van glas, een aartsengel, alle zalfjes in de flesjes verwarmd door de zon zodat ze, toen ze op zijn huid werden gesmeerd, speciaal voor een wond leken opgewarmd. Achter hem scheen getransmuteerd licht – blauw en andere kleuren rillend in de heiige lucht en het zand. Het zwakke glasgerinkel en de overvloeiende kleuren en het koninklijke schrijden en zijn gezicht als een rank donker wapen.

Van dichtbij zag het glas er ruw en zandgeschuurd uit, onbehouwen glas. Elk flesje had een piepklein kurkje dat de man er met zijn tanden uit trok en tussen zijn lippen hield terwijl hij de inhoud van de flesjes mengde, een tweede kurk ging ook tussen zijn tanden. Hij stond met zijn vleugels over het uitgestrekte verbrande lichaam gebogen, dreef twee stokken diep in het zand en kwam vervolgens onder het één meter tachtig lange juk vandaan, dat nu in de gaffels van de twee stokken balanceerde. Hij kwam onder zijn winkel vandaan. Hij zonk op zijn knieën en naderde de verbrande piloot en legde zijn koele handen tegen zijn hals en liet ze daar rusten.

Iedereen kende hem langs de karavaanroute vanuit de Soedan noordwaarts naar Gizeh, de Weg der Veertig Dagen. Hij handelde met de karavanen in specerijen en vloeistoffen en reisde heen en weer tussen de oasen en de waterplaatsen. Hij wandelde door zandstormen met zijn mantel van flessen, zijn oren dichtgestopt met twee losse kurken zodat hijzelf een fles leek, deze reizende dokter, deze koning der oliën en geurwaters en panaceeën, deze doper. Hij wandelde een kamp binnen en plaatste zijn gordijn van flesjes voor eenieder die ziek was.

Hij hurkte neer bij de verbrande man. Hij maakte een huidkom met zijn voetzolen en helde achterover om op de tast enkele flacons te pakken. Met het ontkurken van elk minuscuul flesje stortten de geuren eruit. Een geur van zee. De geur van roest. Indigo. Inkt. Riviermodder rozehout formaldehyde paraffine ether. Chaotisch getij van luchten. In de verte balkten de kamelen toen ze de geuren opsnoven. Hij begon groenzwarte zalf op de ribbenkast te smeren. Het was gemalen pauwenbeen, door ruilhandel verkregen in een medina in het westen of het zuiden – de krachtigste aller huidhelers.

Tussen de keuken en de vernielde kapel gaf een deur toegang tot een ovaalvormige bibliotheek. De ruimte daarbinnen leek veilig, met uitzondering van het grote gat op portretniveau in de achterwand, het resultaat van een mortieraanval op de villa, twee maanden geleden. De rest van het vertrek had zich aan deze wond aangepast, de wisselvalligheden van het weer geaccepteerd, nachtelijke sterren, het geluid van vogels. Er stond een zitbank, een piano bedekt met een grijs laken, de kop van een opgezette beer en boekenkasten van de vloer tot het plafond. De planken vlak bij de opengereten muur bogen door van de regen die het gewicht van de boeken had verdubbeld. Het weerlicht kwam het vertrek binnen, steeds weer, viel over de bedekte piano en het tapijt.

Achterin dichtgespijkerde tuindeuren. Als ze open waren geweest had ze vanuit de bibliotheek de loggia in kunnen lopen, vervolgens zesendertig penitente treden omlaag langs de kapel naar wat een oeroude weide was geweest, inmiddels gehavend door bomexplosies. Het Duitse leger had veel van de huizen waaruit het zich terugtrok vol mijnen gelegd, zodat de meeste kamers die ze toch niet nodig hadden, zoals deze, om veiligheidsredenen waren afgesloten, de deuren in hun kozijnen gespijkerd.

Ze kende deze gevaren toen ze het vertrek binnenliep en zijn middagduisternis betrad. Ze stond stil, zich plotseling bewust van haar gewicht op de vloer, bedenkend dat het waarschijnlijk voldoende was om een eventueel mechanisme daar in werking te stellen. Haar voeten in het stof. Het enige licht stroomde door de gekartelde mortiercirkel die uitzicht bood op de hemel.

Met een losscheurend geluid alsof het van een groter geheel werd afgetrokken haalde ze De laatste der Mohikanen van de plank, en zelfs in dit schemerlicht werd ze aangenaam getroffen door het azuurblauw van de hemel en het meer op het omslag, de indiaan op de voorgrond. En toen, alsof er iemand in het vertrek was die niet gestoord mocht worden, liep ze achteruit in haar eigen voetsporen terug, voor de veiligheid, maar ook als privéspelletje, om de indruk te wekken dat ze het vertrek was binnengegaan, waarna haar stoffelijk lichaam was opgelost. Ze sloot de deur en deed de verzegeling met de waarschuwingen er weer voor.

Ze ging in de erker op de kamer van de Engelse patiënt zitten, de beschilderde muren aan één kant van haar, de vallei aan de andere. Ze opende het boek. De bladzijden plakten stijf gegolfd aan elkaar. Ze voelde zich als Robinson Crusoe die een aangespoeld boek vindt dat op de kust is opgedroogd. Een vertelling uit 1757. Geïllustreerd door N.C. Wyeth. Zoals in alle goede boeken was er de belangrijke bladzijde met de lijst van illustraties en een regel uit de tekst waarop de illustratie betrekking had.

Ze trad het verhaal binnen, in de wetenschap dat ze er weer uit tevoorschijn zou komen met het gevoel dat ze ondergedompeld was geweest in het leven van anderen, in intriges die twintig jaar teruggingen, haar lichaam vol frasen en episoden, alsof ze ontwaakte uit een slaap zwaar van vergeten dromen.

Hun Italiaanse heuvelstad, schildwacht langs de noordwestroute, was ruim een maand belegerd geweest. Het spervuur had zich geconcentreerd op de twee villa’s en het klooster omringd door appel- en pruimenboomgaarden. Er was de Villa Medici waar de generaals verbleven. Vlak daarboven stond de Villa San Girolamo, een voormalig nonnenklooster dat vanwege zijn kasteelachtige kantelen het laatste bolwerk van het Duitse leger werd. Er waren honderd militairen in gelegerd. Naarmate de heuvelstad als een oorlogsschip op zee door brandbommen werd uiteengereten, verplaatsten de militairen zich van hun kampement in de boomgaard naar de inmiddels overvolle slaapkamers van het oude nonnenklooster. Gedeelten van de kapel werden opgeblazen. Stukken van de bovenste verdieping van de villa stortten onder het explosiegeweld in. Toen de geallieerden eindelijk het gebouw innamen en het als veldhospitaal inrichtten, werd de trap die naar de derde verdieping leidde gebarricadeerd, alhoewel een stuk van de schoorsteen en het dak intact waren gebleven.

Zij en de Engelsman hadden erop gestaan achter te blijven toen de andere verpleegsters en patiënten naar een veiliger oord in het zuiden werden overgeplaatst. In die tijd hadden ze het erg koud, ze zaten zonder elektriciteit. Sommige vertrekken boden een vrij uitzicht over de vallei, de muur was totaal weggeslagen. Als ze een deur opende zag ze soms alleen een doorweekt bed bedekt met bladeren in een hoek geschurkt staan. Deuren gaven toegang tot landschap. Sommige vertrekken waren open volières geworden.

De onderste treden van de trap waren vernield door de brand die de soldaten bij hun vertrek hadden gesticht. Ze was naar de bibliotheek gegaan, had twintig boeken gepakt en die aan de vloer vastgenageld en vervolgens aan elkaar, en zo had ze de twee onderste treden weer hersteld. De meeste stoelen waren als brandhout gebruikt. De leunstoel in de bibliotheek was blijven staan omdat hij altijd nat was, doorweekt door avondstormen die via het mortiergat binnendrongen. Alles wat nat was ontsnapte aan de brand van april 1945.

Er waren weinig bedden over. Zijzelf waarde liever als een nomade door het huis met haar veldbed of hangmat, soms sliep ze in de kamer van de Engelse patiënt, soms in de hal, afhankelijk van de temperatuur of de wind of het licht. ’s Ochtends rolde ze haar matras op en bond het met een stuk touw tot een wiel. Nu was het warmer en opende ze meer kamers, luchtte de donkere hoekjes, liet zonlicht al het vocht opdrogen. Er waren avonden dat ze zomaar een deur opende en in kamers sliep waar muren ontbraken. Ze lag op het veldbed helemaal aan de rand van de kamer met haar gezicht naar het verglijdende landschap van sterren, voorbijdrijvende wolken, gewekt door het gerommel van donder en bliksem. Ze was twintig jaar oud en gek en bekommerde zich destijds niet om haar veiligheid, ze voelde geen onbehagen over de gevaren van mogelijke mijnen in de bibliotheek of het onweer dat haar ’s nachts deed opschrikken. Ze was rusteloos na de koude maanden waarin haar bewegingsvrijheid beperkt was gebleven tot de donkere, beschutte ruimtes. Ze ging kamers binnen die bevuild waren door soldaten, kamers met verbrande meubels. Ze ruimde bladeren, stront, urine en verkoolde tafels. Ze leefde als een zwerver, terwijl elders de Engelse patiënt als een vorst op zijn sponde rustte.

Van buiten leek de villa een ruïne. Een buitentrap eindigde midden in de lucht, de leuning hing erbij. Ze leidden een leven van foerageren en precaire veiligheid. ’s Avonds gebruikten ze alleen het hoogstnodige kaarslicht vanwege de bandieten die alles vernietigden wat ze op hun weg vonden. Ze werden beschermd door het simpele feit dat de villa een ruïne leek. Maar ze voelde zich veilig hier, half volwassen en half kind. Na wat ze had meegemaakt in de oorlog stelde ze haar eigen regels. Ze liet zich niet meer commanderen of dwingen plichten te vervullen voor het algemeen nut. Ze zou alleen voor de verbrande patiënt zorgen. Ze zou hem voorlezen en wassen en hem doses morfine geven – alleen met hem communiceerde ze.

Ze werkte in de tuin en de boomgaard. Ze droeg het één meter tachtig hoge kruisbeeld uit de gebombardeerde kapel en gebruikte het als vogelverschrikker boven haar zaaibed, ze hing er lege sardineblikjes aan die klingelden en kletterden telkens als de wind opstak. Binnen de villa stapte ze over het puin naar een met kaarsen verlichte alkoof waar haar keurig gepakte koffertje stond, met weinig meer dan een paar brieven, wat opgerolde kleren, een metalen verbandkistje. Ze had alleen wat hoekjes van de villa vrijgemaakt en dit alles kon ze ongedaan maken als ze wilde.

Ze strijkt een lucifer aan in de donkere hal en houdt de vlam bij de kaarsenpit. Licht tilt zich op haar schouders. Ze zit op haar knieën. Ze legt haar handen op haar dijen en ademt de zwavelgeur in. Ze verbeeldt zich dat ze ook licht inademt.

Ze gaat een paar passen terug en tekent met een krijtje een rechthoek op de houten vloer. Dan gaat ze nog verder terug, tekent nog meer rechthoeken, tot er een piramide van rechthoeken is, enkel, dan dubbel, dan enkel, haar linkerhand steunt plat op de vloer, haar hoofd gebogen, ernstig. Ze verwijdert zich steeds verder van het licht. Tot ze op haar hielen steunt en gehurkt blijft zitten.

Ze laat het krijtje in de zak van haar rok glijden. Ze komt overeind en trekt haar rok op en bindt hem om haar middel. Uit een andere zak haalt ze een stukje metaal dat ze van zich af werpt, net voorbij het verste vierkant blijft het liggen.

Ze springt naar voren, haar voeten komen met een bons neer, haar schaduw achter haar krult de diepte van de hal in. Ze is heel rap, haar tennisschoenen schieten over de getallen die ze in elke rechthoek geschreven heeft, één voet komt neer, dan twee voeten, dan weer één, tot ze bij het laatste vierkant komt.

Ze bukt zich en raapt het stukje metaal op, blijft in die houding staan, bewegingloos, haar rok nog steeds boven haar heupen gebonden, handen slap afhangend, hijgend. Ze haalt diep adem en blaast de kaars uit.

Nu is ze in duisternis gehuld. Alleen een rookgeur.

Ze springt op en maakte een halve slag in de lucht zodat ze neerkomt met haar gezicht de andere kant op, dan hinkelt ze voorwaarts, zo mogelijk nog wilder nu, de zwarte hal door, nog steeds komt ze neer in vierkanten waarvan ze weet dat ze er zijn, haar tennisschoenen kletsend op de donkere vloer – zodat het geluid tot in alle hoeken van de verlaten Italiaanse villa weergalmt, omhoog naar de maan en het litteken van het ravijn dat het gebouw half omcirkelt.

Soms hoort de verbrande man ’s nachts een vreemde siddering door het gebouw gaan. Hij zet zijn hoorapparaat harder en hoort een bonzend geluid dat hij nog steeds niet kan duiden of thuisbrengen.

Ze pakt het aantekenboek dat op het kleine tafeltje naast zijn bed ligt. Het is het boek dat hij met zich mee heeft genomen uit de brand – een exemplaar van de Historiën van Herodotus waaraan hij dingen heeft toegevoegd, bladzijden die hij uit andere boeken heeft geknipt en ingeplakt, of zijn eigen aantekeningen die hij erbij heeft geschreven – zodat ze allemaal zijn ingebakerd in de tekst van Herodotus.

Ze begint zijn kleine kriebelhandschrift te lezen.

Er is een wervelwind in Zuid-Marokko, de aajej, waartegen de fellahin zich met messen verweren. Er is de africo die ooit tot Rome reikte. De alm, een valwind uit Joegoslavië. De arifi, ook aref of rifi genoemd, die schroeit met talrijke tongen. Dit zijn permanente winden waarover men in de tegenwoordige tijd spreekt.

Er zijn andere, minder constante winden die van richting veranderen, die paard en ruiter omver kunnen werpen en zich tegen de wijzers van de klok in opnieuw kunnen oriënteren. De bist roz belaagt honderdzeventig dagen lang Afghanistan en bedelft hele dorpen. Dan is er de hete, droge ghibli uit Tunesië, die almaar davert en een zenuwtoeval veroorzaakt. De haboob – een stofstorm uit de Soedan die zich hult in heldergele muren van duizend meter hoog en die gevolgd wordt door regen. De harmattan die naar de Atlantische Oceaan blaast en er uiteindelijk in verdrinkt. Imbat, een Noord-Afrikaanse zeebries. Sommige winden zuchten eenvoudig hemelwaarts. Nachtelijke stofstormen die komen met de kou. De chamsin, een stofwolk in Egypte, van maart tot mei, genoemd naar het Arabische woord voor ‘vijftig’, die vijftig dagen woedt – de negende plaag van Egypte. De datoo uit Gibraltar die zoete geuren met zich meevoert.

Er is ook de ____, de geheimzinnige wind van de woestijn wiens naam werd uitgewist door een koning toen zijn zoon erin omgekomen was. En de nafhat – een loeiwind uit Arabië. De mezzar-ifoullousen – een venijnig koude zuidwester, bekend bij de Berbers als ‘dat wat het gevogelte plukt’. De besjabar, een zwarte en droge noordooster uit de Kaukasus, ‘zwarte wind’. De samiel uit Turkije, ‘gif en wind’, vaak gebruikt in veldslagen. En ook andere ‘gifwinden’, de simoom uit Noord-Afrika en de solano, die met zijn stof zeldzame bloemblaadjes plukt die duizeligheid veroorzaken.

Andere, geheime winden.

Over de grond strijkend als een overstroming. Verf afbladderend, telefoonpalen omverwerpend, stenen en koppen van standbeelden van hun plaats rukkend. De harmattan blaast dwars door de Sahara, vol van rood stof, stof als vuur, als bloem, nestelend en klonterend in de grendels van geweren. Zeelieden noemden deze rode wind de ‘zee der duisternis’. Wolken rood zand uit de Sahara kwamen helemaal noordwaarts in Cornwall en Devon terecht, waar ze neerregenden als rode modder, zo dik dat ze ook per abuis voor bloed werden aangezien. ‘Bloedregens werden in 1901 veelvuldig in Portugal en Spanje gemeld.’

Er zijn altijd miljoenen tonnen stof in de lucht, net zoals er miljoenen kubieke meters lucht in de aarde zijn en meer levend vlees in de bodem (wormen, kevers, ondergrondse organismen) dan erop graast en leeft. Herodotus vermeldt de dood van verscheidene legers die omspoeld werden door de simoom en nooit meer werden teruggezien. Eén volk ‘ontstak dusdanig in toorn door deze boze wind dat zij hem de oorlog verklaarden en in volle slagorde oprukten, om terstond volledig onder het zand te worden bedolven’.

Stofstormen hebben drie gedaanten. De wervel. De slurf. De deken. In de eerste is de horizon verdwenen. In de tweede ben je omringd door ‘dansende djinns’. De derde, de deken, is ‘koperkleurig. De natuur lijkt in brand te staan.’

Ze kijkt op van het boek en ziet zijn ogen op haar gericht. Hij begint in het duister te praten.

De bedoeïenen hadden een reden om me in leven te houden. Ik kwam van pas, moet je weten. Iemand daar had geconcludeerd dat ik over een zekere vaardigheid beschikte toen mijn vliegtuig in de woestijn neerstortte. Ik ben iemand die een naamloze stad kan herkennen aan zijn skeletvorm op de kaart. Ik heb altijd informatie als een zee in me gehad. Ik ben iemand die, alleen gelaten in een vreemd huis, recht op de boekenkast afgaat, een boek eruit pakt en het tot zich neemt. Zo komt de geschiedenis in ons. Ik kende kaarten van de zeebodem, kaarten die zwakke plekken in de aardkorst toonden, kaarten geschilderd op huiden met de verschillende routes van de kruistochten.

Ik kende dus reeds hun gebied voordat ik te midden van hen neerstortte, ik wist wanneer Alexander er in vroeger eeuwen doorheen getrokken was, voor deze of gene begeerde verovering. Ik kende de mores van nomaden, verdwaasd door zijde of bronnen. Een van die stammen verfde een hele vallei, maakte hem zwart om de convectie te vergroten en daarmee de kans op regen, en ze construeerden hoge bouwsels om de buik van een wolk te doorklieven. Er waren stammen die de palm van hun hand ophielden tegen de opstekende wind. Die geloofden dat als je dit op het juiste moment deed, een storm kon worden afgewend naar een naburig deel van de woestijn, naar een andere, minder geliefde stam. Er vonden voortdurend verdrinkingen plaats, stammen die plotseling verleden tijd werden, hun ademtocht afgesneden door zand.

In de woestijn verlies je gemakkelijk je gevoel voor grenzen. Toen ik uit de lucht kwam vallen en in de woestijn stortte, in die troggen van geel, was het enige wat ik steeds dacht: ik moet een vlot bouwen… ik moet een vlot bouwen.

En hier, hoewel ik in het droge zand was, wist ik dat ik me onder watermensen bevond.

In Tassili heb ik rotstekeningen gezien uit een tijd dat de Saharamens met papyrusboten op nijlpaarden joeg. In Wadi Soera heb ik grotten gezien waarvan de wanden bedekt waren met afbeeldingen van zwemmers. Hier was een meer geweest. Ik kon de vorm ervan voor ze op een muur tekenen. Ik kon ze naar de oever ervan leiden, zesduizend jaar geleden.

Vraag een zeeman wat het oudst bekende zeil is en hij zal je een trapeziumvormig zeil uittekenen dat hangt aan de mast van een papyrusboot die te zien is op rotstekeningen in Nubië. Predynastiek. Nog steeds worden harpoenen in de woestijn gevonden. Dit was een watervolk. Zelfs nu nog lijken karavanen op rivieren. Toch is tegenwoordig water de vreemdeling hier. Water is de banneling, teruggedragen in kannen en flessen, de geest tussen je handen en je mond.

Toen ik te midden van hen verloren was, onzeker over waar ik me bevond, had ik aan de naam van een klein bergkammetje, een plaatselijk gebruik, één cel van dit historische beest, genoeg om de kaart van de wereld op zijn plaats te schuiven.

Wat wisten de meesten van ons over zulke delen van Afrika? De heerscharen van de Nijl rukten op en trokken terug – een slagveld achthonderd mijlen diep de woestijn in. Whippettanks, Blenheim-middellange-afstandsbommenwerpers. Gladiator-tweedekker-gevechtsvliegtuigen. Achtduizend man. Maar wie was de vijand? Wie waren de bondgenoten van dit oord – de vruchtbare landen van Cyrenaica, de zoutmoerassen van El Agheila? Heel Europa vocht zijn oorlogen in Noord-Afrika uit, in Sidi Rezegh, in Baguoh.

Hij reisde vijf dagen in duisternis op een slee achter de bedoeienen aan, de kap over zijn lichaam. Hij lag in deze met olie doordrenkte lap. Toen kelderde plotseling de temperatuur. Ze hadden de bodem van de vallei tussen de hoge rode bergwanden bereikt, waar ze zich voegden bij de andere woestijn-watermensen die spoelden en golfden over het zand en de stenen, hun blauwe mantels vloeiend als sproeiende melk, als vleugels. Ze tilden de zachte stof van hem af, van de zuiging van zijn lichaam. Hij bevond zich in de grote baarmoeder van het ravijn. De buizerds hoog boven hen scheerden duizend jaar naar beneden in deze steenscheur waar ze hun kamp opsloegen.

In de ochtend namen ze hem mee naar het eind van de siq. Ze spraken nu luidkeels rondom hem. Het dialect klaarde plotseling op. Hij was hier vanwege de onder het zand begraven wapens.

Hij werd ergens naartoe gedragen, zijn geblinddoekte gezicht recht vooruit, zijn hand beetgepakt en een meter of wat vooruitgestoken. Dagen reizen en dan deze ene meter vooruitkomen. Naar iets reiken en doelbewust aanraken, zijn arm werd nog steeds vastgehouden, de palm van zijn open hand naar beneden. Hij raakte de loop van de stengun en de hand liet hem los. De stemmen vielen stil. Hij moest de wapens vertalen.

‘Twaalf-millimeter Breda-machinegeweer. Uit Italië.’

Hij trok de grendel terug, stak zijn vinger naar binnen en vond geen kogel, duwde hem weer op zijn plaats en haalde de trekker over. Poecht. ‘Beroemd wapen,’ mompelde hij. Hij werd verder naar voren geduwd. ‘Frans, zevenenhalve-millimeter Châttelerault. Licht machinegeweer. Negentienvierentwintig.’

‘Duits, zeven-komma-negen-millimeter MG Vijftien, luchtmacht.’

Hij werd naar elk wapen geleid. Ze leken uit verschillende perioden en uit vele landen afkomstig, een museum in de woestijn. Hij streek over de contouren van de geweerlade en het magazijn, of betastte het vizier. Hij noemde hardop de naam van het wapen en werd vervolgens naar een ander wapen gedragen. Acht wapens werden hem formeel overhandigd. Hij riep hun namen, in het Frans en vervolgens in de taal van de stam. Maar wat maakte het voor hen uit? Misschien hadden ze de naam niet nodig, maar wilden ze alleen weten of hij wist wat het wapen was.

Hij werd opnieuw bij de pols gepakt en zijn hand werd in een kist patronen gestoken. In een andere kist rechts zaten nog meer patronen, zeven-millimeter-patronen deze keer. Daarna andere.

Als kind was hij opgegroeid bij een tante en op het gras van haar gazon had ze een stok kaarten met de rug naar boven gelegd om hem het geheugenspel Pelmanism te leren. De spelers mochten om beurten twee kaarten omdraaien om paren te scoren. Dat was in een ander landschap, een landschap van forellenstromen en vogelgezang waarvoor hij maar een flard perceptie nodig had om het te kunnen te plaatsen. Een volledig benoemde wereld. Nu, met zijn gezicht geblinddoekt door een masker van grasvezels, pakte hij een patroon en toog verder met zijn dragers, leidde ze naar het wapen, stak de kogel erin, haalde de grendel over, richtte het in de lucht en vuurde. Het schot kraakte krankzinnig langs de bergwanden. Want echo is de ziel van de stem die zichzelf opwekt in holle plaatsen. Een man die als achterlijk en gek werd beschouwd, had die zin in een Engels ziekenhuis opgeschreven. En hij, nu in deze woestijn, was bij zijn volle verstand, dacht helder na, pakte de kaarten op, paarde ze met gemak, zijn grijns blikkerde naar zijn tante en hij vuurde elke geslaagde combinatie de lucht in en gaandeweg beantwoordden de ongeziene mannen rondom hem elk schot met gejuich. Hij wendde zich de ene dan weer de andere kant op, naar de Breda deze keer, op zijn vreemde menselijke palankijn, gevolgd door een man met een mes die een passende code in patroonkist en geweerlade kerfde. Hij genoot er intens van – het bewegen en het gejuich na de eenzaamheid. Hij betaalde met zijn vaardigheid de mannen die hem voor dat doel hadden gered.

Er zijn dorpen die hij samen met hen zal binnengaan waar geen vrouwen zijn. Zijn kennis wordt van stam tot stam doorgegeven, als een praktische pasmunt. Stammen met achtduizend individuen. Hij maakt zich bepaalde gewoonten, bepaalde muziek eigen. Bijna voortdurend geblinddoekt luistert hij naar de waterzuigende zang van de Mzina-stam met zijn jubeltonen, dahhiya-dansen, pijpfluiten die in tijd van nood gebruikt worden om boodschappen door te geven, de makruna-dubbelpijp (één pijp brengt steeds een bromtoon voort). Hij betreedt het territorium van de vijfsnarige lier. Een dorp of oase van preludiums en interludiums. Handgeklap. Antifonale dans.

Hij krijgt zijn gezichtsvermogen pas terug als het donker is, dan kan hij zijn gevangennemers en redders zien. Nu weet hij waar hij is. Voor sommigen tekent hij kaarten die tot buiten hun grenzen reiken en ook voor andere stammen verklaart hij het mechanisme van de wapens. De musici zitten tegenover hem aan de overzijde van het vuur. De noten van de simsimiya-lier worden meegevoerd door een windvlaag. Of de noten schuiven over de vlammen heen naar hem toe. Er danst een jongen, in dit licht is hij het meest begeerlijke wat hij ooit heeft gezien. Zijn magere schouders wit als papyrus, licht van het vuur weerkaatst in het zweet op zijn buik, glimpen naaktheid opgevangen door de openingen in het blauwe linnen dat hij als een verlokking van hals tot enkels draagt en waardoor hij zich blootgeeft als een streep bruine bliksem.

De nachtelijke woestijn omgeeft hen, doorkruist met een losse formatie van stormen en karavanen. Er zijn altijd geheimen en gevaren om hem heen, zoals toen hij zijn hand blindelings uitstak en zich sneed aan een tweesnijdend scheermes in het zand. Soms weet hij niet of dat dromen zijn, de snee zo gaaf dat hij geen pijn voelt, en hij moet het bloed op zijn hoofd vegen (zijn gezicht kan hij nog steeds niet aanraken) om zijn bewakers duidelijk te maken dat hij gewond is. Dit dorp zonder vrouwen waar hij in doodse stilte is binnengebracht, of de hele maand dat hij de maan niet had gezien. Was dat verzonnen? Gedroomd terwijl hij in olie en vilt en duisternis gewikkeld was?

Ze waren langs bronnen getrokken waar water vervloekt was. Op sommige open plekken lagen verborgen steden en hij wachtte terwijl ze door het zand de bedolven kamers in groeven, of hij wachtte terwijl ze in waternesten groeven. En de zuivere schoonheid van een dansende jongen, als het geluid van een koorzangertje dat hij zich herinnerde als het zuiverste van alle geluiden, het helderste rivierwater, de meest doorzichtige diepte van de zee. Hier in de woestijn, die een oude zee geweest was, waar niets verankerd of permanent was, was alles op drift – zoals het glijden van het linnen over de jongen alsof hij een oceaan of zijn eigen blauwe nageboorte omhelsde dan wel afweerde. Een jongen die zichzelf opwond, zijn geslachtsdelen afstekend tegen de kleur van vuur.

Inhoud

1 De villa

2 Op punt van instorten

3 Nu dwalend vuur

4 Zuid-Caïro 1930-1938

5 Katharine

6 Een vliegtuig onder het zand

7 In situ

8 Het heilig woud

9 De Grot der Zwemmers

10 Augustus

Verantwoording