Dominique Moïsi

De geopolitiek van emotie

Over angst, vernedering en hoop, en de opgave voor deze tijd

Geactualiseerde editie

Nieuw Amsterdam Uitgevers

Oorspronkelijke titel The Geopolitics of Emotion. The Doubleday Publishing Group, a division of Random House, Inc., New York

© 2009, 2015 Dominique Moïsi

© 2009, 2015, 2019 Nederlandse vertaling Nieuw Amsterdam Uitgevers

Alle rechten voorbehouden

Vertaling Hans E. van Riemsdijk

Vertaling voorwoord 2015, 2019 Jabik Veenbaas

Het citaat van Euripides is afkomstig uit Ifigeneia op de Krim, in Verzameld Werk 2, vert. Gerard Koolschijn, Amsterdam, 2002; het citaat van Shakespeare is afkomstig uit Leer om leer, in Verzameld Werk, vert. Willy Courteaux, Antwerpen/Amsterdam, 2007.

Het voorwoord uit de oorspronkelijke editie is voor de geactualiseerde editie van 2015 vervangen door een nieuw voorwoord.

Omslagontwerp Studio Pollmann

Omslagbeeld Michel Euler, APTOPIX France

Foto auteur Tom Verbruggen/HH

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 2586 0

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de achtste druk, 2019 met ISBN 978 90 468 2557 0

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl/moïsi

Ter nagedachtenis aan mijn vader Jules Moïsi, nummer 159721 in Auschwitz, die angst en vernedering overleefde om mij te leren hoop te koesteren

Inhoud

Voorwoord bij deze editie    

Voorwoord editie 2015    

Inleiding – De botsing van emoties    

1 Globalisering, identiteit en emoties    

2 De cultuur van hoop    

3 De cultuur van vernedering    

4 De cultuur van angst    

5 Moeilijke gevallen    

6 De wereld in 2025    

Dankwoord    

Noten    

Bibliografie    

Voorwoord bij deze editie

In mei 2009, nu precies tien jaar geleden, werd de eerste editie van dit boek gepubliceerd in de Engelse taal. Enkele maanden later werd de twintigste verjaardag gevierd van de val van de Berlijnse Muur. De sfeer was somber, maar niet vertwijfeld. We hadden te maken met de financiële en economische crisis en de ernstige maatschappelijke gevolgen daarvan. Het kapitalisme verkeerde in een crisis, maar de democratie niet, of daar zag het in elk geval niet naar uit. Met de verkiezing van Barack Obama was de hoop op grootse wijze teruggekeerd in het Witte Huis. De angst was aanwezig, maar niet alomtegenwoordig, de vernedering was er eveneens, maar die bleef voornamelijk beperkt tot één geografische en culturele zone, de Arabisch-islamitische wereld. Als gevolg van de economische groei van China en India overheersten ook in Azië vooral gevoelens van hoop. Voor een boek waarvan recentelijk ook de Nederlandstalige versie is uitgekomen, getiteld Triomf van de angst, bestudeerde ik de geopolitiek zoals die aan de orde komt in tv-series. Wat betreft de emoties zou het gerechtvaardigder zijn om te spreken van een ‘triomf van de vernedering’. Dat gevoel van vernedering ligt ten grondslag aan de opkomst van het populisme en vormt mede een verklaring voor het pessimisme dat vandaag de dag de boventoon voert. Niet alleen de internationale orde verkeert in een crisis, maar ook het democratische systeem zelf.

Op dit tijdstip, in mei 2019, nu we nog maar enkele maanden verwijderd zijn van de dertigste verjaardag van de val van de Berlijnse Muur, ontkom ik er niet aan mijn emoties van 1989 opnieuw op te roepen om daarmee mijn huidige emoties beter te begrijpen. In november 1989 was ik, door de hoop gedragen, in zekere zin in het offensief. We moesten naar mijn idee voldongen feiten creëren, Europa versterken op basis van de democratische waarden waar ik vurig in geloofde. Deze overwinning, want zo vatte ik het gebeuren op, overrompelde me. Ze was in elk geval veel sneller tot stand gekomen dan ik had kunnen hopen. In 2019 verraste de loop van de gebeurtenissen me evenzeer. Ik had niet op deze ommekeer gerekend, in elk geval niet op zo’n abrupte manier.

In 1989 vielen de dominosteentjes de goede kant op. Het ene na het andere land in Midden- en Oost-Europa ontdeed zich van het Sovjetjuk en van de zware last van zijn socialistische tradities. ‘Het gekidnapte Europa’, om de fraaie formulering van Milan Kundera nog maar eens te gebruiken, vond zijn geschiedenis en zijn geografie terug. In 2019 vielen de dominosteentjes weer, maar dit keer de verkeerde kant op. We vieren niet meer ‘Het einde van de geschiedenis’, zoals Francis Fukuyama dat vanaf 1992 vol overmoed deed. We speculeren over het naderende einde van de democratie. De winter komt niet dichterbij, die is al gearriveerd. In een van de mooiste werken uit zijn rijpere jaren, het oratorium Die Schöpfung, roept Joseph Haydn in de inleidende noten, die verrassend modern aandoen, de chaos van de wereld op zoals die bestond voordat God dag en nacht, hemel, aarde en zee schiep. Tegenwoordig wordt de chaos niet gevolgd door orde, maar is het precies andersom. Een internationale orde die de wereldvrede gedurende meer dan zeventig jaar min of meer heeft bestendigd, eindigt en er komt geen enkele nieuwe orde voor in de plaats. Een van de boeken die veel indruk op me maakten in de tijd dat ik als jongeling aan Harvard ging studeren, was Present at the Creation, de memoires van Dean Acheson. In dat boek schetst de voormalig minister van Buitenlandse Zaken van president Truman, bij zijn aantreden een ongelukkige kandidaat, hoe de liberale en multilaterale orde in de tijd na de Tweede Wereldoorlog werd opgebouwd. Vandaag de dag heb ik juist de indruk dat ik als betrokken en tegelijkertijd doodsbange toeschouwer deelheb aan de afbraak en misschien zelfs aan de vernietiging van de wereld die Dean Acheson zo voortreffelijk beschreef.

Hoe kunnen we dit afbraakproces afremmen of mogelijk zelfs ombuigen? De strijd is pas verloren wanneer we ons bij deze ontwikkelingen neerleggen. Heden ten dage de onvermijdelijke nederlaag van de rede aankondigen is al even onrealistisch als het destijds was om triomfantelijk het einde van de geschiedenis rond te bazuinen. Het is vóór alles een kwestie van pedagogiek en onderricht. Het is de taak van mijn generatie van zeventigers om een boodschap van hoop en wilskracht door te geven aan dat deel van de jeugd dat naar cynisme of zelfs naar nihilisme neigt. Ik, die kort na de Tweede Wereldoorlog geboren werd, ben bij wijze van spreken in de schaduw van de Berlijnse Muur opgegroeid. Wie Checkpoint Charlie nooit is gepasseerd, een van de verplichte controleposten tussen Oost- en West-Berlijn, kan niet begrijpen wat het betekent om niet in vrijheid te leven. In 1981 verbleef ik in Boekarest, in het socialistische Roemenië dat geleid werd door het echtpaar Ceausescu, op het moment dat in Polen de machtsgreep plaatsvond van generaal Jaruzelski. De angst was voelbaar, de lucht leek ijler geworden. Om op de elektriciteit te bezuinigen was het lamplicht gedempt. De dictatuur was allesbehalve verlicht.

De jongere generaties van tegenwoordig die Europa door de bril van de Erasmus-programma’s hebben waargenomen, kunnen zich niet voorstellen dat er vóór L’Auberge espagnole, beroemd geworden door de film van Cédric Klapisch, in een deel van Europa een realiteit bestond die oneindig veel somberder was. We kunnen de mensen die altijd vrijheid hebben gekend alleen maar uitleggen wat die vrijheid inhoudt door het ontbreken ervan te beschrijven. Die pedagogiek van de vrijheid is van wezenlijk belang, maar niet toereikend als ze niet gepaard gaat met en gesteund wordt door verantwoordelijke elites die het cynisme verwerpen en blijk weten te geven van een helder oordeel en van moed.

We zullen de jongere generaties duidelijk moeten maken dat het huidige Europa geconfronteerd wordt met een dubbel existentieel probleem, zowel van geopolitieke als van politieke aard, dat als volgt zou kunnen worden samengevat. De nieuwe bipolariteit die tussen de Verenigde Staten en China begint te ontstaan, zou ons tot internationale onbeduidendheid veroordelen als we verdeeld zouden blijven. Willen we een leidinggevende rol spelen in de actualiteit of nemen we genoegen met een bijrol? De overwinning van het populisme op ons continent zou ons, Europeanen, allemaal haast een eeuw terugwerpen in de tijd en ons confronteren met de ergste demonen van ons verleden als we geen weerstand zouden bieden. Is dat wat we willen? Is dat de toekomst die we graag aan onze kinderen en kleinkinderen willen nalaten? We moeten ons niet boos maken; we moeten wakker worden. Op dat dubbele existentiële probleem, dat zowel een externe als interne kant heeft, is maar één antwoord mogelijk: Europa.

Europa zal het gevoel van vernedering dat veel van zijn burgers beheerst moeten kunnen pareren. In de opkomst van de populistische bewegingen in Europa treffen twee van de voornaamste emoties die ik in mijn boek beschrijf elkaar in tijd en ruimte: de angst en de vernedering, twee emoties die elkaar versterken en samen een uiterst destabiliserend brouwsel vormen. Er bestaan twee soorten vernedering, zoals er twee soorten cholesterol bestaan, de goede soort en de slechte soort. De goede vernedering is de vernedering die een aansporing vormt om je inspanningen te verdubbelen: ‘Je neemt me niet serieus, ik ga jou eens laten zien wat ik allemaal kan.’ De goede vernedering ligt voor een deel ten grondslag aan de wederopkomst van China als belangrijke wereldmacht. De slechte vernedering daarentegen maakt mensen wanhopig en kan zomaar veranderen in een blinde kracht van destructie of zelfs van haat: ‘Omdat ik niet het niveau kan bereiken waarop jij je bevindt, ga ik jou neerhalen tot het niveau waarop ik me bevind.’ Dat was de redenering achter de kamikazeacties van 11 september 2001; en we kunnen ons afvragen of dit niet ook de strategie is van de meeste radicale bestrijders van de democratische orde in Europa. Laten we eens kijken naar de beweging van de gele hesjes in Frankrijk. Zij zien zichzelf als onzichtbaren, als niet-bestaanden. Door de magie van de 24-uursnieuwszenders, die enigen van hen aan het woord laten, bestaan ze uiteindelijk toch. Om, wanneer ze ons niet meer vermaken, wanneer ze vooral ergerniswekkend zijn geworden en we genoeg van ze krijgen, terug te vallen in een anonimiteit die nog vernederender is dan de vernedering die voorafging aan hun ‘revolte’. De terugkeer naar de obscuriteit is moeilijker te aanvaarden wanneer men gedurende korte tijd in de schijnwerpers heeft gestaan.

In de opkomst van het populisme zit iets van de revanche van de vernederden. Derde wereld, derde stand: dezelfde strijd, de formule is verleidelijk en prikkelend en bevat een element van waarheid. De razendsnelle groei van de ongelijkheid gedurende de laatste decennia vormt een onontkoombare realiteit in de huidige wereld, ook al wordt die genegeerd door bepaalde ultraliberale experts. En hoe de waarheid van de cijfers en de competitie van de statistische krommen ook mag luiden, de perceptie van onrecht is destabiliserender voor een samenleving dan de werkelijkheid van de ongelijkheid dat zelf kan zijn. De weerberichten kunnen ons helpen om die psychologische en emotionele realiteit te begrijpen. Die maken tegenwoordig steeds vaker onderscheid tussen de gevoelstemperatuur en de werkelijke temperatuur, waarbij de eerste een variant is die wordt afgezet tegen de tweede. Er bestaat een emotionele ervaring die de cijfers te boven gaat.

De overwinning van het pro-brexit-kamp in Groot-Brittannië, de ‘moeder van alle nederlagen’ voor de klassieke representatieve democratie, en vervolgens de verkiezing van Donald Trump in de Verenigde Staten, nog geen zes maanden later, passen naadloos in dat mengsel van woede jegens de elites, angst voor de ander en nostalgie naar een geïdealiseerd verleden dat we in de vernederingscultuur van de populistische bewegingen aantreffen. De brexit vormde het vertrekpunt van de populistische golf – ook al was de herverkiezing van Viktor Orbán in 2014 al een soort voorteken – maar geeft ook de begrenzingen ervan aan. Het is erg moeilijk om de Europese Unie te verlaten als men er eenmaal in zit. Algemener gesteld: de populisten kunnen goede vragen stellen, maar ze komen niet met goede antwoorden. In Frankrijk richt de beweging van de gele hesjes zich sterker op het dementi dan op het initiatief. Hetzelfde geldt voor de Rassemblement National, de extreem-rechtse beweging van Marine Le Pen die de gele hesjes van meet af aan heeft gesteund.

Sommige mensen beweren dat het populisme gemakkelijk kan worden bestreden. We moeten gewoon antwoord geven op de vragen die ze stellen, met oplossingen komen voor de problemen die ze opwerpen. Maar dat gebeurt niet, al helemaal niet in een tijd van leugens, van onjuiste berichten, van fakenieuws, waarvan het negatieve effect versneld wordt door de dubbele revolutie op het terrein van de communicatie- en informatietechnologie.

Wat in 2019 meer dan ooit ontbreekt is vertrouwen. Vertrouwen is zowel voor landen als voor individuen van vitaal belang. Vertrouwen dat geen hoogmoed is (niet arrogant, niet buitensporig), vormt een van de belangrijkste bestanddelen van een gezonde wereld. Het stelt ons in staat om het heden te trotseren, om ons een voorstelling van onszelf in de toekomst te maken, om ons potentieel te verwezenlijken en om onze talenten te ontplooien. Zonder vertrouwen geen zelfrespect, geen geloof in de eigen mogelijkheden. En het gebrek aan vertrouwen is in 2019 veel groter dan tien jaar geleden.

En meer dan vertrouwen nog is er moed vereist. De moed om impopulariteit te trotseren, de moed zelfs om te beseffen dat het minder erg is om verkiezingen te verliezen dan om je ziel te verliezen in compromissen of dubieuze politieke allianties. En die moed wordt steeds meer bemoeilijkt in een tijd dat de media meer dan ooit voorrang geven aan het ‘spektakel’, dat de publiciteit naar zich toe trekt en wat echt belangrijk is naar de achtergrond dringt. In de tijd van internet, tweets en nieuwsberichtgeving die dag en nacht doorgaat bezit de demagogische simplificatie een structurele voorsprong op de pedagogische en genuanceerde uitleg.

Als er één vraag is die moed en solidariteitszin vooronderstelt, één vraag die bovendien uitermate emotioneel is, dan is dat wel die naar de manier waarop we met de migratieverschijnselen moeten omgaan. Egoïsme biedt geen oplossing, noch in ethisch opzicht, noch gelet op de economische en maatschappelijke doeltreffendheid. Toen er in 2015 meer dan een miljoen politieke vluchtelingen uit het Midden-Oosten arriveerden (voor het merendeel uit het door oorlog geteisterde Syrië), betekende dat een groot probleem voor Europa en kreeg het populisme ontegenzeggelijk de wind in de rug. ‘Wat wilt u dat ik doe,’ zei Angela Merkel toen ze met name in eigen land geconfronteerd werd met een toestroom van vluchtelingen, ‘dat ik prikkeldraadversperringen laat plaatsen?’ Rationeel gezien moet het verouderende continent dat Europa is zijn deuren openzetten voor die toestroom van nieuwe energie die het zo vreselijk nodig heeft. Maar emotioneel gezien is het daar nog niet klaar voor.

In feite is solidariteit het sleutelwoord dat de stuwende kracht en zelfs de essentie van de Europese Unie vormt of zou moeten vormen. De solidariteit tussen ons, de solidariteit ten opzichte van anderen en met name ten opzichte van de Afrikanen, die zo dichtbij zijn. Maar de mengeling van vernedering en angst enerzijds en het ontbreken van vertrouwen anderzijds komen de uiting van het solidariteitsgevoel niet ten goede. De overwinning van het populisme is de overwinning van het egoïsme. Maar ‘muren’ zijn geen antwoord op de opwarming van de aarde. Samen kunnen we de aarde redden, niet alleen. Dat is in elk geval de les van dit boek, dat, in weerwil van de manier waarop de wereld zich ontwikkelt, eindigt met een boodschap van hoop.

Parijs, 6 mei 2019

Voorwoord editie 2015

Kort na de aanslagen die in januari 2015 plaatsvonden in Parijs wilden mijn Franse en Nederlandse uitgevers een nieuwe editie publiceren van De geopolitiek van emotie. Zij meenden dat dit boek ons in staat stelde om de tragische gebeurtenissen die zich hadden afgespeeld beter te begrijpen en dat het actueler was dan ooit. De wereld verklaren aan de hand van emoties was al belangrijk in 2008, maar is in 2015 onontbeerlijk geworden.

De cartografie van de mondiale emoties die ik nu zeven jaar geleden heb proberen te construeren, rond de culturen van angst, vernedering en hoop, heeft zich in de loop van de laatste jaren op zeer veelbetekenende wijze ontwikkeld. De angst heeft zich verdiept, uitgebreid en gediversifieerd. Het is niet alleen meer de dominante emotie in de westerse wereld. Je vindt haar inmiddels op alle continenten, zelfs in Azië, waar de hoop niet meer is wat hij was, nu het groeicijfer in China nog maar zeven procent bedraagt. Wat de vernedering aangaat: die heeft haar bijdrage kunnen leveren aan het uitbreken van de ‘Arabische lentes’. Maar het feit dat die revolutionaire fenomenen vrijwel overal op een mislukking zijn uitgelopen (misschien met uitzondering van Tunesië) heeft het gevoel van vernedering van de Arabisch-islamitische wereld alleen nog maar versterkt – met het idee dat ze niet eens in staat is om een revolutie zodanig te laten verlopen dat er gerede hoop bestaat op succes.

In feite lijkt de wereld in 2015 nog veel ‘gedeprimeerder’ dan ze dat kon zijn in de jaren 2008-2009. Zeker, een economische crisis à la 1929 is afgewend, dankzij het gecoördineerde en over het geheel genomen verantwoordelijke optreden van de staten en de bancaire controle-instellingen, waarbij de ECB (Europese Centrale Bank) een hoofdrol opeiste. Zeker, in Europa lijkt inmiddels sprake van een heel licht economisch herstel.

Op financieel, economisch en monetair terrein mogen de ergste rampen zijn voorkomen, en de lagere euro en de lagere olieprijs samen hebben Europa wat lucht gegeven, maar het dominante gevoel in geopolitiek opzicht is er een van onrust, en zelfs van beklemming ten overstaan van een steeds grotere mondiale complexiteit. Al enige jaren lang lijkt het of alle berichten van onze planeet slechte berichten zijn. De actualiteit is zonder meer beangstigend. De buitenwereld kwelt ons en de interne realiteit van onze samenlevingen kan ons op economisch, sociaal en politiek gebied ook niet echt geruststellen.

In deze door onrust getekende context dienen we de tragische gebeurtenissen te plaatsen die zich op 7, 8 en 9 januari in Frankrijk hebben afgespeeld. Tussen 7 en 11 januari 2015, in een tijdsbestek van vier dagen, heeft Frankrijk zich bewogen van shock en angst naar trots en wellicht een klein sprankje hoop. Zeventien Fransen waren om het leven gekomen, sommigen omdat ze cartoonisten waren, anderen vanwege het politie-uniform dat ze droegen, en de overigen simpelweg omdat ze Joden waren. En zo kon je in Frankrijk op de kop af zeventig jaar na de bevrijding van concentratiekamp Auschwitz nog steeds het mikpunt worden van moordenaars omdat je Jood was.

Frankrijk toonde zich niet alleen geschokt door de beoogde doelwitten, maar al evenzeer door de nationaliteit van de daders. Net als in 2012 in Toulouse was het niet alleen het doelwit voor de terroristen, maar evengoed hun plaats van herkomst, zoals Groot-Brittannië dat was geweest in juli 2005, ten tijde van de aanslagen in Londen. Frankrijk had de moordenaars het leven geschonken, het was verantwoordelijk geweest voor hun opleiding en het had geen burgers van hen kunnen maken, of, fundamenteler nog, geen ‘menselijke wezens’ met respect voor het leven, dat van henzelf en dat van anderen. En toch gaf Frankrijk ons zondag 11 januari de indruk dat het zich al heel snel had weten te herpakken. Haast vier miljoen Franse burgers gingen de straat op, bezield door positieve gevoelens voor de waarden van de republiek, en daarmee gedroeg het land zich als een groggy bokser, die opstaat voor het te laat is, zich opnieuw in de strijd werpt en zijn tegenstander ten slotte toch nog weet te verslaan. Een zeer optimistische lezing, die het gevoel van het ogenblik weergaf, maar helaas geen rekening hield met een oneindig veel complexere realiteit. Dat neemt niet weg dat het verschil met het eind van de jaren zestig aanzienlijk is. In mei 1968 had de slogan CRS/SS1 de muren van Parijs gesierd. In januari 2015 werden de agenten toegejuicht, in sommige gevallen zelfs in de armen gesloten door een bewonderende en dankbare menigte.

1 * crs: Compagnies Républicaines de Sécurité: de oproerpolitie, de ‘ME’. (noot vert.)

De 11de januari bleef min of meer een ogenblik van genade na drie dagen terreur. Hoelang zou dat ogenblik duren? Wanneer zou het weer beginnen: de politieke verdeeldheid, het gekrakeel, de twijfel en de angst?

Binnen de kortste keren, natuurlijk, want emoties zijn grillig en weerspiegelen de menselijke natuur, die tot zapgedrag neigt. Emoties hebben de neiging om in een vaak wonderlijke maalstroom op elkaar te volgen, naast elkaar te bestaan of met elkaar in tegenspraak te zijn. Op het niveau van de emoties doen de gebeurtenissen die zich tussen 7 en 11 januari 2015 afspeelden in Parijs me denken aan de geschiedenis van een mis van Joseph Haydn, de Missa in d-klein, Hob. XXII: 11. Het is 1798. Het is oorlog in Europa. In Eisenach bevindt de componist van Die Schöpfung en Die Jahreszeiten zich op de top van zijn kunnen. Bedreigen de legers van de Franse Revolutie, inmiddels aangevoerd door een geniale opperbevelhebber, generaal Bonaparte, niet zo’n beetje heel Europa? Maar op de dag dat deze mis van Haydn voor het eerst wordt gespeeld, in oktober 1798 in Wenen, arriveert in de hoofdstad van het Habsburgse Rijk het nieuws dat de Engelse vloot van Horatio Nelson ter hoogte van Caïro heeft gezegevierd over die van de Fransen. De Slag bij Aboekir bepaalde meer dan honderdvijftig jaar lang het lot van Egypte. De Weners, bij wie één muziekvoorstelling lang angst had plaatsgemaakt voor vreugde, haastten zich om de laatste grote mis van Haydn van een nieuw aura en een nieuwe naam te voorzien. Die ging de geschiedenis in als de ‘Nelsonmis’. Ze zou zelfs in aanwezigheid van de overwinnaar van Aboekir worden gespeeld, in 1801 in Londen, twee jaar voor zijn roemrijke dood bij Trafalgar.

Emoties zijn niet alleen vluchtig, ze zijn ook variabel en divers, vooral in samenhang met criteria als geografie, geschiedenis en cultuur. Zo is men in de Baltische staten vandaag de dag banger voor het Russische nationalisme dan in de landen rond de Middellandse Zee, waar het door het Midden-Oosten geïnspireerde terrorisme dan weer de zegepalm der dreiging wegdraagt. Het is uiteraard een kwestie van nabijheid, misschien zelfs van geheugen. Vanuit Marseille bezien lijken de Russische tanks ver weg, vanuit Tallinn bezien zijn IS en Al-Qaida uiterst abstracte begrippen.

Het is een van de problemen van de gemondialiseerde wereld waarin we leven. Die wereld is misschien wel nooit eerder zo interdependent en zo transparant geweest. Maar in emotioneel opzicht is ze ook nog nooit eerder zo ten prooi geweest aan versnippering. We mogen dan objectief gezien in hetzelfde schuitje zitten, gezien de dreigingen die de hele planeet aangaan – de opwarming van de aarde, het gevaar van een pandemie – de manier waarop we die dreigingen waarnemen schijnt ons uit elkaar te spelen en misschien zelfs tegen elkaar op te zetten. Zeker, er doen zich van die buitengewoon symbolische momenten voor die ons in een soort wereldwijde demonstratie met elkaar verenigen. Het New York van september 2001 en het Parijs van januari 2015 laten zich vertalen naar sensationele formules als ‘Wij zijn allemaal Amerikanen’ of ‘Wij zijn allemaal Charlie’. Maar het gaat hier om magische en doorgaans kunstmatige teksten die uitsluitend bestemd zijn voor de korte termijn. We worden allemaal door emoties bewogen, maar omdat die in de meeste gevallen niet hetzelfde zijn, verdelen ze ons eerder dan dat ze ons bijeenbrengen. En onze emoties zijn per definitie selectief. Twee onthoofde Amerikaanse journalisten – wier executie via het internet als spektakel wordt gepresenteerd, misschien zelfs als het equivalent van wat in onze vroegere westerse samenlevingen een openbare terechtstelling was – wekken in de Verenigde Staten meer verontwaardiging dan de dood van tweehonderdduizend Syriërs. In een discussie die ik in 2009 voor de BBC voerde met de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum verwees zij naar experimenten met muizen en merkte ze op dat die beesten uitsluitend belang leken te stellen in het lot van de muizen die ze kenden. Verschillen mensen op dit punt zo heel veel van muizen? En kunnen we zeggen dat selectieve emoties gevaarlijker voor de wereld zijn dan een universeel cynisme en de totale afwezigheid van emoties?

Tussen 2008, het jaar dat De geopolitiek van emotie uitkwam in Frankrijk, en 2015 is het gewicht van de emoties alleen nog maar toegenomen. Wat indertijd enkel een intuïtie was, aanvankelijk gebaseerd op mijn interpretatie van het Israëlisch-Palestijnse conflict en vervolgens toegepast op de wereld als geheel, is vandaag de dag onontkoombare realiteit geworden. We kunnen de wereld waarin wij leven niet begrijpen zonder rekening te houden met de rol van gevoelens in de mondiale geopolitiek. We vinden het Rusland van Poetin zo gevaarlijk omdat het zich niet meer lijkt te houden aan rationele gedragsregels en de eigen bevolking zelfs aanzet tot een cultuur van haat. Gedreven door een religieus geïnspireerd nationalisme, terugkerend naar de stijl en de methoden van de KGB ten tijde van de Koude Oorlog, zo niet die van het stalinistische tijdperk, gebruikt Rusland de vernedering die het bij de val van de Sovjet-Unie heeft ervaren als tweevoudig wapen: zowel om de Russische bevolking te verenigen achter het vaandel van de vernedering als om de sancties van het Westen te beantwoorden met het volhardend ‘offers brengen voor de eer van de natie’. ‘Verrijkt u en laat mij regeren,’ verklaarde Guizot, de minister-president van Louis-Philippe. ‘Aanvaard uw armoede, dan maak ik u trots,’ lijkt Poetin, die doorgewinterde propagandist, tegen zijn medeburgers te zeggen. Hoe lang zal hij nog op hun steun kunnen rekenen? Tot op dit moment werkt Poetins gokspel, met hulp van de schim van Stalin die inmiddels boven Rusland zweeft, en van het voornaamste werktuig van die schim: de angst. Maar de moord op Boris Nemtsov, een van de meest representatieve figuren van de oppositie, die in de nacht van 28 februari 2015 plaatsvond – was dat misschien één misdaad te veel?

En als we verder kijken dan Rusland: de emoties zijn zo belangrijk geworden doordat het mondialiseringsproces zelf zich ten kwade heeft gekeerd, en wel om twee wezenlijke redenen: enerzijds de triomfantelijke terugkeer van de godsdienst, anderzijds de exponentiële groei van de ongelijkheid. ‘De aarde is plat,’ verklaarde Tom Friedman, de journalist van The New York Times, een van de meest beluisterde bejubelaars van de blijde mondialisering. Maar sedert de verschijning van zijn boek in 2004 is de mondialisering nog tragischer en gepassioneerder geworden, ten gevolge van de invloed van een crisis die niet alleen financiële, economische en geopolitieke, maar ongetwijfeld bovenal ethische trekken heeft. In mei 1968 verscheen er op de muren van Parijs een keur aan provocatieve leuzen. Twee daarvan zijn me in het bijzonder bijgebleven. ‘God is dood. Marx’ viel er vlak bij de Place de la Sorbonne te lezen. Enkele dagen later volgde daar vlak naast een klinkend antwoord: ‘Marx is dood. God’. In 2015, na al die tijd, heeft het er de schijn van dat Marx en God op spectaculaire wijze terug zijn, allebei, misschien wel gezamenlijk, alsof de economische crisis en de identiteitscrisis elkaar hebben versterkt, in een negatieve emotionele dialectiek. De consumptiemaatschappij heeft tot een spirituele impasse geleid, die groter wordt naarmate een steeds groter deel van de jeugd daar geen toegang of geen toegang méér toe heeft. ‘Ik wilde slagen aan de top van de wolkenkrabbers van Wall Street, maar als ik mislukte, zou ik die arrogante symbolen van het westerse kapitalisme in de as leggen’ – een uitspraak van een van de kamikazepiloten van 11 september, door zijn oudere broer toevertrouwd aan de pers.

Op soortgelijke wijze accentueert het mislukken van de integratieambities en het uitblijven van individueel succes – bij een steeds toenemend aantal jongeren – vandaag de dag de leegte van een hebzuchtige en op consumptie beluste samenleving. Dat alles leidt naar een zoektocht van collectieve ambities die godsdienstig en dodelijk, maar ook simpelweg ultranationalistisch kunnen uitvallen.

Hoe moeten we ‘God depolitiseren’ en hoe kunnen we grenzen stellen aan het nationalisme? In beide gevallen begint er een negatieve emotionele dialectiek te ontstaan, waarbij de vernedering van de ene groep de angst van de andere groep voedt, in een wereld waar de hoop met de dag afneemt en de angst voortdurend terrein wint.

Dit is ongetwijfeld een verontrustende en ernstige constatering. Maar helaas beantwoordt ze aan de realiteit. Hebben we, aan het begin van het jaar 2015, niet meer en meer het gevoel dat we in een vliegtuig zitten, en dat er sprake is van steeds heviger turbulentie, terwijl er geen piloten zijn die de hendels van het toestel bedienen...?

Leven we niet in uitzonderlijke omstandigheden, en worden we niet geregeerd door leiders die in verreweg de meeste gevallen helemaal geen leiders zijn? Een van de grootste problemen waar we in die context mee worden geconfronteerd ligt in de analyse en ordening van de aard en de ernst van de dreigingen die we het hoofd moeten bieden. Tegen welke gevaren willen we onszelf voor alles beschermen? Welke doelen willen we voor alles bereiken?

Op het ogenblik dat ik deze regels schrijf, rukt Poetin op in de Oekraïne, en is IS aan de verliezende hand in Syrië en zelfs in Irak, terwijl de organisatie in Libië juist weer sterker wordt. Maar waar moeten we nu als Europeanen banger voor zijn: het Russische nationalisme, het door het Midden-Oosten geïnspireerde terrorisme, of, nog dichterbij, het extreem-rechtse of extreem-linkse populisme (die beginnen steeds meer op elkaar te lijken) dat ons van binnenuit bedreigt? Hoe kunnen we voorkomen dat we de dreiging onderschatten, dat we worden verrast, zoals dat het geval was bij de onverhoedse, spectaculaire opkomst van IS? Hoe moeten we overreactie vermijden en datgene behouden wat ons uiteindelijk onderscheidt en overwicht geeft, dat wil zeggen het feit dat we deel uitmaken van een democratische rechtsstaat? Zeker, Robert Badinter heeft alle reden om ons krachtig terecht te wijzen: ‘De rechtstaat is geen staat van zwakheid.’ Als we niet alles doen om onszelf te beschermen, leveren we onszelf uit aan fascistisch geïnspireerde vormen van populisme. Maar de Islamitische Staat graaft een kuil voor ons, waarin hij ons maar al te graag wil zien vallen, om zo een echte botsing van beschavingen tussen de islam en het Westen te laten ontstaan, waarbij er dan sprake is van een soort interne vijfde colonne in de vorm van immigranten en immigrantenkinderen. En hoe voorkomen we, ten slotte, dat we het gevaar overschatten, door ons bewust te blijven van de intrinsieke zwakte van de lieden die ons bedreigen? Het zijn immers geen papieren tijgers, maar ook geen onoverwinnelijke monsters. Voor hen geldt: ‘vernietigen is bestaan’ – of het nu gaat om de prechristelijke en dus pre-islamitische beelden van het archeologisch museum van Mosoel in Irak (ook al waren dat in veel gevallen eenvoudige gipsen kopieën) of om mensen die op gruwelijke wijze worden geëxecuteerd. Maar die explosie van barbarij verraadt ook hun zwakte. Weerstand bieden aan de angst die ze ons inboezemen is voor ons een kwestie van luciditeit, van wilskracht, van veerkracht ook. In het hart van de islam woedt er een oorlog tussen gematigden en extremisten, maar er woedt ook een oorlog tussen de radicale islam en de westerse wereld, en dan Europa in het bijzonder, dat door de jihadisten wordt beschouwd als de zwakke schakel van het Westen. De jihadisten willen ons in de val laten lopen door ons te dwingen om alle moslims, zonder onderscheid, op dezelfde manier te verwerpen en te veroordelen, alsof islam en fundamentalisme onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn – alsof het begrip gematigde islam zelf een utopie is, die haar gevaar vooral ontleent aan het feit dat ze een innerlijke tegenspraak vormt.