RAPPORT
VAN DE
COMMISSIE-2020

over de Noord-Koreaanse
kernaanvallen
op de Verenigde Staten

JEFFREY LEWIS

Nieuw Amsterdam

DIT BOEK IS FICTIE, DE VERBEELDING VAN EEN TOEKOMST, GEBASEERD OP WERKELIJKE FEITEN. ALLES WAT PLAATSVINDT VÓÓR 7 AUGUSTUS 2018 IS WAAR EN WORDT VERANTWOORD IN DE NOTEN, DIE EVENEENS FEITELIJK JUIST ZIJN. ALLES WAT NA DIE DATUM GEBEURT, IS VERZONNEN. IN SOMMIGE GEVALLEN, ZOALS AANGEGEVEN IN DE NOTEN EN DE VERANTWOORDING, ZIJN CITATEN OVER WARE GEBEURTENISSEN UIT HET VERLEDEN GEPROJECTEERD OP VERZONNEN SITUATIES.

© 2018 Jeffrey Lewis

Oorspronkelijke titel The 2020 Commission Report on the

North Korean Nuclear Attacks Against The United States

Oorspronkelijke uitgever Mariner Books, Boston, New York

© 2019 Nederlandse vertaling Irene Paridaans en Joost Pollmann/

Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Omslag Paul Pollmann (naar het oorspronkelijke

ontwerp van Christopher Moisan)

NUR 686

ISBN 978 90 468 2549 5

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2019 met ISBN 978 90 468 2548 8

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Voorwoord

1 Het neerschieten van de BX 411

2 Zuid-Korea slaat terug

3 Orkaan Donald

4 De geruchtenstroom

5 Sunshine State

6 Een valse dageraad

7 Gerommel

8 Een wereld zonder Noord-Korea

9 Wheels up

10 Zwarte regen

Conclusie

Verklaring van voormalige president van de Verenigde Staten Donald J. Trump

Dankwoord

Noten

VOORWOORD

De gebeurtenissen van maart 2020 vormen de grootste ramp in de geschiedenis van ons land. Niemand van ons kan de beelden van verschrikking en verwoesting vergeten die eerst uit Korea en Japan kwamen, daarna uit Hawaï, New York, Noord-Virginia en Zuid-Florida. Wij presenteren dit eindrapport met bijbehorende aanbevelingen in het besef dat onze natie meer verdeeld is dan ooit tevoren, vooral over de kwestie van de verantwoordelijkheid voor de reeks gebeurtenissen die leidden tot het eerste gebruik van kernwapens in ruim acht decennia en tot het allereerste gebruik tegen de Verenigde Staten van Amerika.

Anders dan welke vijand in onze geschiedenis ook, is Noord-Korea een kernoorlog begonnen tegen de Verenigde Staten en hun bondgenoten. Onze strijdkrachten hebben weliswaar gezegevierd, maar de schaal van de vernietiging was ongeëvenaard. Wij verloren die dagen bijna anderhalf miljoen medeburgers.

Naar aanleiding daarvan hebben het Congres en de president de Onderzoekscommissie Noord-Koreaanse Kernaanvallen op de Verenigde Staten (Publiekrecht 117-321) in het leven geroepen, doorgaans de Commissie-2020 genoemd, ‘om relevante feiten te vinden en te rapporteren die leidden tot de aanval met nucleaire wapens door de Democratische Volksrepubliek Korea tegen de Verenigde Staten en hun bondgenoten op 22-24 maart, 2020’.

Wij, de leden van deze commissie, hebben onze kantoren gevestigd in het Mount Weather Emergency Operations Center op het platteland van Virginia, zodat ons project kon worden gecoördineerd met de vele andere overheidsfuncties die hierheen zijn verplaatst om de wederopbouw van noordelijk Virginia niet te hinderen. Ook hebben wij kleine satellietkantoren geopend in Washington, DC; op Site R in landelijk Pennsylvania, waar het nationale legercommando van het ministerie van Defensie tijdelijk is gehuisvest; en in het Emergency Operations Center in Albany, New York. Ons mandaat was breed: onderzoeken hoe de kernoorlog is begonnen, nagaan of wij voldoende waren voorbereid op een noodsituatie, en of onze regering had begrepen hoe de Noord-Koreanen dachten over kernwapens en adequaat was toegerust om een kernaanval te weerstaan.

Achteraf kunnen we zien dat de crisis die leidde tot een nucleair conflict met Noord-Korea al jaren gaande was. Onderzoek naar de periode voorafgaand aan de gebeurtenissen van maart 2020 is moeilijk, omdat de kernaanval op de Verenigde Staten de polarisatie tussen de partijen in ons land heeft versterkt. Deze commissie koos er met name voor zich te concentreren op de vier dagen in maart toen de aanvallen plaatsvonden, en niet in te gaan op de bredere vraag naar de invloed van het Amerikaanse beleid ten aanzien van het Koreaanse Schiereiland sinds 1948.

We willen geen schuldigen aanwijzen voor de tragische gebeurtenissen van maart 2020, maar slechts een onpartijdig, grondig, onafhankelijk en politiek-neutraal verslag geven van de ontwikkelingen die tot de ramp hebben geleid. In de loop van ons onderzoek hebben we 22 dagen lang in openbare hoorzittingen getuigenverklaringen vastgelegd van bijna tweehonderd overlevenden uit Hawaï, Florida, New York en Virginia. We kregen toegang tot een aanzienlijke hoeveelheid overheidsdocumenten, waarvan een deel speciaal voor dit rapport is vrijgegeven. Ook kregen we gelegenheid om vroegere overheidsambtenaren te horen van de nu ontmantelde Noord-Koreaanse regering, alsmede overlevenden uit Seoul, Tokio, Busan en elders. Hun stemmen en die van anderen vullen deze bladzijden en vertegenwoordigen de miljoenen die voor eeuwig tot zwijgen zijn gebracht door de gruwelen van de kernoorlog.

We kregen vele vragen in de loop van ons werk. Welke onenigheid tussen Zuid- en Noord-Korea was ‘het waard om Amerikaanse burgers bloot te stellen aan een kernaanval? Is de crisis te wijten aan diplomatiek falen in de voorgaande jaren? Hebben onze leiders op militair en veiligheidsgebied genoeg gedaan om de toenemende dreiging van het Noord-Koreaanse kern- en raketprogramma het hoofd te bieden? Waarom heeft het raketschild dat ons land had moeten beschermen gefaald? En wat hadden de federale overheid, de staten en gemeenten kunnen doen om ons beter voor te bereiden op de noodtoestand?’

Het zou een vergissing zijn als we niet de vraag zouden vermelden die, tot onze verrassing, verreweg het vaakst is gesteld tijdens de openbare zittingen en waarop we niet zomaar een antwoord hebben. Die ene vraag die zo vaak werd gesteld is bedrieglijk eenvoudig: zouden de Verenigde Staten de nucleaire dreiging moeten verkleinen en geheel van dit soort wapens moeten afzien? Terwijl sommige commissieleden menen dat de verwoestingen van de kernaanval het belang aantonen van kernwapenreductie en uiteindelijk het afschaffen van zulke wapens, vinden anderen dat de gebeurtenissen van maart 2020 bewijzen dat het noodzakelijk is om kernoorlogen met toekomstige vijanden voor te bereiden en te winnen. Aangezien redelijke en welwillende mensen van mening verschillen over deze onmiskenbaar belangrijke vraag, kunnen wij hierover geen eensluidende aanbeveling doen.

Mount Weather Emergency Operations Center

Berryville, VA

1 mei, 2023

1

HET NEERSCHIETEN VAN DE BX 411

Op 21 maart 2020 was de hemel boven het Koreaanse Schiereiland helderblauw. Geen van de 228 passagiers die aan boord gingen van de Air Busan (BX) 411 op Jin-hae International Airport in Busan, Zuid-Korea, had reden om een bewogen vlucht te verwachten.

Het boarden ging langzaam. Onder de passagiers van de BX 411 waren 102 kinderen, leerlingen van een middelbare school uit Busan die een uitwisselingsprogramma onderhield met een zusterschool in Mongolië. Getuigen in de vertrekhal van Jin-hae Airport herinneren zich een vrolijke en opgewonden groep kinderen. Voor de meesten was dit de eerste keer dat ze buiten Zuid-Korea reisden, en zelfs voor de gelukkigen die vaker vlogen was Mongolië een exotische en ongewone bestemming. Ze hadden hun opwinding over het avontuur in beeld en tekst gedeeld op sociale media als Snow, de Koreaanse video-app, waarin ze grappen maakten over slapen in joerts en paardrijden.

De bemanning deed haar best om de scholieren in hun stoelen te krijgen, dus ondanks het trage boarden vertrok het toestel op tijd uit Busan, om 11.10 uur in de ochtend. Het moest twee uur later landen in Ulaanbaatar. Het vluchtplan dat de crew van Air Busan Vlucht 411 aanhield was standaard voor de route van Busan naar Ulaanbaatar. Het toestel zou vanaf Jin-hae International Airport in noordwestelijke richting vliegen. Eenmaal op kruishoogte draaide het vliegtuig westwaarts naar de vaste corridor over de Gele Zee, via China naar Mongolië.

Deze vliegroute zou het toestel op minder dan 25 mijl van Noord-Korea brengen, ruim binnen het bereik van Noord-Korea’s zwaarste afstandsraketten. Maar dat was voor commerciële vluchten niet ongewoon. Militaire toestellen van de VS en Zuid-Korea volgden een vast protocol in de Koreaanse gedemilitariseerde zone (DMZ) dat het risico op tragische vergissingen moest vermijden. Passagierstoestellen die zich aan het vluchtplan hielden, konden ongestoord langs het Noord-Koreaanse luchtruim vliegen. Air Busan vloog deze route dag na dag, week na week, en jaar na jaar, zonder incidenten.

EEN HARDE KLAP

De problemen begonnen kort nadat Vlucht 411 een kruishoogte van 34.000 voet bereikte. Om 11.52 uur hoorde de bemanning een harde klap en vielen alle navigatieschermen uit. ‘Oh,’ zei een van de piloten, luid genoeg om door de stemrecorder van de cockpit te worden opgevangen. Ze probeerde een SOS-bericht te versturen via de hogefrequentieverbinding van het vliegtuig , maar de radio had geen stroom. De luchtverkeersleiding ontving geen signaal.

Het technische euvel waar Vlucht 411 mee kampte was een bekende zwakte van de Airbus A320 waarmee Air Busan die dag vloog. Al in de jaren vóór 2020 hadden de FAA (Federal Aviation Administration) in Amerika en luchtvaartautoriteiten in Europa opgemerkt dat de A320 soms te maken kreeg met stroomuitval in de cockpit. Het mankement aan boord van de BX 411 leek sterk op een serie eerdere incidenten (waarvan er overigens niet één leidde tot ongelukken). Op 22 oktober 2005 bijvoorbeeld kreeg Vlucht A319 van British Airways van London Heathrow Airport naar Boedapest in Hongarije soortgelijke problemen: toen het toestel naar 20.000 voet klom, gingen vijf van de zes panelen op zwart en werd de automatische piloot uitgeschakeld. De hogefrequentieradio en de intercom hielden ermee op en de meeste lichten in de cockpit gingen uit.1 In januari 2008 ondervond een vlucht van United Airlines van Newark naar Denver vrijwel identieke problemen.2

Twee jaar na het incident van 2008 verordonneerde de FAA dat Amerikaanse vliegmaatschappijen binnen vier jaar dit probleem in hun Airbus-toestellen moesten hebben opgelost. Europese autoriteiten kwamen in 2009 met een soortgelijke regeling. De Zuid-Koreaanse toezichthouder niet. Maar zelfs een strengere regelgeving had de BX 411 waarschijnlijk niet kunnen redden. Er vonden minstens nog vier incidenten plaats in de Verenigde Staten nadat de order van de FAA in 2010 was uitgevaardigd.3

Airbus weigerde verantwoordelijkheid te nemen voor dit specifieke incident. De directeur vliegoperaties van het bedrijf verklaarde dat stroomstoringen voorkomen in elk type straalvliegtuig en zei dat de Airbus 320 back-upsystemen had om stroomuitval in de cockpit adequaat op te vangen. Bestuurders van Airbus merkten op dat type A320 weliswaar vaker met dit probleem kampte, maar dat er vóór maart 2020 geen enkel toestel was verongelukt. ‘De BX 411 ging verloren door het Noord-Koreaanse luchtafweergeschut,’ zei een woordvoerder van de vliegmaatschappij tegen onderzoekers, ‘en niet door tijdelijke stroomuitval in de cockpit, die in de meeste systemen binnen twee minuten is verholpen.’

De verklaring van Airbus is technisch juist. Te oordelen naar de timing van de radioberichten van Vlucht 411 naar de Zuid-Koreaanse luchtverkeersleiding waren de piloot en copiloot van Air Busan in staat om binnen twee minuten de stroom in de zwaarst getroffen onderdelen te herstellen. Enkele andere systemen hadden meer tijd nodig. Zoals vaker voorkomt hadden piloot en copiloot zo’n zes minuten nodig om alle systemen op orde te krijgen, waarna het toestel weer normaal functioneerde.

Op dat moment vloog het toestel 640 kilometer per uur. In zes minuten tijd legde het zo’n tachtig kilometer af. Terwijl de cruciale minuten wegtikten, miste het de westelijke draai en bleef noordwestelijk vliegen, langs Seoul naar de gedemilitariseerde zone die Noord- en Zuid-Korea scheidt. Toen de pilote zich realiseerde dat het vliegtuig snel het Noord-Koreaanse luchtruim naderde, nam ze contact op met de verkeersleiding en kreeg te horen dat ze westwaarts moest draaien naar een route over de Gele Zee. Zoals in andere gevallen van tijdelijke stroomuitval nam de gezagvoerder het besluit om vast te houden aan haar koers, in de verwachting dat een westelijke draai haar naar de oorspronkelijke vliegroute naar Ulaanbaatar zou brengen.

De gezagvoerder, Chung Jae Eun, is bekritiseerd omdat ze aan haar plan vasthield, maar die beslissing was niet ongewoon. Andere verkeersvliegers hebben soortgelijke beslissingen genomen zonder fatale gevolgen, zoals de piloot van de Airbus A320 die in 2005 van Londen naar Boedapest vloog en zijn vlucht als gepland voltooide, ondanks problemen met de navigatiepanelen, radio, cockpitverlichting en andere getroffen systemen. Toen de luchtverkeersleiding Vlucht 411 adviseerde om westwaarts te draaien en het Noord-Koreaanse luchtruim te mijden, werd van gezagvoerder Chung niet verwacht dat ze haar vluchtplan zou wijzigen. Als er niet nog een andere factor had meegespeeld, zouden de 228 passagiers aan boord van de BX 411 twee uur later waarschijnlijk veilig in Ulaanbaatar zijn geland.

OP POTTEN EN PANNEN SLAAN

Maar er speelde wel degelijk nog een andere factor mee, die tot voor kort geheim is gehouden. Het was algemeen bekend dat de Verenigde Staten en Zuid-Korea de jaarlijkse legeroefening hielden die FOAL EAGLE/KEY RESOLVE wordt genoemd. Noord-Korea protesteerde routinematig tegen zulke oefeningen omdat de opeenhoping van grote troepenmachten in Zuid-Korea vanuit Noord-Koreaans perspectief niet te onderscheiden was van voorbereidingen voor een invasie. Het Noord-Koreaanse leger was daarom geprikkeld en alert op elke provocatie.

Wat de meeste politieke en militaire leiders niet wisten, laat staan de Zuid-Koreaanse burgerluchtvaart, was dat de Verenigde Staten in de maanden voorafgaand aan de gebeurtenissen van maart 2020 een geheim programma waren gestart van provocaties door de marine en luchtmacht, als onderdeel van een uitgebreide psychologische oorlogvoering tegen het regime van de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un. In het laatste jaar van het onderzoek door deze commissie verscheen in de media een beschrijving van een breed programma van psychologische operaties (PSYOP), eind 2019 geïnitieerd door de regering-Trump, na het plotselinge einde aan de diplomatieke dooi die was ingezet door Noord-Korea’s deelname aan de Olympische Winterspelen van Pyeongchang in 2018. Aan de commissie is gevraagd specifiek te onderzoeken welke rol deze operaties kunnen hebben gespeeld als bijkomende factor in het neerhalen van de BX 411 door Noord-Korea en, meer in het algemeen, in de nucleaire uitwisseling die daarop volgde.

De commissie kreeg toegang tot een aantal vertrouwelijke documenten over dit geheime VS-programma, en ook waren wij in de gelegenheid om uitgebreide gesprekken te voeren met voormalige ambtenaren uit de regering-Trump. Daarbij was onze primaire doelstelling inzicht te krijgen in de rol die deze operaties kunnen hebben gespeeld in de daaropvolgende besluitvorming van Kim Jong-un. Al blijven veel aspecten van deze programma’s geheim, toch zijn ze in de pers breed uitgemeten en enkele essentiële bijzonderheden zijn vrijgegeven om het publiek een idee te geven hoe deze operaties kunnen hebben bijgedragen aan het neerschieten van Air Busan Vlucht 411 en aan de daaropvolgende reeks gebeurtenissen.

Deze campagne omvatte meerdere oefeningen van luchtmacht en marine, waarvan met name één operatie van de US Air Force grote gevolgen had. Binnen de Amerikaanse regering heette deze operatie SCATHE JIGSAW, waarbij bommenwerpers systematisch de Noord-Koreaanse luchtafweer testten. Volgens documenten die de commissie heeft gekregen en uit gesprekken met deelnemers blijkt dat de Verenigde Staten twaalf missies hebben uitgevoerd in het kader van SCATHE JIGSAW, om informatie te verzamelen over de Noord-Koreaanse luchtdefensie en om een Amerikaans signaal af te geven aan Kim Jong-un. Deze missies worden opgesomd in Tabel 1.

TABEL 1. SCATHE JIGSAW-VLUCHTEN

Specialisten van het Pentagon ontwikkelden SCATHE JIGSAW aan de hand van een programma van psychologische operaties uit het tijdperk van Reagan, dat was opgezet als afschrikmiddel tegen Moskou.4 ‘Het werkte de Sovjets op de zenuwen,’ vertelde een van de mensen die aan het oorspronkelijke programma heeft gewerkt. ‘Ze begrepen niet wat er aan de hand was.5 Bommenwerpers vlogen recht op het Sovjetluchtruim af, zodat ze hun radarsystemen aan moesten zetten en toestellen paraat moesten houden. Maar op het laatste moment keerden de bommenwerpers om en vlogen huiswaarts.’

Soortgelijke psychologische tactieken, dachten de strategen, zouden effectief kunnen zijn tegen Noord-Korea en vooral tegen zijn jonge leider Kim Jong-un. Deze conclusie weerspiegelde de algemeen heersende mening binnen de Amerikaanse inlichtingendiensten dat Kim Jong-un een rationeel mens was en kon worden afgeschrikt.6 Het Amerikaanse beleid jegens Noord-Korea was op deze aanname gebaseerd in de jaren die leidden tot de dooi van 2018, en leidde ertoe dat strategen agressievere maatregelen bedachten om Kim eronder te houden. Na de verbreking van de diplomatieke banden tussen de Verenigde Staten en Noord-Korea vielen de adviseurs van de president terug op hun voorstellen tot krachtig ingrijpen om Noord-Korea’s groeiende nucleaire en raketcapaciteit te bedwingen.

SCATHE JIGSAW was een van de minder agressieve maatregelen die de regering-Trump overwoog om zich tegen de bedreiging die Noord-Korea vormde teweer te stellen. Eén factie, inclusief voormalig nationaal veiligheidsadviseur John Bolton en speechschrijver Stephen Miller, bepleitte een ‘stomp op de neus’ of een ‘bloedneus’, een beperkte militaire actie om een Noord-Koreaanse faciliteit ten behoeve van het raketprogramma uit te schakelen. (Medewerkers van het Witte Huis ontkennen met klem dat deze woorden zijn gebruikt. ‘De term is nooit, maar dan ook nooit gebezigd door iemand uit het Witte Huis,’ zei een voormalige regeringsambtenaar die zich bezighield met het Aziëbeleid.7) De andere factie vreesde dat Noord-Korea zo’n actie zou beantwoorden met buitenproportioneel geweld, wat een gevaarlijke dynamiek zou creëren en kon leiden tot een onbeheersbare escalatie tussen beide partijen. Deze ambtenaren adviseerden een psychologische campagne als minder ontvlambare en minder publieke optie, erop gericht om Kim Jong-un angst aan te jagen zonder hem tot represailles te dwingen.

De implicaties van deze tactiek lijken niet helemaal goed te zijn doordacht door de mensen die haar hadden voorgesteld. Volgens een voormalig Pentagonmedewerkster was het oorspronkelijke doel van de PSYOPS het doen verstommen van het debat binnen het Witte Huis over een militaire aanval. ‘Je kunt iets niet met niets verslaan,’ verklaarde ze. ‘Het doel van de psychologische operaties was het bieden van een veiliger alternatief voor de militaire aanval waarop Bolton bleef aandringen.’ Het voorstel kreeg brede steun binnen de regering-Trump toen duidelijk werd dat het belangrijkste alternatief, de zogeheten stomp op de neus, grotere risico’s met zich meebracht.

Tijdens een zitting van de Nationale Veiligheidsraad op 19 november 2019 besliste het Witte Huis dat de luchtmacht een campagne van psychologische operaties tegen Noord-Korea zou ontwikkelen, inclusief acties nabij en langs de Noord-Koreaanse kust. Het programma dat de luchtmacht opzette bestond uit frequente maar onregelmatige vluchten met Amerikaanse bommenwerpers die in kleine aantallen recht op het Noord-Koreaanse luchtruim af vlogen, en de Noord-Koreanen dwongen hun radarsystemen en luchtvloot paraat te houden. Regeringsvertegenwoordigers wezen op een tweet van president Trump waarin hij in algemene bewoordingen groen licht gaf voor de start van deze PSYOPS.

Donald J. Trump @tehDonaldJTrump
Als China little Rocketman er niet onder krijgt,
beginnen wij op POTTEN EN PANNEN TE SLAAN.

Na deze tweet begonnen medewerkers in het Witte Huis de campagne ‘Potten en Pannen’ te noemen. De term schijnt afkomstig te zijn van minister van Defensie James Mattis. ‘Het idee was om het Reaganplan weer op te pakken,’ getuigde een medewerker, ‘en hetzelfde te doen met Kim Jong-un. Mattis zei dat we “op onze potten en pannen moesten slaan” om Kim bang te maken en de Chinezen te laten weten dat het ons ernst was. De president heeft dat vrijwel letterlijk getweet.’

Het is van belang om op te merken dat er verschillen zijn in hoe het Pentagon en het Witte Huis tegen SCATHE JIGSAW aan keken. In documenten van de luchtmacht wordt de inspanning beschreven als een ‘mol-missie’ bedoeld om Noord-Koreaanse radarinstallaties op te sporen en de luchtdefensie van Noord-Korea te testen. Zulke missies werden tijdens de Koude Oorlog regelmatig uitgevoerd, totdat ze in 1969 werden stilgezet nadat een Amerikaans verkenningsvliegtuig door Noord-Koreaanse straaljagers was neergeschoten.

De e-mails en tekstberichten van medewerkers uit het Witte Huis suggereren echter dat het voornaamste doel van SCATHE JIGSAW was om Kim Jong-un en zijn militaire leiders zenuwachtig te maken. Een tweede doelstelling was de leiders in Beijing ervan te overtuigen dat er een militair conflict kon ontstaan als de crisis op het Koreaanse Schiereiland niet werd opgelost. De richtlijn die de luchtmacht uit het Witte Huis kreeg, onder auspiciën van Bolton, noemt slechts zijdelings het militaire belang van informatie die met zulke missies wordt verkregen en beschrijft de acties vrijwel uitsluitend in termen van de impact die ze kunnen hebben op Kim en andere Noord-Koreaanse leiders. De richtlijn draagt de luchtmacht op om een plan te ontwikkelen dat ‘een oorlogssignaal zendt’ naar de leiders in Pyongyang en Beijing, en stappen onderneemt om ‘de slag om de perceptie te winnen’. Een duidelijker uitleg van hoe de campagne was bedoeld staat in de kantlijn van een kladversie van de order, bewaard door Bolton: ‘DE PRESIDENT ZEGT DAT WE DIE RARE DIKKE KNUL WAT GEZOND VERSTAND MOETEN INPEPEREN.’

Medewerkers van het Witte Huis en het Pentagon waren het erover eens dat de psychologische oorlogvoering tegen de Sovjets succesvol was geweest en de Sovjetleiders had afgeschrikt, waarna ze veel voorzichtiger waren geworden. Bij de huidige impasse met Noord-Korea zouden zulke acties ook kunnen werken. Door deze tactiek te bepleiten, koos de minister van Defensie de kant van beleidsmakers die de bommenwerpervluchten minder provocerend vonden dan de ‘bloedneus-aanpak’.

Toch bracht ook deze campagne risico’s met zich mee, zoals inmiddels duidelijk is. Het Witte Huis werd gewaarschuwd dat eerdere PSYOPS hadden geleid tot het verlies van zowel militaire als civiele vliegtuigen en schepen. Een geheim ‘memo voor ingewijden’, opgesteld door de centrale inlichtingendienst CIA als antwoord op een vraag van het Witte Huis naar de gevolgen van de voorgestelde koers met betrekking tot Noord-Korea, meldde dat eerdere acties aanzienlijke risico’s met zich hadden gebracht:

WIJ SCHATTEN IN DAT EEN ROBUUSTE PSYOP-CAMPAGNE RISICO’S OP ESCALATIE GEEFT, AFGAANDE OP ERVARINGEN MET EERDERE MISSIES. NOORD-KOREA ONDERSCHEPTE IN 1968 EEN AMERIKAANS SPIONAGELUCHTVAARTUIG EN HAALDE IN 1969 EEN VERKENNINGSVLIEGTUIG NEER. DE CAMPAGNE ONDER REAGAN OM DE SOVJETLUCHTDEFENSIE TE INFILTREREN WAS OOK EEN BELANGRIJKE FACTOR IN HET NEERSCHIETEN DOOR DE SOVJETS VAN DE KAL 007 IN 1983, DIE LEIDDE TOT DE GROOTSTE CONFRONTATIE TUSSEN DE SUPERMACHTEN SINDS DE CUBAANSE CRISIS.

Het was misschien vanwege deze waarschuwing dat het Witte Huis besloot dat de psychologische operaties het best in het geheim konden worden uitgevoerd, en de staf nam ongebruikelijke maatregelen om lekken zoals de tweet van de president te voorkomen. ‘Het was de bedoeling om “Potten en Pannen” tot een kleine kring te beperken,’ zei een van Boltons medewerkers. ‘Alleen de kern van de staf in het Witte Huis en de mensen van Mattis die met de uitvoering belast waren mochten ervan weten, samen met de Chinezen en Noord-Koreanen natuurlijk.’ Binnen het Witte Huis discussieerden ambtenaren over de vraag of de civiele autoriteiten van de lucht- en scheepvaart moesten worden ingelicht over gewijzigde vlieg- en vaarroutes, maar ze besloten niets te doen wat SCATHE JIGSAW in de openbaarheid zou kunnen brengen. Sterker nog, de regering-Trump koos ervoor om zelfs de Zuid-Koreaanse autoriteiten niet volledig over de campagne in te lichten, al begrepen de Zuid-Koreanen wel dat de extra vluchten binnen hun luchtruim deel uitmaakten van een agressievere koers van het Amerikaanse militaire beleid.

‘Het hele punt van de campagne was juist dat hij geheim was,’ verklaarde een adviseur. ‘Als je reders en vliegmaatschappijen benadert, staat het de volgende dag in de krant en ziet Kim zich gedwongen te reageren.’

Het is onduidelijk hoeveel hogere ambtenaren wisten van dit programma. Er staan verwijzingen in de mails van een stuk of zes stafleden uit het Witte Huis, onder wie nationaal veiligheidsadviseur Bolton. Meer dubbelzinnige verwijzingen duiken op in de mails en tekstberichten van een grotere groep, die het hebben over ‘Ivanka’s nieuwe keukenlijn’, wat volgens één ambtenaar een bedekte toespeling was op SCATHE JIGSAW. Het programma was omvangrijk genoeg, en Trumps tweet trok behoorlijke aandacht, zodat veel ambtenaren vermoedden dat er in en om het Witte Huis het nodige van bekend moet zijn geweest.

In de pakweg vier maanden die verstreken tussen de vergadering van de Nationale Veiligheidsraad op 18 november 2019 en het neerhalen van de BX 411 op 21 maart 2020, voerde de luchtmacht een serie SCATHE JIGSAW-vluchten uit zonder incidenten. Over het algemeen hadden de missies hetzelfde profiel als het programma van Reagan waarop ze geïnspireerd waren. Een klein aantal toestellen vloog rechtstreeks richting het Noord-Koreaanse luchtruim op een manier die suggereerde dat een hoogwaardige locatie in Noord-Korea zou worden gebombardeerd, een militaire faciliteit of een verblijfplaats van het leiderschap. Dit zou de Noord-Koreaanse luchtdefensie dwingen haar radarsystemen in te schakelen en de piloten in hun toestellen te laten klimmen, terwijl men tot in de hoogste rangen van het Noord-Koreaanse commando zou zijn gealarmeerd. Net voordat ze het Noord-Koreaanse luchtruim binnen zouden dringen, keerden de Amerikaanse toestellen om en keerden huiswaarts. Op deze manier konden de Verenigde Staten zien waar de zwakke plekken zaten in Noord-Korea’s luchtafweer, en tegelijkertijd aan Kim Jong-un en zijn officieren laten weten dat er een aanval dreigde.

Beleidsmedewerkers van Trump hielden stug vol dat de vluchten voor SCATHE JIGSAW een voortzetting waren van eerdere missies onder de presidenten George W. Bush en Barack Obama. De Amerikaanse luchtmacht onderhield op Guam in 2004 tijdens de Global War on Terror een ‘permanente stationering van bommenwerpers’ op luchtmachtbasis Andersen.8 Het doel hiervan was te verzekeren dat de Verenigde Staten een substantieel aantal bommenwerpers paraat hielden om op korte termijn actie te ondernemen in Azië, en te demonstreren dat Amerika overal in de regio bomaanvallen zou kunnen uitvoeren.

Binnen de regering-Trump werd vooral vaak verwezen naar ex-president Obama en de vroegere minister van Buitenlandse Zaken, Hillary Clinton. ‘Jullie geven ons de schuld,’ zei een medewerker, ‘maar Obama deed niet anders. Hij liet tientallen bommenwerpers vliegen.’ Een ander beweerde: ‘Dit was Hillary Clintons geesteskind.’

Eigenlijk was het aantal vluchten met bommenwerpers rond het Koreaanse Schiereiland in 2016 tamelijk constant. Na de kernproeven die Noord-Korea uitvoerde in januari 2013 werd er wel meer bekendheid gegeven aan deze vluchten. Als gevolg van de Noord-Koreaanse proeven van 2013 ontwikkelde het ministerie van Defensie een trainingsprogramma om de afschrikking op het Koreaanse Schiereiland te versterken. Deze taak kwam terecht bij het Joint Information Operations Warfare Center (JIOWC) op luchtmachtbasis Lackland nabij San Antonio, dat verantwoordelijk is voor het wereldwijd ondersteunen van het Amerikaanse leger met wat het JIOWC een ‘integrale aanpak van inlichtingenoperaties’ noemt.9 JIOWC werkte samen met de US Forces Korea, met het US Pacific Command (PACOM), met het Air Force Global Strike Command en met het US Strategic Command (STRATCOM) om strategieën voor informatieverwerving te ontwikkelen.Dat leidde ertoe dat de Verenigde Staten na de kern- en raketproeven ruchtbaarheid gaven aan vluchten met bommenwerpers. Medewerkers van het Pentagon richtten zich daarbij met name op drie vluchten met B-1- en B-52-bommenwerpers in maart 2013.10 En in 2016 gaf de regering-Obama informatie vrij over nog eens drie vluchten: één in januari die volgde op een kernproef, en twee andere in september 2016 na een kernexplosie.11

Het aantal vluchten nam toe nadat de regering-Trump was geïnstalleerd, met twaalf publiekelijk aangekondigde vluchten in 2017.12 Dat aantal daalde weer tijdens de dooi van 2018, om in 2019 te stijgen naar achttien als gevolg van teruggekeerde spanningen. Bovendien veranderde de aard van de vluchten. Vanaf 2017 vonden sommige operaties ’s nachts plaats en ook vlogen de Amerikaanse toestellen veel verder naar het noorden dan in de voorgaande decennia.13 (Vóór 2017 bleven de vliegtuigen meestal zuidelijk van de gedemilitariseerde zone, in plaats van noordwaarts naar het internationale luchtruim tussen het Koreaanse Schiereiland en Japan te vliegen.) En dit alles gebeurde in het volle zicht van de Noord-Koreaanse radarsystemen.

Bovendien verschilde de aard van de bommenwerpermissies binnen SCATHE JIGSAW sterk van de agressievere vluchten waarmee men in 2017 was begonnen. De toegenomen agressie van de Amerikanen was bedoeld om indruk te maken op het Noord-Koreaanse leiderschap. ‘Er hadden al zo veel vluchten plaatsgevonden,’ verklaarde een regeringsmedewerker. ‘Wij wilden iets nieuws dat zijn [Kim Jong-uns] aandacht zou trekken.’

Bij de meeste SCATHE JIGSAW-missies vloog de bommenwerper naar Noord-Korea en keerde om vlak voordat het Noord-Koreaanse luchtruim was bereikt. In een klein aantal gevallen bleven bommenwerpers rakelings langs het Noord-Koreaanse luchtruim vliegen, en kwamen zo nu en dan heel even binnen het radarbereik. De elfde missie, op 6 maart 2020, was daar een voorbeeld van. Vanaf Guam vloog een Amerikaans toestel noordwaarts over Zuid-Korea. Toen het de gedemilitariseerde zone naderde, zwenkte de piloot naar het westen, over de Gele Zee naar de rand van het Noord-Koreaanse luchtruim.

Air Busan had de pech dat de piloten op 21 maart 2020, terwijl ze werkten aan het herstel van de haperende stroomtoevoer, probeerden te voorkomen dat ze Noord-Korea binnenvlogen en toen een route boven de Gele Zee kozen die een Amerikaanse bommenwerper minder dan een maand daarvoor ook had gevolgd.

HET UITZICHT VANAF DE TALL KING

Ondanks de problemen aan boord van de BX 411 en de provocerende aard van de Amerikaanse vluchten in het kader van SCATHE JIGSAW, rust de verantwoordelijkheid voor het verlies van het toestel en al zijn passagiers bij Noord-Korea. Waarom zag Noord-Korea de BX 411 aan voor een SCATHE JIGSAW-missie en waarom moest hij worden neergehaald?

Het antwoord is misschien te vinden boven op een berg bij de Noord-Koreaanse stad Sariwon. In 1987 leverde de Sovjet-Unie aan de Democratische Volksrepubliek Korea (Noord-Korea) twee batterijen SA-5 Gammon-luchtdoelraketten. Elk van deze batterijen was uitgerust met een P14 TALL KING-radar. Met deze twee radarsystemen, één boven op de berg bij Sariwon en de ander in het oosten bij Wonsan, kon Noord-Korea vliegtuigen waarnemen die zijn luchtruim naderden. Onderschepte berichten die beschikbaar zijn gesteld door het ministerie van Defensie geven aan dat de TALL KING- radar als eerste opmerkte dat de BX 411 in de buurt van Noord-Korea kwam.

Het zicht van de TALL KING-radar was beperkt. Wat de radartechnici zagen was een stip op een scherm, in dit geval een toestel zonder transponder dat een soortgelijke route volgde als die van een bommenwerper eerder. De onderschepte berichten laten zien dat de radar bij Sariwon de BX 411 ontdekte net toen de stroomproblemen begonnen. Rond 11.50 uur in de ochtend belde de commandant van de SA-5-raketeenheid naar de sectorcommandant om een vreemde verschijning op het scherm van de TALL KING te melden.

SA-5-eenheid: Spoor 37, onbekend.

SA-5-eenheid: Koers 3-3-0, noordelijk.

SECTORCOMMANDANT: Kun je hem identificeren?

SA-5-eenheid: Transponder uit. Lijkt weer een Amerikaanse bommenwerper.

SECTORCOMMANDANT: Oké. Ik ga het doorgeven.

De ontdekking werd genoteerd en verder doorgegeven in de commandoketen. Uit afgetapte berichten blijkt dat de sectorcommandant meteen contact heeft opgenomen met de luchtmacht en luchtafweer van het Koreaanse Volksleger, met zijn hoofdkwartier in Chunghwa.

Voor SCATHE JIGSAW-vluchten gold als protocol dat de dienstdoende officier in Chunghwa de sectorcommandant meteen in contact bracht met de bevelhebber van de luchtmacht. Maar op dat moment, kort voor de middag van 21 maart, was de bevelhebber niet bereikbaar en een van zijn ondergeschikten nam de telefoon aan.

SECTORCOMMANDANT: Zeg tegen de chef dat we er weer een hebben.

LUCHTAFWEERCOMMANDANT: Hij slaapt.

SECTORCOMMANDANT: Het is al ochtend, maak hem wakker.

LUCHTAFWEERCOMMANDANT: Hij had . . . een vergadering. Het is laat geworden. Hij heeft een pil genomen.

SECTORCOMMANDANT: Oké.

LUCHTAFWEERCOMMANDANT: Niet schieten, tenzij hij ons luchtruim binnendringt.

LUCHTAFWEERCOMMANDANT: Oké, we schieten als hij ons luchtruim binnendringt.