Taal

kunstenaars

RITA ZIPORA

Taalkunstenaars

Nieuw Amsterdam

© Rita Zipora 2019

Alle rechten voorbehouden

Boekverzorging Moker Ontwerp

Omslagfoto © Arjan Benning

NUR 660

ISBN 978 90 468 2580 8

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met

ISBN 978 90 468 2536 5

Met groot plezier volg ik Rita Zipora al vanaf het begin van haar carrière. En nu heb ik, als haar voorganger in de serie Taalkunstenaars, de eer om haar hier te introduceren.

Wat Rita als geen ander kan is sfeer creëren. Dat doet ze met haar muziek maar zeker ook met haar teksten. In ‘Op wegliedje’ bijvoorbeeld weet ze juist door weinig woorden te gebruiken een heel sterk gevoel op te roepen:

De wolken hangen zwaar

En achter mij verdwijnt

De schemering zet in

Snelheid is zo bereikt

En langzaamaan verwachtte

Ik het eenzaam zijn

Maar ook bij haar nieuwe nummers van wolken, die ze samen schreef met Robin Block, word je getriggerd juist door wat ze weglaat:

Misschien kan ik beter niet door je straat

Ik kijk naar het raam ’t is alweer een jaar

Ik blijf nog even staan

Misschien dat het vandaag

Die sfeer en dat krachtige gevoel blijven als een huis overeind in haar teksten, worden misschien nog wel versterkt zelfs wanneer de muziek wegvalt. Dat vind ik bijzonder knap, en dat maakt Rita voor mij tot een ware Taalkunstenaar.

Diggy Dex

INHOUD

Introductie

ALS IK KIJK – 2014

Op wegliedje

Wasem

Waterland

Kwartverwege

Als ik kijk

Katerdag

Ik cirkel

Ook in de nacht

Reiziger

STROOM – 2016

Lieve vreemdeling

Het explodeert

Tik de box

Maar toch

Huid op huid

Begrijp me niet verkeerd

God

In de bomen hangt de zomer nog

Even wachten

Alles maakt wel uit

WOLKEN – 2019

Polaroid

Niets aan de hand

Misschien dat het vandaag

Vaart

Zo zeg je geen gedag

IJskoud

Nieuwe maan

Vloed

Kom maar naar huis

Als je slaapt

EINDE

TOT SLOT

Credits

Discografie

INTRODUCTIE

Eigenlijk hou ik niet zo van rijm. Althans, niet van perfecte rijm. Van de aanwezigheid van precies dezelfde hoeveelheid lettergrepen en exact de juiste medeklinkers krijg ik de kriebels. Er komt dan een Sinterklaas-gevoel bij mij naar boven: het heeft iets kneuterigs. Geef mij maar klankrijm, of binnenrijm. Of geen rijm. Zo’n zin als deze:

Tot ziens, tot ziens, Justine

Want welke weg ik kies

Hij leidt naar hier

Geschiedenis herhaalt zich nooit

Maar rijmt altijd een keer

(Spinvis – ‘Oostende’)

Zo’n zin blijft bij je. Vanwege de klank, vanwege de betekenis. Die liedteksten waar alle zinnen in een vast stramien precies moeten kloppen gaan voor mij meer over de vorm dan over de inhoud. Alsof de schrijver wil laten zien hoe goed hij kan puzzelen met woorden.

Voor mij zijn muziek en tekst onlosmakelijk met elkaar verbonden, al hebben ze soms een vreemde relatie met elkaar. Muziek kan de tekst dienen als een vlijtige bediende, of juist de luisteraar compleet op het verkeerde spoor zetten. De Canadese muzikant en songwriter Feist laat dit mooi zien in ‘Intuition’. Ze maakt een statement, en stelt vervolgens een vraag die ze eindeloos uitstelt op een mooi stukje repeterende muziek. Je gaat erin mee en droomt lekker weg op de klanken van haar gitaar en het koor dat invalt. En dan plotsklaps het einde van die vraag, dat je heel eenzaam achterlaat.

And it’s impossible to tell

How important someone was

And what you might have missed out on

And how he might have changed it all

And how you might have changed it all for him

And how he might have changed it all

And how you might have changed it all for him

Did I, did I?

Did I, did I?

Did I, did I?

Did I, did I?

Did I, did I? (did I, did I)

Did I, did I? (did I, did I)

Did I, did I? (did I, did I)

Did I, did I miss out on you?

(Feist – ‘Intuition’)

Tekst en muziek gaan bij mij meestal gelijk op, hoewel ik heel lang niet wist dat ik die twee tegelijk zou gaan gebruiken.

Toen ik naar de middelbare school ging stelde mijn moeder voor om op zangles te gaan. Ik had vanaf mijn vijfde blokfluitles gevolgd, en later ook piano. Maar mijn moeder vond dat ik wel wat meer mocht ontspannen. En dus ging ik samen met een vriendin wekelijks naar het Amsterdamse Muziekpakhuis om popliedjes te zingen. Ik raakte geïnteresseerd in jazz. Het begon met lyrische liedjes van Ella Fitzgerald die thuis bij mijn vader werden gedraaid, en waaierde uit naar de serieuze hardbop van John Coltrane. Ik moest en zou jazz gaan studeren aan het conservatorium. Tijdens mijn studie leerde ik de muziek van Wende Snijders kennen en werd ik fan van haar performance en tekstbehandeling. Tot dan toe had ik alleen in het Engels gezongen, maar het zingen in het Nederlands voelde als een bevrijding. Opeens kon ik veel meer van mezelf kwijt in mijn stem en was het makkelijker om de muziek en tekst tot leven te brengen.

Na mijn studie heb ik een paar maanden meegelopen aan de Amsterdamse Toneelschool & Kleinkunstacademie, omdat ik wilde onderzoeken of dit zingen in het Nederlands echt iets voor mij was. Ik zong en speelde mee in een voorstelling met liederen van Brel in het Nederlands, en ondanks de schoonheid van die muziek werd voor mij toch langzaam duidelijk dat ik daar niets te zoeken had. Ik wilde graag muziek maken, maar het ging daar voornamelijk over ‘je proces’ als performer, een enigszins navelstaarderig gebeuren. Het begon te jeuken. Ik wilde zingen in het Nederlands, en ik wilde ook graag zelf schrijven. Alleen wist ik nog niet hoe het moest klinken. Ik vertrok voor een paar maanden naar Midden-Amerika, waar ik met mijn vriend in van die beschilderde oude schoolbussen van Mexico naar Costa Rica reisde. Tijdens die lange busreizen ben ik alle albums van The Beatles gaan luisteren, in chronologische volgorde. Vooral het album Rubber Soul sprak me aan. Echte popsongs met duidelijke liedstructuren, maar wel, zoals de Engelsen zeggen, straight from the heart.

When I think of all the times

I tried so hard to leave her

She will turn to me and start to cry

And she promises the earth to me

And I believe her

After all this time I don’t know why

Ah, girl, girl, girl

(The Beatles – ‘Girl’)

Ik begon teksten te schrijven zonder doel, zonder reden. In het Nederlands. Ik was nog nooit zo lang van huis geweest, nog nooit ondergedompeld geweest in een totaal andere cultuur en taal. Door in het Nederlands te schrijven op die vreemde plekken – in de chaos van een markt, in de jungle, aan het strand – was het alsof ik mijn moedertaal door nieuwe ogen kon bekijken.

Toen ik terugkwam in Nederland en weer achter mijn piano kroop probeerde ik het een en ander op muziek te zetten. Dat was puzzelen, schrappen, zuchten en steunen. Maar daar is toen ‘Reiziger’ uit ontstaan, het eerste nummer dat op mijn eerste plaat terecht is gekomen. Ik had mijn reis naar de andere kant van de wereld nodig om door te hebben dat ik in het Nederlands liedjes kon maken die niet per se Nederlands klínken. Na het schrijven van een aantal andere songs kwam ik via de vader van een oude fietsvriend in contact met producer Attie Bauw. Hij hoorde in mijn schetsen de klankwereld van Massive Attack en Portishead; muziek waar ik in de jaren negentig inderdaad mee ben opgegroeid, maar waar ik me nooit bewust door had laten inspireren. Hij zei tegen me: kom over drie weken terug met drie nieuwe liedjes. En zo ontstond mijn eerste album Als ik kijk.

Nu ik mijn eigen teksten lees en probeer om de muziek in mijn hoofd uit te schakelen, komen de zinnen anders binnen dan mét muziek. De woorden krijgen meer gewicht door op zichzelf te staan. Hier en daar hoor ik ineens andere invalshoeken, worden bepaalde woorden belangrijker dan andere. Een melodie geeft tekst richting. En zonder het ritme van de muziek heb je als lezer meer tijd om verschillende intonaties uit te proberen, om de woorden als het ware in je mond te proeven. Zonder muziek ben je als lezer meer aan zet; je mag zelf bepalen hoe iets klinkt.

Ik vraag me weleens af of iedereen snapt wat ik heb bedoeld met een tekst. Op zich is het niet erg als dit niet zo is; ik hoop dat mensen hun eigen beelden erbij krijgen en er hun eigen verhalen in kwijt kunnen. Maar nu ik de teksten teruglees, realiseer ik me hoe eerlijk ze zijn. Ik denk dat er voor mij heel lang geen andere optie was dan totale openheid. In die zin voelen de albums aan als dagboeken, als een blauwdruk van mijn gedachtewereld in die tijd. Sommige zinnen zou ik nu nooit meer zo opschrijven, maar het staat er zoals het toen was.

Het zingen en schrijven is in het Nederlands totaal anders dan in het Engels. Ik geloof dat elke taal een eigen karakter heeft, en het schrijven in je eigen taal voelt naakter dan in een andere. Er staat niets tussen mij en mijn taal in, en ook niet tussen de taal en de luisteraar. Dat is mooi, en soms ook een beetje eng. Liedteksten zonder muziek zijn zo mogelijk nog kwetsbaarder. Als performer kun je je nog weleens verschuilen achter de muziek, maar als de woorden zwart-op-wit gedrukt staan kan dat niet meer. Dat is bijzonder aan deze serie Taalkunstenaars: de woorden spreken geheel voor zichzelf.

ALS IK KIJK – 2014

Als kind was ik altijd aan het lezen. Ik was niet naar buiten te krijgen. Ik verslond boeken en toen ik als pre-puber op jeugdromans was uitgekeken ging ik Arnon Grunberg lezen. Blauwe maandagen, Fantoompijn, ik was nog te jong om het alle- maal te snappen maar ik vond het te spannend om te laten liggen. Daarna volgden Jan Wolkers, Hella Haasse, Connie Palmen, ik las van alles. Er is fantastische Nederlandse literatuur en heel lang dacht ik ook dat ik proza wilde schrijven. Maar mijn liefde voor muziek was destijds toch nét iets groter. Toen ik mijn Nederland- se teksten op muziek ging zetten, wilde ik graag compacter leren schrijven: meer zeggen met minder woorden, meer poëzie dan proza.

De liedjes van mijn eerste plaat zijn doorspekt met mijn ervaringen op reis. Na Mexico zat ik rusteloos thuis. Vrij snel daarna heb ik mijn allerlaatste centen verzameld en een reis door China en Mongolië gemaakt, samen met twee vriendinnen. De enorme lege vlaktes zijn een inspiratiebron geworden voor beeldend en compact vertellen, dat hoor je vooral terug op het nummer ‘Als ik kijk’.

De grootste gezichten

De verste berichten

De langstverwachte blikken

In de tijd voor mijn eerste album was ik hevig op zoek. Naar wie ik wilde zijn, wat ik wilde maken en hoe ik wilde leven. Er werden verwachtingen ingelost, maar vooral ook een hoop niet. Dat hoor je terug in ‘Op wegliedje’.

De weg is leeg

De droom voorbij

Ik had het kunnen weten

Als ik had stilgestaan

Dan had ik omgekeken

In plaats van blind alsmaar vooruit te gaan

Maar ja ik dacht dat

Het zwak was

Om tijd te nemen

Of in het nummer ‘Katerdag’, waar overigens de credits voor de titel naar mijn vriendin Renée Kapitein gaan, die schrijver is en ooit nog een serie gaat schrijven genaamd Katerdagen – de soundtrack is er in elk geval al, en we hebben genoeg inspiratie opgedaan.

De wijn staat op tafel

De keukenlamp hangt laag

Je ziet nog net het bos

Als je naar achter wipt

En waagt

En ja, dat doe ik vaak

Misschien wel een paar honderd keer per dag

Totdat het tijd is

Totdat het donker is en het mag

Morgen wordt een katerdag

OP WEGLIEDJE

De weg is leeg

De droom voorbij

Ik had het kunnen weten

Als ik had stilgestaan

Dan had ik omgekeken

In plaats van blind alsmaar vooruit te gaan

Maar ja ik dacht dat

Het zwak was

Om tijd te nemen

De berm schiet voorbij

Ik recht mijn rug

Al had ik ze begrepen

Ik had ’t toch gedaan

Want ik wist alles beter

En lulde alles glad voor ’t fout kon gaan

Want ik dacht dat

Doorgaan

Alles was

Om voor te leven

De horizon verschuift

En vlak bij mij verdwijnt

M’n handen op het stuur

En dicht is zo bereikt

En langzaamaan verschijnt

De vastberadenheid

Omdat ik dacht dat

Mij dat

Maakte tot wie ik was

De wolken hangen zwaar

En achter mij verdwijnt

De schemering zet in

Snelheid is zo bereikt

En langzaamaan verwachtte

Ik het eenzaam zijn

Totdat ik zag dat

Wat ik dacht

Niet iets was

Om voor te leven

De weg is leeg

Ik wacht niet meer

WASEM

Ik loop de deur uit

Op weg naar de stad

Loop over het gras

En over de dijk

Ik wacht bij de brug

Vandaag ben ik eens

Niet ongeduldig

Ik heb alle tijd

Maar kunnen ze zien

Hoe ik me nu voel

Hoe ik verlang

En waar ik aan denk

Want ik denk dat ik weet

Hoe ik er nu uitzie

M’n haren slordig

En m’n wangen heet

Sirenes klinken

De brug dreunt door

Alles wat stilstond

Verrekt en beweegt

En verdraait en bezweet

Mag ik weer lopen

En aan één ding denken

Tot ik alles vergeet

Nu ben ik er bijna

Rechts links, rechts links

’t Duurt nu niet lang meer

Rechts links, rechts links

Ik zie ’t al voor me

Straks bij de deur

Straks in dat huis

En ik je zie

Jij en ik

Helemaal alleen

En ik je voel

Jij bij mij

Zo zijn we toch bedoeld

De deur is op slot

En de ramen beslaan

We strijden samen

Tegen achteloze kou

En dat gaat best wel goed

Want de deken is

Onbelangrijk verklaard

En ligt op de grond

De lucht is al donker

Als jij naast me ligt

Oranjig schijnt

Het licht van de straat

Door de wasem van het raam

Op je gezicht

En ik zie je denken

Je hoort bij mij

Jij en ik

Helemaal alleen

En ik je voel

Jij bij mij

Zo zijn we toch bedoeld

Zo zijn we toch bedoeld

Zo zijn we toch bedoeld

WATERLAND

Het grind op de paden

Knerpt onder je banden

De wind in ’t gezicht

Fiets nog wat harder

Door landen van water

In ’t koele noorderlicht

Vakjes van weiland

Vakjes van bouwland

De lijnen uitgezet

Een kerk in de verte

Neuriet om aandacht

De uilen in gebed

De bomen wachten

Hun knoppen barsten

Het riet buigt en zucht

De lente aarzelt

Het kriebelt in de lucht

Donkere wolken

Razen voorbij

Water klotst aan de kant

Alles wat stilstond

Komt in beweging

De golven op het land

De wilgen dansen

Hun knoestige handen

Strekken zich langzaam uit

Vogels schreeuwen

Het vaste land verschuift

Ik kan niet zonder

Dit is mijn land

Ook al is alles verdeeld

Ik ben verbonden

Dit is mijn land

Ook al is alles plat

Ik heb het water om van te proeven

Ik heb de dijken om op te dromen

Ik heb de stormen om me wakker te schudden

Ik heb waterland

Zo plat als het hier is

Zo vind je het nergens

Je kijkt zover je kan

Zo laag als het land is

Daar word je wel nuchter van

Ik kan niet zonder

Dit is mijn land

Ook al is alles verdeeld

Ik kan niet zonder

Dit is mijn land

Ook al is alles plat

Ik heb het water om van te proeven

Ik heb de dijken om op te dromen

Ik heb de stormen om me wakker te schudden

Ik heb de paden om op te struinen

Ik heb de regens om me af te spoelen

Ik heb de bomen om tegenop te kijken

Ik heb de luchten om in te groeien

Ik heb waterland

KWARTVERWEGE

En

Wat vind je ervan

En

Wat denk je ervan

Nu

Het zover is

En

Bevalt het een beetje

En

Lukt het een beetje

Nu

Het zover is

Een kwart geleefd

Een kwart beleefd

Kwartverwege

Alle tijd

Kan je, kan je

Kan je dan al zijn?

Maar

Wat had je gedacht

Of

Is het anders dan verwacht

Is

Het al zover

Een kwart geleefd

Een kwart beleefd

Dit was niet wat ik had afgesproken

Dit was niet hoe het zou gaan

Ik dacht dat ik

Geweldig, geweldig

Geweldig, geweldig

Geweldig, geweldig

Geweldig, geweldig

Geweldig, geweldig

Geweldig, geweldig

Zou zijn