KERNENERGIE ALS KANS

Rauli Partanen en Janne Korhonen

KERNENERGIE ALS KANS

Een uitdagende bijdrage
aan het klimaatdebat

Nieuw Amsterdam

De Nederlandse vertaling is mede mogelijk gemaakt door URENCO Nederland

Vertaling Gijs Zwartsenberg

© 2015 Rauli Partanen en Janne Korhonen

Oorspronkelijke titel Climate Gamble

© 2019 Marco Visscher, ‘Kernenergie in de polder’

© 2019 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Correctie, register en

ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Omslagbeeld Getty Images

NUR 740

ISBN 978 90 468 2554 9

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met
ISBN 978 90 468 2553 2

Inhoud

Voorwoord

Inleiding

1 – De grootste gok ooit

We hebben alles nodig om te stoppen met fossiele brandstof

Het klimaatbeleid heeft gefaald

Cherrypicking in studies

2 – Is ‘het beste er maar van hopen’ werkelijk het enige plan?

Hoeveel energie kunnen we besparen?

Hoelang kan hernieuwbare energie blijven groeien?

Hoe zit het met de ecologische voetafdruk van hernieuwbare energie?

Optimisme is geen garantie voor succes

3 – Van gok naar berekend risico

Leugens, verdomde leugens, statistieken, en vervalste statistieken

Snelheid is relatief

Wat kost het verzet tegen kernenergie?

Klimaatverandering stoppen is het doel, hernieuwbare energie en kernenergie zijn gereedschappen

Argumenteren tegen wetenschappelijk bewijs: een inleiding

4 – Hoe gevaarlijk is straling eigenlijk?

Angst zaaien is gevaarlijker dan straling

Energie zonder risico’s bestaat niet

Risico’s en nadelen moeten eerlijk worden vergeleken

5 – Hoe groot is het probleem van kernafval nou echt?

Wat wordt er verzwegen?

Opslag van nucleair kernafval is niet iets nieuws

We weten al hoe we het probleem van kernafval kunnen oplossen

6 – Is kernenergie duur of goedkoop?

Willen we dure of goedkope energie?

Hoge productiviteit is bij energie een goede zaak

De gemengde zegeningen van doe-het-zelf-energie

Subsidies zijn wellicht nodig, maar ze veroorzaken problemen, en daarover moeten we het eens hebben

7 – Wat kunnen we nog doen?

We hebben alle beschikbare opties nodig

Zijn milieuorganisaties deel van het probleem of deel van de oplossing?

Wat kun jij doen?

Afsluitende gedachten

Nawoord – Kernenergie in de polder

Een beknopte geschiedenis

De situatie vandaag

Een stralende toekomst?

Noten

Register

When the facts change, I change my mind. What do you do, sir?

John Maynard Keynes

Voorwoord

Klimaatverandering tegengaan is buitengewoon moeilijk.

De maatschappij heeft veel hefbomen tot haar beschikking:

• vermindering van de vraag door veranderingen in levensstijl of technologie;

• minder vlees eten;

• bio-energie;

• windkracht;

• zonne-energie;

• waterkracht;

• afvang en opslag van co₂;

• kernenergie;

• verwijdering van koolstofdioxide;

• herbebossing;

• beheer van zonnestraling;

• bevolkingsafname.

Elke hefboom heeft technische beperkingen en politieke problemen. Bio-energie vereist bijvoorbeeld zeer grote landoppervlakken en kan milieu-effecten hebben. Minder vlees eten zou een enorme impact kunnen hebben (zie globalcalculator.org), maar velen beschouwen vegetarisme als politiek onhaalbaar. Sommige mensen maken bezwaar tegen het landoppervlak dat nodig is voor windenergie en zonne-energie, en het grillige karakter van wind- en zonne-energie vormt een technische uitdaging.

Het maken van een plan dat onder de streep klopt en politiek en economisch geloofwaardig is, blijkt niet eenvoudig.

Iedereen die suggereert dat een van deze hefbomen niet door de samenleving mag worden gebruikt, moet erkennen dat zo’n beperking de opgave automatisch moeilijker maakt.

Ik denk dat sommige mensen kernenergie als verboden terrein beschouwen omdat de taal voor het beschrijven van de gevaren van nucleaire straling te zwart-wit is. Wanneer we het hebben over andere vormen van straling, begrijpt iedereen dat er een schaal is die varieert van schadelijk tot onschadelijk, en we hebben een genuanceerde taal om onderscheid te maken tussen bijvoorbeeld ‘woestijnzon’ en ‘maanlicht’, ofwel niveaus van ‘helder’ tot ‘zwak’ en alles daartussenin.

Iedereen weet dat de middagzon in de woestijn schadelijk kan zijn als men er zich zonder bescherming in begeeft. En iedereen weet dat maanlicht in wezen onschadelijk is. Maar maanlicht bestaat uit dezelfde fotonen als zonneschijn! De reden dat maanlicht onschadelijk is, is dat het 400.000 keer minder helder is dan zonlicht.

Wanneer mensen over nucleaire straling praten, ontbeert onze taal overeenkomstige termen voor ‘helder’ en ‘zwak’. Van nucleaire straling wordt slechts gezegd dat zij ‘giftig’, ‘schadelijk’ of ‘gevaarlijk’ is. Zwart en wit. Maar in feite kan nucleaire straling op zonlicht lijken en ze kan net maanlicht zijn. Er zijn niveaus van straling die dodelijk zijn, en niveaus van straling die in wezen onschadelijk zijn.

Burgers met verantwoordelijkheidsgevoel zouden kernenergie niet zomaar uit de portefeuille met klimaatveranderingsopties moeten weren zonder de feitelijke risico’s goed en kwantitatief te begrijpen.

Ja, de nucleaire industrie heeft haar ongelukken gehad. Ja, in sommige landen heeft de nucleaire industrie een verwerpelijke staat van dienst gekend, met wanbeheer en oneerlijkheid. En ja, nucleair afval gaat lang mee (net als veel andere milieuverontreinigende stoffen).

Maar trek alsjeblieft geen overhaaste, simplistische conclusies.

We zijn het aan onze kinderen verplicht om ons als volwassenen te gedragen.

Heb een open geest.

Lees. Leer. Denk.

Bespreek.

David J.C. MacKay (1967-2016)

Voormalig wetenschappelijk hoofdadviseur van het ministerie van Energie en Klimaatverandering van het Verenigd Koninkrijk en schrijver van het invloedrijke Sustainable Energy: Without the Hot Air (2009)

INLEIDING

In april 2014 vond een historische gebeurtenis plaats in de strijd tegen klimaatverandering. Een kolencentrale in Ontario, Canada’s grootste provincie, verbrandde Ontario’s laatste lading steenkool. Ontario werd daarmee het eerste grote gebied in Noord-Amerika dat volledig stopte met het verbranden van steenkool – een heel jaar eerder dan gepland. Als Ontario (13,4 miljoen inwoners) een zelfstandig land was geweest, dan zou het wereldwijd het eerste industrieland zijn geweest dat stopte met kolen.

Nog maar elf jaar eerder, in 2003, was een kwart van de elektriciteit van Ontario afkomstig van het verbranden van kolen. Inmiddels, ruim een decennium later, is de wetgever van Ontario van plan om het verbranden van kolen voorgoed te verbieden. Een verbazingwekkend snelle verandering, vooral als je gaar vergelijken met vaak genoemde ‘klimaatkampioenen’ als Duitsland en Denemarken. Deze landen hopen tussen 2030 en 2050 te stoppen met het verbranden van kolen, ervan uitgaande dat dit kan zonder aanzienlijke economische kosten en problemen.

Ontario’s prestatie is vrijwel onopgemerkt gebleven in het debat over klimaat en energie. Voor zover ons bekend heeft geen enkele milieugroep Ontario als voorbeeld gebruikt, of hebben ze Ontario in dit verband zelfs maar genoemd. Groene politici moedigen ons niet aan het voorbeeld van Ontario te volgen, maar wijzen naar Duitsland en Denemarken als lichtend voorbeeld. Toch is Ontario’s succes onmiskenbaar. We vermoeden dat de reden van dit negeren eenvoudig en tegelijkertijd verontrustend is: Ontario produceert meer dan de helft van zijn elektriciteit met kernenergie. Het heeft de productie van kernenergie sinds 2003 met meer dan een kwart verhoogd. De Canadezen winnen het klimaatgevecht, maar met wat sommigen het verkeerde wapen vinden.

Ontario is niet het enige voorbeeld van het potentieel dat kernenergie heeft voor het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen. Twee derde van alle door de mens veroorzaakte broeikasgasemissies wereldwijd ontstaat uit de productie en het gebruik van energie. Tot op heden was kernenergie de onbetwistbare kampioen in het opschonen van de energieproductie. Maar als het over klimaatactie gaat, wordt dat vrijwel volledig genegeerd.

Het is niet overdreven om hetgeen de mensheid tot op heden in antwoord op de klimaatcrisis heeft bereikt een volslagen mislukking te noemen. Om een totale nederlaag af te wenden, moeten we gebruikmaken van alle middelen die we tot onze beschikking hebben. In de pagina’s die volgen zullen we uitleggen waarom pogingen om de klimaatverandering uitsluitend met hernieuwbare energie en energiebesparing te bestrijden ons een roekeloze gok lijkt. Dit is niet alleen onze mening: we zullen aantonen dat de prognoses van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) grotendeels overeenstemmen met onze stelling, al vind je de details van deze rapporten niet terug in het reguliere milieudiscours. Ook zullen we uitleggen hoe de gegevens over de potentiële bijdrage van kernenergie om de uitstoot van energieproductie te verminderen, en de vergelijking van risico’s en nadelen, op zijn minst voor een deel zijn vervalst en onjuist worden gepresenteerd. In het laatste deel van dit boekje hebben we enkele suggesties voor wat we nog kunnen doen om het gevaar van klimaatverandering te keren.

Beiden doen we al jaren onderzoek naar klimaatverandering en alternatieven voor fossiele energiebronnen. Dit boek, een verbeterde en gewijzigde versie van de eerste uitgave die in maart 2015 in het Fins verscheen, geeft een overzicht van onze bevindingen. We zijn allebei politiek en economisch onafhankelijke energieonderzoekers, maar ook verontruste burgers. Ons hoofddoel is om aan de discussie gezichtspunten bij te dragen die voor de meeste mensen, zelfs voor experts, volslagen onbekend zijn. Wij geloven dat een effectief energie- en klimaatbeleid alleen mogelijk is als de sterke en zwakke punten van de verschillende oplossingen evenwichtig en voorzien van bewijsvoering worden vergeleken.

Op sommige punten in dit boek is het begrijpelijk als de lezer de indruk heeft dat wij vijandig staan tegenover hernieuwbare energiebronnen, energiebesparing of milieugroepen. We willen met nadruk stellen dat dit absoluut niet het geval is. We denken dat hernieuwbare energiebronnen en energiebesparing essentiële instrumenten zijn in zowel de strijd tegen klimaatverandering als ons streven naar een betere en rechtvaardigere wereld. We hechten ook veel waarde aan het werk van milieuorganisaties, zelfs al denken we dat ze zich ernstig vergissen aangaande de realiteit van zowel kernenergie als hernieuwbare energie.

Wij zijn ook van mening dat het wijdverbreide gebrek aan kritisch denken over hernieuwbare energiebronnen uiteindelijk schadelijk zal zijn voor de groei van hernieuwbare energie. Deze energiebronnen lijden aan zeer reële problemen, die in de meeste gevallen inherent zijn aan hun aard. Die negeren of bagatelliseren zal het begrijpen en oplossen ervan alleen maar moeilijker maken. Gebrek aan eerlijke discussie zal ook het vertrouwen van mensen in hernieuwbare energie én in de voorstanders ervan uithollen. Hetzelfde geldt voor de milieubeweging: haar vaak oneerlijke antinucleaire retoriek, waaronder het doelbewust vervalsen van statistieken (we zullen dat later in meer detail bespreken) ondermijnt haar algehele geloofwaardigheid. De oplossing hiervoor is niet dat wij of anderen zwijgen over dergelijke oneerlijkheid. De oplossing is om op te houden oneerlijk te zijn, en te focussen op echte oplossingen, en daarmee klimaatverandering aan te pakken en tegelijkertijd te voldoen aan onze behoefte aan energie.

Wij hebben geen monopolie op de waarheid en het is heel goed mogelijk dat we het over veel dingen bij het verkeerde eind hebben. We zijn volledig bereid om onze standpunten, claims en conclusies bij te stellen als we betere en meer logische argumenten horen. Dit boek profiteert al van verschillende correcties in de originele Finse versie: op de website van het boek hebben we elke fout en elk misverstand dat wij of onze lezers in de tekst hebben gevonden, gecategoriseerd en gecorrigeerd. Hoewel we hopen dat de meeste misslagen nu zijn rechtgezet, zijn we iedereen dankbaar die onjuistheden in onze feiten of argumenten aantoont. We voeren de discussie ook op onze blog climategamble. net, waar we proberen vragen te beantwoorden en de belangrijkste zaken bespreken, zoals energie, milieu, klimaatverandering en een rechtvaardigere en meer duurzame wereld.

We zijn dank verschuldigd aan tal van mensen die, al dan niet bewust, hebben geholpen met het schrijfproces. Speciale dank gaat naar Kaj en Jani voor het verzamelen van interessante gegevens. Dank ook aan Lauri, Maarit en Tanja voor het lezen van het concept en het aandragen van waardevolle suggesties. Lauri leverde ook waardevolle hulp bij bijvoorbeeld publiciteit of het in contact komen met geïnteresseerde en interessante mensen. Celia hielp het Engelse manuscript te corrigeren en Tom deed waardevolle suggesties voor deze nieuwste editie. Eventuele fouten in de tekst zijn van onszelf. Katariina Pekkola maakte de opvallende afbeelding op het omslag, waar we zeer erkentelijk voor zijn. Rauli wil ook de Finse Vereniging van Non-fictieschrijvers, het literaire trustfonds van wsoy en de Commissie voor Publieke Informatie in Finland bedanken voor hun monetaire ondersteuning bij het schrijven van dit boek. Janne wil zijn dierbare Tanja van harte bedanken, die heeft geholpen om van Kernenergie als kans een boek te maken in plaats van een verzameling afzonderlijke artikelen.

Voor de editie van 2017 willen we Bruce en Martin bedanken voor hun inzichten, correcties en financiële hulp die ons in staat stelden deze nieuwe editie te maken en een index toe te voegen die het boek voor de lezer nog nuttiger maakt.

Rauli Partanen

Janne M. Korhonen

Asikkala

Turku

Finland, 2017

1

DE GROOTSTE GOK OOIT

We hebben alles nodig om te stoppen met fossiele brandstof

Belangrijkste punten

• De hele energiemix, inclusief elektriciteit, warmte (zowel voor gebouwen als industrieel) en vloeibare brandstoffen, moet in 2050 grotendeels zijn ontkoold in westerse landen.

• Zelfs dat is misschien niet genoeg, en tot nu toe is het klimaatgevecht een totale mislukking geweest.

• De kans dat we de 2050-doelstelling halen is gering, tenzij we over absoluut alle koolstofarme instrumenten beschikken, en deze veel agressiever inzetten dan tot nu toe het geval is.

Om de potentieel verwoestende gevolgen van klimaatverandering te vermijden, moet de mensheid tegen 2050 zijn energie vrijwel volledig zonder CO₂-uitstoot produceren. Dit vereist veel grotere investeringen dan we momenteel doen in hernieuwbare energie, energiebesparing, kernenergie en CO₂-afvang en -opslag (CCS) gecombineerd. Dit is geen kwestie van of/of. De genoemde maatregelen hebben we vrijwel zeker allemaal nodig. Naast het ontkolen van onze elektriciteit en vloeibare transportbrandstoffen moeten we de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen van de industrie drastisch verminderen. Tegelijkertijd moeten we de systematische ontbossing van de planeet omzetten in herbebossing. Dit zal naar alle waarschijnlijkheid de vraag naar koolstofvrije energie nog verder opstuwen. Zelfs als we zouden slagen in elk van de genoemde aspecten, zullen we de klimaatverandering niet stoppen. Maar we hebben dan in ieder geval een kans om het risico van een klimaatcatastrofe redelijk klein te houden. Dat is niet onze mening, maar zo luidde de conclusie van de laatste rapporten (2014 en 2018) van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), en van vele andere wetenschappelijk onderbouwde rapporten en studies. De klok tikt, en hoe langer we wachten, hoe ingrijpender en dringender de vereiste emissieverminderingen zullen zijn. Het IPCC Special Report on Global Warming of 1.5 °C dat in oktober 2018 verscheen, maakt pijnlijk duidelijk dat we niet alleen alle hulpmiddelen nodig hebben die tot onze beschikking staan, maar dat we ze ook op veel kortere termijn en op veel grotere schaal dienen in te zetten dan we ons hadden voorgesteld om de opwarming van de aarde onder 1,5 graad Celsius te houden.¹

Als we niet genoeg schone energie produceren en onze besparingsdoelstellingen niet halen, bestaat het reële gevaar dat we uiteindelijk alle resterende reserves aan fossiele brandstoffen zullen opstoken. Op de korte termijn bieden deze brandstoffen aan hun gebruikers namelijk enorme economische voordelen. Als er niet genoeg schaalbare opties zijn om ze te vervangen, is het voor regeringen waarschijnlijk onmogelijk om het gebruik van fossiele brandstoffen te verbieden of voldoende te beperken, ook als de politieke wil daartoe aanwezig zou zijn. Maar zelfs met het verbranden van een substantieel deel van de resterende reserves, zeg meer dan een derde, zetten we onze planeet zeer waarschijnlijk op koers naar een catastrofale klimaatverandering. Wat aan het einde van dit pad ligt weet niemand, maar het kan de vernietiging van de moderne beschaving zijn, mogelijk van de mensheid zelf, en van de meeste van de huidige ecosystemen op aarde.

Het opschonen van onze energieproductie zou weleens de belangrijkste uitdaging voor de mensheid in deze eeuw kunnen zijn. Het is absoluut noodzakelijk dat we overstappen op energiebronnen met weinig of geen schadelijke emissies, willen we drastische klimaatverandering voorkomen. Omdat de gevolgen zo groot zijn, zou je denken dat alle beschikbare hulpmiddelen op zijn minst in overweging worden genomen. Maar de overgang naar schone energie is niet zonder controverses. Een groot aantal individuen en groepen die veel belang hechten aan het tegengaan van klimaatverandering doen er alles aan om een van de krachtigste oplossingen – kernenergie – uit te sluiten van onze zeer beperkte keuze aan beschikbare hulpmiddelen. Antinucleair activisme speelde een belangrijke rol bij de geboorte van veel van onze milieuorganisaties. Hun hardnekkige verzet tegen nucleaire technologie lijkt een van de belangrijkste redenen te zijn waarom deze groepen een stroom rapporten, studies en scenario’s blijven produceren die proberen te ‘bewijzen’ dat het wereldwijde energieprobleem alleen kan worden opgelost met hernieuwbare energiebronnen en energiebesparing. Deze rapporten kunnen vervolgens worden aangehaald als ‘bewijs’ dat kernenergie niet nodig is, mocht iemand – zoals wij, toen we ons in dit onderwerp begonnen te verdiepen – ernaar vragen. De meeste mensen hebben niet de tijd, of de interesse, om diep genoeg in de materie te graven om de talrijke risico’s en valkuilen te ontwaren die deze rapporten verbergen. Het lijkt erop dat de meeste van de antinucleaire activisten zelf deze problemen niet zien of ze negeren. Maar graaf je eenmaal diep genoeg, zoals het inmiddels gestopte RE<C-project van Google deed, dan zie je dat hernieuwbare energie gewoon niet genoeg is.²

Om het nog erger te maken zijn de meeste milieuorganisaties ook tegen koolstof-afvang en -opslag (CCS). Deze scepsis heeft een iets steviger fundament dan de antinucleaire argumenten. Het afvangen van CO₂ uit de schoorstenen van energiecentrales om het vervolgens voor duizenden jaren diep onder de grond op te slaan, is heel moeilijk. Het is nog nergens op grote schaal gedaan. Er is geen garantie dat het zal werken zoals beloofd wordt en dat het op voldoende grote schaal gaat werken. Er zijn waarschijnlijk veel onbekende risico’s verbonden aan deze optie.

Het probleem is dat deze organisaties, door te proberen zowel kernenergie als CCS uit te sluiten, niet alleen de historisch bewezen meest effectieve manier om koolstofemissies te verminderen van tafel vegen, maak ook de mogelijk in de toekomst belangrijkste methode voor emissiereducties. Daarmee zadelen deze organisaties de resterende opties – vooral hernieuwbare energie en energiebesparing – met een moeilijke taak op. Beide zijn heel belangrijke instrumenten, maar het huidige onderzoek wijst er nadrukkelijk op dat uitsluitend op deze opties vertrouwen een gok van jewelste is. Als hernieuwbare energie en energiebesparing de enige hulpmiddelen zijn die we mogen gebruiken, kan gevaarlijke klimaatverandering alleen worden voorkomen als alles perfect verloopt volgens de meest optimistische plannen. Er is eenvoudigweg geen ruimte voor onaangename verrassingen en geen enkele foutmarge. En er is geen back-upplan. Bovendien zullen zelfs de meest optimistische scenario’s voor duurzame energie waarschijnlijk onder de categorie ‘te weinig, te laat’ vallen: ze verminderen de uitstoot eenvoudigweg niet snel genoeg.

Als de genoemde scenario’s overdreven optimistisch blijken te zijn, terwijl men kernenergie met de huidige onbuigzame ijver blijft tegenwerken, zal het tekort aan hernieuwbare energie waarschijnlijk worden aangevuld met fossiele brandstoffen. Ook als de economische reserves van deze brandstoffen beduidend kleiner zouden blijken dan algemeen wordt aangenomen, hebben we nog steeds genoeg fossiele brandstof om een klimaatcatastrofe te bewerkstelligen. We hebben ook simpelweg niet de tijd om meer experimenten uit te voeren. Er is een theoretische, maar onwaarschijnlijke mogelijkheid dat hernieuwbare energie en energiebesparing alleen voldoende zullen zijn om de klimaatcrisis te voorkomen. Het risico is dat tegen de tijd dat we hier absoluut van overtuigd zijn, het vrijwel zeker te laat zal zijn om iets anders te proberen. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat het zelfs nu al te laat is. Kernenergie mag dan felle tegenstanders hebben, de geschiedenis laat ons zien dat ze werkt. Kernenergie kan zeer snel en efficiënt emissies verminderen. Dit alles overwegende kunnen we stellen dat elk klimaatbeleid dat een aantal van de mogelijke oplossingen uitsluit, een gok is. De risico’s van een dergelijke gok moeten worden vergeleken met de risico’s en de gevaren van het gebruik van kernenergie. We zullen deze risico’s later bespreken. Een beleid dat de belangrijkste koolstofarme energiebron die de mensheid ooit heeft ingezet wil uitsluiten, is meer dan een gok: het is het roekeloos in gevaar brengen van de toekomst van onze planeet.

Het klimaatbeleid heeft gefaald

Ondanks alles begrijpen we het standpunt van veel antinucleaire mensen. Niet zo lang geleden beschouwden we beiden zelf kernenergie als een riskante en mogelijk overbodige technologie; velen denken er nog steeds zo over.

Onze meningen veranderden langzaam toen we ons bewust werden van de grimmige realiteit van klimaatverandering en van onze pogingen om hier snel genoeg maatregelen tegen te nemen. We waren verbijsterd toen we ontdekten dat de wereld sinds 1990 geen vooruitgang had geboekt bij het opschonen van haar energievoorziening. Ondanks alle gesprekken en alle onderhandelingen is de energiemix van de wereld nog net zo vies als toen de Sovjet-Unie nog bestond. Tegelijkertijd is het totale energieverbruik

Figuur 1. Het aandeel van koolstofvrije energie in de wereldwijde energiemix tussen 1965 en 2015.

Figuur 2. Het aandeel van verschillende energiebronnen in de wereldwijde energiemix in 1990 en 2015.

enorm gegroeid, dus stoten we elk jaar meer en meer broeikasgassen uit. De oplossingen waarvan het publiek moet geloven dat ze het werk zullen doen – hernieuwbare energiebronnen en energiebesparing – zijn er niet in geslaagd om de groei van het kolengebruik zelfs maar te stoppen, laat staan het te verminderen.

Toen we dieper in de rapporten, statistieken en studies doken, werd ons duidelijk dat de laatste keer dat de energieopwekking was opgeschoond met een snelheid en op een schaal die ertoe deden, in de jaren tachtig was geweest. Diezelfde statistieken vertelden ons ook welke technologie daarvoor had gezorgd. Dit plaatste de retoriek die we steeds te horen kregen in een volledig nieuw licht. Ons was keer op keer verteld dat kernenergie een marginale, zelfs ‘onbeduidende’ rol speelde in de wereldwijde energiemix, omdat slechts ongeveer 4,4 procent van onze energie erdoor wordt geproduceerd. Maar als die nieuwe hernieuwbare energiebronnen – voornamelijk wind- en zonne-energie – samen ongeveer 1,5 procent produceren, zeggen de politici dan dat ze maar ongeveer een derde van dat ‘onbeduidende’ deel leveren?

Dit alles leidde tot een radicale heroverweging van onze opvattingen. Wat hadden we nog meer nooit gehoord?

Om het kort te zeggen: een heleboel. Voor veel mensen zijn milieuorganisaties hun belangrijkste bron van informatie over het milieu. Hoewel deze organisaties meestal niet liegen, schotelen ze maar al te vaak verkeerde informatie voor of houden ze belangrijke informatie achter die nodig is om een afgewogen mening te vormen. De essentiële informatie wordt vaak verspreid in stukjes en beetjes, te midden van een enorme zee van wetenschappelijke en technische literatuur. Evenwichtige overzichten die zowel gemakkelijk te lezen zijn als veelomvattend, zijn moeilijk te vinden. Om in dit gemis te voorzien, zal in wat volgt de problemen worden geschetst waarmee scenario’s zonder kernenergie onvermijdelijk te maken zullen krijgen. Daarna bespreken we de (des)informatie over kernenergie die we zo vaak krijgen.

Cherrypicking in studies

Belangrijkste punten

• Volgens schattingen van het IPCC op basis van 164 scenario’s (SRREN, 2011) zouden hernieuwbare energiebronnen (inclusief alle biomassa en waterkracht) rond 2050 gemiddeld ongeveer een derde van ons huidige energieverbruik van 550 exajoule kunnen produceren.

• Zelfs de ‘uitschieter’-scenario’s van Greenpeace zouden tegen 2050 minder dan 80 procent van ons huidige energieverbruik kunnen produceren.

• Tegen 2050 is ons energieverbruik waarschijnlijk nog met enkele honderden exajoules gegroeid, doordat de ontwikkelingslanden hun uiterste best doen om hun economie, levensstandaard en daarmee energieverbruik te vergroten.

Toen de experts van het IPCC in mei 2011 hun Special Report on Renewable Energy Sources and Climate Change Mitigation (SRREN) publiceerden, haastten verschillende milieuorganisaties zich om het nieuws onder de media te verspreiden: het IPCC zegt dat een volledig op hernieuwbare energiebronnen gebaseerde toekomst mogelijk is! De energiedeskundige van Greenpeace, Sven Teske, verklaarde dat het rapport ‘overweldigend wetenschappelijk bewijs levert dat hernieuwbare energie ook kan voldoen aan de groeiende vraag van ontwikkelingslanden, waar meer dan 2 miljard mensen geen toegang hebben tot elementaire energiediensten’.³ Media van over de hele wereld beleefden een mooie dag met optimistische koppen zoals ‘IPCC zegt: 80 procent van de energie in de wereld kan worden geproduceerd met hernieuwbare energiebronnen’. Deze koppen worden nog steeds aangehaald als bewijs van de overbodigheid van kernenergie.

Helaas beweerde het rapport zelf niets van dien aard. Het werd geschreven door honderden experts, was bijna 800 pagina’s dik en gaf 164 verschillende scenario’s die helemaal tot 2050 keken. Deze scenario’s hadden twee dingen met elkaar gemeen. Ten eerste verkenden ze allemaal een toekomst waarin energie met uitsluitend hernieuwbare energie zou worden geproduceerd. Ten tweede negeerden ze allemaal een aantal bekende en vermoedelijke problemen van grootschalige hernieuwbare energieopwekking. Zo werd kleinschalig brandhoutgebruik voor koken als een hernieuwbare en duurzame praktijk geteld. Er werd niet gekeken naar bekende negatieve effecten, waaronder ontbossing, erosie en miljoenen sterfgevallen per jaar – voornamelijk vrouwen en kinderen in armere landen – ten gevolge van luchtvervuiling binnenshuis.

Zelfs met deze nogal genereuze definities van wat hernieuwbaar en duurzaam is, waren de conclusies van het rapport huiveringwekkend. Uit elk van de 164 scenario’s bleek dat hernieuwbare energiebronnen in 2050 niet eens de hoeveelheid energie kunnen produceren die we tegenwoordig gebruiken. Gemiddeld zouden hernieuwbare energiebronnen ongeveer een derde van de energie kunnen produceren die de wereld in 2050 waarschijnlijk verbruikt.

Wat was hier in hemelsnaam gebeurd? Eén verklaring is te vinden in het misleidende persbericht van het IPCC, waarin slechts enkele van de 164 scenario’s in het rapport naar voren werden uitgelicht. Een daarvan was eigenlijk een studie in opdracht van Greenpeace om de mogelijkheden van hernieuwbare energie te verkennen. De betreffende studie werd gedaan in samenwerking met organisaties die voor hernieuwbare energie in Europa en wereldwijd lobbyen. In de 2012-versie van het Greenpeace-rapport zijn twee van de drie belangrijkste auteurs van de tekst daadwerkelijk

Figuur 3. Energy [R]evolution van Greenpeace uit 2012, omslag met daarop de namen van de belangrijkste auteurs. De volgorde van de ondertekenaars is interessant: de European Renewable Energy Council (EREC) is volgens haar website ‘de stem van hernieuwbare energie in Europa’ en de Global Wind Energy Council (GWEC) vertegenwoordigt 1500 bedrijven uit de windenergie-industrie in organisaties zoals de Verenigde Naties en het IPCC.

in dienst van deze lobbyorganisaties. Bovendien heeft Sven Teske van Greenpeace openlijk toegegeven dat de essentiële gegevens die nodig waren voor de berekeningen rechtstreeks afkomstig waren van de bedrijfstak voor hernieuwbare energie.⁴

Dit scenario, veruit het meest optimistische in de SRREN, was een duidelijke uitschieter. Het stelt dat als de groei van het energieverbruik vrijwel volledig kan worden vermeden, het mogelijk zou moeten zijn om 77 procent van alle energie die de wereld in 2050 gebruikt met hernieuwbare bronnen te produceren. Technisch gezien waren de koppen dus correct. Maar het persbericht zei niets over het feit dat de energieconsumptie dan bijna op het huidige niveau zou moeten blijven. De 9 tot 11 miljard mensen die in 2050 op deze planeet leven, zouden het dus moeten doen met

Figuur 4. Hoeveel energie haalt de wereld in 2050 uit hernieuwbare bronnen? Deze grafiek, in exajoules (EK), vat de hele waaier van de SRREN-scenario’s samen. De stippellijn bovenaan is het wereldwijde energiegebruik, dat 550 EJ bedroeg in 2010. Gemiddeld komen de SRREN-scenario’s op 186 EJ per jaar in 2050.

ongeveer dezelfde hoeveelheid energie die de 7 miljard mensen vandaag al gebruiken, terwijl er nog miljarden zijn met weinig of geen toegang tot energie.⁵ Het persbericht vermeldde ook niet dat bijna 99 procent van de scenario’s in het SRREN-rapport veel pessimistischer was over hernieuwbare energiebronnen. Tot slot werd er niets gezegd over het treurige feit dat zelfs het meest optimistische scenario niet in staat zou zijn om de emissies snel en ingrijpend genoeg terug te dringen.

Wie moeten we de schuld geven van deze eenzijdige media-aandacht? Dat het aan de journalisten zou liggen is gemakkelijk gezegd, maar waarschijnlijk wat té gemakkelijk. Redacties hebben eenvoudigweg de tijd niet om elk persbericht kritisch te lezen, en ze zullen het doorgaans ook niet doen als de hoofdboodschap hun bestaande opvattingen bevestigt. Als iemand de schuld zou moeten krijgen, zou die eerder liggen bij degenen die het persbericht hebben opgesteld en die nalieten de belangrijke conclusies te vermelden. Als andere IPCC-rapporten op dezelfde manier zouden worden behandeld, waarbij dus alleen de meest optimistische gevallen zouden worden gerapporteerd, en we de fossiele industrie studies zouden laten schrijven en die als enige naar voren zouden brengen, dan zouden we waarschijnlijk denken dat klimaatverandering maar een marginaal probleem is.

In werkelijkheid weten de meesten van ons dat klimaatverandering een van de grootste uitdagingen ooit is, die ecosystemen, de biodiversiteit en mogelijk onze samenleving in gevaar brengt. De uitdaging wordt nog groter door het feit dat deze kennis ongelooflijk moeilijk om te zetten is in daadwerkelijk beleid en actie. Wat moet er gebeuren? We moeten in deze eeuw een einde maken aan het gebruik van vrijwel alle fossiele brandstoffen. Het grootste deel van het werk moet vóór 2050 zijn gedaan, maar daarna moet de uitstoot blijven dalen. Uiteindelijk moeten we negatieve emissies realiseren, wat betekent dat we actief de CO₂-concentratie in de atmosfeer moeten verminderen. Hoe sneller we dit regelen, hoe kleiner het risico van een klimaatverandering die op hol slaat door zichzelf te versterken. Terwijl we dit schrijven, hebben nog iets meer dan dertig jaar voordat het 2050 is. Grote, historische veranderingen in het energiesysteem voltrokken zich allemaal in minstens een halve eeuw.

2

IS ‘HET BESTE ER MAAR VAN HOPEN’ WERKELIJK HET ENIGE PLAN?

Belangrijkste punten

• De scenario’s die uitgaan van energiebesparing hebben de neiging het fenomeen dat rebound wordt genoemd te vergeten. Ook gaan ze er vaak impliciet van uit dat de armen van de wereld ermee zullen instemmen om arm te blijven.

• Scenario’s waarin het ontkolen van onze energiemix uitsluitend op hernieuwbare bronnen is gebaseerd, gaan systematisch voorbij aan het feit dat hun grillige of zogeheten intermitterende karakter een probleem is dat exponentieel groter wordt als hun aandeel in de mix toeneemt.

• Om onze elektriciteit koolstofvrij te maken, zou de uitrolsnelheid van de hernieuwbare opties met een aantal ordes van grootte moeten toenemen, en in de nabije toekomst op dat niveau moeten blijven. Dit komt neer op een groeitempo dat we nog nooit hebben gezien, zelfs niet van alle energiebronnen tezamen. Om de hele energiemix koolstofvrij te maken, zou die snelheid nog veel hoger moeten liggen.

• Het gebruik van biomassa, de hoeksteen van veel niet-nucleaire scenario’s, zou enorm moeten groeien ten opzichte van de huidige niveaus. Dit zou ernstige gevolgen hebben voor zowel de biodiversiteit als de voedselproductie.

• Zelfs als we met technologische innovatie rekening houden, zullen bepaalde belangrijke mineralen zoals zilver en tellurium – die we nodig hebben om elektriciteit te maken uit hernieuwbare bronnen – waarschijnlijk al schaarser worden voordat deze bronnen zelfs maar in de helft van de wereldwijde elektriciteitsvraag voorzien.