Justine Picardie

Miss Dior

Ze zat bij het verzet,

overleefde Ravensbrück en groeide uit

tot de muze van het iconische modehuis

Vertaald door Ineke Lenting

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel Miss Dior. A Story of Courage and Couture. Faber & Faber

Limited, Londen

© Justine Picardie 2021

© Nederlandse vertaling Ineke Lenting / Uitgeverij Nieuw Amsterdam 2022

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Flammarion / Guillaume Jamet

Omslagbewerking Studio Jan de Boer

Omslagbeeld Lillian Bassman © The Estate of Lillian Bassman

Foto auteur © Oliver Holms

Frontispice illustraties:

Blz. 1: Tekening van René Gruau voor ‘Miss Dior’

Blz. 2: Lillian Bassman, Black – with one white glove, Barbara Mullen, dress by

Christian Dior, 1950

Blz. 6: Miss Dior vintage fles, 1950

Blz. 8: Lithografie van René Gruau

NUR 320

ISBN 978 90 468 2594 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2593 8

Voor Philip, mijn man

‘Vier jaar lang werkten we, speurden we als alchemisten op zoek

naar de steen der wijzen. En toen werd Miss Dior geboren…

Want voordat een parfum “pakt”, moet het eerst heel lang gekoesterd

worden in het hart van zijn makers.’

CHRISTIAN DIOR

Inhoud

In de rozentuin

Het doolhof in de tuin

Door de spiegel

Schaduwland

Rue Royale

Rue de la Pompe

De duisternis valt

De afgrond

De onderwereld

De thuiskomst

Palais de Glace

Magisch denken

De New Look

Uit de as herrezen

Het bloemenmeisje

Voet bij stuk

La Colle Noire

Geen roos zonder doorn

Dankwoord

Over de bronnen

Literatuur

Illustratieverantwoording

Register

In de rozentuin

Catherine Dior in haar tuin in de Provence.

Dit is het verhaal over een geest die op een zonovergoten zondagochtend vroeg in de zomer mijn leven binnenwandelde en me niet meer losliet, hoe graag ik soms ook van haar bevrijd wilde zijn. Ze heet Catherine Dior, en ze verscheen toen ik door de tuin van La Colle Noire slenterde, het stijlvolle chateau van haar broer Christian in de landelijke heuvels van de Provence, een plek die ze vaak bezocht en een huis waar ze een tijdlang woonde, na zijn plotselinge dood in 1957 als gevolg van een hartaanval, toen hij tweeënvijftig was.

Catherine was twaalf jaar jonger dan Christian, die in 1905 werd geboren als tweede zoon in een welgesteld gezin; zij was de jongste van vijf kinderen en werd geboren in 1917, vlak voor hun oudste broer, Raymond, dienst nam in het Franse leger, tijdens de Eerste Wereldoorlog. Maar op die betoverende dag bij La Colle Noire was oorlog wel het laatste waaraan ik dacht. Ik was in de ban van de verfijnde schoonheid van het huis, dat Christian Dior had gekocht en gerestaureerd met de opbrengst van het succesvolle modemerk dat hij in 1946 had gelanceerd.

Zijn debuutcollectie, die op 12 februari 1947 in Parijs werd gepresenteerd, kreeg de naam New Look, bedacht door Carmel Snow, de hoofdredactrice van Harper’s Bazaar (zelf heb ik die functie ook mogen bekleden). Ondanks de naam was het al evenzeer een nostalgische herinterpretatie van de belle époque, de gouden jaren vóór de Eerste Wereldoorlog. Dat was het tijdperk van Christians vroege jeugd, toen hij opgroeide in de beschutte omgeving van het familieverblijf van de Diors in Granville, aan de Normandische kust. Zijn moeder, Madeleine, kleedde zich in de romantische, klokkende japonnen uit die periode, die de inspiratie vormden voor Diors ruisende wijde rokken en het golvende zandlopersilhouet, waarvoor de taille in een korset werd gesnoerd en de buste opgevuld. Maar even belangrijk voor Diors concept van ‘vrouwen als bloemen’, dat ontstond in zijn modeatelier in Parijs, was zijn moeders liefde voor tuinieren. Madeleine had haar passie – die ze doorgaf aan Christian en Catherine – uitgeleefd in de uitgestrekte tuin die ze als een wonder van hoop en verlangen in Granville had aangelegd, op een rotsformatie zo’n honderd meter boven de kolkende zee.

Haar man, Maurice Dior, had het kunstmestbedrijf van de familie geërfd, en op dagen dat de wind verkeerd stond, waaide de stank van de fabriek over het stadje, hoewel zelden helemaal tot aan Les Rhumbs. Ondanks alle onfrisse associaties leverde het guanobedrijf de middelen voor Madeleines magische creatie boven op die kale rots: tere bloembedden, beschermd tegen de zilte stormwind door geharde coniferen en, het allerbelangrijkste: de rozen die nog steeds het middelpunt van de tuin vormen.

Ook nu bloeien er rozen rond La Colle Noire: ze tuimelen over pergola’s, klimmen tegen de buitenmuren op en tikken met hun ranken zachtjes tegen de ramen; binnen zijn ze al even uitbundig aanwezig op het bloembehang en het met chintz beklede meubilair. En voorbij de terrassen en borders met vaste planten is een weide met wel duizend rozenstruiken, waarvan de bloemen nog steeds geoogst worden voor de productie van een onmisbaar ingrediënt voor Christian Diors parfums (net zoals toen het veld beplant werd volgens zijn oorspronkelijke aanwijzingen). Het eerste parfum, dat hem het meest na aan het hart lag, werd tegelijk met de New Look-collectie gelanceerd en was genoemd naar zijn geliefde zus Catherine: Miss Dior.

Catherine leefde nog vijftig jaar na de dood van haar broer, en stierf in juni 2008, niet ver van La Colle Noire, in haar huis in het naburige dorp Callian. Daar kweekte ook zij rozen, zowel voor haar eigen plezier als om ze te laten destilleren tot een essence voor Diors parfummakers in het nabijgelegen Grasse. Ze was zijn leven lang een trouwe, liefhebbende zus voor Dior geweest, en dat bleef ze ook na zijn dood, toen ze op talloze manieren zijn nalatenschap eerde, bijvoorbeeld door haar blijvende steun aan het Christian Dior Museum, dat uiteindelijk werd gevestigd in Granville.

Maar hoewel Christian een van de beroemdste Franse onderdanen ter wereld werd, met een naam al even gevierd als die van Charles de Gaulle, is het opmerkelijke verhaal van Catherine Dior nooit volledig uitgezocht. Het weinige wat ik over haar leven wist, had ik opgediept uit het Diorarchief, voorafgaand aan mijn eerste bezoek aan La Colle Noire: aan het einde van de jaren dertig had ze samen met Christian in Parijs gewoond, en tijdens de oorlog verbleven ze op een boerderijtje aan de rand van Callian, waar ze groente verbouwden en rozen en jasmijn kweekten. Toen sloot ze zich aan bij het Franse verzet, werd gevangengenomen door de Gestapo en vervolgens gedeporteerd naar Ravensbrück, een Duits concentratiekamp voor vrouwen.

Op deze zondagochtend kwam Vincent Leret, een van de archivarissen van Dior, naar La Colle Noire om te praten over een nieuwe biografie van Christian Dior die ik eventueel zou gaan schrijven. Ik merkte dat ik hem steeds meer vragen ging stellen over de mysterieuze Catherine, die blijkbaar zelden had verteld over haar betrokkenheid bij het verzet of over haar tijd in Duitsland. Vincent had Catherine gekend – voor hij werd aangesteld bij het Dior-archief in Parijs had hij voor het museum in Granville gewerkt – en ze wisselden brieven uit als hij vragen had over haar broer die zij kon beantwoorden. Maar ze liet nooit iets los over haar oorlogservaringen, en hij zei dat het onbeleefd zou zijn geweest om bij haar op meer informatie aan te dringen. Van de andere schrijvers die ooit het leven van Christian Dior hadden vastgelegd, waren maar weinigen echt geïnteresseerd geweest in Catherine en zelfs van haar deportatie naar Ravensbrück waren niet veel mensen op de hoogte. Het was alsof de hermetische wereld van de haute couture geen belangstelling had voor een vrouw zoals Catherine Dior, of voor het leed dat ze had doorstaan, zelfs niet voor de vraag of haar ervaringen hadden bijgedragen aan haar broers legendarische visie op mode en vrouwelijkheid.

Ik maakte wat aantekeningen en liep toen naar het rozenveld, waar vlinders om de bloemblaadjes dansten, begeleid door een koor van vogels en bijen. Het was allemaal zo vredig, gestreeld door het zachte zonlicht, maar toen ik daar stond, speet het me met heel mijn hart dat ik Catherine nooit had ontmoet vóór haar dood, tien jaar eerder. En op dat moment werd het zaadje in me geplant, voelde ik een verlangen dat grensde aan obsessie – aan bezetenheid zelfs – om het verhaal te vertellen van deze stille vrouw en haar onbekende lotgenotes, die op de een of andere manier Ravensbrück hadden overleefd en naar Frankrijk waren teruggekeerd, maar naar een Frankrijk waar veel van hun landgenoten de oorlogsjaren het liefst simpelweg vergaten en de schande van de collaboratie negeerden.

Catherine Dior op dertigjarige leeftijd, 1947.

Ik hoorde Catherines stem niet, de blauwe hemel opende zich niet. Maar de geur van de rozen leek een vraag te bevatten: was het voorstelbaar dat zo veel schoonheid was verrezen uit de as van de Tweede Wereldoorlog? En als dat het geval was, wat voor boodschap zou Catherine Dior vandaag nog voor ons hebben gehad, al sprak ze geen woord meer?

Het doolhof in de tuin

Het gezin Dior in hun tuin, ca. 1920. Catherine zit in het midden, tussen haar ouders. Achter hen, van links naar rechts: Christian, Jacqueline, Bernard en Raymond.

Een zachte regen valt op de midzomerrozen die bloeien in de tuin van Les Rhumbs, en een opkomende zeemist versluiert de krachtige lijnen van het huis. Deze ruime, laatnegentiende-eeuwse villa, die zich hoog boven het Normandische stadje Granville verheft en uitkijkt over het Kanaal, is het huis waar Christian Dior zijn kindertijd doorbracht. Vandaar de beslissing er een museum van te maken dat zijn nalatenschap koestert, en de omringende, door zijn moeder aangelegde tuin in een park te veranderen dat is opengesteld voor publiek. Het is deze ochtend verrassend stil op het terrein, misschien vanwege het vochtige weer, hoewel het museum tientallen bezoekers telt, die zijn gekomen voor een nieuwe tentoonstelling, gewijd aan prinses Gracia van Monaco, met kleren die Christian Dior voor haar ontwierp.

Ik heb zojuist een rondleiding gehad door de tentoonstelling, waarvan elk onderdeel is opgesteld in een aparte kamer van het huis, dat in de eerste decennia van de twintigste eeuw werd bewoond door de familie Dior, en onwillekeurig krijg ik het vreemde gevoel dat de tijd vervaagt. Want terwijl ik de ensembles van prinses Gracia uit de jaren vijftig bewonder en haar telkens in filmloops langs zie schrijden in dezelfde couturejaponnen die nu levenloos in vitrines worden bewaard, speur ik ook naar tekenen die naar Catherine Dior verwijzen, wellicht verscholen in het weefsel van het gebouw. Op de videoschermen loopt de dode prinses door haar paleis in Monaco en gebaart naar haar verloren leven, als in een sinister sprookje. Maar ik wil me niet laten afleiden door deze geestverschijning, net zomin als door haar zijden relikwieën.

Eigenlijk hoop ik een vroeger tijdperk te ontdekken, toen Catherine kind was. Maar ze lijkt afwezig, zelfs in het slaapkamertje dat ooit van haar is geweest en waar in een korte tekst uitleg wordt gegeven over haar rol in het verhaal van Christian Dior: Catherine was Christians lievelingszus, en toen hij in 1947 zijn eerste parfum lanceerde, noemde hij het Miss Dior, naar haar, en beschreef het als ‘het aroma van de liefde’. Het lijkt me dus passend om op mijn uitstapje naar Granville dezelfde geur te dragen. In de specialistische terminologie van de parfumerie hoort de oorspronkelijke formule thuis in de geurfamilie ‘groene chypre’, die complexe noten zoals galbanum (een harssoort met een kenmerkende geur), bergamot, patchoeli en eikenmos combineert met de warmte van jasmijn en roos in het bloemige hart. En nu ik in Catherines oude slaapkamer sta, word ik me heel even bewust van deze onmiskenbare geur, niet op mijn eigen huid, maar afkomstig uit een andere, onzichtbare bron… misschien uit de enorme parfumfles die prinses Gracia van Christian Dior kreeg en die nu te zien is in een naburige zaal?

Geen van de kamers in Les Rhumbs is gemeubileerd. In plaats daarvan staan er langs de muren museumkasten opgesteld met daarin voorwerpen, tekeningen en foto’s, die voor deze gelegenheid hoofdzakelijk betrekking hebben op de garderobe van prinses Gracia. Maar ondanks het aangrijpende van deze objecten – vooral van het beeld van een jeugdige Grace Kelly in een etherische witte Dior-jurk op een bal ter gelegenheid van haar verloving met prins Rainier in 1956, zich niet bewust van het feit dat ze niet oud zou worden – blijft Les Rhumbs een monument uit een verder verleden. Want dit is de plek waar Maurice en Madeleine Dior aan het begin van de twintigste eeuw naartoe verhuisden en waar ze hun vijf kinderen grootbrachten. Ze waren getrouwd in 1898, toen Madeleine een beeldschoon meisje van negentien was. Maurice Dior was op zijn zesentwintigste al een ambitieuze jongeman, vastbesloten om de kunstmestfabriek die zijn grootvader in 1832 had opgericht uit te breiden. In 1905 stonden Maurice en zijn neef Lucien samen aan het hoofd van het bloeiende bedrijf, waarvan het groeiende succes werd weerspiegeld in hun sociale positie. Lucien Dior zou politicus worden en bleef parlementslid tot zijn dood in 1932, terwijl tussen zijn vrouw Charlotte en Madeleine een rivaliteit ontstond die kennelijk het gevolg was van hun streven om de meest modieus geklede chatelaine van het rijkste huis te worden.

Ik heb mijn beduimelde paperback van Christian Diors memoires meegenomen, met zijn levendige herinneringen aan Les Rhumbs, en de buitenkant is nog net zoals hij die beschreef: ‘Zeer zachtroze ruw pleisterwerk, gemengd met grijs grind… deze twee tinten zijn mijn favoriete couturekleuren gebleven.’ Maar de door hem zo gedetailleerd beschreven, met zorg ingerichte interieurs zijn er niet meer: verdwenen zijn de porseleinen herderinnetjes, de glazen bonbonschaaltjes en alle andere snuisterijen die Christian zich zo scherp herinnerde. Ik heb zijn autobiografie talloze malen gelezen en herlezen, maar vreemd genoeg besef ik nu pas dat hij zijn broers en zussen niet bij naam noemt. Hij verwijst slechts naar één broer – en ook nog zeer terloops – en naar zijn geliefde Catherine. Het is alsof Raymond en Jacqueline nooit hebben bestaan. Maar hier, in de entreehal van het museum, zijn de broers en zussen verenigd op een familiefoto: Raymond, de oudste, geboren op 27 oktober 1899, dan Christian, die werd geboren op 21 januari 1905 (het jaar waarin zijn vader Les Rhumbs kocht), gevolgd door Jacqueline op 20 juni 1908, Bernard op 27 oktober 1910 en zeven jaar later de baby van het gezin, Catherine, op 2 augustus 1917.

Les Rhumbs is spectaculair gelegen en verrijst trots op een granieten landtong, met een schitterend uitzicht over de baai. Het werd gebouwd door een reder, en de naam komt van een nautische term die verwijst naar de streken op het kompas, vanouds bekend als de ‘windroos’, die weer als symbool terugkomt in de originele mozaïekvloer in de villa. Vandaag is de lucht zachtgrijs – Dior-grijs – en de zee vervloeit met de horizon. Na mijn rondleiding door de tentoonstelling mag ik de rest van de dag schrijvend in de tuin doorbrengen, in wat ooit het speelhuis van de kinderen Dior was. Het staat op enige afstand van het huis, verscholen aan het einde van een pad, uit het zicht van voorbijgangers, maar als je binnen bent is het uitzicht onverwacht adembenemend. De kamer heeft aan twee kanten glas en het lijkt alsof het huisje boven op een steile helling is gebouwd, met zicht op de puntige rotsen eronder. Het is eb, de zandbanken zijn drooggevallen, het strand is verlaten, meeuwen vliegen over, en boven de golven klinken hun weemoedige kreten.

Hoe zal een dergelijk uitzicht de hoop en dromen van de kinderen Dior hebben gevormd? Dat hield Christian Dior duidelijk bezig toen hij in 1956, een jaar voor zijn plotselinge dood, zijn memoires schreef. ‘Ons huis in Granville,’ zo merkte hij op, ‘was net als alle Anglo-Normandische gebouwen uit het einde van de vorige eeuw absoluut afzichtelijk. Toch kijk ik er zowel met tederheid als verbazing op terug. In zeker opzicht is mijn hele levenswijze beïnvloed door de bouwstijl en de omgeving.’

Christians vroegste herinneringen gaan terug naar Les Rhumbs, dat de hoofdwoning van het gezin bleef, hoewel ze soms ook in Parijs verbleven. In 1911 kocht Maurice Dior een appartement in het luxueuze zestiende arrondissement van de stad, maar tijdens de Eerste Wereldoorlog woonden ze uitsluitend in Granville, om in 1919 naar Parijs terug te keren, naar een groter appartement, aan de Rue Louis-David, in hetzelfde district, waar Christian als tiener het naburige Lycée Gerson bezocht. Ondertussen kreeg Catherine thuisonderwijs van een gouvernante, en in Granville bezocht ze een meisjesschool. Het Dior-archief bevat verscheidene ontroerende foto’s waarop ze als kind op het strand speelt. In elk geval was haar band met Les Rhumbs zo sterk dat ze het initiatief om er een museum van te maken steunde; in 1997 woonde ze de openingsplechtigheid bij en van 1999 tot aan haar dood was ze erevoorzitter. Dankzij haar herinneringen aan het verleden kon het oorspronkelijke ontwerp van de tuin zo nauwkeurig mogelijk hersteld worden en werd de smeedijzeren serre aan de voorkant van de villa weer gevuld met een keur aan palmen en varens, net als toen haar moeder er de scepter zwaaide. Catherine hield schriftelijk contact met de conservatoren en gaf bondige antwoorden op hun vragen over de beplanting van de tuin, die ze zich herinnerde als ‘een weelderig groen fort’, beschermd tegen de wind door een wal van bomen en ondersteund door grote hopen aarde, die was overgebracht naar de rotsachtige landtong waarop het huis was gebouwd. Haar broer Christian, zo herinnerde ze zich, had kamperfoelie en blauweregen langs een witte houten pergola geleid, en ze keken altijd samen naar de goudvissen die onder de waterlelies in de vijver zwommen. Hun moeder werd door Catherine beschreven als ‘een uitzonderlijke botaniste’, met een diepgaande kennis van het klimaat en de grond van Granville. En al was Madeleine Dior streng voor haar kinderen, Catherine vermeldde in een korte maar intrigerende opmerking hoe haar moeder ‘een oogje dichtkneep’ en hun toestond twee bloembedden aan te leggen, het ene in de vorm van een tijger, het andere in de vorm van een vlinder.

Ook Christians nagelaten geschriften geven een indruk van de emotionele weerklank en de krachtige invloed van het landschap. Over de jonge bomen die werden geplant schreef hij in zijn memoires: ‘Net als ik groeiden ze tegen de wind en de getijden op. Dat is geen stijlfiguur, want de tuin bevond zich recht boven de zee, die je tussen het traliewerk door kon zien, en lag open naar de onstuimigheid van het weer, als een voorspelling van de beroering in mijn eigen leven… de muren die de tuin omsloten, waren al net zomin als de voorzorgsmaatregelen die mijn kindertijd omgaven voldoende om ons tegen stormen te beschermen.’

Want dit is een huis gebouwd aan de uiterste rand van Frankrijk, waar het land wijkt voor de zee. Het oorspronkelijke ijzeren hekwerk en de stenen muren omsluiten de tuin nog steeds, hoewel ze niet hoog genoeg zijn om de aangrenzende begraafplaats aan het oog te onttrekken. Ondanks alle burgerfatsoen dat het huis uitstraalt en de zorg die is besteed aan de planning en het onderhoud van de tuin zijn de zee en de lucht zo oneindig dat elke menselijke poging om stabiliteit te scheppen roekeloos lijkt. Toch hadden de Diors generatieslang een voorspoedig leven geleid in Granville. Hun rijkdom was te danken aan het bedrijf van Christians overgrootvader, die guano uit Zuid-Amerika naar Frankrijk importeerde, als ruwe grondstof voor de kunstmestindustrie. ‘L’engrais Dior, c’est or!’ volgens de reclame van het bedrijf (‘Dior-kunstmest is goud’). Maar zelf verklaarde Christian dat hij ontzet was geweest tijdens zijn schaarse bezoeken aan de stinkende fabriek van zijn familie. ‘Daar bewaar ik vreselijke herinneringen aan,’ schreef hij in zijn memoires. Hij hield er een ‘afschuw van machines’ aan over en het ‘stellige voornemen’ om nooit in zo’n onaangename omgeving te gaan werken.

Net als zijn zusje Catherine bleef hij liever thuis om hun moeder in de tuin te helpen, ver van de onwelriekende Dior-fabrieken. Christian leerde zelfs de namen en beschrijvingen van de bloemen in de geïllustreerde zaadcatalogi die op Les Rhumbs werden bezorgd, terwijl Madeleine Dior haar liefde voor rozen doorgaf aan haar jongste kind, Catherine, die haar leven wijdde aan het kweken en verzorgen van de bloemen. Als de kinderen Dior hun ouders als afstandelijke, autoritaire figuren beschouwden – zoals wordt gesuggereerd door Marie-France Pochna, Christians biografe, die opmerkt dat ze opgroeiden in een tijdperk ‘waarin openlijke blijken van affectie zouden leiden tot slappe karakters en waarin strengheid de norm was’ – is het niet ondenkbaar dat de weg naar hun moeders hart via haar geliefde tuin voerde.

Behalve in de tuin voelde Christian zich het veiligst in de linnenkamer, waar ‘de dienstmeisjes en naaisters… me sprookjes vertelden over duivels… Het schemerde, de avond viel en dan hing ik daar rond… keek ik geboeid naar de vrouwen die rond de olielamp ijverig zaten te naaien… Aan die tijd heb ik een nostalgische liefde voor stormachtige avonden overgehouden, voor misthoorns, voor het luiden van de kerkhofbel, en zelfs voor de Normandische miezerregen waarin mijn kindertijd zich afspeelde.’

Het waren de schimmen van duivels en van de doden die op afstand werden gehouden in de gouden dagen van de belle époque, toen de dreiging van oorlog of financiële rampspoed Les Rhumbs nog niet had bereikt. Maar hoe zat het met Catherine, die werd geboren tijdens de Eerste Wereldoorlog? Op haar geboorteakte luidt haar naam Ginette Marie Catherine Dior. Volgens de familieoverlevering was het haar broer Bernard die haar toen ze nog een baby was als eerste Catherine noemde in plaats van Ginette. Foto’s die op Les Rhumbs zijn genomen, tonen een ernstig klein meisje, gekleed in gesteven wit katoen en kant. Haar ouders kijken streng en wat afstandelijk, terwijl Christian, die achter hen staat, vriendelijker lijkt.

Ik sluit mijn ogen en zoek Catherine, probeer me haar voor te stellen als klein meisje in de tuin, net buiten dit kamertje, waar ze verstoppertje speelt. Pak me dan als je kan, fluistert het denkbeeldige kind, maar dan is haar stem verdwenen en hoor ik alleen nog de wind door de schoorsteen murmelen, zuchten in de lege open haard naast me.

Door de ramen zie ik in de verte twee kleine figuurtjes over het strand lopen, een volwassene en een kind; als het harder gaat regenen, verdwijnen ze uit beeld. De grijze zeemist verdicht zich, het daglicht lijkt op te lossen in de nevel, het glas van de ramen in de speelkamer wordt donkerder en de wind zwelt aan. Ik voel een sprankje begrip voor Christian en Catherine, die weliswaar gehecht waren aan Les Rhumbs maar er niet naar terugkeerden, ook niet toen ze er als volwassenen de middelen voor hadden. Want dit is een plek waar reizen beginnen, een startpunt dat nooit helemaal vergeten kan worden, waar de rusteloze golven en de zeevogels hoog in de lucht voortdurend herinneren aan wat zich wellicht voorbij het huis op de landtong bevindt.

Er is iets met dat uitzicht over de weerbarstige granieten klippen en rotsen wat wel eens de strengheid zou kunnen weerspiegelen die Catherine aan haar moeder toeschreef. Zoals ze in 1993 zei in een zeldzaam interview met Marie-France Pochna was Madeleine Dior voorstander van een harde aanpak: ‘Mijn moeder was streng voor de jongens, maar nog strenger voor de meisjes.’ Toch is een dergelijke moederlijke hardheid niet voldoende om het karakter van Catherine te verklaren of om de mysterieuze sfeer van deze op steen aangelegde tuin te begrijpen. Dus besluit ik de regen te trotseren en de behaaglijke kamer te verlaten voor een kort uitstapje. De straffe zeebries is koud, geselt de rozen, waarvan de gekneusde, tere blaadjes als confetti na een huwelijksinzegening op de vochtige aarde vallen.

Iets verderop aan het pad stuit ik op een doolhof van ligusterhagen, en ik herinner me dat een van de conservatoren van het Dior-archief me vertelde dat Catherine op hoge leeftijd het hem had beschreven als een belangrijk onderdeel van de tuin uit haar kindertijd. Ik ben lang genoeg om over de hagen heen te kunnen kijken, maar een klein meisje dat door dit groene labyrint rende, zou het heel goed moeten kennen om de uitgang te kunnen vinden. Ik weet zelf de weg, klinkt het fluisterend in mijn oor, maar ik weet niet of het mijn eigen stem is of de herinnering aan de stem van mijn gestorven zusje, toen we samen speelden in de geheime tuinen van onze eigen kindertijd.

Fotoalbum familie Dior. Met de klok mee vanaf linksboven: Catherine op het strand bij Granville;
Catherine en vriendinnen; Catherine; Catherine en Bernard; Catherine, 1920; de kinderen Dior.

Fotoalbum familie Dior. Met de klok mee vanaf linksboven: Raymond;
Christian, Bernard en Jacqueline met hun gouvernante Marthe Lefebvre, 1916; Jacqueline, Christian en Raymond; Madeleine Dior; Catherine; Christian.

Fotoalbum familie Dior. Met de klok mee vanaf linksboven: de tuin op de rots van
Les Rhumbs; Madeleine en Maurice Dior; Les Rhumbs; Madeleines moeder, Marie-Juliette Surosne; Christian (links) en Raymond in de tuin; Catherine.

Fotoalbum familie Dior. Met de klok mee vanaf linksboven: Christian op Raymonds huwelijk, 1925; Raymond en zijn bruid; Maurice en Madeleine Dior op het huwelijk; Madeleine Dior; Les Rhumbs.

Als de geest van Catherine zich inderdaad hier bevindt, is ze niet genegen iets tegen me te zeggen, in dit privédomein van haar. De speelkamer is doorgaans gesloten voor publiek, maar vandaag is hij bij wijze van gunst speciaal voor mij opengesteld. Waarom zou een volwassene eigenlijk in haar eentje in een speelkamer zitten? Ik kan me niet voorstellen dat Madeleine Dior dit zou goedkeuren, of dat ze speelsheid zou aanmoedigen. Zoals Christian optekende in zijn memoires: ‘Mijn vroege kinderjaren waren die van een zeer braaf, uiterst welopgevoed jongetje, onder het toeziend oog van waakzame Fräuleins, en schijnbaar totaal niet in staat om zich in het gedruis van het gewone leven te mengen.’

Terwijl ik zijn woorden teruglees in mijn beduimelde exemplaar valt me voor het eerst de verwijzing naar Duitse gouvernantes op, en ik vraag me af wat er van hen werd tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het antwoord komt een paar pagina’s later: ‘De uitbraak van de oorlog overviel ons in Granville… Aanvankelijk weigerde onze Fräulein om te vertrekken, want zoals iedereen dacht ze dat een dergelijke ramp onmogelijk was. Ze maakte volledig deel uit van het gezin, maar toen de oorlog uitbrak, verklaarde ze tot onze verbijstering dat ze indien nodig bereid was om de Franse soldaten neer te knallen…’ Als gevolg hiervan trad in 1915 een vijfentwintigjarige Franse gouvernante, Marthe Lefebvre (die algauw liefdevol ‘Ma’ werd genoemd), bij de Diors in dienst, om de rest van haar leven bij hen te blijven.

Lang nadat Christian de verrukkingen van de hoofdstad had ontdekt, bleef hij gehecht aan het familiehuis in Granville en aan het terrein waar hij als jongetje zo veel tijd had doorgebracht. In 1925, toen hij eigenlijk in Parijs hard had moeten werken voor zijn studie politieke wetenschappen, want hij had van zijn ouders geen architectuur mogen studeren, vond Christian toch tijd om een nieuw element voor de tuin van Les Rhumbs te ontwerpen, waarin een gebogen latwerk vol klimrozen een vijver met een kleine fontein omgaf.

Het heeft iets overmoedigs, als je de uitgestrektheid van de zee aan de andere kant van het hek beschouwt, maar er zijn foto’s van Christian naast zijn watertuin. Zijn gezichtsuitdrukking is ondoorgrondelijk; net als zijn jongere zus kon hij de wereld met raadselachtige blik gadeslaan. Maar de rozen die nog steeds bloeien op de plek waar hij ooit stond – en die dankzij Catherines aanwijzingen hier opnieuw werden geplant – zijn onweerstaanbaar mooi, en elke nieuwe knop die zich opent, onthult zijn eigen onberoerde volmaaktheid. Ondanks de zilte winden en de stortregens lijken deze rozen te zijn gekweekt om onder de meest barre omstandigheden te overleven.

Het is vloed en de zee wordt steeds luider. Als ik iets van dit bezoek had verwacht, dan was het een gevoel van vrede. In plaats daarvan ben ik me bewust van iets onbehaaglijkers, van een groeiend angstig voorgevoel. Misschien is het misplaatst om naar rust te zoeken op zo’n sinistere plek – waar de sluier tussen de levenden en de doden transparant is, waar geesten zich niet laten opsluiten in de glazen kasten met hun oude kleren, waar hun gefluister over de golven wordt meegedragen. Per slot van rekening was het gezin Dior hier niet voor eeuwig veilig, en evenmin bleef de rijkdom ongeschonden die hen als een bastion beschermde. Verdriet, waanzin, dood en tegenspoed bleven niet op afstand, en de lange schaduw geworpen door de Eerste Wereldoorlog bereikte ook Granville, net als de rest van Frankrijk. Ruwweg een derde van de mannelijke bevolking van Frankrijk tussen de achttien en de zevenentwintig kwam om in de oorlog. Raymond Dior, die zich in oktober 1917, kort na zijn achttiende verjaardag, vrijwillig bij het leger had aangemeld, was de enige van zijn peloton die niet sneuvelde. En net als zo veel andere overlevenden bleef hij er lang na de wapenstilstand psychologisch onder lijden. Wat door de Britten ‘shellshock’ werd genoemd, werd door de Fransen wellicht wat bloemrijker aangeduid met crise de tristesse sombre (een aanval van duistere smart). In de woorden van een van de hoogste bevelhebbers van het leger, maarschalk Philippe Pétain, keerden jonge soldaten terug van het front met een gezicht dat ‘verstard leek door een visioen vol verschrikking, verraadden hun loop en hun houding totale neerslachtigheid, en gingen ze gebukt onder de last van gruwelijke herinneringen…’ In het voorjaar van 1918 vertelde zijn Britse tegenhanger, veldmaarschalk Sir Douglas Haig, dat Pétain zelf ‘een vreselijke blik in zijn ogen had. Hij wekte de indruk van een panische commandant die de moed was verloren.’

Raymond Dior, die in een artillerieregiment aan het front vocht, onderging maandenlang hevige bombardementen en explosies van giftig mosterdgas. In de naoorlogse jaren vond hij het moeilijk om zich weer aan het burgerleven aan te passen. Hij trouwde en werkte enige tijd in het bedrijf van zijn vader, zoals van hem werd verwacht, maar hij raakte van tijd tot tijd vervreemd van zijn familie, ook van zijn broers en zussen. Hij wilde graag schrijver worden en uitte zijn woede in boze verhandelingen waarin hij het kwaad van het kapitalisme hekelde, maar zijn razernij werd afgewisseld door wanhoop en minstens één zelfmoordpoging.

Van links naar rechts: Bernard, Maurice, Jacqueline,
Catherine (bij Christian op schoot) en Madeleine Dior.

Bernard.