HET VERSCHOLEN DORP

Nieuw Amsterdam

Deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten te Amsterdam (www.fondsbjp.nl)

© Jeroen Thijssen 2005, 2019

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © G. Lanting

Foto auteur © Keke Keukelaar

NUR 320

ISBN 978 90 468 1596 9

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met ISBN 978 90 468 2588 4

Onverwacht bezoek

Het is een warme dag geweest, zoals veel dagen van augustus 1944 dat waren. Tussen de bomen van vier bosvakken achter Vierhouten is de warmte blijven hangen. Het laatste licht strijkt over de hutjes en de huisjes die in het jonge opschot van dennen zijn verborgen. De bewoners komen tevoorschijn, blij dat de avond valt en hun normale leven weer kan beginnen. Het zijn onderduikers, meest Joden, rond de tachtig in getal. Overdag zijn ze zo veel mogelijk binnen gebleven, in hun hutten en keetjes, zo gecamoufleerd dat ze op tien meter afstand onzichtbaar zijn. Overdag is het leven saai. Maar nu is het avond. Ze komen tevoorschijn en verzamelen zich rond de pomp, emmer aan de arm, om water te halen voor de nacht en de volgende dag, want dan zullen zij weer binnen moeten blijven. Meer nog dan water hebben zij behoefte aan een praatje met andere bewoners, die in een bosvak verderop ook de hele dag binnen hebben gezeten. De gang naar de pomp is het enige uitje in het eentonige onderduikleven. Ook op deze zwoele avond is het weer druk rond de pomp. Gelach en gezang stijgen op uit de Amhut, waar jonge onderduikers en Amerikaanse piloten de veiligheidsregels aan hun laars lappen.

Dan klinkt geritsel tussen de bomen, uit de richting van de brandgang. Alle aanwezigen verstijven. Deze mensen, al minstens twee jaar op de vlucht, weten dat de vijand van daar zal komen, dat ieder onverwacht geluid de vijand kan zijn. Het geritsel komt naderbij, takken bewegen en een man steekt zijn hoofd uit de wand van jonge dennen. Het is Andries Lenstra, verzetsman, een vertrouwd gezicht in het Dorp. De onderduikers ontspannen. Dan klinkt er weer geritsel. Een tweede hoofd duikt op, een blond hoofd dat verbaasd in de rondte kijkt. Hij stapt uit de takken tevoorschijn. Een diepe stilte daalt neer op de open plek. Alle Joden staren naar de nieuwkomer, hun ogen groot in opperste verbazing. Het is een Duitser. Hij heeft zijn grauwe uniform nog aan, hakenkruisen en adelaartjes prijken op zijn revers. De Duitser staart terug, ongemakkelijk en nieuwsgierig tegelijk.

De stilte duurt lang. Dan schraapt Lenstra zijn keel. ‘Dit is Peter,’ zegt hij. ‘Hij komt hier wonen.’

Advocaat van goede zaken

Het ontstaan van het Verscholen Dorp is niet precies te dateren. Ergens begin 1943, in een winterse maart vol sneeuw en vorst, huurt een Amsterdamse advocaat het voorste deel van een boerderij in de Soerelse bossen. Achterin woont de familie Karsten.

Het huis is eigendom van Staatsbosbeheer en ligt wat achteraf aan een door beuken omzoomde zandweg, de Pas-Opweg genoemd. Langs deze bosweg ligt nog een tweetal woningen, op enkele honderden meters van elkaar. Verderop ligt de Middenhoeve, waar Gerrit Mazier woont. Als vele andere boeren verhuurt Mazier het voorhuis in de zomer aan toeristen. Ten slotte is er huize Pas-Op, bewoond door de familie Vos, de laatste van het rijtje.

Over de naam van de weg doen meerdere verklaringen de ronde. Sommigen zeggen dat struikrovers zich in de zeventiende eeuw schuilhielden in het gebied; anderen beweren dat een Pasop een historische verwijzing is naar een paasheuvel waar in heidense tijden met Pasen een vuur werd aangestoken.

Hoe toepasselijk ook, de naam heeft niets te maken met de illegale activiteiten die er in de oorlog plaatsvinden.

Wat moet een Amsterdamse advocaat met zo’n pand? Vooral deze advocaat, die toch niet op een woning meer of minder hoeft te letten. Zijn naam is Eduard von Baumhauer. Hij bewoont met zijn gezin een landhuis in Vierhouten, bezit twee huizen aan de Keizersgracht in Amsterdam en een paar vierkante kilometer bos nabij Elspeet. Maar dat is niet genoeg.

Meester Von Baumhauer heeft een probleem dat ruimte vraagt: onderduikers. Zijn huis in Vierhouten zit er vol mee en ze blijven komen. Joden die hem nog van voor de oorlog kennen, militairen op de vlucht voor krijgsgevangenschap, studenten die willen ontkomen aan de Arbeitseinsatz, de gedwongen arbeid voor de Duitse bezetter. Ze weten Von Baumhauer te vinden, en Von Baumhauer neemt hen allemaal op. Vandaar dat zijn huis vol zit. Vandaar het huren van deze Soerelse woning.

Meester Eduard von Baumhauer is zo Hollands als kaas, ondanks zijn Duitse naam. Hij is geboren in 1890 in Haarlem als zoon en kleinzoon van hoge gerechtsambtenaren. Na zijn rechtenstudie richt hij een succesvolle praktijk op in Amsterdam. Hij is, ook letterlijk, een man van de wereld. Hij bereist de halve aardbol, spreekt zijn talen en maakt overal vrienden. Volgens zijn vrouw is hij een opgewekte, humoristische optimist. De contacten die hij legt, dragen bij aan het zakelijk succes van zijn praktijk. Von Baumhauer handelt zelden strafzaken af, zijn kracht ligt in het civiele recht. Hij is voorzitter van de Nederlands-Amerikaanse Kamer van Koophandel en werkt veel voor Amerikaanse handelsondernemingen.

Hij komt ook vaak in Duitsland, voor zaken en voor familie. De zuster van zijn moeder is getrouwd met een Duitse Jood, een Eisenbahnpresident. Von Baumhauer logeert er graag en vaak, hij leert vloeiend Duits spreken en maakt kennis met ‘het wezen van de Duitser’, zoals hij het zelf uitdrukt.

Door zijn regelmatige bezoeken volgt hij de opkomst van Hitler en diens NSDAP van het begin af aan. De etnische achtergrond van zijn aangetrouwde oom maakt hem al vroeg bewust van het gevaar dat de nazi’s vormen voor de Joden, eerder dan de meeste Nederlanders.

Uiteraard is de opkomst van Hitlers partij vaak onderwerp van gesprek aan de tafel van de Eisenbahnpresident en op de feestjes en de gezellige avondjes die hij regelmatig organiseert. Von Baumhauer luistert en geeft raad. Hij adviseert veel Duitse Joden te emigreren, en dat doen ze, vaak met zijn hulp. In Nederland neemt hij zitting in het bestuur van het Comité voor Duitse Joden, dat hulp probeert te verlenen aan de groep die zo in het nauw is gedreven.

Hij is er zo van overtuigd dat Nederland deze keer niet aan de oorlog zal ontkomen, dat hij in 1939 zijn vrouw voorstelt om naar de Verenigde Staten te emigreren.

‘Maar wat te doen met de huizen, met Vierhouten?’ schrijft ze later. Bovendien is ze ziek, en zijn haar vader en schoonmoeder net overleden. Ze weigert.

Op 10 mei 1940, op een zonnige dag, komen de Duitsers. In drie dagen is Nederland overmeesterd, de koningin gevlucht en hebben de invallers het heft in handen. Nederland wacht af, geschokt door de snelle nederlaag en verontwaardigd door de schending van de neutraliteit, maar de meeste mensen zijn nog redelijk optimistisch over de toekomst onder de Duitsers. Von Baumhauer weet beter.

Veel Joden uit zijn praktijk die hem als Duitslandkenner om raad komen vragen, adviseert hij alsnog naar Engeland of Zwitserland te vluchten.

Hij ziet ook zakelijke problemen opdoemen. De oorlog sluit Nederland praktisch af van de wereld overzee, en zijn praktijk draait grotendeels op Amerikaanse zaken. Inderdaad lopen die in sneltreinvaart af. Het eerste oorlogsjaar gaat het nog, maar daarna valt het stil. Von Baumhauer heeft zich voorbereid. Hij houdt praktijk op de Keizersgracht, zijn woonhuis staat ernaast. Beide grote panden zijn binnendoor met elkaar verbonden. Hij splitst de huizen, verhuurt het ene en blijft wonen in het andere, waar hij ook zijn geminimaliseerde praktijk voortzet. En hij overweegt zich voor de duur van de oorlog terug te trekken op de Veluwe, in zijn buitenverblijf, Huize Vierhouten.

Von Baumhauer heeft het huis zelf laten bouwen, in 1917, van een erfenis. Hij is niet de enige. Heel het Nederlandse patriciaat lijkt wel neergestreken op de Veluwe, waar de grond niets kost en de lonen nog minder. De familie Kröller-Müller, een geslacht van havenbaronnen uit Rotterdam, heeft het voorbeeld gegeven, met de aankoop van wat nu de Hoge Veluwe is. Het terrein van de Von Baumhauers grenst in het zuiden aan dat van Van Beuningen, ook al een Rotterdamse havenbaron. ‘Die had werkelijk een landgoed,’ schrijft mevrouw Von Baumhauer-Ribbink lang na de oorlog. ‘Met een hoog hek omrasterd, een deur in Vierhouten en een deur in Elspeet.’ Hemelsbreed is dat een kilometer of tien; wat je noemt een echt landgoed. In de omgeving ligt nog het landgoed van de Fenteners-van Vlissingen, naar het noorden landgoed Welna en de enorme gebieden van de Kroondomeinen. Aan de oostkant ligt het Vierhouterbos, eigendom van de NV Vierhouter Bosch, geleid door jonkheer Eltjo van Beresteyn. In Vierhouten spreken ze over ‘de drie vB’s.’

Tussen al deze kastelen van de geldaristocratie is het gebied van Von Baumhauer bescheiden: zestig hectare, met een schaapskooi, enkele pachtboerderijen en wat schuren. Ook staat er een molen, vlak naast het huis.

Von Baumhauer verkoopt een aantal pachtboerderijen. Daar moet alleen maar geld bij. Voor de schaapskooi vindt hij andere bewoners.

In Elspeet, de buurgemeente, wonen vijf broers Doppenberg en hun zus Nelly. Nelly is op klassieke wijze in de problemen gekomen: zij is zwanger en niet getrouwd. Voor de fundamentalistisch-christelijke gemeenschap van Elspeet is dat onacceptabel. Niet alleen zij wordt uitgestoten, de Elspetenaren kijken ook haar vijf broers alleen nog met de nek aan.

Von Baumhauer trekt zich hun lot aan. Hij biedt hun de schaapskooi aan en een huis ernaast, dat ze dankbaar betrekken.

Er is nog een uitzondering in Vierhouten: op nog geen tweehonderd meter van Huize Vierhouten is De Paaschheuvel, het kamphuis en kampeerterrein van de Arbeiders Jeugd Centrale. Het is de heilige grond van jonge socialisten, die er dansen om de meiboom en discussiëren over een betere, socialistische wereld.

De hele omgeving bestaat uit heide. Huize Vierhouten en De Paaschheuvel liggen op een heuveltje, de bewoners kunnen bij elkaar op de boterham kijken. Of er meer contact is geweest dan dat valt te betwijfelen.

Wanneer de Duitsers in 1940 stormenderhand Nederland veroveren confisqueren zij De Paaschheuvel en verkopen de hele boel aan de Nationale Jeugdstorm en het Nederlands Arbeidersfront, beide NSB-organisaties. Na verloop van tijd betrekt het 84ste regiment Landstorm Nederland het gebouw, een divisie van de Waffen-SS die voornamelijk bestaat uit Nederlandse vrijwilligers.

Maar al meteen in 1940 zijn er ook echte Duitse soldaten in Vierhouten, gelegerd in hotel De Mallejan aan de Nunspeterweg. De eigenaar heeft de naam Deutschfreundlich te zijn, maar hij is ook een vriend van zijn eigen portemonnee. Onderdak bieden aan de Wehrmacht levert veel minder op dan kamers verhuren aan toeristen. Hij suggereert de commandant, luitenant Wein, dat het leegstaande Huize Vierhouten veel geschikter is als verblijf. Die heeft er wel oren naar.

In Amsterdam gaan de alarmbellen af. De familie reist spoorslags af naar Vierhouten. Ze zijn maar net op tijd. ‘De moffen zaten al in het huis,’ schrijft mevrouw Von Baumhauer-Ribbink na de oorlog. ‘Nog niet in persoon, maar ze hadden daar al in de hal gezellig drie grote tafels aan elkaar geschoven en er lakens overheen gelegd, uit de linnenkast gehaald. Voor de poëzie hadden ze er al candelabers op gezet.’

Von Baumhauer zelf gaat naar de Malle Jan en vraagt luitenant Wein te spreken.

Hoe precies weet niemand, maar hij krijgt de bezetters uit zijn villa. Praten, vleien, dreigen, wat kan hij inbrengen tegen deze gewapende macht? Hij heeft zijn naam mee, met het ‘Von’, dat in Duitsland wijst op adellijke afstamming. Daar hebben Duitsers respect voor. ‘Zij kropen niet voor de persoon Von Baumhauer,’ zegt na de oorlog een verzetsman, die het van nabij meemaakte, ‘zij kropen voor de naam Von Baumhauer.’

Maar Von Baumhauer heeft meer mee dan zijn naam. Hij is lang, gesoigneerd en overduidelijk van goede komaf. Zijn vloeiende Duits klinkt de militairen vertrouwd in de oren. Hij kent de Duitse ziel, en weet wanneer te vleien en wanneer te grauwen. Als advocaat is hij gewend te spreken, te pleiten. ‘Zeer welbespraakt’ noemt zijn vrouw hem, maar dat lijkt een understatement. Het is een kunst, een talent, dat in de geschiedenis van het Dorp een belangrijke rol speelt.

En dan is er zijn mensenkennis. Hij weet wanneer hij iemand in vertrouwen kan nemen en wanneer niet. Het komt hem later in de oorlog geweldig van pas, als hij mensen moet informeren over de situatie in het bos. Von Baumhauer weet wie hij uitkiest, niemand beschaamt zijn vertrouwen. Dat geldt zelfs voor de tegenpartij. Een Wehrmachtofficier die in Elspeet in een zomerhuisje bivakkeert, komt bij Von Baumhauer naar de illegale uitzendingen van Radio Oranje luisteren.

Eén ding vermelden de overlevenden in al hun gesprekken: Von Baumhauer spreekt altijd, onder alle omstandigheden, met luide stem en jaagt daarmee zijn beschermelingen de stuipen op het lijf. Zij fluisteren de hele dag, Von Baumhauer schreeuwt evenveel als zij in een hele week. Het levert hem, samen met zijn onbesuisde karakter, zijn verzetsnaam op: Boem of De Boem.

Wanneer de Duitsers het huis in Vierhouten weer verlaten, trekt de familie Von Baumhauer zich terug op de Veluwe. In Amsterdam blijven heeft weinig zin. De advocatenpraktijk ligt stil en het leven op het platteland is goedkoper. De twee grachtenpanden brengen in verhuurde staat geld op om dat leven te kunnen leiden. Aan de Keizersgracht houdt de advocaat enkele slaapkamers aan en een kantoor, dat is alles. De mooiste spullen gaan mee: ‘kleden, zilver, blauw porselein en al het linnengoed’, schrijft mevrouw Von Baumhauer-Ribbink na de oorlog in een brief vol herinneringen aan het RIOD. Als personeel gaan Adriaan en Corrie mee, een Rotterdams echtpaar dat uit hun huis is gebombardeerd. Adriaan kookt, hij is kok geweest op de grote vaart. Corrie doet het schoonmaakwerk.

Aparte gasten vormen het Joodse echtpaar Goldsteen-de Vries, dat in Amsterdam bij de familie op kamers zat weggestopt. Irma Goldsteen-de Vries is bij de familie bekend als onderwijzeres van hun kinderen, aan de Openluchtschool voor het gezonde kind in Amsterdam. Het is Joodse leerkrachten inmiddels verboden om les te geven. Von Baumhauer heeft de Goldsteens al eerder aangeraden Amsterdam te verlaten en nodigt hen nu uit in Vierhouten.

Mevrouw Goldsteen geeft de drie jongste kinderen Von Baumhauer les. Het echtpaar valt op in het dorp en al snel weet heel Vierhouten dat er in Huize Vierhouten Joden zitten verstopt.

Op het terrein van de Von Baumhauers verbergt zich ook ene meneer Brantsma. Het is een oude kennis van Von Baumhauer, die eigenlijk Pim Doellaard heet. Hij is ‘aan massafusillade ontsnapt’ en blijft maar een maand of vier.

De winter is koud en de advocatenfamilie, gewend aan het luxe leven in de stad, moet zich aanpassen aan de nieuwe omstandigheden. In de strijd tegen de kou gaat er ‘wel een half bos’ de kachel in – de enige kachel in het hele huis. Maar het leven in afzondering heeft ook voordelen. De rust en de veiligheid wegen ruimschoots tegen de ontberingen op.

In augustus neemt Von Baumhauer een betrekking aan op Economisch Technologisch Instituut Overijssel. Maandelijks moet hij in Zwolle een vergadering voorzitten. Zelf noemt hij het ‘een ambtelijke betrekking’, maar het levert geld op, en een excuus om onderweg te zijn. Hij koopt er speciaal een auto voor, ‘een zoveelste handse Ford’.

‘Wat een nut hebben we van dat autootje gehad,’ schrijft mevrouw Von Baumhauer-Ribbink. ‘Hoeveel onderduikers en Joden hebben we er niet mee vervoerd.’

Dat zal nog heel nuttig blijken, de jaren erna.

Zo is een van de hoofdpersonen van de geschiedenis van het Dorp op de plaats van handeling gearriveerd. Maar niet voor lang. In mei 1942 wordt Von Baumhauer in Den Haag opgepakt door de Duitsers en als gijzelaar afgevoerd naar het kleinseminarie Beekvliet in Sint-Michielsgestel. Zijn vrouw en kinderen missen hem, net als het toegenomen aantal Joden dat zich aan zijn zorgen heeft toevertrouwd.

Opa van het Dorp

Een eind buiten Nunspeet loopt de Albertlaan, een grindweg aan wat in 1943 nog de rand van de gemeente is. Verderop liggen nog de Elizabethlaan, de Astridlaan en de Leopoldlaan: in dit uithoekje van Nunspeet heeft tijdens de Eerste Wereldoorlog een opvangkamp voor Belgische vluchtelingen gestaan. Ter herinnering zijn de straten vernoemd naar leden van het Belgische koningshuis.

Veel bebouwing is er niet. Aan de oostkant van de weg staan wat vakantiehuisjes, hun ruggen in het bos. Er zit een zilvervossenfarm, met de stallen een eind van de bebouwing vandaan wegens de stank. En er woont een gepensioneerd hoofdconducteur van de Nederlandsche Spoorwegen, met zijn tweede vrouw: Dionysius Dirk Bakker en Cornelia Johanna van Rheenen. Zij worden in de wandeling Opa Bakker en Tante Cor genoemd. Achter het huis, in een vakantiewoning, verblijft een ondergedoken Joodse familie uit Harderwijk: de familie Härz.

Opa Bakker is een gepensioneerd hoofdconducteur die in Nunspeet is neergestreken na een lang en werkzaam leven. Hij is dol op bossen en buiten, maar dat alleen is niet de reden voor zijn komst naar de Veluwe. De huizenprijzen zijn laag in Nunspeet en Opa kan er van zijn pensioen een vrijstaand huis kopen. De stenen woning met een dak van heide – de meeste strodaken in die buurt zijn van heide gemaakt – heet Cordi.

Opa valt nogal op in Nunspeet en omgeving, alleen al vanwege zijn uiterlijk. Op foto’s staat een strenge man, met ‘een Griekse neus, dunne lippen en wijd open ogen’, zoals een getuige het beschrijft. ‘Hij kon veel zeggen door te zwijgen.’

Ook zijn lidmaatschap van de SDAP maakt hem een witte raaf tussen het christelijke boerenvolk dat het dorp domineert. Toch zijn ook hier partijgenoten, een paar honderd meter verderop woont de familie Lenstra, die, inclusief hun zonen Gerben en Andries, het socialisme aanhangt

Opa is gelukkig in Nunspeet. Hij houdt van timmeren en klussen en kan zich uitleven in zijn grote tuin. Tante Cor heeft na de dood van de eerste mevrouw Bakker lange tijd zijn huishouden gedaan alvorens met Opa te trouwen. Hun verstandshuwelijk wordt er een uit liefde, zeggen getuigen. Zij vertonen, als socialisten, wat in die tijd nog ‘christelijke naastenliefde’ heet of ‘christendom van de daad’. Zij nemen de verstotenen op en reiken de helpende hand aan wie in nood verkeert. Dat zijn de Joden.

De afzondering van de Albertlaan maakt het een ideale plek om onder te duiken. Eind 1942 komt een Joodse vriendin van Tante Cor op bezoek en blijft als onderduikster. Twee Joodse jongens logeren een poosje in het huisje en vertrekken weer. Een twaalfjarig meisje woont een jaar als dochter in huis en gaat naar de dorpsschool in Nunspeet, maar moet vertrekken wanneer er verraad dreigt.

Dan komt in maart 1943 de Harderwijkse familie Härz met het verzoek om steun en onderdak. De familie bestaat uit zeven mensen en die passen niet in het vrijstaande maar kleine pand waar Opa en Tante Cor zelf wonen. Het echtpaar neemt ook deze familie op en brengt hen onder in het tot zomerhuisje omgebouwde voormalige kippenschuurtje achter in de tuin. Voor de kippen bouwt Opa een nieuw hok, dichter bij het grote huis.

De Härzen zijn goede gasten, maar wel gevaarlijke. Zij houden hun onderduik nauwelijks geheim. Regelmatig krijgen zij aan de Albertlaan bezoek van vrienden en kennissen uit de buurt. Ook komt er met regelmaat een nichtje over uit Amsterdam. Al dat volk valt op, en niet alle buren zijn goede Nederlanders. De Duitsers krijgen een tip: er zitten Joden bij de Bakkers.

Op een avond liggen Opa en Tante Cor in bed. Ver weg klinkt het geronk van een zware motor. Het komt dichterbij, de Albertlaan in. Tante Cor staat op, kijkt uit het raam en ziet een Duitse overvalwagen stoppen bij Heidehoekje, een huis aan de overkant van de weg. Soldaten in uniform springen eruit en omsingelen het huis. Doffe bonzen klinken en een ‘Aufmachen’. De voordeur wijkt en de soldaten dringen binnen.

Tante Cor wekt Opa.

‘Een inval,’ zegt ze. ‘Aan de overkant.’

Opa stelt haar gerust maar overtuigend is het niet. Samen wachten ze op wat komen gaat. Het grind van de Albertlaan kraakt onder naderende laarzen. Dan klinkt kloppen op hun eigen deur, dat overgaat in bonzen als het wat lang duurt. Het is de Sicherheitsdienst, die in eerste instantie het verkeerde huis is binnengevallen. Opa Bakker speelt slaapdronken en onschuldig te zijn. Een paar Duitsers dringen binnen en doorzoeken het huis, maar vinden niets.

De officier wordt ongeduldig. ‘Wo sind die Jüde?’ vraagt hij. Opa weet van niets. De officier schijnt met zijn zaklantaarn in de tuin, de bundel speelt over een houten wandje. Met grote passen stampt de Duitser erop af, op de hielen gevolgd door Opa, die nog een jas over zijn broek heeft aangetrokken. Lamplicht valt naar binnen, verontwaardigde kippen stuiven op. De officier schijnt om zich heen en treft weer een houten wandje, verderop in de tuin. Wat daarin zit? ‘Kippen,’ zegt Opa Bakker, inwendig bevend.

Even blijft het stil. Dan haalt de commandant zijn schouders op en geeft orders te vertrekken. Opa en Tante horen het geluid van de overvalwagen wegsterven in het donker. De Duitsers hebben niets gevonden.

Ze nemen dezelfde nacht nog een besluit: de onderduikers moeten weg van de Albertlaan. Maar waarheen?

Het is opmerkelijk hoe in deze tijd alles wat de heimelijkheid zoekt verdwijnt in het bos. En misschien is het toch niet zo opmerkelijk. Het lijkt logisch om mensen onder te brengen in rustige omstandigheden, ver van de bewoonde wereld. Opa en Tante zijn niet de enigen die zich op de stilte in de bossen verlaten. Talloze Nunspeetse jongens slapen onder takken in een kuil die ze zelf hebben gegraven op vaak een paar honderd meter van hun eigen huis. Overdag gaan ze aan het werk of zijn ze bij familie, maar ’s nachts duiken ze letterlijk onder.

Maar voor de Joodse onderduikers is het verblijf in het bos permanent. Want daar brengen Opa en Tante Cor de familie Härz onder. Opa breekt het voormalige kippenhok achter in de tuin af, vervoert het plank voor plank naar het bos en timmert het daar weer in elkaar. Het is een fikse klus voor een gepensioneerde man. Mogelijk heeft hij hulp van veel jongere strijdmakkers. Andries Lenstra herinnert zich na de oorlog dat hij al heel snel door Opa in vertrouwen is genomen over de onderduikers in zijn vakantiehuis en Lenstra is er de man niet naar om zich aan gevaarlijk werk te onttrekken.

De Härzen zijn voorlopig veilig, maar hun nieuwe positie brengt nieuwe problemen mee voor Opa en Tante. Er loopt geen waterleiding in het bos en in dennenbossen op zandgrond zijn ook geen sloten. Opa en Tante moeten alles op de fiets het bos in brengen: water, eten en al die andere dingen die een gezin in het dagelijks leven nodig heeft.

Ze rijden niet iedere dag naar het bos, maar het scheelt niet veel. Soms gaan ze op de fiets, soms op de bakfiets. Iedere keer komen zij over de Eperweg, langs een boerderij in de Soerelse bossen, waarvan een Amsterdamse advocaat inmiddels het voorste deel gehuurd heeft om er zijn onderduikers in onder te brengen.

Het is dan begin 1943. Von Baumhauer is net vrijgelaten uit het gijzelaarskamp Beekvliet te Sint-Michielsgestel.

Blauwdruk van toekomstig Nederland

In mei 1942 brengen de Duitsers 450 Nederlanders bijeen in de zalen van Beekvliet, een onbewoond seminarie te Sint-Michielsgestel. Het is een elite van intellectuelen en politici, die met hun leven garant moeten staan voor de rust en orde in Nederland. Frits Philips zit er, schrijver Simon Vestdijk en de latere eerste ministers Schermerhorn en De Quay. Huizinga, de wereldberoemde historicus, slijt er zijn dagen, net als baron Alexander Schimmelpenninck van der Oye. Personen die volgens een op 17 mei 1942 gepubliceerde verklaring van het Reichskommissariat ‘vroeger in het openbare leven stonden en van wie aan te nemen is, dat zij met de aanstichters van de tegen de bezettende macht gerichte kuiperijen sympathiseren’.

Om dat sympathiseren gaat het. Wie in Beekvliet terechtkomt, staat erom bekend dat hij (vrouwen zitten er niet) een hekel heeft aan de Duitsers. Die afkeer kan overigens blijken uit heel diverse zaken. Luisteren naar de BBC is er een, kinderen vernoemen naar leden van het Koninklijk Huis een andere. Zo zit er een reservemajoor Honig uit Harderwijk, die met zijn gezin demonstratief vertrekt uit de kerk wanneer een verzoeningsgezinde dominee enkele woorden Duits spreekt. Zijn dochter, op 23 april 1942 geboren, krijgt de doopnamen ‘Wilhelmina Juliana Beatrix Irene’.

Von Baumhauer is er ook. Hij heeft zitting gehad in het Comité voor Duitse Joden en is voorzitter geweest van de Nederlands-Amerikaanse Kamer van Koophandel, wat hem Deutschfeindlich genoeg maakt.

Wanneer hij voor zaken in Den Haag is, in het voorjaar van 1942, wordt hij gearresteerd en onmiddellijk op transport gesteld naar Brabant. Een Duitse soldaat begeleidt hem naar het station, kennelijk worden vluchtpogingen onwaarschijnlijk geacht. Onderweg schrijft Von Baumhauer korte briefjes met het verzoek zijn vrouw op de hoogte te stellen en geeft die aan passanten. ‘Ik weet best wat u doet,’ zegt zijn escorte na een tijdje. ‘Ik ben niet gek.’ Maar hij grijpt niet in.

Net voor het station vraagt de gevangene of hij nog even iets mag eten. De soldaat staat het genadig toe. Von Baumhauer heeft een licht geval van wraak: hij krijgt wel te eten, de soldaat niet.

In Beekvliet komt Von Baumhauer oude bekenden tegen en zijn buurman uit Vierhouten: de heer Van Beuningen, directeur van de Steenkolenhandelsmaatschappij te Rotterdam en eigenaar van een landgoed in Vierhouten waar zelfs mevrouw Von Baumhauer-Ribbink van onder de indruk is. Het grenst aan het grondgebied van Von Baumhauer. Een heel nuttig contact, en zo doet hij er meer op. ‘Dat was het stomste wat de moffen konden doen,’ zegt hij later tegen zijn vrouw, ‘het Nederlandse intellect daar te verzamelen.’

Von Baumhauer zit van mei tot december gevangen, maar wel in een gouden kooi. Beekvliet is geen strafgevangenis maar een gijzelaarskamp, en de bevolking heeft meer privileges dan gewone gevangenen, om nog maar te zwijgen van de Joodse gevangenen, die op een ander deel van het complex zijn ondergebracht. Verveling is een grote vijand. Er is niets te doen op het complex en de radio geeft alleen Duitse berichten door.

De gijzelaars proberen zich te vermaken. Er is een voetbalwedstrijd tussen leden van de Tweede Kamer en mensen van de pers, waarbij een minister de aftrap voor zijn rekening neemt. Er zijn lezingen, door bijvoorbeeld Simon Vestdijk en professor Huizinga, en er zijn besprekingen: lange en opwindende discussies over de toekomst van Nederland na de bezetting. Want dat de Duitsers verslagen zullen worden is voor deze gijzelaars evident.

Von Baumhauer discussieert ongetwijfeld mee, maar daarover schrijft hij niet in de vele brieven aan zijn vrouw. Hij weet wel beter, alle brieven gaan door de censuur. Wel klaagt hij over zijn maag:

‘Ik had weer ontzettende buikpijn en vroeg er de dokter naar. ’t Zal wel van ’t eten zijn, ik moet zoo veel mogelijk gezeefd eten, purée, gezeefde boonen enz. Geen spruitjes en weinig uien, geroosterd brood. Of ik me er precies aan zal houden? Als ’t niet met dieet overgaat zou ik anti kramp middelen krijgen. Laten we hopen dat ik door zorgvuldig te kauwen beter word.’

Zijn maag zal hem blijven kwellen tot zijn dood.

Behalve over zijn gezondheid vertelt hij zijn vrouw om langs te gaan bij bekenden die hem uit Sint-Michielsgestel weg kunnen krijgen. Hij laat haar al zijn contacten in Duitsland aanschrijven die maar iets in de melk te brokkelen hebben: advocaten, bankiers, vrienden. Zijn vrouw kwijt zich ijverig van haar taak. Ook in Nederland benadert ze iedereen die iets aan de situatie van haar man kan veranderen. Alles is tevergeefs. Von Baumhauer blijft gijzelaar.

Op 7 augustus 1942 pleegt de communistische verzetsgroep in Rotterdam een aanslag op een trein, vol Duitse soldaten die op verlof zijn. De aanslag mislukt; de bom op de rails ontploft te vroeg. Wel raakt een Nederlandse conducteur zwaargewond.

De Duitsers zijn razend. Het Nederlandse volk moet een lesje leren. Op 10 augustus kondigen zij aan dat de daders zich vóór 12 augustus moeten melden, anders ‘zal er teruggegrepen worden op een aantal gijzelaars, die met hun leven voor dergelijke daden van sabotage borg staan’.

Die gijzelaars zitten in Beekvliet. De daders van de aanslag melden zich niet en iedereen daar weet wat dat betekent: er zullen doden vallen. Maar hoeveel, en wie?

Midden in de nacht worden vijf mannen gewekt, drie Rotterdammers vanwege de band met de stad, en twee mannen van adel, vanwege hun veronderstelde band met koningin Wilhelmina. In de bossen bij Goirle worden zij bij zonsopkomst gefusilleerd.

Hoe Von Baumhauer zich heeft gevoeld laat zich slechts raden. Er zijn geen brieven overgeleverd waarin hij daarover iets zegt en ook later heeft hij er niet over gesproken.

Het verblijf duurt lang. De een na de ander wordt vrijgelaten, maar Von Baumhauer moet blijven. Wat een kwelling voor een man die zo gewend is zijn eigen gang te gaan. Machteloos is hij, met zijn wetskennis, zijn charme en zijn beheersing van het Duits.

Eind december pas komt hij vrij, samen met nog tweehonderd anderen, en keert hij spoorslags terug naar Vierhouten. Hij heeft nog geluk, want anderen moeten tot 1944 blijven.

Door zijn lange verblijf is hij wel doordesemd met de geest die in het gijzelaarskamp heerste. Nederland moet na de oorlog met een schone lei beginnen en opnieuw worden opgebouwd. Von Baumhauer heeft er een nieuw oorlogsdoel bij gekregen: het gaat niet alleen meer om het redden van zijn onderduikers, maar om de redding van heel naoorlogs Nederland.

Voor die redding zijn jonge intellectuelen nodig, denkers die het land eerst kunnen opbouwen en daarna besturen, en militairen die het nieuwe vaderland moeten beschermen tegen nieuwe gevaren. Het zijn juist deze groepen die onder toenemende druk komen te staan. Zo lopen studenten die in april 1943 weigeren een loyaliteitsverklaring aan Duitsland te tekenen sindsdien gevaar, ze kunnen gedwongen tewerkgesteld worden, de Arbeitseinsatz. Beroepsofficieren zijn al een jaar vogelvrij. Na de capitulatie van 1940 mochten ze nog naar huis terugkeren, maar in 1942 moeten ze alsnog in krijgsgevangenschap naar Duitsland. Niet alle officieren melden zich. Sommigen duiken onder.

Dit zijn de denkers en de krijgers die Von Baumhauer nodig heeft voor Nederland na de oorlog, en hij weet niet waar hij ze moet laten. Zijn huis zit al vol, onder anderen met Joden.

Dat zijn er ondertussen wel minder dan hij denkt: Irma Goldsteen-de Vries en haar man zijn vertrokken.

‘Inmiddels waren de Jodenbepalingen verscherpt,’ schrijft mevrouw Von Baumhauer-Ribbink later. ‘Je mocht zelfs geen Joden meer in huis ontvangen. Mijn Joods echtpaar voelde mijn zenuwachtigheid wel aan en stelde voor een ander onderduikadres te zoeken.’ Ze laat ze gaan, al is het ‘node’. ‘Maar ik ben nu eenmaal geen heldin en het hele dorp wist, dat ze Joden waren.’

Von Baumhauer is boos wanneer hij uit Sint-Michielsgestel terugkomt, ‘maar van mij kon hij geen heldin maken, al zou ik nooit de Joden, die om hulp kwamen, aan de deur laten staan’.

De Goldsteens zijn intussen in Epe terechtgekomen, bij mevrouw Van Lohuizen-Wielink, die samen met haar man Dick en zoon Ger tientallen Joden verzorgt in zeven vakantiehuizen in en rond Epe.

Hoe zij hebben kennisgemaakt is onduidelijk. In het dagboek van mevrouw Van Lohuizen, dat is ondergebracht bij het NIOD, staat op 19 december 1942 genoteerd: ‘Vanavond werden we opgebeld door mevrouw Von Baumhauer uit Vierhouten. Haar man was vrijgelaten, hij was gijzelaar.’

Er is dus al contact tussen hen geweest, al zwijgt het dagboek over het wanneer. Wel schrijft mevrouw Van Lohuizen op 11 januari 1943: ‘Dhr von Baumhauer op bezoek gehad. Prettig mee gepraat. Hij betaalt al een maand ’t geld voor de 2 kosteloozen en zal meer bij elkaar zien te krijgen ook voor de toneelspelers. Zullen zien of we nog iemand voor hem kunnen plaatsen, op 1 kan nog wel.’

Het is onwaarschijnlijk dat De Boem van dit dagboek heeft geweten. Het gaat in elk geval in tegen al zijn overwegingen van veiligheid en lijkt ook nu nog spelen met vuur. Mevrouw Van Lohuizen beschrijft zonder remming alles wat zij en haar gezin doen, maar vermeldt ook de namen van haar medewerkers en de ondergedoken Joden. Wat een risico! Wat als het, bij een razzia, in handen van de Duitsers was gevallen? Dat had gemakkelijk kunnen gebeuren wanneer zij en haar man op 25 november 1943 opgepakt worden en gedetineerd in Arnhem. Von Baumhauer en het Dorp zijn door het oog van de naald gekropen.

De enige veiligheidsmaatregel die zij neemt is ieder huisje alleen met een nummer te noemen. De ‘1’ waar zij nog wel een gast van Von Baumhauer onder kan brengen, is huize Larikshof aan de Jagtlustweg. Huis nummer 2 zijn er twee, Klein- en Groot-Idwo genaamd, een villa en een bijgebouw aan de Norelweg.

Toch blijven er ook Joden in Huize Vierhouten. In januari gaat Von Baumhauer naar Amsterdam, om poolshoogte te nemen op kantoor en zaken af te handelen. Hij krijgt er bezoek van opticien Groen, ‘de beste brillenslijper van Amsterdam’. De man is wanhopig: die morgen is zijn vrouw opgehaald. Hij kan niet terug naar huis, want daar wachten de Duitsers. Zonder aarzelen biedt De Boem hem onderdak in Vierhouten aan.

’s Avonds gaan ze per trein naar Nunspeet, in de eerste klasse omdat daar minder gecontroleerd wordt. Dan per fiets naar Vierhouten. Bij Malle Jan staat de marechaussee te controleren, dat zijn geen Duitsers weliswaar, maar toch de vijand. Louter door zijn welbespraaktheid voorkomt Von Baumhauer dat Groen om een persoonsbewijs wordt gevraagd.

‘Ik ben nog nooit zo bang geweest,’ bekent Von Bauerhauer later aan zijn vrouw. ‘Maar ik ben er nu wel doorheen.’

Met meneer Groen loopt het minder goed af. Hij ‘deed niets dan huilen’ en werd door De Boem naar een onderduikadres in Epe gebracht. Ook daar houdt hij het niet uit. Hij gaat iedere dag wandelen, wordt herkend als Jood en afgevoerd. Hij komt niet meer terug.

Er komen andere mensen om onderdak. Verraad dreigt voortdurend. De Boem neemt daarom veiligheidsmaatregelen. Hij bedenkt en construeert een elektrische bel die automatisch afgaat wanneer iemand na Sperrzeit het hek van de oprijlaan opent. De oprijlaan is lang, er resten dan nog zeker vijf minuten voor de onderduikers om zich te verstoppen. Hij laat een lange gang graven vanuit het bakhuis achter de woning. Honderd meter lang is de gang, anderhalve meter breed en anderhalve meter hoog. Wie daardoor wil vluchten, moet kruipen. De ingang zit achter een proviandkast, de uitgang is een houten deur die achter struiken en bomen zit verborgen. En het werkt. Maar liefst twaalf huiszoekingen brengen de gang niet aan het licht.

Het blijft spelen met vuur. In Vierhouten, een dorp met vijfhonderd inwoners, vallen vreemdelingen op. En net als Opa Bakker zoekt Von Baumhauer zijn toevlucht in het bos. Op zijn terrein staat een houten huisje en dat lijkt hem bijzonder geschikt om als onderkomen voor Joden dienst te doen in de bossen. Hij laat het afbreken door een lokale timmerman en overbrengen naar een bosvak bij Epe dat toebehoort aan Staatsbosbeheer.

Een ontmoeting in het bos

Nu treedt een van de merkwaardigste toevalligheden op die zich in de geschiedenis van het Dorp voordoen. De lokale timmerman heeft heel goed door dat hij illegaal werk moet gaan doen en weigert het in zijn eentje uit te voeren. De Boem moet mee. Hij hoeft niet mee te werken, stel je voor, maar hij moet er wel bij aanwezig zijn. Von Baumhauer stemt toe. Hij fietst mee het bos in, ziet toe hoe de timmerman aan het werk gaat, en verveelt zich. Het werk is eentonig, het geluid van het hameren maakt hem suf, hij valt in slaap.

Even later krijgt hij een trapje tegen zijn been. Hij slaat zijn ogen op en ziet een man die op hem neerkijkt, een houtvester, die ‘alles begreep, alles goed vond, beloofde mee te werken en een oogje zou dichtknijpen’, zoals zijn mevrouw Von Baumhauer het na de oorlog opschreef.

Cornelis van Schaarenburg heet deze houtvester. Zijn goedkeuring kan niet voldoende op waarde worden geschat. Onwillige ambtenaren zijn in deze oorlog al te vaak oorzaak van verraad en vervolging. Eén telefoontje van Van Schaarenburg en heel het Dorp zou er nooit zijn geweest. Maar Van Schaarenburg is een goede ambtenaar. Hij schrijft onmisbaarheidsverklaringen voor leden van het verzet, helpt bij het vervoer van onderduikers en staat toe dat de onderduikers bomen kappen voor het bouwen van hun hutten en het stoken van vuur. De bomen zijn geconfisqueerd door de Duitsers, als bouwmateriaal voor de Atlantikwal, de linie bunkers langs de kust die de Engelsen van de Nederlandse kust moeten weghouden. De verdwenen bomen zullen het geweten van Van Schaarenburg niet veel belasten, maar hij is er wel verantwoordelijk voor en hij kan betrapt worden, met alle gevolgen van dien.

En deze sleutelfiguur ontmoet De Boem bij toeval, omdat hij op de bonnefooi ergens in het bos een huisje aan het bouwen is? Dat lijkt wat al te toevallig.

Toch is dat wat De Boem zijn vrouw vertelt: hij ligt wat te slapen en krijgt ‘een trapje tegen zijn been’. Het detail suggereert authenticiteit, maar De Boem is een bluffer en een verhalenverteller, en misschien bluft hij ook tegen zijn eigen vrouw. Voor haar eigen veiligheid uiteraard. Het is het soort detail dat een goede leugenaar in zijn verhalen verwerkt om geloofwaardig over te komen.

En nog iets: het bosvak waar het zelfbouwhuisje moet komen te staan ligt dicht bij Epe, niet de meest logische keus voor iemand die in Vierhouten woont. Epe is een stuk groter dan Nunspeet en heeft aan de zuidkant van het dorp een rand van overzichtelijke weilanden waar mensen snel worden opgemerkt. Het lijkt een onwaarschijnlijke plek voor iemand die in het geniep onderduikers in het bos wil onderbrengen. Dan is er in de richting van Elspeet, Nunspeet en Hoenderloo veel meer bos en afzondering te vinden.

Misschien is het geen toeval. Wie nog eens de lijst van gijzelaars in Sint-Michielsgestel naloopt, treft daar een paar mensen aan die uit de buurt van Vierhouten komen. Een van hen komt uit Vaassen, twaalf kilometer ten oosten van Vierhouten, net onder Epe. Zijn naam is Brantsma. Hij is koninklijk houtvester in de omgeving van Epe en Vierhouten. Allicht heeft De Boem met hen gesproken over de situatie op De Veluwe, en over wederzijdse kennissen.

Is het niet heel aannemelijk dat deze Brantsma heeft gezegd: ga eens met Van Schaarenburg praten? Een gesprek dat niet telefonisch afgehandeld kan worden, maar om een persoonlijke ontmoeting vraagt, in die afgelegen bossen waar weinig pottenkijkers rondlopen? Misschien dat De Boem daaraan wel refereerde, met zijn spottende opmerking over de concentratie van intellectuelen door de Duitsers.

Het blijft speculatie. Het is ook mogelijk dat binnen de kleine gemeenschap van de West-Veluwe, waar iedereen iedereen kent, de activiteiten van De Boem al snel publiek geheim zijn geworden en dat Van Schaarenburg op eigen initiatief een kijkje in het bos, zijn bos, neemt, om daar de slapende Von Baumhauer aan te treffen. En hem wekt met dat trapje.

Een woud vol onderduikers

Wanneer deze ontmoeting plaatsvindt is niet bekend, evenmin weten we of Von Baumhauer de boerderij in Nieuw Soerel al heeft gehuurd. Maar de boerderij is eigendom van Staatsbosbeheer en het lijkt waarschijnlijk dat De Boem pas na de ontmoeting met Van Schaarenburg het pand tot zijn beschikking krijgt. Dat zou dan in de eerste maanden van 1943 zijn geweest.

Het is een goede plek om zijn denkers en krijgers onder te brengen. In eerste instantie in de verschillende kamers binnenshuis, later in de schuren eromheen en weer later in ondergrondse hutjes achter het huis, dat hij ‘de Centrale’ noemt. Voor zijn Joden zoekt hij een andere oplossing, verder weg, want hij vindt deze boerderij voor hen te onveilig. De zandweg voor de deur is wel redelijk rustig, al komen er regelmatig wandelaars langs, en iedere dag iemand op een fiets die beladen is met levensmiddelen. Slechts vijftig meter verderop daveren er vrachtwagens en de laatste personenauto’s die de Duitsers overgelaten hebben aan de burgerbevolking, en af en toe een colonne militaire voertuigen. Dat is wat al te gevaarlijk.

Bovendien zijn de jonge intellectuelen en krijgers niet bepaald voorzichtig van aard. Ze treden veiligheidsregels met voeten en vergroten het risico op ontdekking. Het is beter dat de Joden ergens anders heen gaan.

Dan stapt op een dag een oude man van zijn fiets en spreekt Von Baumhauer aan. Hij stelt zich voor als Dionysius Bakker. Hun ontmoeting is er een van heel verschillende werelden. Von Baumhauer, de bijna aristocratische bon vivant, rijk, conservatief en net begonnen aan zijn missie om degenen te redden die na de oorlog Nederland weer op moeten bouwen. Opa Bakker, gepensioneerd hoofdconducteur van de Nederlandse Spoorwegen, een man die later de ziel van het Verscholen Dorp zal worden, SDAP’er, rood, met een groot hart.

Niemand weet meer op welke dag deze ontmoeting heeft plaatsgevonden, en of het wel in de boerderij op Soerel is geweest. Von Baumhauer meldt achteraf alleen dat Opa Bakker is komen vragen of hij een tuinhuisje met Joden naar de bossen bij de Centrale mag verplaatsen. Dat lijkt misschien wat nederig, zeker voor iemand als Opa Bakker. Opa, zegt een getuige die hem goed heeft gekend, was niet streng, maar was wel de baas. Als hij wat zei, dan was dat het laatste woord.

Aan de andere kant is De Boem wel degene die toestemming heeft gekregen van boswachter Van Schaarenburg om het bos voor zijn onderduikers te gebruiken. Opa kan niet om hem heen, en wil dat waarschijnlijk ook niet. Behalve het officiële fiat van de boswachter heeft Von Baumhauer ook nog geld, een landelijk netwerk en een pomp.

Het transport van water op de fiets is moeilijk en valt enorm op. Vandaar het belang van de pomp van de Centrale. Om die pomp te gebruiken heeft Opa natuurlijk wel toestemming nodig. Waarschijnlijk wilde hij ook graag de Amsterdamse advocaat op zijn hand hebben, die een geweldige steun en toeverlaat zou kunnen zijn, en dat ook regelmatig was. Het is zelfs mogelijk dat het huis met de Härzen er al stond en Opa eerder instemming dan toestemming heeft gevraagd.

Eigenlijk heeft De Boem in het bos liever geen Joden, maar wat kan hij eraan doen? Weigeren ligt niet in zijn aard, hij weigert geen Joden aan zijn eigen deur en hij weigert die van Opa Bakker ook niet.

Met deze ontmoeting begint de geschiedenis van het Verscholen Dorp.

Houten hut op wielen

In het voorjaar van 1943 zit Walter Bartfeld, elf jaar oud, voor Zonnegloren, een zomerhuisje in Nunspeet waar hij met zijn hele familie woont. ‘Oergezellig’, zal hij het lang na de oorlog noemen. Zo ziet het er ook uit op een foto uit 1942; met een strooien dak en glas-in-loodruitjes. De familie heeft zich speciaal voor de foto opgesteld. Vader en moeder Bartfeld zitten op een bankje voor het huis, Walter en zijn zus Erni staan boven achter de opengeslagen ramen.

‘Oergezellig’, zo noemde Walter het, maar zijn ouders dachten er waarschijnlijk anders over.

Zonnegloren staat aan de Albertlaan, ruim buiten het dorp. Niet veel verderop, op nummer 17, wonen Opa Bakker en Tante Cor met hun onderduikers, de familie Härz, in het vakantiehuisje in de achtertuin. Walter weet daar niets van.

Over de Albertlaan rijdt een tractor naderbij met daarachter de hoge massa van een woonwagen. Het is het model dat veel later bekend zal worden door Pipo de Clown: een balkonnetje voor, kleine ramen hoog in de wand en een half rond dak. Er zitten jongemannen op de tractor, die hem negeren.

Op deze stille weg is iedere voorbijganger een gebeurtenis, en een tractor met aanhanger een sensatie. Walter laat de karavaan passeren en vertelt het nieuws aan zijn ouders wanneer zij terugkomen van een lange fietstocht. Zij reageren merkwaardig onderkoeld.

De Bartfelds zijn na lange zwerftochten in Nunspeet neergestreken. Het zijn Joden uit Zwickau, een industriestadje in Saksen, en ze zijn in 1937 gevlucht voor de nazi’s. Sindsdien wonen ze in Den Haag, vader Max, moeder Claire, Walter en Erni, hun grootmoeder en hun overgrootmoeder. Vader heeft een opleiding als houtvester, een degelijke Duitse scholing. Zijn kennis van de bossen zal hem later nog van pas komen.

In Nederland probeert Bartfeld een nieuw bestaan op te bouwen, maar de vraag naar houtvesters is in dit land van polders en venen niet groot. Dan krijgt hij de kans om de Haagse koffiebranderij Inproc over te nemen, aan de Dennenweg. Behalve branderij is het ook een koffie- en theewinkel, met een woonhuis achter het pand. Even lijkt het leven de Bartfelds toe te lachen.

Op 10 mei komen de Duitsers. De Bartfelds weten wat dat betekent, beter dan Nederlandse Joden, die vaak nog geloven dat het leven wel zal meevallen na de inval.

In de eerste weken líjkt het ook wel mee te vallen. De Duitsers hebben opdracht gekregen om de bevolking van Nederland niet te provoceren. Hitler ziet de Hollanders als mede-Germanen, die deel kunnen uitmaken van het Groot-Germaanse rijk. Soldaten die over de Denneweg komen ruiken de geur van koffie en stappen de winkel binnen. Tot hun verrassing spreken de eigenaren Duits.

Voorlopig laat de bezetter de Nederlandse Joden met rust. Uitgeweken Duitse Joden zijn een ander geval. Zij hebben het vaderland verlaten en daarmee bewezen Deutschfeindlich te zijn. In de kuststreek, kwetsbaar voor aanvallen vanuit Engeland, wil de legerleiding alle mogelijke vijandige elementen weg hebben. Zo wordt het in elk geval gebracht. De consequentie is dat op 4 september alle Duitse Joden het kustgebied verlaten moeten hebben.

De Bartfelds wonen in Den Haag, en ook zij moeten weg. Maar waarheen? Uiteindelijk strijken zij neer in Nunspeet.

Heel veel Joden komen op de Veluwe terecht. Het is een straatarme streek, een soort derde wereld in Nederland, met keuterboertjes die een paar koeien hebben, schapen een varken voor de slacht. Op de arme grond wil weinig meer groeien dan aardappelen en rogge. Toerisme, dat sinds het begin van de eeuw is opgekomen, is een belangrijke bijverdienste. Veel bewoners verhuren kamers, anderen bouwen een zomerhuisje op het erf. Deze zomerhuisjes zijn goedkoper wanneer het zomerseizoen afloopt, en nog eens extra wanneer ze voor permanente bewoning worden gehuurd. Zonnegloren in Nunspeet heeft geen verwarming, wat de huur verder drukt.

Walter Bartfeld, de jongste van de twee kinderen, leeft als een plattelandsjongen en spreekt Nederlands met een Nunspeets accent. Hij fokt konijnen als iedere plattelandsjongen, verzamelt dennenappels en verkoopt ze als brandhout, hij leert houthakken en aardappels rooien met een greep. Hij is overal thuis en bij iedereen welkom. Iedere dag fietsen hij en Erni naar de lagere school in Nunspeet, waar Walter in de derde en Erni in de vierde klas zit. Toch krijgen ze beiden les van meester Meijer, die twee klassen in zijn eentje doet. Lang na de oorlog herinnert Walter zich nog ‘de zee van klompjes’ waarin ieder kind feilloos de zijne terugvindt. Binnenshuis, dus ook op school, loopt iedereen op zijn sokken.

In de zomer van 1941 wordt Walter naar de vierde klas bevorderd, maar in augustus bepaalt de bezetter dat Joodse leerlingen niet meer naar school mogen. Niet meer alleen de Duitse vluchtelingen, ook de Nederlandse Joden.

Walters ouders hebben leren fietsen in Nunspeet, onder leiding van een Nunspeter die speciaal op de fiets uit het dorp komt met een andere fiets aan de hand. Vader en de kinderen krijgen het in een ommezien onder de knie, maar moeder kost het meer moeite. ‘Ze gaf dagelijkse voorstellingen. Ze hield het stuur krampachtig vast en keek strak voor zich uit. Daarbij trilde en slingerde ze van louter inspanning en begreep niet dat zo’n fiets een rem heeft om te stoppen of vaart te minderen.’

Uiteindelijk krijgt ook zij het onder de knie. Het hele gezin maakt lange tochten door de omgeving om bessen en paddenstoelen te zoeken. Lange slingers zwammen hangen in de keuken te drogen. Zo leert het gezin de omgeving op een onopvallende wijze grondig kennen. Maar in de herfst van 1942 zoeken zijn ouders steeds meer uitvluchten om de kinderen niet meer mee te nemen. Vandaar dat hij thuis is wanneer de woonwagen langskomt.

In de hal staan rugzakken klaar, voor ieder lid van het gezin eentje. Er zitten kleren in, broeken en blouses, en sokken die door oma zijn gebreid. De Bartfelds maken zich klaar ‘voor Polen’. Niemand weet precies wat dat inhoudt maar de woorden hebben een onheilspellende klank. In het kleine huis, bewoond door zes mensen, lopen de emoties vaak hoog op en de kinderen delen erin mee. Ver weg vinden razzia’s plaats, maar de berichten daarover bereiken ook Nunspeet. De avondklok gaat in, wat betekent dat tussen twaalf uur ’s avonds en zes uur ’s morgens Joden niet op straat mogen komen.

Op een dag moet Walters overgrootmoeder vertrekken, al is Walter niet helemaal duidelijk waarom. Cäcilie Skall-Hirsch is vijfentachtig, volgens Walter een ‘deftige Grossmama, met een zwart fluwelen bandje om haar hals over de oudejaarsrimpeltjes’. In Zonnegloren leeft ze met haar dochter op een kleine kamer. Dat leidt tot spanningen, maar niet tot onhoudbare situaties. Misschien bereiden vader en moeder Bartfeld de tocht ‘naar de bossen’ al voor en achten zij Grossmama te zwak om die mee te maken.

In elk geval gaat ze naar Pension van Loggem op de Stadhouderskade in Amsterdam. De Bartfelds denken dat de Duitsers dergelijke opvangplekken het langst met rust zullen laten. Dat is een misrekening. Ze verhuist in mei 1942 naar Amsterdam, op 24 september dat jaar halen de Duitsers het pension leeg. Ze sterft in Auschwitz.

Het bericht van de deportatie bereikt ook Nunspeet. Walters grootmoeder, Ella Weiser-Skal, is volkomen van slag. Ze sluit zich op in het kamertje waar zij met haar moeder sliep, waar Erni haar hoort gillen en huilen. Wanneer het stil is trapt vader Max de deur in. Ella heeft grote hoeveelheden van het slaapmiddel luminal geslikt. Ze moet in het diepste geheim naar het ziekenhuis in Zwolle, waar haar maag wordt leeggepompt. Na een paar weken is ze terug, bleker en stiller dan eerst. Ze spreekt nooit over haar zelfmoordpoging.

Nu zijn er nog vijf personen over, in steeds benauwder omstandigheden. De dagen lengen alweer, het regime van de Duitsers wordt steeds strenger. Eind 1942 krijgt de burgemeester van Nunspeet, als hoofd van de politie, van de Sicherheitsdienst opdracht om alle Joden in Nunspeet op te laten halen. Hij weigert en wordt ontslagen. Maar het verhaal doet de ronde in het dorp. Een aantal maal worden de Bartfelds door Stevens of Lenstra gewaarschuwd dat er een inval ophanden is. Dan verlaten ze Zonnegloren wanneer het donker is en slapen op een andere plek: in het kippenhok van Opa Bakker dat toevallig leeg is, of in een leeg huis aan de andere kant van het spoor. Het spannendst is, herinnert Walter zich, een nacht in het Heidehoekje, verderop aan de Albertlaan.

‘Na het vallen van de duisternis verlieten we met ons vijven ons huis aan de achterkant, staken het heideveld over en kwamen door het dennenbos bij de achterkant van het “Heidehoekje”. Terwijl wij op enige afstand van het huis in het bos bleven liggen, kroop mijn vader naar de achterdeur en smeerde de grote ruit dik in met groene zeep, zoals hij van een Tsjechische Joodse inbreker Horn (“de Gouden Kies”) had geleerd. “Als men nu de ruit met één harde tik breekt, vallen de scherven haast geruisloos op elkaar.” De eerste klap was niet hard genoeg en klonk angstig luid in de stilte van de avond. Bij de volgende klap vielen de scherven luid rinkelend op elkaar. We wachtten een halfuur liggend in het bos. Toen wrongen we onszelf een voor een voorzichtig door het raam en kropen in het donker op de tast, mijn oma achterstevoren, de trap op. Daar lagen we in onze dikke pakken kleren op de grond en keerden voor het krieken van de dag door het bos weer terug naar huis. Voor we binnengingen controleerde mijn vader of de ragfijne draadjes die hij tussen deur en deurpost had bevestigd, intact waren.’

De Gouden Kies is een schilderachtige figuur, die af en toe in de verslagen van de overlevenden opduikt. De meest heldere beschrijving is van mevrouw Baumhauer-Ribbink. Zij begeleidt een keer de timmerman, wanneer De Boem geen tijd heeft. In de verte hoort ze meer getimmer. Daar gaat deze vrouw, die zich ‘geen heldin’ noemt, onvervaard op af.

Ze ontmoet ‘een man met gebleekt haar’. Na enig wantrouwig heen-en-weer-gepraat zegt hij dat hij een Tsjechische Jood is, die verderop ‘een houten tent’ heeft gebouwd, met sparren eromheen. ‘Hij nam me mee naar zijn vrouw en een paar kinderen, de anderen zaten in Epe. Ze hadden gebrek aan alles. Mijn man eropaf met eten, kleren, linnengoed. We noemden hem de Gouden Kies.’

Waarom Max Bartfeld hem een inbreker noemt is onbekend. Hoe en waar zij elkaar zijn tegengekomen ook, maar dat zal op een van zijn fietstochten door het bos zijn gebeurd.

Met de Gouden Kies loopt het niet goed af. Hij gaat vaak naar Epe om zijn kinderen te bezoeken en proviand te halen. Bij een van die bezoekjes wordt hij opgepakt en met zijn hele familie gedeporteerd.

In februari 1943 rijdt de woonwagen over de Albertlaan. Hij komt van rechts uit het dorp, passeert het huis van Opa Bakker, passeert Zonnegloren en verdwijnt over de Eperweg. Walter staart de wagen na en vertelt er later die avond zijn ouders over. Ze reageren lauw.

De weken gaan voorbij. Het wordt winter, de ouders van Walter maken nog steeds hun lange tochten door de omgeving. Uit Zonnegloren verdwijnen op raadselachtige wijze voorwerpen. Een pannetje, een krukje, een paar glazen… Niemand begrijpt waar ze gebleven zijn. Dan, eind maart 1943, worden Walter en zijn zusje uit hun bed gehaald. ‘Kleed je dik aan,’ zeggen zijn ouders. ‘Trek drie paar kleren over elkaar aan. We komen hier niet meer terug.’

Angstig maar vol vertrouwen volgen de kinderen hun gespannen ouders. Vader Max gaat voorop, ook ’s nacht is hij thuis in de bossen. In ganzenmars gaan ze over smalle, donkere paadjes. De kinderen zijn al snel de richting kwijt, maar vader loopt stug door. Na wat een heel lange wandeling lijkt, duiken in het zwart van het bos de contouren op van een woonwagen. Het is de woonwagen die Walter een maand geleden langs heeft zien komen. Binnen in de wagen staan de vermiste spulletjes uit Zonnegloren.

Nieuwkomers en buitenstaanders

Natuurlijk is er al in 1942, lang voor er sprake is van een woonwagen in het bos, contact ontstaan tussen de onderduikers en de ondergrondse. Het stukje Albertlaan waar de Bartfelds en de Bakkers wonen is maar kort. Opa en Tante Cor hebben een groep jonge mensen om zich heen verzameld die bereid zijn tot gewapend verzet. Joden verbergen is goed en belangrijk, maar de vijand dient ook met de revolver in de vuist bestreden te worden.

Het is niet precies bekend wanneer de groep-Bakker is ontstaan, maar het moet al vroeg in de oorlog zijn geweest. Wanneer de Bakkers begin 1942 de eerste Joden in huis opnemen, krijgen zij al hulp van een stel jonge Nunspeters, die eigenlijk allemaal buitenstaanders zijn. Van de hechte organisatie die de naam suggereert, is zeker in het begin nog geen sprake en de naam ‘groep-Bakker’ wordt eigenlijk pas na de oorlog gebruikt.

Postbode Theo Stevens is een van Bakkers helpers. Stevens is een afstammeling van Belgische vluchtelingen die in de Eerste Wereldoorlog naar Nunspeet zijn gekomen. Zijn afkomst maakt hem tot een buitenbeentje in dit dorp, waar de meeste mensen al sinds generaties wonen. Daarnaast is hij rood, vuurrood, en daarmee wordt niet zijn haar bedoeld. Dat maakt zijn positie in een gemeenschap van haast fundamentalistische christenen nog aparter. Volgens de dorpslegende is hij de enige in Nunspeet die voor de oorlog op 1 mei de rode vlag uitsteekt.

Stevens bezit ook nog een sigarenzaak in het centrum van Nunspeet. Als postbode komt hij overal, als winkelier spreekt hij iedereen. Zo is hij tot in de details op de hoogte van wat er in Nunspeet speelt.

Naast Stevens behoren ook de gebroeders Lenstra tot de groep-Bakker. Gerben en Andries Lenstra studeren in Amsterdam. Ook hun familie is links en niet uit Nunspeet afkomstig. De Lenstra’s zijn prototypes van het soort mensen dat later knokploegen zal vormen: vol bravoure, dapper op het roekeloze af, en altijd bereid tot actie.

Voor de oorlog waren ze buitenstaanders, na 1940 blijven ze dat. Na de oorlog klaagt dominee Van Dijken, de Nunspeetse vertegenwoordiger van het protestants-christelijk verzet, de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (de LO): ‘Ze deden net of de LO niet bestond. Lenstra en zijn groep bekokstoofden alles en lieten de LO overal buiten.’

Dat geldt misschien voor andere verzetsgroepen, maar voor andere enkelingen staat de groep juist wel open. Al na de eerste oproepen aan Joden om zich te melden spreekt vader Bartfeld met Stevens. Hij vertelt er zijn zoon Walter na de oorlog over. Stevens vraagt wat hij gaat doen. Vader Bartfeld weet het nog niet.

‘Je gaat je niet melden!’ waarschuwt Stevens. Dat is Bartfeld ook niet van plan, maar onderduiken heeft grote nadelen. Daarnaast is het verblijf bij mensen in een bewoonde omgeving gevaarlijk wegens verraad of toevallige ontdekking, en vraagt het om speciale veiligheidsmaatregelen zoals binnenblijven en stil zijn. Bartfeld zou zich bij andere mensen in huis een rat in de val voelen. Bovendien zou hij zijn gastheren in gevaar brengen en dat wil hij ook niet.

‘Eigenlijk wil ik naar het bos,’ zegt hij.

‘Heb je al iets concreets?’ vraagt Stevens.

‘Ik heb een woonwagen zien staan bij Van der Kooy,’ zegt Bartfeld.

Zo komt het balletje aan het rollen. Stevens gaat langs bij Van der Kooy, die de woonwagen aan zomergasten verhuurt en het ding eigenlijk niet kwijt wil.

‘Anders rekenen we na de oorlog met je af,’ zegt Stevens, van wie heel Nunspeet vermoedt dat hij in het verzet zit. ‘Dus hoeveel moet je hebben voor dat ding?’

‘Achthonderd gulden,’ antwoordt Van der Kooy met tegenzin. Stevens heeft dat bedrag niet, Bartfeld ook niet, maar hij kan het lenen van een vriend. Daarmee koopt Stevens de woonwagen en rijdt hem naar het bos, ten noorden van de Eperweg, vlak bij de boerderij van Nieuw Soerel. Het is winter 1942, te koud om met een gezin de onverwarmde wagen te betrekken. De Bartfelds wachten tot het voorjaar, maar bereiden hun vertrek grondig voor.

Door een onbekende ontvoerd

Wanneer de Bartfelds de wagen betrekken, in maart 1943, heeft Von Baumhauer de boerderij Nieuw Soerel al gehuurd, een kilometer verderop, en maakt Opa Bakker plannen om zijn vakantiehuisje in de buurt op te bouwen.

De woonwagen is goed gecamoufleerd. Andries Lenstra en Stevens hebben het ding in donkere tinten geverfd en bestrooid met dennennaalden. De grote wagen past niet tussen de bomen, maar daar moet hij toch tussen. Met zagen maken de helpers een vierkant tussen de bomen vrij, rijden de woonwagen naar binnen en plaatsen een paar van de afgezaagde bomen terug, zonder wortels. De herrie die ze maken is tijdelijk en nemen ze voor lief, het zaagsel verbergen ze onder het zand. Andere sporen zijn blijvend. De gele schijven van de boomstobben lichten nog fel op in het bos. Die moeten om de dag besmeerd worden met modder, tot ze na een aantal weken de kleur van de bodem hebben aangenomen. De voetstappen en andere sporen van menselijke bewoning, die onvermijdelijk rond de wagen verschijnen, krijgen dagelijks een laagje dennennaalden en dennenappels over zich heen.

Al na een paar dagen beginnen de camouflagebomen uit te vallen, na een week zijn zij duidelijk stervend. De wagen kan niet zonder de beschutting, en daarom moeten de Bartfelds verderop in het bos verse bomen omzagen, die naar de woonwagen verslepen en ze daar weer rechtop zetten. Wanneer het, na een paar dagen, naalden begint te regenen of dorre bladeren, moeten de oude bomen naar weer een ander bosvak worden gesleept, en verse dennen of berken het gat opnieuw vullen.

Het kost veel moeite, maar het werkt. Het bos is bijna ontoegankelijk, alleen een verliefd stelletje duikt op en veroorzaakt met hun gegiechel even paniek bij de onderduikers. Het paartje vertrekt na een poosje weer zonder in de gaten te hebben dat er mensen in de buurt zijn.

Op een avond gaat Andries Lenstra in zijn eentje het bos in. Bij het naderen van de woonwagen valt hem iets op. Een schim staat achter een boom verborgen. Geruisloos nadert Lenstra, en grijpt de schim in zijn kraag. Het is Piet Koot, de zoon van de dorpskapper, die ademloos van opwinding tegen Lenstra zegt: ‘Er zitten mensen in!’

Daar staat Lenstra. Wat nu? Hij weet maar één ding te doen. Hij trekt het pistool dat hij dag en nacht op zak heeft en houdt het de jongen voor.

‘Eén woord,’ zegt hij, ‘en je bent er geweest.’

De jongen hijgt van schrik, belooft zijn mond te houden en rent weg. Lenstra kijkt hem na, vol onheilspellende voorgevoelens. Na de oorlog stapt de kapperszoon op Lenstra af en zegt: ‘Zie je? Ik heb mijn mond gehouden.’

Vijf weken lang verblijven de Bartfelds in de woonwagen, in relatieve rust en veiligheid. De woonruimte is met een tussenschot verdeeld in een woonkamer en een slaapkamer. Om te koken is er een butagasstel, licht komt van een butagaslamp met gloeikousjes, die vaak verbrandden.

Vervelen doen ze zich niet, de dagen zijn gevuld met het herstellen van de camouflage en het verbeteren ervan, met huishoudelijk werk en met het halen van water. ’s Avonds proberen de kinderen te leren. Na afloop zijn er eindeloze bridgesessies. Voedsel komt van Opa en Tante, die het aanvoeren in fietstassen.

Water mogen zij halen bij de pomp van hoeve Nieuw Soerel, dat heeft vader Bartfeld al voor de onderduik geregeld. Iedere avond, na het donker, zoekt vader Bartfeld met een lege melkbus zijn weg door het duistere bos en komt met een volle terug. Het pompen gaat ongestoord. Karsten, de bewoner van Nieuw Soerel, belooft niets te zien of te horen en houdt zijn hond ’s nachts binnen. Hij heeft zelf ook onderduikers, maar dat komen de Bartfelds pas veel later te weten. Ook de nieuwe huurder van het voorhuis, de Amsterdamse advocaat Von Baumhauer, ziet niets, hoort niets en zegt niets.

Vijf weken gaat het leven zijn nieuwe gang. Dan ontploft ’s nachts boven het bos een Engels vliegtuig dat op weg is naar Duitsland. De brokstukken regenen neer, ook in het bosvak waar de woonwagen staat. De volgende dag kammen de Duitsers het gebied uit op zoek naar overlevenden. Het verblijf van de Bartfelds zien ze over het hoofd. Weer later komen Nunspeters zoeken naar overblijfselen, als souvenir. Het is wachten op ontdekking.

Dan staat er een man voor de deur van de woonwagen. Hij wordt vergezeld door Stevens. De Bartfelds kennen hem wel. Hij spreekt keurig, wat geaffecteerd Nederlands, en handelt met grote beslistheid.

‘Ik kom jullie halen,’ zegt Von Baumhauer. ‘De woonwagen is te bekend, er komen te veel mensen langs.’

Onzeker kijken de Bartfelds hem aan. Kunnen ze hem vertrouwen? En Opa Bakker dan?

‘Dat is in orde,’ zegt Von Baumhauer. ‘Hij weet ervan.’

Von Baumhauer heeft rond de Soerelse boerderij, de Centrale, inmiddels zijn denkers en krijgers ondergebracht. Hun commandant is een voormalige medegijzelaar uit Sint-Michielsgestel, Johannes Marinus Honig, reservemajoor van het eerste regiment veldartillerie uit het nabijgelegen Oldebroek, de militair die zijn dochter Wilhelmina Juliana Beatrix Irene doopte. Honig woont in de boerderij met zijn gezin, en onder zijn gezag heerst er discipline onder de illegalen.

Behalve militairen en studenten heeft Honig ook een aantal Joden onder zijn hoede. Het zijn voormalige pensiongasten van de bewoner van het achterhuis, bosarbeider Gerrit Karsten, die om zijn karig loon wat aan te vullen gastheer is van een ondergedoken Joods gezin, min of meer tegen zijn zin.

In februari 1943 krijgt hij bezoek van een ambtenaar uit Den Haag, die hem vraagt vijf personen in pension te nemen voor een periode van drie maanden. Karsten stemt toe, hij is blij met de extra inkomsten. De nieuwe gasten arriveren op 1 maart en zijn overduidelijk Joden. Karsten is meteen minder blij. ‘Dat hadden ze toch wel kunnen vertellen,’ zegt hij later in een lokale krant. Zijn vrouw krijgt, volgens mevrouw Von Baumhauer-Ribbink, ‘een dikke krop wanneer ze het woord “jood” hoort’. Karsten heeft dat niet, maar voelt zich wel zeer onveilig, dicht bij de drukke weg naar Epe ‘en altijd volk over de vloer’.

Met dat laatste is Von Baumhauer het volledig eens. Te veel volk komt langs de zandpaden, wandelaars en mannen te paard, onschuldigen misschien, en misschien ook niet. Het verdwijnen van de Bartfelds is niet onopgemerkt gebleven, en al troffen de Duitsers geen Joden, toch houden de geruchten over onderduikers bij de Bakkers aan. Een politieman uit Nunspeet, Doeve, besluit het tot de bodem uit te zoeken. Hij trekt de bossen in, in wandelkostuum gekleed, en neemt vaak de Nederlandse SD-agent Achterberg met zich mee. Zij gaan incognito, maar worden telkens herkend.

Voorlopig zoeken zij nog te dicht bij Nunspeet, of aan de andere kant van de weg, maar dat zij zoeken is al een verontrustend gegeven. Een hele woonwagen vol Joden, aan de andere kant van de Eperweg, is vragen om moeilijkheden. En dan zijn er nog de Härzen, de Joden die Opa Bakker met huisje en al van zijn achtertuin naar het bos nabij Nieuw Soerel heeft verplaatst. Zij kregen bij Opa en Tante al regelmatig bezoek van bekenden uit de buurt. Die bekenden gaan daar gewoon mee door. Dat moet veranderen, vindt De Boem, maar hoe? De Joden in de woonwagen vallen onder de bescherming van de Lenstra’s en van Theo Stevens.

Dan helpen de Duitsers hem een handje. Op 29 april 1943 maken zij bekend dat ook de gewone soldaten naar Duitsland moeten om voor de Duitsers te werken, de Arbeitseinsatz. De officieren zitten daar al.

De reactie van de Nederlanders verbijstert de Duitsers. Het bericht gaat als een lopend vuurtje door het land. Dit gaat álle Nederlanders te ver. Overal breken stakingen uit. Het begint in Hengelo, waar in de loop van de dag ruim 20.000 arbeiders in staking gaan. Bij Philips in Eindhoven roepen de arbeiders een zitstaking uit, duizend man van de mijn Maurits leggen het werk neer. In Friesland maakt het verzet de spoorlijn Leeuwarden-Groningen onklaar, op de Veluwe volgt een aanslag op de spoorlijn Amersfoort-Apeldoorn, maar de schade is gering.

Ook in Nunspeet slaat de vlam in de pan. De werknemers van de Veluvine-fabriek leggen het werk neer, boeren weigeren melk af te staan aan de zuivelfabrieken, de gemeentelijke diensten functioneren slecht of niet. Enthousiaste aanjagers van de staking zijn de broeders Lenstra en postbode Stevens. Opa Bakker is voorzichtiger, en blijft op de achtergrond. Maar zijn jonge kompanen voelen zich als vissen in het water.

Bij de bezetter ontstaat de vrees dat de staking over zal slaan naar België en wie weet zelfs naar Frankrijk, en dat de geallieerden van de gelegenheid gebruik zullen maken om Nederland binnen te vallen. De Duitsers besluiten de staking met alle mogelijke middelen neer te slaan en voeren het standrecht in: de mogelijkheid om iemand te fusilleren zonder proces. Ze executeren bijna in het wilde weg. In Marum worden als represaille achttien inwoners doodgeschoten, waaronder een jongen van dertien. In Haaksbergen gaan acht mensen tegen de muur, in Borne twaalf. Bijna tweehonderd doden en ruim vierhonderd gewonden later komt Nederland weer tot rust. Na de Februaristaking in Amsterdam, Utrecht en Noord-Holland heeft nu ook de rest van het land kennisgemaakt met de ijzeren vuist van de Duitsers.

In Nunspeet vallen geen slachtoffers, maar de grond wordt de openlijke deelnemers aan de staking te heet onder de voeten. De gebroeders Lenstra verdwijnen naar Amsterdam, waar zij nog mensen kennen uit hun studententijd. Theo Stevens blijft wat langer hangen en draagt, volgens Von Baumhauer, de huur van de woonwagen aan hém over. De Bartfelds zijn de eersten die hij naar een ander, veiliger onderdak overbrengt.

Het onveilige veilige huis

Eind mei 1943 staat de woonwagen nog steeds in het bos. Andere handen vervangen de bomen wanneer het naalden regent, andere mensen besmeren de oplichtende stobben. Von Baumhauer heeft studenten in de wagen geplaatst. Godfried Bomans is gedurende enkele weken een van hen. Maar: ‘er bleven Joden opduiken rond de woonwagen,’ schrijft Von Baumhauer later aan zijn vrouw. ‘Als duiven uit de hoed van een goochelaar.’ Hij vermoedt, zegt hij tegen zijn vrouw, dat Opa Bakker de goochelaar is, die hen daar brengt en achterlaat, opdat De Boem hen later verder brengt.

Bij Opa verschijnen steeds nieuwe mensen, op zoek naar onderdak. Niet alleen nieuwe onderduikers die hem op eigen gelegenheid vinden, maar ook familie van Joden die al langer onder zijn hoede zijn, doen een beroep op hem. Steeds vaker moeten zij weg van de plekken waar ze tot dan toe ondergedoken zaten. De hulpverleners krabben zich achter de oren. De heftige reactie van de Duitsers op de stakingen boezemt hun angst in. Wat als zij worden betrapt? Wat zal hun lot dan zijn? De druk op hun gasten neemt toe. Bovendien duurt de onderduik steeds langer, waardoor de kans op toevallige ontdekking en verraad stijgt.

Han Hamburger, negentien jaar oud, moet begin mei 1943 vluchten uit Beekbergen, waar zij samen met haar verloofde Bart Eckstein is ondergedoken. Haar ouders zitten ergens anders, in Nunspeet, in een boerenarbeiderswoninkje aan het Potsgildewegje, waar zij worden geholpen door de groep van Opa Bakker. Daar vluchten Han en Bart heen, zij weten geen ander adres. Haar ouders ontvangen hen zoals ouders dat doen, bewust van hun afhankelijkheid van de hoofdbewoner Jan van Ede, maar ook van hun ouderlijke verantwoordelijkheid. Bart en Hannie mogen één of twee nachten op de vloer slapen. Het huisje, waar de dagloner zelf ook woont met zijn gezin, is te klein om ook nog hen te bergen. Opa Bakker hoort al snel van de nieuwe gasten en komt hen na Sperrzeit halen. Hij brengt hen naar de woonwagen, waar op dat moment studenten in verblijven.

Het lijkt een rare actie van Opa. Hij weet of moet weten dat Von Baumhauer de nieuwkomers zo snel mogelijk door zal loodsen naar een andere bestemming, buiten zijn bereik en buiten zijn verantwoordelijkheid. Dat is niets voor hem, maar hij heeft geen keus. Het is na de April-meistakingen, en drie van zijn groepsleden zijn uit Nunspeet vertrokken om arrestatie te voorkomen. Een van hen, Andries Lenstra, hield zich speciaal bezig met het inzamelen van geld. Veel onderduikers betalen een vast bedrag van circa zeven gulden per week voor onderhoud, maar dat is niet kostendekkend. Veel anderen hebben geen inkomsten of spaargeld, en kunnen dus niet betalen. Toch moeten ook zij geholpen worden. Lenstra krijgt via kerkelijke collectes en vaste adressen middelen om onderduikers te onderhouden. Andere bronnen van geld zijn er op dat moment nog niet. Andries’ vertrek is dus ook een financiële aderlating voor Opa. Waarschijnlijk kan hij niet anders dan nieuwe hulpzoekers aan De Boem overdragen.

Zo ook Han en Bart. Wanneer zij drie weken in de wagen zitten staat er een onbekende man voor de deur. Hij wekt de indruk een bon vivant te zijn, een goede man om een borrel mee te drinken. Een leuk soort man wel, en bekakt.

‘Jullie moeten mee,’ zegt de man. ‘Het is hier te gevaarlijk. Ik heb een ander adres voor jullie.’

Han en Bart kijken elkaar eens aan. ‘We kunnen niet zomaar weg. Opa Bakker heeft ons hier neergezet.’

De onbekende knikt minzaam. ‘Dat is in orde. Hij weet ervan.’

Of Opa er inderdaad van wist, is na al die jaren niet meer na te gaan. Waarschijnlijk wel, hij was niet gek. In elk geval gaan Bart en Han mee, op fietsen die door het verzet worden verstrekt, want onderduikers moeten nu eenmaal vreemden vertrouwen en hun instructies opvolgen, zij kunnen niet anders. Ze gaan mee, door bossen die in de koele maar droge meimaand net in hun eerste groen staan. Vijftien kilometer fietsen is het, naar het oosten, in de richting van Epe. Ze rijden over paadjes en paden, zonder te worden aangehouden, en bereiken de rand van Epe. Weer naar het noorden gaat het, tot ten slotte hun bestemming in zicht komt: twee vakantiehuizen met de namen Groot en Klein Idwo. Twee houten huizen, inderdaad een groot en een klein, met rode pannendaken die wat van de openbare weg af liggen. Het is een uithoek van Epe, nabij het schietterrein van Oldebroek.

Hannie en Bart stappen af en hebben het gevoel dat ze in een rattenval zijn terechtgekomen.

Iemand in de financiële positie van mr. Von Baumhauer heeft meer mogelijkheden dan een gepensioneerd hoofdconducteur als Opa Bakker, die met zijn nieuwkomers eigenlijk geen raad weet. Wanneer De Boem Nieuw Soerel voor Joden te onveilig vindt worden, verhuist hij hen eenvoudig naar een vakantiehuis in de omringende bossen en betaalt voor hun verblijf. Klein- en Groot Idwo is een van de zeven vakantiewoningen die mevrouw Van Lohuizen uit Epe huurt. Von Baumhauer noemt haar ‘mijn collega sinds 1943 in onderduikers’ en ‘speciaal in jodenverberging en gros’.

Er hebben eerder Joden gezeten, onderduikers onder de hoede van de familie Lohuizen. Zij werden een half jaar eerder verraden en moesten vluchten. Politiemannen uit Epe waarschuwden voor de aangekondigde razzia, de onderduikers waren net op tijd weg en werden op andere plekken ondergebracht.

Voor De Boem is zo’n voorgeschiedenis een aanbeveling. Twee keer een inval in hetzelfde huis is een zeldzaamheid, redeneert hij, en wanneer de nieuwe bewoners zich maar voldoende gedeisd houden, zijn de Idwo’s juist extra veilig. Het is een typerende gedachtegang van Von Baumhauer, met een onverwachte blik op de werkelijkheid en een geheel eigen visie op risico’s. De Boem is niet bang. Zijn onderduikers zijn dat wel.

Han Hamburger en Bart Eckstein wantrouwen de huizen vanaf de eerste minuut. De grote villa met het kleintje erachter ligt te openlijk aan een weg, waardoor er te veel mensen langs komen. In de tuin zit een meisje met roodgeverfd haar, maar toch is ze zo Joods dat iedereen het kan zien.

Binnen woont een tiental mensen, ook zij zien er Joods uit, zodat Han en Bart tegen elkaar zeggen: ‘We moeten hier zo snel mogelijk weg.’

Een aantal andere onderduikers is evenmin gelukkig met hun verblijf. De familie Friedeberg bijvoorbeeld, Joden uit Den Haag die een paar dagen na Han en Bart arriveren, vindt de concentratie van Joden te gevaarlijk. Ook de ouders van Walter Bartfeld, die al langer in Idwo verblijven, hebben grote bezwaren.

Weken eerder zijn ze hier neergestreken, geleid door De Boem. Ze komen niet tegelijkertijd aan, herinnert Walter zich. ‘Mijn moeder was al met iemand anders bezig in de keuken. Ze stond te trillen op haar benen. Nog maar net in het huis, werd aan de achterdeur geklopt. Er stonden Duitse soldaten voor mijn moeder. Ze vroegen of Engelse vliegeniers in het huis waren verborgen en wilden de kamers doorzoeken. Daar troffen ze verschrikte mensen aan.’

Maar verschrikte mensen zijn geen Engelse piloten, dus de Duitsers vertrekken weer.

De situatie is moeilijk. Zeventien mensen moeten op elkaars lip wonen, in een huis met vier slaapkamers en acht bedden. In het kleine huis kunnen er nog een paar bij, maar het blijft improviseren – en dat onder zulke omstandigheden.

Het huis moet aan de buitenkant onbewoond lijken, wat met in totaal zo’n twintig bewoners, onder wie kinderen, haast ondoenlijk is. De gordijnen moeten dicht, de aanwezigen fluisteren, de kinderen worden met spelletjes stilgehouden.

Toch zijn er ook bewoners die minder moeite met hun situatie hebben. Vooral Amsterdammers, die volgens Han Hamburger het gevoel krijgen dat ze op vakantie zijn, midden in de bossen. Zij laten servies overkomen uit Amsterdam, genieten van het buiten zijn, al moeten ze zwijgen, en zien nergens gevaar. Ze houden zich enigszins aan de veiligheidsregels en vinden het niet leuk wanneer ze te horen krijgen dat ze stiller moeten zijn.

Han en Bart betrekken Klein Idwo, de families verblijven in Groot. Behalve de Bartfelds zijn daar nog de familie Härz, die Von Baumhauer uit het vakantiehuisje van Opa Bakker heeft gehaald, en de familie De Boer, die De Boem naar Idwo heeft overgebracht. Deze onderduikers zaten al in de boerderij van Nieuw Soerel toen hij het voorhuis huurde. Mijnheer De Boer is een bekend fotograaf uit Amsterdam. Hun dochter Jetty is het roodharige meisje dat ze zo duidelijk als Joods hebben herkend. Haar haar is door Tante Cor gekleurd.

Dan zijn er nog oom Max Gompers en tante Kaatje Gompers-Schoonhoed. Hij is een oud-Indiëstrijder uit Arnhem, die voor de oorlog regelmatig sprak met Colijn, tante Kaatje is zijn vrouw. Zij is doof en lijdt aan suikerziekte. Ruim twintig mensen, vijftien volwassenen en zes kinderen, bij elkaar. Dat maakt het leven niet gemakkelijk.

En er zijn andere moeilijkheden. Mevrouw Van Lohuizen, die regelmatig op bezoek gaat in haar huizen, schrijft op 26 februari in haar dagboek: ‘Wel een heele moeilijke situatie op 2, nu Irma-Hans een steeds grootere vriendschap voor elkaar voelen. Morgen komt Marte terug. Hoop dat het geen drama wordt.’

Tussen mensen die zo dicht op elkaar zitten, onder zo’n grote druk, ontstaan meer dingen dan ruzies. Het is met recht een hogedrukpan van emoties.

Op 2 maart komen de betrokkenen op bezoek bij hun verzorgers. Dan zal ‘het drama zich misschien nog goed oplossen’. Maar op 4 april heerst er ‘op 2 nog steeds een ellendige sfeer. Marte en Hans schijnen nu toch weg te willen.’

De enige oplossing in dergelijke problemen is om de partijen over verschillende huizen te verdelen. Maar op Idwo blijft iedereen bij elkaar; er is geen plek in de andere huizen.

Er komen steeds vaker mensen langs het huis, wandelaars en fietsers, die soms blijven staan om te kijken, soms aankloppen om de weg te vragen. Dan kijken ze nieuwsgierig naar binnen. Niemand vindt dat raar, behalve Han en Bart. Hun vrees en commentaar leiden tot conflicten met de wat oudere onderduikers, die hun zorg beschouwen als bemoeizucht en eigenwijsheid. Gezamenlijke maaltijden bieden gelegenheid om conflicten uit te praten, maar niet iedereen grijpt die gelegenheid aan. Soms is de spanning te snijden. In de afzondering van Klein Idwo, apart van de rest, bereiden zij zich voor op wat in hun ogen onvermijdelijk is. Zij slapen in hun kleren en hebben een tas gereed om op het eerste teken van onraad te kunnen vluchten.

De dagen slepen zich voort in ingehouden spanning. De onderduikers vermaken zich zo goed mogelijk met gefluisterde spelletjes en gesloten gordijnen. Personeel van Von Baumhauer brengt eten en andere levensbenodigdheden.

Dan arresteert de Grüne Polizei in Amsterdam een Joods meisje van wie de ouders vóór de razzia in Idwo hebben gewoond, maar op tijd zijn gevlucht. Het meisje weet niet beter dan dat haar ouders nog in Epe wonen. ‘Waar zijn je ouders?’ vragen de Duitsers. ‘In Idwo,’ antwoordt zij.

Zo keert Von Baumhauers redenatie zich tegen zijn onderduikers. De Sicherheitsdienst waarschuwt telefonisch de politie van Epe en beveelt een inval in de Idwo’s. Volgens het dagboek van mevrouw Van Lohuizen is dat op 31 mei. Het telefoontje veroorzaakt grote consternatie op het politiebureau. Onderduikers in Epe zijn gezegend met een korps ‘goede’ agenten. Al in oktober 1942 schrijft mevrouw Van Lohuizen over een door de Duitsers gegeven bevel: ‘Het blijft hetzelfde, de politie gaat morgen z.g.n. huiszoeking doen. Vraagt naar Joden maar zal niets vinden. ’t Is zoo prachtig georganiseerd, als ’t aan hen lag zouden ze geen Jood vinden.’ En een dag later: ‘Sinds maandag blijven de politiemenschen zoo’n beetje rondzoeken maar ze zien niets.’

Dit directe bevel negeren is onmogelijk, openlijke tegenactie eveneens. Toch moet er moet iets gebeuren, en snel.

Over wat er volgt, lopen de getuigenverklaringen uiteen. De onderduikers zitten aan tafel, zoals gebruikelijk met z’n allen. Buiten valt de avond. In het fornuis brandt vuur, de tafel is gedekt. Dan verschijnt er, volgens Han Hamburger, een gedaante aan het raam, die roept: ‘Jullie moeten als de donder weg, over een kwartier komt er een overval en dan moet het huis eruitzien alsof er niemand in gezeten heeft.’

Volgens Walter Bartfeld gaat de telefoon, net op het moment dat iedereen aan tafel zit. Hij rinkelt een tijdje, vijftien volwassenen zitten, terwijl ze steeds bleker worden, naar het toestel te kijken. Wie kan er opnemen als het huis onbewoond geacht wordt? Dan raapt een vrouw haar moed bij elkaar en neemt op. ‘Hallo,’ zegt Annie de Boer in de hoorn. Een onbekende stem roept: ‘Jullie zijn verraden. Ze zijn onderweg. Verlaat het huis.’ Paniek breekt uit. Vijftien mensen springen op, grijpen naar wat er aan eigendommen bij de hand ligt en rennen het huis uit, het bos in of de hei op.

Welke versie juist is valt moeilijk vast te stellen. Heeft een vakantiehuis als Idwo telefoon? Heeft de ‘goede’ politieagent de tijd gehad om van het bureau naar Idwo te komen? Volgens Walter Bartfeld was het de marechaussee Hendrik Jan Hesselink uit Epe. ‘Ik heb Hesselink veel jaren later zelf ontmoet en hij zei dat hij die stem in de telefoon was.’

Het kan allebei waar zijn. De familie Van Lohuizen is ook getipt. ‘Dick er dadelijk heen,’ schrijft mevrouw Van Lohuizen. ‘13 mensschen gingen de bosschen in, moesten hun bagage achterlaten. Je rolt toch van de eene zorg in de ander.’

Vaststaat in elk geval dat de onheilspellende gevoelens van verschillende onderduikers gerechtvaardigd blijken te zijn.

Het is inmiddels donker. Op veilige afstand van de Idwo’s, weggedoken in de heide, zien de onderduikers, liggend op hun buik, koplampen naderen. Vrachtwagens stoppen bij de Idwo’s, lichten gaan aan achter de ruiten, kreten klinken in de nacht. De overvallers keren de huizen binnenstebuiten. Ze vinden geen mensen, maar wel duidelijke bewijzen van bewoning: koffers, huisraad, een fornuis dat nog niet is afgekoeld, en zelfs jasjes met portefeuilles in de binnenzakken. Ze wachten lang, de vluchtelingen keren niet terug. Uren duurt het voor de Duitsers hun manschappen verzamelen en wegrijden. Al die tijd liggen de Bartfelds, Han Hamburger en Bart Eckstein op de grond. Zand kriebelt hun neuzen, hun spieren worden stijf en pijnlijk, maar niemand durft te bewegen uit angst de Duitsers te alarmeren. Muggen steken, maar zelfs krabben kan gevaarlijk zijn.

Pas na middernacht is de kust veilig en kunnen de vluchtelingen opgelucht ademhalen. Toch is hun situatie niet rooskleurig. De nacht is zacht, maar zal tegen de ochtend te koel zijn om lang in stil te zitten.

Ze kunnen wachten op redding door de mensen van het verzet, maar het is niet zeker óf er iemand komt en wanneer. Misschien zijn hun verzorgers ook verraden, misschien slaan die door tijdens de verhoren en kan ieder moment de SS terugkeren.

De onderduikers kunnen daar in ieder geval niet blijven. Wie weet komen de Duitsers terug, om in het licht van de ochtend rustig verder te zoeken. Eigenlijk willen ze allemaal maar één ding: terug naar de plek waar ze zich veilig hebben gevoeld, achter Nieuw Soerel.

Dan neemt Max Bartfeld, Walters vader, het woord. Hij staat bekend om zijn eigenwijsheid en zijn Duitse accent, wat hem niet populair maakt in dit gezelschap van vervolgden. Maar ze weten ook dat hij zelden aan grootspraak lijdt, dus luisteren ze en geloven ze hem wanneer hij vertelt van zijn opleiding in Duitsland in de bossen en hoe hij daar op de sterren leerde lopen. Daar hebben zij nu ook voordeel van. Hij kan hen terugbrengen naar de woonwagen bij Nieuw Soerel.

Ze gaan op pad. Vermoeide mensen, op gewone schoenen. Struikelend door het donker, zo veel mogelijk langs de bosrand en zich oriënterend op de sterren komen ze nog een heel eind, maar wanneer ze Nieuw Soerel op twee kilometer zijn genaderd, loopt de korte nacht ten einde. Zo’n grote groep mensen, zo vroeg op de dag, zal onvermijdelijk de aandacht trekken van het boerenvolk, dat bij het krieken van de dag opstaat. Ze moeten dekking zoeken, liefst op een plek waar ze de hele dag kunnen blijven zonder al te grote ontberingen. Bij Landgoed Welna, ten zuiden van de weg Epe-Nunspeet, vinden ze een schaapskooi met een hooiberg, waar de vluchtelingen in klimmen en waar ze uitgeput in slaap vallen. De volgende dag blijven ze liggen, uit angst ontdekt te worden. Landarbeiders komen de schaapskooi binnen en gaan er aan het werk. Bartfeld: ‘Uit angst ons te verraden deden we onze behoeften zoals we daar lagen.’

Niet alle onderduikers zijn dezelfde kant op gevlucht. Ze kunnen de anderen niet vinden of durven zich, uit angst voor ontdekking, niet te bewegen. Zij houden zich schuil en hopen er het beste van.

De politieman die (waarschijnlijk) heeft gewaarschuwd voor de inval, bericht ook de beschermers van de Joden, Von Baumhauer en de familie Van Lohuizen. De Boem, nog in het bezit van een auto, rijdt spoorslags naar Epe voor overleg, samen met zijn vrouw. Ze moeten iets doen. Hij gaat met mevrouw Van Lohuizen, die de omgeving goed kent, ver na Sperrzeit op pad om te redden wat er te redden valt. Omzichtig speuren zij door het omliggende bos en treffen daar nog enige Joden aan. De familie De Boer is daarbij, en oom Max en tante Kaatje Gompers. Met de auto brengt Von Baumhauer hen naar huize Nieuw Soerel.

Ze kunnen daar niet blijven. Het gevaar van de nabijgelegen Eperweg is even groot gebleven en inmiddels hebben nieuwe studenten en militairen hun plekken ingenomen. De woonwagen zit ook vol. Dan slaat ook het weer om. De droge warmte van eind mei verdwijnt en een koele, vochtige week breekt aan. Alle reden om naar een andere plek en betere voorzieningen uit te wijken. De oud-bewoners van Idwo worden over verschillende hutten en hutjes verspreid, natuurlijk niet altijd tot tevredenheid. De Friedebergs brengen een week van stromende regen door in een vochtige plaggenhut met stro op de grond, samen met een ouder echtpaar van wie de vrouw de vogeltjes steeds hoort zingen: ‘Lust je nog koffie met boterkoek?’

Ten slotte komt er een oplossing. Verderop in het bos, ten westen van de Pas-Opweg, staat een eenzame boerenwoning, die naar de weg ‘Pas-Op’ is genoemd. In een van de bosvakken daarachter staat een boswachterskeet. Hier kunnen de vluchtelingen terecht. Waarom precies daar is niet bekend, maar er zijn voor de hand liggende redenen. Behalve huize Pas-Op is er in een straal van drie kilometer geen bebouwing. De bosvakken zijn pas een paar jaar geleden beplant, de dennen zijn vijf meter hoog en staan heel dicht op elkaar. De keet biedt onmiddellijk onderdak en voor water kunnen de onderduikers terecht bij de familie Vos, die in Pas-Op woont. Dat zijn vier voordelen die andere bosvakken niet hebben.

De nieuwe bosbewoners slaan hun kamp op. Een groep van vijftien mensen betrekt de keet, zes anderen slapen voorlopig in een grote tent. Dat deert niet. Ze zijn ontkomen aan de rattenval van Idwo.

Water en toevlucht

Vier tot vijf meter hoog reiken de bomen in het bos achter huize Pas-Op. Het zijn grove dennen en fijnsparren, jonge aanplant, zo dicht op elkaar dat een mens zich er niet snel tussen waagt. Het vak heeft de omvang van een groot voetbalveld. Brandgangen scheiden het van de rest van het bos. De randen langs die brede zandwegen, waar zonlicht valt, zijn muren van groen. Daarachter ligt een donker labyrint van stammen en uitstekende, dode takken, zo ontoegankelijk als een bos maar kan zijn. Alleen wie er thuis is, kent de kruipdoor-sluip-door-paadjes die naar het hart van het vak leiden. Daar worden de bomen wat lager, het bos opener, en daar staan de keet en de tent die het Verscholen Dorp vormen.

Het is pas een begin, maar toch. Hier zijn de vluchtelingen relatief veilig, en zo voelen ze zich ook, veilig en vrij. Veel van hen hebben ervaring met het onderduiken in huizen, met het dagenlang in gesloten kamers verblijven uit angst te worden gezien door de buren, door mensen in de straat. Bewust verraad is dan nog niet eens het grootste gevaar. De familie Friedeberg verlaat haar onderduikerswoning door een achterraam wanneer aan de voorkant de marechaussee aanbelt. Naar later blijkt is die op zoek naar illegale slachters. Een buurvrouw die een melkhandel drijft, ziet hen klimmen en vertelt het hele dorp wat ze heeft gezien.

‘Wie heeft niet zo’n bange nacht meegemaakt,’ schrijft Bart Eckstein na de oorlog, ‘in een dakgoot, onder een paar losgezaagde plankjes van de vloer met een achteloos neergelegd kleedje er overheen, of in een hooischuur, terwijl de moffen met hun bajonetten in de berg prikten, waar je onder bedolven was…’

Ontdekking en verraad dreigen ook in de bossen, maar het gevaar lijkt minder urgent. Overdag heerst er stilte in het bosvak om te voorkomen dat wandelaars of fietsers geruchten opvangen, maar dat moeten ‘stadse’ onderduikers ook, en het buiten zijn maakt de andere zorgen draaglijk.

Het bosleven is wel wennen, ook voor de mensen die al een paar weken in de woonwagen hebben gezeten en zeker voor degenen die tot dat moment slechts stenen behuizingen kennen. Onbekende geluiden jagen menigeen de stuipen op het lijf: takken kraken, vossen blaffen. ’s Nachts banjeren wilde zwijnen door het kreupelhout en schrikken de nerveuze bewoners op uit hun slaap. Zij schuren tegen de boompjes en de jongen maken hoge, ‘soms menselijke geluiden’.

Maar de herrie van de zwijnen went, net als het burlen van de herten in de herfst, en er zijn andere, prettiger sensaties. Vogels zingen, bosbessen kleuren blauw in het seizoen, paddenstoelen groeien overal. De eenentwintig onderduikers van het begin hebben gezelschap aan elkaar, al moeten zij hun toon dempen bij het spreken. Binnen een paar weken vellen zij bomen en leggen in de open ruimte een sportveldje aan.

Een probleem voor de langere termijn is de huisvesting. De elf mensen in de boswachterskeet zitten krap maar warm. Han, Bart en de Bartfelds, die met z’n zessen in de legertent liggen, hebben net zomin ruimte, maar een zorg voor de toekomst meer. Het is nu nog juni, wat kamperen een relatief genoegen maakt. Maar wat als het winter wordt?

Voorlopig hebben ze een ander, dringender probleem, dat een snellere oplossing behoeft: er is geen water. Gelukkig weten de beschermers van het Dorp, Opa en De Boem, raad.

Nabij het kamp in aanleg, aan de Tongerenseweg, staat in 1943 het stenen huis dat de naam draagt van de weg een tiental meters verder, huize Pas-Op, dat wordt bewoond door de familie Vos. Hij is boswerker, zij huisvrouw. Het leven is primitief zonder elektra, met water uit de pomp en koken op butagas of hout. Maar het heeft ook een voordeel: de oorlog gaat zonder schokken aan hen voorbij, en ze merken eigenlijk maar weinig van de bezetting.

Dan valt, op een avond in juni 1943, de klopper zwaar op het hout van de voordeur. Er staan drie mensen op de stoep, twee mannen en een vrouw. Zij stellen zich voor: Opa Bakker, Tante Cor, Von Baumhauer. Het is voor zover bekend de enige keer dat het drietal gezamenlijk in de openbaarheid treedt. De reden voor hun terughoudendheid laat zich raden, dat zij elkaar kennen moet eigenlijk geheim blijven. Dit bezoek aan de Vossen is een geweldig risico, want nu is hun samenwerking bekend bij mensen buiten de directe kring van het verzet.

Waarom ze dit risico nemen weet niemand meer, maar het moet belangrijk zijn geweest. Opa en De Boem staan niet bekend als mannen die het licht nemen met de veiligheid. Zijn ze toevallig samen in de buurt? Denken ze op grote weerstand te stuiten bij de bewoners van huize Pas-Op? Ze komen wel wat vragen. Dat blijkt als ze eenmaal hebben plaatsgenomen met een kopje surrogaatkoffie: of de onderduikers gebruik mogen maken van de pomp die naast het huis van de familie staat. Ze zullen in het donker komen en zich niet met de bewoners van het huis bemoeien.

Ja, zeggen de Vossen. Maar er moeten wel maatregelen genomen worden tegen ontdekking. De pomp staat op vijf meter van de Tongerenseweg, waar de Grüne Polizei routinematig patrouilleert, op de fiets, met een herder aan de lijn. En soms is er bezoek bij de familie, dan moeten de onderduikers ook wegblijven.

Ze spreken een code af. Wanneer er gevaar dreigt, hangt mevrouw Vos een lichte lap wasgoed aan het hek achter in de tuin, goed zichtbaar in het donker. Wanneer het langer onveilig is, legt meneer Vos de hond buiten aan de ketting, die door zijn blaffen de naderende waterhalers voor het gevaar waarschuwt.

Zo is het afgesproken, zo is het gegaan. Een aantal maanden pompt het mannelijk deel van het kamp water op het erf, en vervoert het in melkbussen naar het kamp terug. De familie Vos kijkt de andere kant op als er beweging is onder de bomen, maar houdt de Tongerenseweg én de Pas-Opweg extra in de gaten. Het gaat goed. Duitse patrouilles marcheren nietsvermoedend voorbij en Nederlandse politieagenten vinden niets wanneer ze in burger langskomen op zoek naar een kamp dat zij alleen van geruchten kennen. Het blijft het Verscholen Dorp, mede door de hulp van de bewoners van huize Pas-Op.

Nu het water is geregeld richten de bewoners van het Dorp zich op het tweede urgente probleem: onderdak. Han Hamburger, haar verloofde Bart Eckstein en de familie Bartfeld slapen in een oude legertent, die nog van Von Baumhauer is geweest. Hij is ruim genoeg en voorlopig comfortabel, maar juni loopt al op zijn eind en in de herfst zal het verblijf minder aangenaam worden.

Gelukkig zijn er technische mensen aanwezig, die hun handen weten te gebruiken. Bart Eckstein en Max Bartfeld gaan aan het werk. Veel keuze aan materialen hebben ze niet, bakstenen en cement ontbreken en zijn onmogelijk ongezien aan te voeren. Ze werken met wat ze hebben: stammetjes en stro, zand en heide.

Eerst vellen zij een grote hoeveelheid bomen met stammen van ongeveer gelijke dikte, en maken die even lang. Dan verbinden ze deze met ijzerdraad, door het verzet geleverd, als rietmatten aan elkaar. De matten gaan rechtop in diepe gleuven in het zand, en de eerste wand staat. Een tweede wand, volgens dezelfde techniek gefabriceerd, gaat tien centimeter erachter in de grond. De tussenruimte krijgt een vulling van stro, ter isolatie en ter demping van geluid.

Zo gaat het vier wanden rond, met handgereedschap en veel zweet. Vóór alles mag de bouw niet opvallen, wat moeilijk genoeg is. Het zagen van de stammen vindt alleen plaats wanneer de kust absoluut veilig is, maar hamerslagen en andere geluiden van bouwactiviteiten galmen door het bos en de bewoners houden regelmatig hun hart vast.

Ramen zijn een probleem. De aanstaande bewoners willen niet in het donker zitten, maar het is moeilijk om onopvallend aan ruiten te komen. Dan herinnert Max Bartfeld zich hoe een paar maanden eerder een man in Nunspeet illegaal een huis heeft afgebroken. Het bouwmateriaal ligt nog in zijn achtertuin. ‘Neem dat maar in beslag,’ zegt hij tegen Opa Bakker en Andries Lenstra, ‘hij kan toch niet naar de politie stappen.’

Zo arriveert het materiaal in het Dorp. Opa heeft waarschijnlijk bezwaren gemaakt tegen de risicovolle inbeslagname, maar dat is juist een kolfje naar Lenstra’s hand. De muren staan, voorzien van de ramen, twee maanden na aanvang van de bouw. Dat lijkt lang, maar ze hebben alles met de hand moeten doen, tussen de dagelijkse beslommeringen door.

Dan moet er een dak op. Hoe technisch Bart en Max ook zijn, dat karweitje kunnen ze niet aan. Voor het dak komt een vakman, timmerman Wessel Lindeboom uit Vierhouten. Weer neemt Von Baumhauer een ongekend risico. Hij haalt een buitenstaander naar het kamp. Weliswaar is Lindeboom betrouwbaar en hij houdt zijn mond, maar zijn aanwezigheid alleen al levert gevaar op.

Iedere avond verstopt de timmerman zijn gereedschapskist in de bosjes bij het kamp en fietst over de Tongerenseweg naar huis, de volgende morgen om zes uur keert hij terug en haalt hij hem weer tevoorschijn. Het gereedschap zou nieuwsgierigheid kunnen wekken bij de verkeerde personen.

Inderdaad staat er op een morgen een man in burger op de weg, vlak bij huize Pas-Op, en houdt hem aan. Het is een NSB-politieman die luistert naar de naam Doeve. Wat Lindeboom doet op dit uur in het bos?

‘Ik heb een perceel hout gekocht,’ verklaart Lindeboom, ‘maar ik kan het niet meer vinden.’

Doeve knikt. Hij heeft geen werkelijke belangstelling voor de eenzame fietser. Hij strekt zijn arm naar het huis van de familie Vos.

‘Heb je daar wel eens mensen gezien?’ vraagt hij. ‘En kinderen? Bij de pomp?’

‘Mevrouw Vos,’ antwoordt Lindeboom. ‘En meneer Vos.’

Doeve schudt zijn hoofd en gebaart Lindeboom verder, die opgelucht doorfietst naar het Dorp. Binnen een paar dagen bouwt Lindeboom van heideplaggen een waterdicht dak op de stutbalken van de nieuwbouw. De trotse nieuwe bewoners trekken erin. De hut krijgt de naam Klein PO, een afkorting van ‘Pas op’. De keet die al in het bosvak stond, heet Groot PO, vandaar. Lindeboom vertrekt opgelucht, voor de laatste keer.

Zo nabij is het gevaar dus dat De Boem naar het kamp haalt. En hij doet het nog een keer. Eind september wordt het water halen bij Vos toch te gevaarlijk. Geruchten doen de ronde dat de politie en de Duitsers inmiddels weten dat er ‘iets’ gebeurt in het bos achter Pas-Op, al weten ze niet wat. De waterhaalexpedities leveren zo langzamerhand te veel risico’s op.

De Boem weet raad: het Dorp krijgt een pomp. Loodgieter Denekamp uit Elspeet zal hem slaan. Dat heeft nogal wat voeten in de aarde. Een boerenkar moet de rammelende pijpen ongemerkt in het bosvak afleveren. De toren die nodig is om de waterpijpen verticaal te houden, steekt meters boven de bomen uit. Het klappen van de hamer op stalen pijpen galmt kilometers ver door het bos, tot grote verontrusting van de bewoners. Gelukkig heeft de loodgieter genoeg aan één dag om zijn werk te doen, gelukkig is Doeve net niet in de buurt en gelukkig zijn er geen patrouillerende Duitsers.

Wel is er wéér een buitenstaander die meer weet van het kamp, meer dan het ‘er gebeurt iets’ dat de Duitsers en de bewoners van Nunspeet weten. Toch houdt ook de loodgieter zijn mond, net als de familie Vos, net als Lindeboom, net als alle tijdelijke hulpkrachten die anoniem gebleven zijn. Goede vaderlanders zonder meer, die in elk geval niet in een situatie zijn gebracht dat ze moeten kiezen tussen hun eigen hachje en dat van het Dorp. Telkens blijken de risico’s die Von Baumhauer neemt de moeite waard. Andere risico’s schuwt hij als de pest. Het vermengen van de zorg voor onderduikers met het gewapend verzet bijvoorbeeld.

Met een eigen pomp en een wat steviger onderdak neemt het leven in het bosvak een haast normale loop. De meeste bewoners vervelen zich geen moment, want er is veel te doen. Mannen doen het zware werk zoals hout zagen, vrouwen het huishouden. In deze primitieve omstandigheden neemt dat veel tijd in beslag. Voedsel en eerste levensbehoeften komen van buiten het dorp, uit Nunspeet en Vierhouten, en bereiken de onderduikers via de Centrale, het voorhuis van Nieuw Soerel. Hier vestigt zich begin september Andries Lenstra, voor wie de grond in Nunspeet te heet onder de voeten wordt.

De Centrale

Luiwammesen zonder discipline, vindt majoor Honig zijn gasten. Vooral de studenten die rond de Centrale in het bos kamperen, maken er een potje van. Zij zien onderduiken als een spel en leven ernaar: ze nemen de veiligheidsmaatregelen niet in acht, praten luidop en laten hun gezicht bij daglicht bij de Pas-Opweg zien. Het kan niet lang duren of dat gaat mis.

Honig klaagt erover tegen Von Baumhauer. Hij doet zijn best, zoals verwacht mag worden van een reservemajoor van het Nederlandse leger. Honigs vrouw bereidt de levensmiddelen die Von Baumhauer levert, Honigs kinderen brengen ze rond langs de onderduikers. Dan mag hij toch wat gehoorzaamheid verwachten?

‘Hij zal ze wel als rekruten behandelen,’ zegt Von Baumhauer tegen zijn vrouw, maar hij sust de zaak met de majoor en probeert ook de studenten tegemoet te komen. Ze klagen over het gebrek aan eten, want de buitenlucht maakt hen extra hongerig. De Boem zorgt voor extra bonkaarten, extra eten. Ze klagen over verveling, en De Boem zorgt voor meer boeken en ander vermaak. Ze klagen over de strikte voorzorgsmaatregelen. Daaraan doet De Boem geen enkele concessie. Openlijk durven ze niet te morren; achter zijn rug om doen ze het des te meer. De majoor heeft zijn handen vol.

In deze explosieve situatie arriveert in september 1943 Andries Lenstra, die dan 19 jaar is en in mei naar Amsterdam was gevlucht wegens zijn medewerking aan de stakingen. Sinds juni zat hij ondergedoken in de woning van zijn ouders. Het komt Von Baumhauer ter ore en hij schrijft de jonge student een briefje: er ligt een belangrijke taak op hem te wachten in het bos: de verantwoordelijkheid nemen voor de Joden die Lenstra heeft laten onderduiken.

‘Ik kreeg een vlegelachtige brief terug,’ schrijft De Boem na de oorlog aan het riod, ‘van dit brutaal, maar even zelfgenoegzaam als levensonervaren jongmens.’ De verhouding tussen hem en Andries is in die dagen al aardig verstoord geraakt. Lenstra is volgens De Boem aanmatigend en waagt het hem de les te lezen. Zo berispt hij Von Baumhauer om zijn mening dat de oorlog niet al in 1943 afgelopen zal zijn. De Boem denkt eerder aan 1944, maar zoiets is volgens Lenstra een vorm van defaitisme. ‘Een knappe jongen’ noemt de vrouw van De Boem hem, ook al in een brief aan het RIOD. ‘Die eerste keer beviel de kennismaking wederzijds. Achteraf bekeken hadden we een paard van Troje binnengehaald.’

Kennelijk is de mensenkennis van De Boem toch niet feilloos. ‘Paard van Troje’ is een krasse benaming voor Lenstra, die door alle overlevenden wordt geroemd om zijn inzet en zijn moed. Lenstra heeft het op zijn beurt ook niet erg op Von Baumhauer. In de korte geschiedenis van het Dorp die Lenstra in de jaren vijftig schreef, figureert De Boem slechts één keer. Bij de ontruiming van het kamp in 1944 zou hij, weliswaar samen met anderen, ‘kranig werk’ hebben verricht.

De ruzie is onvermijdelijk en heel goed verklaarbaar. ‘Zelfgenoegzame vlegel’ noemt Von Baumhauer zijn opponent; ‘plutocraat’ zegt Lenstra tegen zijn vrienden. Von Baumhauer, de wereldse advocaat, niet rijk maar wel in goeden doen, tegenover de ambitieuze maar jonge Lenstra, de conservatief tegen de socialist, de voorzichtige strateeg tegen de onstuimige tacticus. Hier botsen twee generaties, levensstijlen, achtergronden. En vóór alles botsen twee soortgelijke overheersende, eigengereide karakters die zich niet laten inperken door de omstandigheden.

Treffend is de overeenkomst tussen hen bij twee geheel losstaande gebeurtenissen. Ergens in 1943 verveelt een vijftal ondergedoken studenten zich mateloos. Om eens een verzetje te hebben besluiten zij wat Duitsers te overvallen. Dat gaat tegen alle veiligheidsvoorschriften in, maar ze vertellen het niet aan de leiding. In het donker liggen ze langs de weg. Een patrouille nadert. Nu blijkt het plan toch moeilijker uit te voeren dan het in de veiligheid van de hut geleken heeft. De jongens raken in paniek, springen op en rennen weg. De Duitsers schieten, maar raken niets. Wel grijpen ze een van de weglopers en voeren hem gevankelijk mee naar Elburg, waar hij opgesloten wordt in een politiecel.

Groot alarm in de Centrale: deze jongen weet te veel. Lenstra heeft meteen een plan. Samen met Albert van Zuilichem, een ‘goede’ marechaussee uit Nunspeet, en de Gouden Kies gaat hij naar Elburg. Daar krijgen ze de sleutel van de cel van een andere goede agent en halen ze de gevangene terug naar Nieuw Soerel.

Iets soortgelijks doet De Boem. Twee van zijn medewerkers, twee van de vijf Doppenbergs, zijn in hun kraag gepakt bij een razzia en afgevoerd naar Zwolle. Zij weten veel van Von Baumhauers activiteiten. De Boem kan niet het risico lopen dat zij gaan praten. Hij steekt de IJssellinie over, op zich al een prestatie voor een ambteloos burger, en meldt zich op hoge poten bij de Duitser die de broers gevangenhoudt. Die mannen zijn zogenaamd onmisbaar voor de gemeenschap van Vierhouten en speciaal voor hem, aldus meester Von Baumhauer. De Boems persoonlijkheid en zijn perfecte Duits doen hun werk. De overblufte commandant geeft de Doppenbergs mee en zij gaan met De Boem terug naar Vierhouten.

Twee van zulke karakters moeten haast wel botsen. Het is een botsing met grote gevolgen.

Overigens is Von Baumhauer niet de enige met wie Lenstra in aanvaring komt. Majoor Honig, de man van de discipline, krijgt in rap tempo genoeg van de jonge verzetsheld, vooral omdat de ondergedoken studenten hem wel kunnen waarderen. Al een paar weken na de komst van Lenstra is voor Honig de maat vol. Hij vertrekt op staande voet, en gaat verder met het verzetswerk in Harderwijk, waar hij vandaan komt. Met het Dorp zal hij pas weer te maken krijgen wanneer de percelen aan de Pas-Opweg halsoverkop ontruimd moeten worden.

Honig kan eventueel nog wel gemist worden, maar hij neemt zijn vrouw en kinderen mee en dat laat een groter gat vallen in het dagelijkse leven in Nieuw Soerel. Wie moet er nu koken, het eten rondbrengen en de proviand over de schuilplaatsen in het bos verdelen?

Von Baumhauer moppert tegen zijn vrouw heel wat af over de eigengereidheid van Lenstra. Maar de Centrale kan niet leeg blijven staan. Gemakkelijk is het niet om het gezin te vervangen. De opvolgers moeten jong en energiek zijn om het zware leven aan te kunnen, maar ook betrouwbaar en bereid tot gevaarlijk werk. Die combinatie van eigenschappen wordt in die dagen vooral aan mannen toegeschreven. En dat is een probleem. Praktisch alle jonge mannen zijn ondergedoken voor de Arbeitseinsatz of hebben een ontheffing daarvoor gekregen die hen meteen onbruikbaar maakt voor een taak in de ondergrondse. Zij doen vaak onmisbaar werk in de mijnbouw of bij de spoorwegen, en staan daardoor onder controle van de bezetter.

Vandaar dat drie jongedames in Amsterdam al een paar dagen na het vertrek van de majoor de Centrale betrekken en diens werk overnemen. Gerda Meijer, negentien, is een van hen. Zij komt naar de Veluwe vanuit Amsterdam, waar zij deel uitmaakte van het verzet. Zij is Joods, maar ziet er bijna arisch uit. Zo’n uiterlijk is in deze tijden goud waard, net als haar uitstekend vervalste persoonsbewijs.

Ze gaat met Von Baumhauer langs beide kampen, ter introductie. Eerst naar Nieuw Soerel, waar de studenten haar met warmte begroeten. Dan gaan ze, op de fiets, dieper de bossen in. Gerda weet wat haar te wachten staat, Von Baumhauer heeft het verteld. Toch is het een schok om eenentwintig mensen uit keten en hutten te zien komen. De ontvangst is hartelijk, de onderduikers vragen gretig naar nieuws, want de dagen zijn eentonig in het bos. Dan gaat de tocht weer terug naar de Centrale.

Niet veel later vindt ook haar broer Harrie onderdak in de Centrale. Hij weet het niet en De Boem weet het niet, maar zij hebben een band. Toen De Boem als gijzelaar in Sint-Michielsgestel verbleef, zat Harrie Meijer als gevangene in hetzelfde kamp, maar dan in de Jodenbarakken, waaruit hij op een nacht in december heeft weten te ontsnappen.

Scheuring en vertrek

Tegen eind september is er volgens de verschillende getuigenissen nog steeds sprake van twee kampen: het ene rond de Centrale met vooral studenten, en het andere met Joden achter de Pas-Opweg. In praktische zaken is er geen onderscheid. Beide kampen krijgen hun bevoorrading uit Nieuw Soerel en vallen vooral onder het gezag van Von Baumhauer, die de financiering van de zaak in handen heeft, maar met raad en daad wordt bijgestaan door Andries Lenstra, Opa Bakker en Tante Cor.

De onrust onder de studenten neemt niet af nu de drie jongedames de dagelijkse gang van zaken in handen hebben, integendeel zelfs. De combinatie van jongens en meisjes, bomvol hormonen, blijkt geen goede te zijn. Hun gedrag wekt steeds meer de woede van Von Baumhauer, die aan het eind van de maand besluit om de jongens uit de omgeving van Nieuw Soerel te verwijderen, naar andere adressen ver weg, soms met een gift van voedselbonnen en ‘ƒ 200,00 toebetaling’.

Langzaam raken de hutjes rond Nieuw Soerel leeg. Dan blijkt dat De Boem met Honig een belangrijker steunpilaar heeft verloren dan hij zelf misschien heeft beseft. De jongedames die de familie Honig hebben vervangen neigen algauw in de richting van Lenstra in de vete die inmiddels tussen hem en De Boem is ontstaan. Tot verbazing van Von Baumhauer willen zij plotseling ‘het Jodenkamp’ zelfstandig voortzetten, zonder hem.

Dat het tot een scheiding moet komen tussen Lenstra en Von Baumhauer is iedereen duidelijk. De twee kunnen elkaar zo langzamerhand niet meer luchten of zien. Maar dat Andries blijft en De Boem, de man met het geld en de contacten, moet gaan, dat is een verrassing.

Von Baumhauer stribbelt nog tegen. Hij weigert de huur van de Centrale over te dragen ‘om verder gescharrel en roekeloosheid daarmee te voorkomen’, schrijft hij na de oorlog. Hij beveelt Opa Bakker en Tante Cor als medestanders aan, partijgenoten van Lenstra weliswaar, maar ‘beiden waren van veel beter kaliber’.

Op 1 november draagt hij de verantwoordelijkheid over, met angst in het hart wegens de roekeloosheid bij de anderen, ‘maar anderzijds werden de kosten en ruzie mij te veel’. Als eenmaal de beslissing genomen is, treurt Von Baumhauer niet lang. ‘Hij was als een elastieken bal,’ schrijft zijn vrouw, ‘die een deuk kreeg bij een teleurstelling, die weer terugsprong bij een nieuwe interesse.’

Toch vergeet hij zijn oude kostgangers niet. Wanneer de nood aan de man komt springt hij bij, en bij diverse gelegenheden laat hij zich van zijn grootse kant zien. Met Kerstmis 1943 verschijnt hij in het Dorp, samen met zijn vrouw, met een grote schotel huzarensalade, een traktatie die in oorlogstijd ook andere Nederlanders niet vaak kregen. Toch waarderen de bewoners de geste maar matig: de sneeuw ligt tien centimeter dik op de paden, de voetsporen van De Boem en zijn vrouw leiden het bos in, waar geen mens iets te zoeken heeft.

‘Het was een gekke man,’ zegt een van de overlevenden, ‘hij deed heel aardige dingen, maar wel levensgevaarlijk.’

Ook Opa Bakker en de zijnen vergeten hem niet. Wanneer er een crisis is, weten ze hem te vinden. En crises komen er.

De Centrale ontruimd

Het is stil geworden bij de Centrale, nu de studenten van Von Baumhauer zijn vertrokken en de Joden van boer Karsten in het Verscholen Dorp zijn ondergebracht. De veiligheidssituatie zou majoor Honig tevreden hebben gestemd. Een vijftal jongens woont nog in de hutjes en helpt met het verdelen en wegbrengen van de spullen voor het Jodenkamp. Dagelijks komen leveranciers met brood en vlees, aardappels en groenten. Zij begrijpen dat er iets vreemds aan de hand is met die leveranties, maar ze vragen niet verder en houden hun mond in het dorp.

De aardappels en groenten worden rond de Centrale opgeslagen in gaten in de grond, en met grote hoeveelheden door Karsten uit het achterhuis naar het Dorp vervoerd. Luxere artikelen gaan op de fiets mee met koeriers. Het is belangrijk en gevaarlijk werk, zwaar bovendien, want het zand van de paden is vaak mul. Het is een druk verkeer en dat valt langzamerhand op. Maar verder gebeurt er weinig. Het is herfst, de bladeren vallen.

Dan pakt een vliegende brigade van de Grüne Polizei in het nabijgelegen Elburg een jongeman op. Het is een van de studenten, die De Boem net een maand eerder naar een ander adres heeft gebracht, een maatregel die averechts uitpakt. De gevangene is de dag ervoor nog op bezoek geweest in de Centrale.

De groep-Bakker is snel op de hoogte en reageert afdoende. Om negen uur komt het telefoontje binnen met het nieuws, om elf uur is alles wat op illegale activiteiten kan wijzen uit het huis verwijderd. Een week lang houdt iedereen zijn adem in. Slaat de student door? Maar het blijft stil, geen Duitser gaat Nieuw Soerel binnen.

Aan het eind van de week komen Lenstra, Opa en Tante én De Boem, als hoofdhuurder, bij elkaar en besluiten ze de Centrale te verplaatsen. De arrestatie van de student maakt een langer verblijf te riskant. Daarnaast begint het toenemende aantal leveranciers die bij de eenzame boerderij aan de deur komen te veel in het oog te lopen. Er zijn veiliger plekken denkbaar om de distributie voort te zetten: bij de Bakkers aan de Albertlaan bijvoorbeeld. Het voorhuis van Nieuw Soerel blijft verhuurd aan Von Baumhauer, maar wordt niet meer gebruikt voor het Dorp.

Winter

De meeste bewoners hebben de weg naar het Dorp via bekenden afgelegd. De ketting telde maar weinig schakels. De meeste onderduikers wonen of verblijven in de buurt van Nunspeet, en weten bij wie ze zich moeten melden als ze willen onderduiken. De families Härz en Bartfeld, bijvoorbeeld, maken gebruik van hun contacten wanneer zij besluiten ondergronds te gaan. Anderen komen van verder weg, maar kennen wel degenen die hen onderbrengen. De koeriers Gerda en Harrie, zelf Joods, nemen veel onderduikers mee uit Amsterdam. ‘Als regel kwamen de Joden per trein,’ verklaart Tante Cor na de oorlog, ‘en werden dan door ons of de jongens afgehaald en rechtstreeks naar het kamp doorgebracht.’

Ook Von Baumhauer, die in Amsterdam veel Joodse clienten heeft, neemt er nogal wat mee. Ook later is er meestal een persoonlijke connectie. Een sprekend voorbeeld hiervan is W. van der Hoeden, een Joods journalist uit Zwolle, die in het voorjaar van 1944 twee maanden in het Dorp verblijft. Hij heeft tot die tijd tamelijk ongehinderd kunnen werken in het archief van de Nutsspaarbank te Kampen, gedekt door de directeur van de bank. Maar dan komt de oproep. Van der Hoeden moet zich melden voor de werkverschaffing te Havelte. ‘Enkele reis zou worden vergoed, lepel en etensbord meenemen.’

Van der Hoeden denkt er niet over om te gaan. Een vriend uit Zwolle heeft beloofd hem te helpen wanneer de nood aan de man komt, en hij houdt woord. Een auto brengt Van der Hoeden en zijn bagage naar Nunspeet, waar de vader van zijn vriend woont. Hij krijgt een uurtje rust en moet dan op de fiets met de vader mee, zijn bagage blijft achter. Ze rijden ‘langs straatweg en boschpaden’ en bereiken na een half uur fietsen ‘een villaatje aan een zandweg, midden op de hei’.

Daar stellen twee vriendelijke mensen zich voor als Opa en Tante Cor; binnen zitten anonieme mensen levensmiddelen te sorteren. Van der Hoeden vraagt niet verder. Na een hapje eten stapt hij weer op de fiets. Een van de anonieme mannen trekt een blauwe overall aan, pakt een kistje met gereedschappen en haalt zijn eigen rijwiel tevoorschijn. Opa verschijnt, ook met een fiets. Hij gaat voorop, daarna Van der Hoeden en ten slotte de man in de overall. Na drie kwartier fietsen heeft de nieuwkomer geen flauw idee meer waar hij zich bevindt. Weer een half uur later duikt in het bos een open plek op met een pomp, dan weer bos en weer een open plek met een keet. Van der Hoeden heeft zijn bestemming bereikt. ‘Tot mijn verbazing constateerde ik, dat mijn bagage intusschen ook reeds was aangekomen, waarschijnlijk langs een anderen weg.’

De tocht van Van der Hoeden vindt plaats in maart 1944, wanneer het Dorp al vele hutten telt en de organisatie geroutineerd is in het onzichtbaar ophalen en wegbrengen van bewoners. Toch loopt ook in deze periode het contact tussen de verzetsgroep van Opa Bakker en de nieuwbakken protegé via een wederzijdse kennis. Dat is veiliger, want ons-kentons, en logisch; voor hulp stap je naar bekenden, die weer bekenden inschakelen.

Slechts van één familie is bekend dat zij het Dorp bereiken zonder persoonlijke band met een van de organisatoren.

Op 6 juli 1944, rond acht uur, rijdt een paard-en-wagen over de Rijksstraatweg in Oldebroek in de richting van Zwolle. De dag is zonnig begonnen, een zoel windje komt uit het zuiden. Op de kar staan acht gevangenen, en twee leden van de marechaussee. Een wachtmeester fietst erachter. Het is een grimmig transport. De gevangenen zijn Joden en dat het met gevangen Joden slecht afloopt is algemeen bekend, ook bij de slachtoffers zelf.

Onder de acht bevindt zich het gezin Meyers: moeder, vader en hun zesjarige zoontje Jonny Roedolf. Zij zijn van het ene onderduikadres naar het andere getrokken – een paar weken hier, een maand daar, en worden uiteindelijk bij een gezin op de Winterdijk in Oldebroek bij een inval gepakt.

De wagen nadert Wezep. Uit de berm van de weg duikt een man op met een wapen. Hij schiet een marechaussee neer. Die overlijdt ter plekke. Hij schiet op de tweede, die zwaargewond blijft liggen. Vader Meyers bespringt de derde en stelt hem buiten gevecht. De weg is vrij, de gevangenen vluchten alle kanten op. De Meyers trekken naar het westen weg en zoeken dekking in een korenveld bij het Kamperveen, vlak bij de IJssel. Uiteindelijk brengen ze de nacht door in een hooiberg, waar het verzet hen vindt. Een vrachtwagen van wasserij Van Leeuwen haalt de vluchtelingen op en rijdt ze naar Nunspeet, waar ze door onbekenden naar een verzameling hutten tussen de bomen worden gebracht. De familie Meyers blijft in het Dorp tot de laatste nacht.

Het klinkt als een onwaarschijnlijk verhaal: zomaar uit het koren duikt een gewapende verzetsman op, eentje maar, die drie mannen, ieder voorzien van een wapen, uitschakelt. Toch wordt het zo verteld in het Dorp, en meer is er later niet over bekend geworden.

Bouwen in het bos

Half november 1943 arriveren er vijftien nieuwkomers, en de bestaande hutten zitten al zo vol. Elf in de boswachterskeet, genaamd Groot PO, zes in de zelfgebouwde hut, Klein PO, die voor de bewoners eigenlijk al te klein is geworden.

De familie Bartfeld zit op de lip van Han Hamburger en Bart Eckstein. De nabijheid leidt tot wrijvingen. Al sinds het verblijf in Idwo storen de verloofden zich aan de dominante persoonlijkheid van Max Bartfeld. De organisatie van het Dorp heeft besloten hem de leiding te geven en Bartfeld neemt die met graagte op zich, tot ergernis van Bart en Han.

Wanneer onder de nieuwe bewoners Hans broer Wim blijkt te zitten, zien zij hun kans schoon. Wim is een technisch vaardige jongen die ook nog graag hard werkt. Er moet gebouwd worden, want de nieuwkomers moeten onderdak krijgen. Waarom dan niet meteen een aparte hut voor hen? En dan een grote, verbeterde versie van de eerste hut, Klein PO.

Een ontwerp is snel gemaakt, maar de uitvoering duurt langer. Eerst gaan ze aan de slag met schoppen. Drie meter diep graven zij een gat in het zand, met drie verticale wanden en één schuin oplopende. Half in de grond, zegt Wim. Dan blijft het langer warm in de winter, want het zand isoleert. Ook valt een lage hut veel minder op. Weken zijn ze ermee bezig, Bart, Wim en anderen uit de keet. Het zand is ook op die diepte nog droog, het grondwater zit veel lager.

Dan komen de wanden erin. Van het bouwen van Klein PO hebben ze veel geleerd. Het systeem van de jonge dennenstammetjes, aan elkaar verbonden met ijzerdraad, is in deze omstandigheden perfect. Het grote materiaal komt uit het bos, ijzerdraad is relatief eenvoudig aan te voeren door de ondergrondse.

Boven in het hoge dak, op zo’n tweeënhalve meter, zit een groot daklicht en de voorste wand krijgt een groot raam. De mannen doen het zware bouwwerk, de vrouwen maken iets van het interieur. Er komen banken, boekenkasten en een bureau van dennenstammen, en brede vensterbanken onder luikjes in de zijwanden die als zitplaats kunnen dienen. Vaasjes, tafelkleedjes en kussentjes levert het verzet. Er zijn vaste bedden, kribben, opnieuw van dennenstammen, twee eenpersoons en een tweepersoons. Het laatste is voor het verloofde stel. Ten slotte bouwt een rietdekker het dak, dat blijft vakwerk.

De hut is af en krijgt de naam Amhut, de Anti-Mof-hut. Hij is groter dan Klein PO. Bart en Han trekken in het voorste deel, met Wim en Hans zus, Flora. In het achterste deel, dat een eigen ingang heeft, wonen nog eens zeven jonge mensen, die in de begindagen van november uit het hele land zijn toegestroomd. Daar zijn ook verzetsmensen onder, want de strikte scheiding tussen het Jodenkamp en dat van de illegaliteit is opgeheven. De Bartfelds gaan niet mee, die blijven in de oude hut.

Maar één extra hut is niet voldoende, er moet meer woonruimte komen. Niet alle nieuwkomers zijn in staat of bereid de handen uit de mouwen te steken. Hulp is nodig. En die hulp komt er, van de illegale organisatie. Voor Opa Bakker breekt een prachtige tijd aan. Opa Bakker, van wie tijdgenoten zeggen dat hij niets liever doet dan timmeren en zagen. Hij kan zijn hart ophalen en doet dat dan ook.

Eigenhandig bouwt hij een hut van zogenaamde dempoplaten, een onverwoestbaar materiaal van asbest en stro. Uiteraard krijgt dit onderkomen, in een bosvak naast dat met de pomp, de naam Dempohut. De grote platen zijn moeilijk onopgemerkt het bos in te krijgen, maar het lukt Opa wel. Een van de ingewijde boeren uit de omgeving, Mazier genaamd, brengt regelmatig vrachten naar het Dorp. Hij verbergt de platen onder een laag hout en rijdt de boerenkar naar de Pas-Opweg. Bereidwillige handen dragen het bouwmateriaal dan verder het bos in, zorgvuldig vermijdend takken af te breken of andere sporen achter te laten.

Er komen meer hutten. Opa (of De Boem, die zich op afstand nog met het Dorp bemoeit) peutert een directiekeet los bij de nabijgelegen vakantiekolonie Saxenheim. Met behulp van ‘zijn jongens’ Harrie Meijer, Lange Bert en Willem Westerhuis ontmantelt Opa de keet, sleept de materialen door het bos en bouwt hem in het Dorp weer op.

Zelfs Tante Cor komt een handje helpen. Bert vraagt haar even een boom mee te tillen, wat ze manmoedig doet, ook al krijgt ze door het verschil in lengte tussen haar en Bert het volle gewicht van de boom op haar schouder. Ze kan er wel om lachen.

Uiteindelijk staan er negen hutten in het bos, sommige half onder de grond, sommige erboven. In het pompvak, het eerst bewoonde vak, staan Klein en Groot PO en de Amhut. In het vak ten westen de Dod, DeOnderDuikershut, en de Barak. Daaronder, in het zuiden, de Dempohut en De Villa, en in het vierde vak ten slotte de Schar, vernoemd naar boswachter Van Schaarenburg, en het Plankenhuis.

Ook de paadjes tussen de hutten krijgen namen, die naar het gewone leven verwijzen, in elk geval van één bewoner. De zesjarige Jonny Meyers vraagt aan Hans Gunnelin uit De Villa: ‘Heb je vader ook in de Kalverstraat gezien?’ Op Gunnelins verbaasde blik legt Jonny uit dat hij het pad naar de waterpomp, het meest gebruikte in de bosvakken, zo heeft gedoopt. Met zijn schrille kinderstemmetje probeert hij toch te fluisteren. ‘Op ’t Rembrandtplein is hij niet,’ vervolgt Jonny. ‘Daar heb ik net gekeken.’

Kaarsen en olielampen geven licht, stro en dekens houden de slapers warm gedurende de nacht. Tafels en stoelen maken zij zelf van dennenstammetjes, net als de britsen. Stromend water ontbreekt, net als toiletten, maar de bewoners wassen zich zonder problemen bij de pomp, naar geslacht gescheiden uiteraard, een balk verspert het toegangspad wanneer een groep net bezig is. Het is vaak koud buiten, maar door het bosleven zijn de meesten gehard en soms genieten ze er geweldig van.

’Mee naar de pomp,’ schrijft Gunnelin. ‘Handdoeken mee! Desnoods twee samen eentje gebruiken. Bij de pomp gekomen alle kleren uit. Eerst gymnastiek doen. Maar daar is het al gauw te warm voor. De eerste heeft al ons buikje, ons dierbaare dikbuikige waterkannetje, gevuld en zelf wijdbeens boven de afvoergeul staande over armen en benen uitgegoten. Dan helpt een volgende pompen en gaan een paar buikjes over borst en hoofd, waarna de druipende verfriste gestalte voor een ander plaats maakt…’ De vrouwen zijn hier niet bij, de bokken zijn gescheiden van de schapen. Soms gaan de dames in hun hut in bad, in een teil vol heet water, een geweldige verwennerij.

Bij sommige bewoners ontstaat er door deze manier van leven juist schaamte of zelfs woede. ‘Daar zat ik dus nu,’ schrijft Van der Hoeden, de Zwolse journalist, over zijn eerste indrukken, ‘op een ruwhouten bank, aan een ruwhouten tafel, in een tot woonverblijf ingerichte boswachterskeet, etend van een geëmailleerd ijzeren bord met een ijzeren vork. Ziedaar de – vervolgde – mensch.’

Ook sommige Engelse piloten die een tijdlang in het Dorp verblijven, laten zich negatief uit over de omstandigheden. Primitief, koud en eentonig is het kampleven, schrijft captain Kenneth Parsons, gliderpiloot, na de oorlog. ‘We leven op de kale grond, die bedekt is met houtsnippers, stukjes stro en aardappelschillen.’

De meeste onderduikers zijn veel positiever. Er is nergens een tekort aan geweest, schrijven ze in verschillende verslagen, en ook nu nog kan het klagen van Parsons bij sommigen woede wekken. ‘Hij weet niet hoe goed hij het had,’ zeggen ze.

Het gelijk in deze kwestie ligt aan beide kanten. Parsons is nog maar een paar dagen eerder neergestort met zijn glider, tijdens de Slag om Arnhem. Hij komt uit het vrije Engeland, waar het leven ondanks oorlogsbeperkingen tamelijk luxueus is. Zijn ervaringen in het Dorp contrasteren daar sterk mee. Dat geldt ook voor Van der Hoeden, die net zijn rustige leven in een stenen huis en zijn werk in een archief achter zich heeft gelaten. Ook hij valt van het ene uiterste in het andere.

De eerdere bewoners zijn van onderduikadres naar onderduikadres getrokken en hebben hun omstandigheden voortdurend zien verslechteren. Hun aankomst in het Dorp betekent opluchting, rust, relatieve vrijheid, mensen om op gewone voet mee om te gaan, zonder angst voor direct verraad. Wat voor de nieuwkomers een degradatie lijkt is voor hen een soort paradijs.

En al deze mensen, nieuwkomer of oudgediende, krijgen genoeg te eten om het einde van het Dorp te halen. In tijden van oorlog is dat haast een wonder.

Iedere hut heeft een geheel eigen inrichting. Geen luxueuze, uiteraard, maar genoeg om het geheel leefbaar te maken, al schijnt er in de hut van Härz sprake te zijn geweest van behang. In een aantal hutten staan kacheltjes om het warm te stoken en te koken. Soms op hout, soms op butagas. De nauwkeurigste beschrijving komt van piloot Kenneth Parsons, die vier weken in het kamp verblijft. ‘Aan de ene kant staat een kacheltje, in het midden een tafel die gemaakt is van ruwe planken en nog twee banken die van hetzelfde materiaal vervaardigd zijn. Aan de andere zijde staat nog een tafeltje, waarop potten, pannen en voorraadkisten staan.’ Van behang is geen sprake, hoewel Parsons de hut van de Härzen bezoekt. Hij en zijn kameraden slapen in ‘een constructie van houten palen die bij zorgvuldiger bestudering kooien blijken te zijn’. In iedere kooi kunnen twee man slapen, al kost dat moeite. ‘Ze zijn te kort, te smal en te koud. Er is veel geritsel van stro en ook wordt de hele nacht gesnurkt.’

Potten, pannen en meer van de inventaris zijn in elk geval deels afkomstig van drie vakantiehuisjes in de nabijheid van Vierhouten waarover De Boem het beheer voert.

Dat is wel problematisch. De Von Baumhauers hebben beloofd op drie vakantiehuisjes van de Joodse familie Micheels te passen wanneer die worden afgevoerd. Ze verslepen de meubels naar de Centrale, om te voorkomen dat ze later door de Duitsers in beslag genomen kunnen worden en ook omdat ze in de Centrale nodig zijn. Mevrouw Von Baumhauer-Ribbink heeft inmiddels ‘alles, wat ik maar te missen had, moeten afstaan voor de Joodse onderkomens: stoelen, tafeltjes, potten en pannen, kacheltjes, fornuisjes, serviesgoed’.

Na de ruzie met Andries Lenstra hebben de Von Baumhauers zich teruggetrokken uit het beheer van het Jodenkamp. De Centrale houden ze aan, met de meubels van de familie Micheels. En daar zit het probleem: er verdwijnen zaken. Het blijkt dat Lenstra de kleinste van zijn kompanen, Harrie Meijer, door een klein luik de Centrale binnen laat sluipen en de deur van binnenuit openen. Zo verdwijnen de meubels van de Micheels.

De Boem is woedend en spreekt Lenstra erop aan. Die antwoordt, volgens mevrouw Von Baumhauer: ’Die mensen komen toch niet terug en we hebben het nu nodig.’

In een brief van 30 juni 1944 formaliseert Lenstra de aanspraak van De Boem. ‘Uw inventarislijsten enz ontvangen en doorgegeven,’ schrijft hij. ‘We zullen ze als kennisgeving beschouwen en tot na de oorlog bewaren.’

Hij maakt meteen van de gelegenheid gebruik om Von Baumhauer de les te lezen over veiligheid: ‘Toen U zaterdag 24 juni bij ons aan huis kwam werd U gevolgd door Doeven in burger, die in een bruin pak U achterna fietste vanaf het station. Terwijl u voor onze deur stond, werd D. teruggeroepen door marechaussee Ketel naar de kazerne.

Daar ons huis momenteel dermate is aangebrand, verzoek ik u vriendelijk tevens in Uw eigen belang, niet meer aan te komen.’

Tevens verbiedt hij De Boem om nog in het Dorp te komen, al kleedt hij het in als verzoek. ‘Verder heb ik vernomen dat u enige dagen geleden “achter” bent geweest en dat U van plan bent nog een bezoek te brengen. […] U kunt er verzekerd van zijn dat zij het allen goed maken. Om de toestand niet gespannener te maken, vraag ik U daarom vriendelijk maar dringend om Uw bezoeken te staken.’

Het briefje zit in een map met paperassen van Von Baumhauer. Waarom hij het heeft bewaard is onduidelijk. Mogelijk als bewijs van ontvangst, hij is tenslotte jurist, en mogelijk als voorbeeld van de vlerkerigheid van Lenstra. En misschien wel alle twee. Het maakt de verhoudingen er niet beter op.

Toch is dat niet het einde van de contacten. In de nagelaten papieren van De Boem zit een ongedateerde brief van Lange Bert, de boekhouder. Die slaat een veel verzoenender toon aan. ‘Ik zal u nog een opgave doen van wat wij uit de Centrale haalden, zonder voorafgaande goedkeuring van u,’ schrijft hij. ‘Ik bied hierbij mijn excuses aan voor deze wat eigenmachtige handelingen die ik niet verontschuldigen wil. De enige verzachtende omstandigheid is misschien dat we ’t druk hebben.’

Uit zijn brief blijkt dat De Boem nog banden onderhoudt met het Jodenkamp. ‘Bent u bereid om, wanneer ’t aan Bart p.o. verleende voorschot Fl. 600 heeft bereikt, verder steun aan hem te verlenen?’ Kennelijk betaalt Von Baumhauer nog voor het onderhoud van Bart Eckstein, die in Groot PO woont.

Bonnen en boekjes

Vanaf het begin van de oorlog maakten de Nederlandse ambtenaren zich zorgen om het voedsel voor het volk. Weliswaar zaten de pakhuizen vol voorraden en was de landbouwsector in staat om de burgers van voldoende eten te voorzien, maar je wist het nooit. Het was oorlog, en dan kon je maar beter op alles voorbereid zijn. Het voedsel ging op de bon, en niet alleen voedsel, ook textiel, koffie en brandstoffen vielen naarmate de oorlog vorderde onder de distributiebeperkingen.

Vanaf 1940 kreeg iedere Nederlander een boekje dat diende als identificatie, een zogenaamde stamkaart, maar die stamkaart alleen was niet genoeg. Om eten te krijgen waren bonnen nodig, en enige oplettendheid van de consument. De overheid regelde alles: ambtenaren kochten de levensmiddelen in en verspreidden die over de winkeliers. Zij lieten voedselbonnen en stamkaarten drukken en zorgden dat de bevolking die kreeg. Dan bepaalden ze welke goederen in welke week tegen bonkaarten te krijgen zouden zijn, en plaatsten advertenties met die informatie in de krant.

De consument moest het een en ander doen om aan eten te komen: bonnen en stamkaarten ophalen, de kranten bijhouden en uitpuzzelen wat er in de aanbieding was, de levensmiddelen ophalen, bonnen inleveren én betalen. Onderduikers konden uiteraard niet met hun stamkaart naar het uitgiftebureau. Dat was een probleem voor alle gastheren van onderduikers, en zeker voor de organisatie van het Dorp. Groenten waren vrij van distributie en waren in de omgeving van Nunspeet redelijk goed verkrijgbaar. Soms leverden Elburgers vis in ruil voor illegaal gekapt hout. Voor andere zaken waren andere maatregelen noodzakelijk.

In de tijd dat Von Baumhauer nog de voornaamste man voor het Dorp is, zorgt hij ook voor de levensmiddelen. Hij organiseert hele varkens, die mevrouw Von Baumhauer en het personeel in het badhuisje van hun zwembad tot eetbare porties verwerken. De kinderen Von Baumhauer constateren verbaasd dat de enorme voorraden bosvruchten, die worden bewaard in weckpotten in de kelder, opraken zonder dat zij ervan eten.

Hun moeder laat zich ook niet onbetuigd. ‘Ik mocht dan geen heldin zijn,’ schrijft ze, ‘maar ik was wel kampioen hamsteren.’

Als voorbeeld beschrijft ze het geval van de kwart koe. ‘In Nunspeet had ik aangepapt met de ijzerhandel op de stationsweg, die onder de toonbank ook vlees aanbood. Ik schreef in op een kwart koe, een achterstuk. Adriaan kon prachtig vlees uitbenen, als een echte slager. Had hij al varende altijd moeten doen.’ Wanneer het bericht komt dat het vlees is gearriveerd gaan ze de zwarthandelaar tegemoet. Hij arriveert, hijgend, met de kwart koe achterop en paniek in zijn ogen: hij heeft onderweg een marechaussee gezien die het mogelijk op hem en zijn koopwaar heeft voorzien.

Snel nemen ze het vlees over en keren terug naar huis. ‘Adriaan en ik hebben als razenden gewerkt, gekookt en gebraden en alles geweckt, het vet uitgebraden en ook in flessen gedaan. Vele keukenpotten vulden we met pakjes vet en boter, met eieren in waterglas. Die Keulse potten werden door Doppenberg in de grond gegraven.’

Zo ontstaat er een hele verzameling geheime keldertjes rond het huis, vol voedsel dat langzaam maar zeker naar het Dorp verdwijnt.

Door de levendige zwarte handel is er nooit gebrek aan levensmiddelen. ’s Avonds klopt een onverwachte hand op de deur en glipt er een handelaar binnen, die vooral peulvruchten levert. ‘Als die jongeman honderd pond erwten of bonen gebracht had, bestelde ik meteen wéér honderd pond. Hij vond me wél erg gek.’

Soms is er een onverwachte meevaller. ‘Eens kreeg ik een onschuldig pakje per post toegezonden. Dat bleken nota bene 100 kinderlevensmiddelenkaarten te zijn, me door een onbekende toegezonden.’

Naarmate het Dorp groeit, moet het eten steeds vaker van andere leveranciers komen, die verder weg zitten. In Nunspeet bijvoorbeeld, waar Tante Cor alle winkeliers kent en precies weet waar ze moet zijn voor de beste koop bij de zwijgzaamste winkelier. Wanneer Von Baumhauer zich in november 1943 terugtrekt, neemt Tante de voedselvoorziening van hem over. Toch levert De Boem nog een laatste bijdrage, die het kunnen van Tante of Opa te boven gaat.

De telefoon gaat bij kolenhandel Engel in Nunspeet. Jaap Engel neemt op. Aan de andere kant spreekt de heer Dupré, directeur van de Steenkolenhandelsvereniging te Utrecht.

‘De wagon is onderweg,’ zegt Dupré. ‘Hij wordt binnen een week afgeleverd.’

Enig navragen leert Engel dat er een wagonlading cokes onderweg is, af te halen door ene Karsten. De kolen komen uit de Sophia-Jacoba kolenmijn in Duitsland, en zijn dus eigenlijk bedoeld voor de Duitsers.

Inderdaad verschijnt de wagon binnen een week en deze wordt op een zijspoor gezet. Engel en Karsten gaan aan het werk. Vrachtje na vrachtje vervoeren zij de 265 mud kolen op de boerenkar naar het Dorp. Ter camouflage gaan er juten zakken op. Hobbelend over de keienstraatjes, krakend over het grind gaat de kar naar de Pas-Opweg. Niemand kijkt om, een boerenwagen op het boerenland. De Dorpsbewoners ontvangen de vrachtjes met vreugde en stoken naar hartenlust; cokes hebben de prettige bijkomstigheid dat zij vrijwel rookloos in vlammen opgaan.

De brandstof is een afscheidscadeau van De Boem. Via zijn buurman Van Beuningen kent hij de directeur van de Nederlandsche Steenkolenhandelsvereniging, de heer Fentener van Vlissingen. Zo komt de bal aan het rollen.

Na de oorlog laat mevrouw Von Baumhauer-Ribbink weten dat er wel een voorwaarde is aan het meewerken van Engel: hij eist een derde van de kolen op als beloning, anders zal hij hen verraden.

Om het Dorp te blijven voeden zijn er voedselbonnen nodig die Tante Cor kan inleveren bij haar winkeliers. Vooral aan het begin van de oorlog is het een probleem om aan die bonnen te komen. De organisatie van de illegaliteit staat nog in haar kinderschoenen. Goedwillende ambtenaren smokkelen ze van distributiekantoren naar verzetslieden die ze persoonlijk kennen en die dus betrouwbaar zijn.

Maar niet iedere verzetsman kent zo’n ambtenaar. Zij verzinnen andere, slinksere wegen. De latere mevrouw Lenstra herinnert zich hoe Andries, haar dan nog aanstaande man, haar bonnen en stamkaart van haar overneemt. ’s Avonds is zij opeens haar stamkaart kwijt. ‘Vraag maar een nieuwe aan,’ zegt Lenstra wanneer zij er de volgende dag met hem over begint. ‘Je bent hem zeker verloren.’

Naarmate de oorlog vordert, groeit het verzet en het organisatieniveau ervan. In het hele land draaien illegale persen en worden namaakpapieren gedrukt, die de onderduikers via steeds onnaspeurlijker wegen bereiken. Gewapende groepen overvallen distributiekantoren, de buit gaat naar de LO, de ondergrondse organisatie die zich bekommert om het lot van de onderduikers. Via hen komen de bonnen bij Opa en Tante Cor.

Een andere manier om aan eten te komen is voedsel kopen. De zwarte markt floreert, veel waren gaan onder de toonbank door naar nieuwe eigenaren. Tante Cor is een meester in het lospeuteren van meer dan waar haar bonnen recht op geven, maar ze moet daar uiteraard wel voor betalen.

Wie zal dat betalen?

Rondom de financiering van het Dorp is na de oorlog veel ruzie ontstaan. Von Baumhauer claimt grote bedragen in het Dorp te hebben gestopt. Hij voert een totaal op van 35.000 gulden voor de bouw van hutten, 10.000 voor zeventig maal drie dekens, 6000 voor geleverde voorraden suiker en 1000 voor havermout. Waarschijnlijk heeft Von Baumhauer ook het recht om zich financier van het Dorp te noemen, want de anderen waren economisch niet in de positie om veel bij te dragen. In een blocnote heeft mevrouw Von Baumhauer-Ribbink de bedragen bijgehouden die zij uitgaven voor het (laten) bouwen van de hutten, de inrichting en de bevoorrading. Volgens haar kleinzoon William von Baumhauer, die het notitieblok bewaart, is het handschrift van zijn grootmoeder.

Het is niet gedateerd, maar het lijkt niet pas na de oorlog te zijn geschreven. Verschillende pagina’s hebben doorhalingen, er zitten to-dolijstjes bij waarop uitgevoerde taken zijn weggestreept, en nieuwe neergeschreven. Er is een begroting voor het laten slaan van een pomp: 285 gulden. Verderop zit een kostenoverzicht voor het Plankenhuis:

Dakleer: ƒ 35,36

Timmerman: ƒ 12,50

Pomp + Vervoer: ƒ 158,50

Diverse benodigdheden kachel: ƒ 4,30

Met nog wat andere posten (vervoer matrassen: ƒ 2,00) komt het totaal neer op ƒ 247,12.

De proviandkosten van deze hut, onder andere 1000 pond havermout, 25 pond erwten, twee blikken melk en twee pond boter, bedragen ƒ 258,63. Onder het kopje ‘algemene kosten’ staan twee pakken kaarsen, twee gulden en een schop, 9,75. Er is sprake van noodrantsoenen: 1175 pond erwten en 1000 pond havermout. Er is sprake van ƒ 17,01 voor groente en ƒ 32,00 voor twee pond boter, kennelijk al een schaars goed. De post ‘Butagas Fl. 10,00’ komt vaak voor, kennelijk is dat de standaardprijs voor een fles.

Het is verleidelijk om hele pagina’s te wijden aan alle financiën, omdat ze zo veel onthullen over het dagelijks leven in het Dorp. Een pagina met ‘ziekenhuis’, bijvoorbeeld, mogelijk voor tante Kaatje, al is er sprake van ‘2 ijszakken’ (ƒ 5,90) ‘2 ondersteken’ (ƒ 8,90) en ‘2 glazen mineralen’ (ƒ 1,06). Toch, er is slechts ‘1 brancard’ (ƒ 43,41).

Dat het Von Baumhauer veel heeft gekost, valt moeilijk te ontkennen. Hij geeft zelf ‘de kosten’ op als een van de redenen om zich terug te trekken uit de leiding.

Na de oorlog berekent hij grofweg wat het opzetten van het Dorp hem heeft gekost, en waar dat van is betaald. Van 1941 tot 1943 heeft hij bijvoorbeeld effecten en dollars verkocht ter waarde van ƒ 57.875. Een stuk grond, in april 1943 overgedragen aan L. Schaap, brengt ƒ 16.000 op. Voor de aankoop van een kleiner huis op het terrein, ‘villa “Paaschei” met bosch, inboedel’ betaalt ene E. Stark ‘(pseudo N. Sinoo)’ ƒ 54.000. Natuurlijk heeft de familie ook kosten voor zichzelf gemaakt, die De Boem netjes aftrekt. Het Nationaal Steunfonds, nsf, draagt ook wat bij: ƒ 2700, maar na plussen en minnen blijft er onder de streep een bedrag over van ƒ 106.700. ‘NIET VERGOED PER SALDO’, schrijft Von Baumhauer onder het niet-gedateerde maar wel getekende stuk.

Pogingen om zijn geld terug te krijgen lopen op niets uit. Dat zal tot lang na de oorlog een doorn in zijn oog blijven.

Zijn vertrek legt de druk voor de fondsenwerving bij de groep-Bakker en dat bezorgt hun heel wat hoofdbrekens, zoals Tante na de oorlog schrijft in een verklaring aan het RIOD.

De onderduikers betalen mee aan hun onderhoud. Sommige dorpsbewoners hebben geld verborgen op bankrekeningen of aan vertrouwde vrienden overgedaan. Max Bartfeld, bijvoorbeeld, heeft zijn koffie- en theewinkel Inproc in Den Haag met een schijncontract verkocht aan zijn bevriende collega en concurrent Johannes Liesker. Deze katholieke ondernemer neemt ook het zilverwerk in bewaring, de sjabbatkandelaars en kidoesjbekers en keert iedere maand een deel van de winst uit. Na de oorlog geeft Liesker alles zonder aarzelen aan de familie terug.

Veel geld is het niet, maar het is iets. Vele anderen bezitten niets, en zij moeten ook eten. Voor hun onderhoud is zeven gulden per dag nodig, melden de meeste bronnen, wat op het oog veel lijkt. De LO rekent veertig gulden per maand per onderduiker, wat ruwweg neerkomt op één gulden vijfendertig per dag. Maar ook in andere onderduiksituaties rekenen verzorgers rond de zeven gulden per dag per persoon.

Sommige bewoners krijgen per week een overzicht van de kosten. Van Groot PO zijn in elk geval twee weekstaten bewaard gebleven met een keurig lijstje uitgaven, voorzien van bedragen, en verrekening met een voorschot. Wat weer opvalt is de prijs van boter, ƒ 80 voor 4 pond, terwijl melk maar ƒ 4 kost voor twintig liter en acht bossen wortels ƒ 2. Aardappels zijn ƒ 0,12 per kilo.

De opsteller van het epistel, waarschijnlijk van de boekhouder van het Dorp, ‘Lange Bert’ Derksen, heeft er ook een verantwoording bij geschreven. ‘U maakt met uw menschen een deel uit van een geheel. Voor het onderbrengen van dit geheel zijn en worden nog steeds zeer veel kosten gemaakt.’ Deze kosten worden hoofdelijk omgeslagen, wat neerkomt op ƒ 2,50 per persoon per week. Voor Groot PO, waar zestien mensen verblijven, is dat dus ƒ 40.

De bewoners hebben ook weerwoord. Achter op de getypte weekafrekening staan handgeschreven op- en aanmerkingen. Zo heeft Groot PO maar één keer wortelen gekregen, terwijl er acht bossen zijn afgerekend. Ook het ‘brengloon’ voor de aardappelen klopt niet, omdat die ‘tezamen zijn gebracht met die voor De Barak’.

Dat iedere hut iedere week een afrekening krijgt lijkt onwaarschijnlijk. Wat een werk en wat een gevaar. Misschien dat de bewoners van Groot PO wat kritischer zijn dan die van andere hutten.

Andries Lenstra houdt zich bezig met het inzamelen van geld. Hij heeft vaste adressen waar hij wekelijks een paar gulden lospeutert, en soms meer. Hij kent heel Nunspeet en heel Nunspeet kent hem. Hij kan overtuigend zijn en charmant, en neemt het, alles voor de goede zaak, niet zo nauw met zijn eigen principes. Een van de prettige bijkomstigheden van het christendom in Nunspeet is de trouwheid van het kerkvolk en de neiging om ín de kerk bij te dragen aan een goed doel. De gereformeerde kerk haalt maandelijks geld op voor bijzondere noden, de hervormde kerk collecteert ook geregeld. Lenstra put uit deze bron, ondanks zijn antikerkelijke opvattingen, en misschien wel met plezier.

Toch is het niet genoeg. Het Dorp groeit en de kosten groeien mee. Opa en Tante moeten hun reserves aanspreken. Die zijn niet zo groot, een gepensioneerd hoofdconducteur heeft niet zulke diepe zakken.

Dan ontmoet een van de meisjes uit de Centrale een bijzondere man, meneer Peters. Koerierster Ank heeft als studente geweigerd de loyaliteitsverklaring te ondertekenen. Voor de zekerheid duikt zij onder bij de Bakkers en ze ontwikkelt zich in Nieuw Soerel tot een echte verzetsvrouw. Ze vervoert bonnen, verzetskrantjes, belangrijke stukken van de ondergrondse en levensmiddelen voor het Dorp. Door haar werk komt ze begin 1944 in aanraking met deze meneer Peters – zo noemt Tante Cor hem tenminste, andere bronnen houden het op Roorda. Misschien is een van de twee zijn verzetsnaam.

Op een avond staat deze meneer Peters of Roorda voor de deur aan de Albertlaan en noemt Anks naam. Het is al na Sperrzeit, dus Opa en Tante vragen hem binnen en bieden hem een slaapplaats aan. ’s Avonds zitten ze rond de tafel en voeren ze een soort schijngesprek. Tante en Opa vermijden iedere opmerking over hun illegale werk, want zij kennen Peters tenslotte niet. Peters blijft maar praten over het verzet en vraagt telkens: ‘Heeft u nog wat nodig?’

Opa en Tante houden de boot af. Pas de volgende morgen, na in de echtelijke slaapkamer te hebben overlegd, besluiten ze de sprong te wagen en de man in vertrouwen te nemen. Het is een gok die zich uitbetaalt: Peters is van het nsf, het Nationaal Steunfonds.

Nu zijn de grootste geldzorgen voorbij. Het Nationaal Steunfonds is in 1943 opgericht om de financiering van het verzet adequaat te regelen. Het leent grote bedragen van vermogende Nederlanders, die worden gedekt door de regering in Londen. Na de oorlog zullen de gulle gevers hun geld terugkrijgen. Het nsf sluist de fondsen door naar de achtergebleven gezinnen van uitgeweken marinemensen, de zogenaamde Zeemanspot, en naar onderduikers die zonder eigen middelen rond moeten komen.

Toch is niet helemaal zeker dat Peters van het nsf was. Hij verklaart tegen Tante Cor en Opa Bakker ‘speciaal van de Jodenzorg’ te zijn, maar de fondsen voor Joodse onderduikers lopen juist weer via de LO, die andere ondersteunende organisatie. Archieven kunnen geen opheldering geven. De boekhouding van het NSF, die tijdens de oorlog zo nauwkeurig mogelijk wordt bijgehouden, verdwijnt na 1945 in ontoereikende depots, waar de daken lekken en de muizen vrij spel hebben. Slechts een kwart van het archief blijft behouden – en de gegevens over Nunspeet zitten daar niet bij.

In elk geval, schrijft Tante Cor, zijn zij en Opa vanaf begin 1944 ‘van financieele zorgen bevrijd’.

Melkpoeder en butagas

In het Dorp, benadrukken alle voormalige bewoners, is geen gebrek aan voedsel geweest. Niemand herinnert zich honger te hebben geleden en gezien de grote hoeveelheden voedsel die daarheen werden gesleept, kan dat ook niet. Een exact overzicht is niet te maken, hoewel de boekhouder van het Dorp, ‘Lange Bert’ Derksen, nauwkeurig bijhield wat er binnenkwam, maar zijn boekhouding is na de oorlog verloren gegaan.

Inkoop, verdeling en distributie zijn in handen van Tante Cor, die uit haar hoofd precies weet hoeveel mensen er in welke hut zitten, en die de leveranciers in Nunspeet goed kent. Zij heeft drie kruideniers, die elk een derde van de boodschappen naar het huis aan de Albertlaan brengen, waar de Centrale gevestigd is na het verlaten van de boerderij op Nieuw Soerel. Ze koopt in de regel één stuk vlees per hut per week, als het er is, want juist het aanbod dierlijk eiwit loopt tijdens de oorlog hard terug.

Bulkgoederen als groenten en aardappels gaan op de platte karren van bosbouwers Karsten en Mazier rechtstreeks naar het Dorp. Zij zijn volledig op de hoogte en volkomen te vertrouwen. Kleinere spullen volgen een andere route. Iedere hut heeft een houten kistje met een code; die kistjes staan op de Albertlaan. De anonieme jongelui die Van der Hoeden bij zijn bezoek aan Opa en Tante ziet, proberen de levensmiddelen zo eerlijk mogelijk over de kistjes te verdelen, want een ongelijke verdeling, hoe klein ook, levert de grootste ruzies op. Deze voorraden brengen de koeriers op de fiets het bos in. Dat valt niet altijd mee: ze moeten twaalf kilometer over zandpaden en tussen patrouillerende Duitsers door. Het voedsel gaat nog wel, maar er moeten ook flessen butagas, op de stang van de fiets, mee het bos in. Dat trapt zwaar en het valt enorm op. Wat moet een eenzame fietser met zo’n ding in het bos?

Gelukkig gaan de Duitsers ervan uit dat niemand in de winter kan overleven in de bossen, en brengen zij het aantal patrouilles tot een minimum terug. Maar soms is het kantje boord.

Opa gaat zelf graag naar het Dorp, ook op beleveringstochten. Op een keer heeft hij vlees bij zich. Willem Westerhuis, een koerier, fietst met hem mee. Ze rijden rustig en spreken weinig. Bij de bocht in de Eperweg gaan ze naar rechts, de Pas-Opweg in. De fietsen kraken, Opa rijdt ondanks zijn leeftijd stevig door. Uit het bos springen mannen tevoorschijn, geüniformeerde mannen die hun hand opsteken en de fietsers tot stoppen dwingen. Met bonzend hart, maar uiterlijk onaangedaan, stoppen ze. ‘Openmaken,’ zegt de man die kennelijk de commandant is, en hij tikt op de fietstas.

Opa stapt af en slaat de flappen van de fietstas terug. Hij heeft al gezien dat dit geen politiemannen of Duitse troepen zijn; dit zijn mannen van de ccd, de economische controledienst die surveilleert op zwarte handel en illegale slacht. De ccd is een instantie die onder Nederlands gezag valt en waarop de Duitsers weinig invloed hebben. Ze zijn niet op zoek naar onderduikers of illegalen, maar hebben toch een slechte naam. Hun optreden tegen de zwarte handel komt de Duitsers ten goede.

De commandant bekijkt met grote interesse de inhoud van Opa’s fietstassen: vlees zit erin, en brood. ‘Waar gaat dat heen?’ vraagt hij. Opa wijst. ‘Naar Saxenheim,’ zegt hij. ‘Toeristen.’

Of de CCD-man hem gelooft, is niet duidelijk. Het is een onwaarschijnlijk verhaal, een oude man die op een fiets boodschappen bezorgt in het bos. Aan de andere kant, auto’s heeft bijna niemand meer in die dagen, dus het is mogelijk. En misschien heeft deze economische politieagent heel goed in de gaten dat het niet pluis is en laat hij hen toch passeren. Er is veel meer bekend over het Dorp dan de illegaliteit eigenlijk wil weten, en CCD’ers zijn vaker ‘goed’ dan hun reputatie doet geloven.

Opa en Willem mogen door. Ze gaan, met het zweet in hun handen.

Het lijkt wel of smoesjes en leugens de koeriers zonder moeite invallen. Weken later houdt de vliegende brigade van SD’er Feenstra koerier Harrie Meijer aan. Hij heeft een grote zak melkpoeder bij zich. Volgens zijn vervalste papieren is hij werkzaam bij een boomkwekerij. Feenstra wil weten wat er in de papieren zak zit. ‘Kunstmest,’ zegt Harrie.

Honderden kilo’s voedsel worden op fietsen naar het Dorp vervoerd. En niet alleen voedsel dus: kleren, wc-papier, boeken, flessen butagas… Als er behoefte aan is, zorgt de ondergrondse dat het er komt, wanneer het tenminste voorhanden is. Scheermesjes, bijvoorbeeld, voor 5,25 gulden. Maar de oorlog krijgt steeds meer greep op het leven buiten het Dorp. Er is steeds minder verkrijgbaar, wat de bewoners zich soms moeilijk voor kunnen stellen. Koerier Willem Westerhuis krijgt talloze verzoeken om maandverband en niemand gelooft hem wanneer hij zegt dat dat niet meer te verkrijgen is. Pas na de oorlog dringt die werkelijkheid weer tot de onderduikers door.

Een van de belangrijkste zaken die meegaan op de fiets van de koeriers heeft geen feitelijk gewicht. Dat is het nieuws uit de buitenwereld dat door de isolatie het Dorp niet op een andere wijze bereikt. De onderduikers smachten ernaar. Zij komen aanrennen wanneer een koerier van zijn fiets stapt, in welk vak ook, en steken bij daglicht de brandgangen over, al is dat streng verboden. De koeriers voelen zich ‘een soort Sinterklaas, een reddende engel’. Uiteraard zijn de bewoners vooral geïnteresseerd in het verloop van de oorlog. In veel hutten hangen kaarten van Europa en de wereld, waarop spelden en vlaggetjes het oprukken van de geallieerden aftekenen. Na het bezoek van de koeriers veranderen de lijnen, schuiven ze weer een stapje verder in de richting van Nederland, al gaat het langzaam. Maar ook het kleinste snippertje nieuws, al handelt het over iets heel anders dan de oorlog, wordt in het Dorp de rest van de dag verteld en herverteld.

Bosleven

‘In de Amhut kon het gezellig zijn,’ schrijft Hans Gunnelin, bewoner van De Villa, vlak na de oorlog. De Amhut is de zelfgebouwde woning van Han Hamburger en Bart Eckstein. Zij bewonen zoals gezegd het voorste gedeelte met Wim en Flora. Overdag valt er door hoge ramen licht binnen op de brede vensterbanken, die uitermate geschikt zijn om op te lezen, ’s avonds branden er petroleumlampjes en kaarsen. Ook boven de studietafel zit een groot raam, er staan een boeken- en een klerenkast, de tafels en venster-zitbanken zijn bedekt met kleedjes, kussens en dekens. ‘Ondanks (misschien juist dóór) de razende rommel,’ schrijft Gunnelin, ‘die er tussen de periodieke opruimingen heerste, was het er goed uit te houden.’

De Amhut is een verzamelpunt van geestelijk leven in het Dorp, of beter: van intellectueel leven. Er wonen vier jonge mensen van goede komaf, wat al een redelijke hoeveelheid intellectuele bagage met zich meebrengt. Verder zijn Wim Hamburger en Bart Eckstein beiden student: Bart studeert medicijnen, Wim volgt de hts. Ook in deze omstandigheden gaat de studie door. De organisatie zorgt voor leerboeken, ’s middags studeren de jongemannen verder, buiten wanneer de zon schijnt en anders in de hut zelf, in de vloed van licht die door het dakluik valt.

Ze trekken profijt van hun kennis, en niet alleen bij het bouwen van hutten. Vooral Barts opleiding is een bijkomstig voordeel voor de onderduikers. Hij kan de kleine medische handelingen verrichten bij aandoeningen die door het bosleven regelmatig ontstaan: verstuikingen, wonden door zagen of hakken, ontstekingen en splinters. Voor grotere problemen staan er twee dokters klaar buiten het Dorp.

Het bosleven stelt speciale eisen. ‘Ik kan me niet herinneren,’ zegt Han Hamburger, ‘dat ik in mijn leven zo hard heb gewerkt.’ Alles moet met de hand gebeuren. Kleding wassen is zwaar werk. Zeep is er wel, zolang die er in de buitenwereld ook is, maar geen warm water. Stoken kan alleen ’s avonds, wanneer de kans klein is op nieuwsgierige ogen die rookkolommen uit het bos zien opstijgen. Het buitenleven maakt de kleding extra snel vies, wat de toch al zware wasbeurten veel frequenter noodzakelijk maakt. Ook het schoonmaken van de hutten is een bezoeking. Zand waait naar binnen, zand schuift naar binnen, zand komt aan de schoenen mee naar binnen.

De Amerikaanse piloten die later in een hut verderop zitten, verbazen zich over de ontoereikende middelen die de vrouwen ter beschikking staan. ‘In Amerika,’ zeggen ze, ‘hebben we daar een apparaat voor. Stofzuiger, heet dat.’ ‘Je zult het niet geloven,’ antwoordt Han Hamburger, ‘maar voor de oorlog hadden wij die ook.’

Het bosleven leidt haast automatisch tot de traditionele arbeidsverdeling tussen man en vrouw. Vrouwen doen het huishouden, mannen het zware werk. Wanneer weer een paard-en-wagen vol stammen aan de rand van het Dorp verschijnt, dragen zij de stammen over de smalle kronkelpaadjes naar de zaagbok en verwerken die in de schemering tot te hakken blokken, die dan weer over de verschillende hutten verdeeld moeten worden.

De toegangen tot de vakken, smalle openingen tussen de bomen, vallen ondanks die smalheid toch in het oog. Het is een andere taak van de mannen om boompjes dieper in het bos te zoeken die de gaten kunnen vullen, deze af te zagen en naar het Dorp te dragen. Daar gaan de stammen in de grond, zo diep dat de boom zonder steun kan blijven staan. Dan is het gat in de bomenrij gevuld, een paar dagen in elk geval, want dan laat de boom zijn naalden vallen. Een nieuwe tocht moet een nieuwe boom opleveren die het gat kan vullen, en zo begint de cyclus opnieuw.

De mannen graven de latrines, geulen van een halve meter diep met een boomstam als leuning ervoor. Daarop kan de bezoeker steunen. Een schepje zand over de ontlasting voorkomt al te veel stank. Grote kevers trekken daar rond, die door de bewoners ‘mestkevers’ worden genoemd, maar niemand heeft opgemerkt of de kevers zich ook met de mest bemoeien. Het is niet onprettig toeven daar, wanneer het niet regent of sneeuwt. De dames- en herenlatrines zijn gescheiden, zodat iedereen rustig zijn behoefte kan doen zonder angst door iemand van het andere geslacht verrast te worden. Er zijn vliegen uiteraard, maar niet genoeg om getuigen er nu nog over te laten klagen. Muggen, vlooien en luizen blijven zelfs geheel ongenoemd.

Water halen is een andere taak van de mannen. In eerste instantie iedere avond bij de pomp van Vos aan de Pas-Opweg, stilletjes in het donker. Alle mannen moeten mee, ook de kleinsten. De twaalfjarige Walter Bartfeld is een kleine man en krijgt een emmertje. Het is gevaarlijk werk, tijdrovend en zwaar. Wanneer er eenmaal een pomp in het vak van Klein en Groot PO geslagen is, halen alle mannen opgelucht adem. Het dragen van water lijkt ten einde.

Maar het Dorp groeit. Nieuwe bosvakken krijgen hun eigen hutten, en het blijft maar bij één pomp. Daar halen alle bewoners in de schemering hun voorraad voor de hele volgende dag, dat veroorzaakt een hele drukte op de paadjes. ‘Elke dag na het invallen van de duisternis,’ schrijft captain Kenneth Parsons, ‘komen geheimzinnige gestalten – gewoonlijk met kromme neuzen – van alle kanten uit het bos tevoorschijn en sluipen met emmers, melkbussen en teilen naar de pomp.’

Die emmers, melkbussen en teilen pompen de sluipers dan vol en dragen ze terug tussen de bomen door, soms wankelend, af en toe morsend. Dan moet de brandgang worden overgestoken, wat het gevaar van ontdekking door onverwachte wandelaars of gevreesde Duitsers met zich meebrengt. Eenmaal in het eigen vak gaat de voorraad in een koel gat in de grond, genoeg tot de volgende avond.

Dit water halen groeit uit tot het sociale moment van de dag. De avond is het eerste moment dat de bewoner officieel zijn vak uit mag, en hij wacht er al een heel etmaal op. Het is haast het enige verzetje in vierentwintig uur. Dorpspraatjes ontstaan rond de pomp, zo ook in het Dorp. De laatste oorlogsontwikkelingen komen ter sprake, overgebracht door de koeriers, die behalve eten ook het nieuws brengen. Er wordt ongetwijfeld geroddeld en gesmiespeld, maar vooral is het de gelegenheid om aan de eentonigheid van het bosvak te ontkomen en andere mensen te zien. Geen wonder dat de kleine Jonny het pad naar de pomp tot Kalverstraat heeft gedoopt.

Het leven in het Dorp is sober, maar dat is het buiten de bossen ook. Niemand klaagt, behalve sommige piloten. Parsons bijvoorbeeld. Het middagmaal bestaat alleen maar uit aardappels en jus, gemaakt van kooknat en kruiden. Soms is er kool, soms wat paardenvlees of erwten. ’s Avonds is er brood en boter, waar zij een voorliefde voor ontwikkelen, en ‘soms stroop of zelfs jam’.

‘Met een beetje geluk krijgen we een kan water aan de kook en met een theetablet ter grootte van een aspirine ontstaat dan een vaalbruine tint met een weeïg geurtje.’ En dat voor een Engelsman.

Andere onderduikers zijn veel positiever. Fred Friedeberg, dan dertien jaar oud, herinnert zich vooral ‘gewoon eten’ en hoe zijn moeder levensmiddelen opzijzette in lege boterblikjes, suiker en boter bijvoorbeeld. Het diende als reserve voor wanneer de verbinding met de buitenwereld onmogelijk zou worden.

Er is havermout, er zijn appels, krankzinnig veel goudrenetten volgens Han Hamburger, en paddenstoelen en bosbessen. Kennelijk weten niet alle bewoners wat ze met havermout aan moeten. Er is een getypt kattebelletje overgeleverd waarin staat dat de havermout eerst in water moet worden gelegd. ‘Dan komen de zemelen vanzelf bovendrijven.’ Nog een keer roeren en de laatste zemelen verwijderen. ‘Water eraf gooien en verder gewoon in melk koken.’

Er is een enkele keer broodbeleg, één keer zelfs rosbief. Dat is een geweldig feest, een geweldige traktatie. Iedere bewoner krijgt een plakje. Iemand komt op het idee dat plakje te bewaren voor de volgende dag, misschien om iets te hebben om zich op te verheugen. Maar de vliegen landen ongezien op het vlees en leggen eitjes. Het is bedorven. De onfortuinlijke staat er en plein public om te huilen.

De bereiding van het eten heeft haken en ogen. In de beginperiode zijn er butagaskacheltjes in het Dorp, één per hut, verschaft door Von Baumhauer. Het gas brandt zonder rook en haast zonder geur, wat het traditionele warme eten tussen de middag mogelijk maakt, zoals de aardappels van de piloten. Maar in de buitenwereld raakt het butagas op. De bewoners van het Dorp moeten overgaan op vuurduveltjes of salamanders, houtgestookte kacheltjes met een platte bovenkant waar pannen op kunnen staan. Dat betekent rook overdag, wanneer er mensen zijn in het bos die het kunnen ruiken of zelfs de rookpluimen zien. Rook overdag is ten strengste verboden, dus verschuift het warme middagmaal naar de avond. De kokkinnen moeten voorzichtig blijven, het berkenhout dat zij voornamelijk stoken heeft de naam rookloos te branden, maar ook dan zijn er dagen dat koken en verwarmen niet kan. Dat zijn de windstille dagen met hoge luchtdruk, waarin de rook recht omhoog stijgt en van kilometers afstand in de omgeving kan worden gezien. Het zijn dagen zonder een warme maaltijd.

Kleding is een ingewikkeld punt. De eerste onderduikers hadden kleren in hun bagage toen zij arriveerden bij Klein en Groot Idwo, maar bij de haastige ontruiming bleven veel koffers achter in de huizen. De kleren die zij aan het lichaam hebben, slijten uiteraard, en snel ook. Er moeten nieuwe komen. Tante Cor zorgt ervoor. Zij krijgt lappen stof van een fabrikant in Kampen en brengt die naar de moeder van Han Hamburger, die in Nunspeet ondergedoken zit. Zij zal er kledingstukken van maken. Maar in welke maat? ‘Maak maar grote en kleine,’ zegt Tante Cor, ’dan zit het altijd goed.’ Het is oorlog en niemand zal een modeshow missen. Velen, zeker de mannen, dragen overalls, die in het boerenland nog lang verkrijgbaar zijn.

De kleren hebben veel te lijden en wassen is zwaar en tijdrovend. Al snel gaan de bewoners over tot een vast patroon: door de week dragen zij de werkkleding, die voor de meesten slechts twee maten kent, te groot en te klein. Alleen op zondag komt het zondagse goed uit de kast, de kleren die ze hebben meegenomen van buiten. Zondag is een bijzondere dag. Niet vanwege geloofszaken. Religieuze Joden houden hun sabbat op zaterdag, en bovendien zitten in het Dorp niet veel religieuzen. Maar op zondag komt de leiding op bezoek.

Dan trekt iedereen zijn beste kleren aan, poetsen de vrouwen de hut extra, spreiden de kleedjes nog netter op tafel en plaatsen een vaas met bosbloemen, steeltjes in het water, midden op het kleedje. Opa Bakker en Tante Cor doen hun ronde, soms geflankeerd door luitenants als Andries Lenstra en Willem Westerhuis. Zij bezoeken iedere hut en blijven daar precies even lang als in de voorgaande, precies even lang als zij in de volgende zullen doen, om ruzie en verwijten van bevoorrechting te voorkomen. Zij brengen het nieuws uit de buitenwereld, dat de meeste bewoners al van de koeriers hebben gehoord, maar dat uit de mond van deze leiders van het Dorp toch veel meer gewicht krijgt. Ze luisteren op hun beurt naar de verhalen van de onderduikers, horen wensen aan, die ze naar beste kunnen zullen vervullen, en bespreken de problemen en de grieven die de verschillende bewoners met of tegen elkaar hebben. Soms brengen ze kleine presentjes mee of iets lekkers, koekjes of snoep, al raken die steeds schaarser in de buitenwereld. Wat het ook is, zij zorgen ervoor dat de gaven gelijkelijk over alle hutten worden verdeeld.

Opa en Tante bemiddelen bij ruzies, bedenken oplossingen en suggereren veranderingen. Soms vragen de onderduikers ze om in te grijpen, soms beslissen ze dat zelf. De oplossing voor problemen is vaak een vorm van huttenruil: als die niet met die kan opschieten, kan hij misschien naar die andere hut, waar iemand woont die…

Ze moeten bijvoorbeeld tussenbeide komen bij de familie De Boer. Piet, of Izak, is net voor de onderduik voor de tweede keer getrouwd, met Annie. Zijn dochter Jetta of Jetty van zestien kan absoluut niet met haar nieuwe moeder overweg. Op voorstel van Tante Cor trekt het meisje in bij andere jonge mensen, op enige afstand van de ouderlijke hut, terwijl voor de dochter een oudere vrouw in de plaats komt die beide ouders niet in de weg zit.

Tante Cor is hier erg goed in. Met zachte hand en vriendelijke overredingskracht verandert zij de situatie. Zij puzzelt, uiteraard in overleg met Opa, om de juiste samenstelling van de hutbevolking te vinden en stelt de veranderingen ook voor aan de betrokkenen. Of die het voorstel kunnen weigeren is niet duidelijk. Waarschijnlijk wel, want zo zijn Opa en Tante Cor wel, en een afgedwongen verandering kan een scheve situatie verder doen escaleren. Het is de vraag of de partijen wíllen weigeren, want veel alternatieven zijn er niet. Wat vaak zal meespelen is de gedachte dat de oplossing maar tijdelijk is. Het hele Dorp leeft in de verwachting van het einde van de oorlog. Over het algemeen vinden de voorstellen van Tante Cor dan ook uitvoering.

Leiding en opstand

Het is niet alleen om de ruimte dat Han en Bart Klein PO verlaten, hun eerste zelfgebouwde hut. Zij laten er de burgemeester van het Dorp achter, met zijn gezin. Max Bartfeld is door de externe leiding met de interne leiding belast. Iemand moet orde scheppen in het leven van alledag en zorgen dat ook de onaangename karweitjes gedaan worden. Bovendien willen Opa en Tante vermijden dat iedereen zich op hen stort wanneer zij het Dorp bezoeken. Een vertegenwoordiger van de bewoners is dan de meest voor de hand liggende oplossing.

Daarvoor is niemand beter geschikt, denken de organisatoren, dan Max Bartfeld. Hij heeft de bewoners van Idwo tenslotte naar de woonwagen teruggeleid, en ook fysiek en qua opleiding is er niemand zoals hij. Inderdaad is Bartfeld sterk en sportief, en hij heeft een goede opleiding en met zijn 42 jaar heeft hij de juiste leeftijd. In de bloei van zijn leven, noemden ze dat. En hij heeft een Duits accent.

Bartfeld krijgt het gezag en hij accepteert het zonder tegensputteren. Nu is hij de officiële leider. Officieus is een ander geval, en daar zit het probleem. Bartfeld speelt de baas, vinden zijn medebewoners. ‘Wel de leiding, maar geen gezag,’ zegt een getuige nu, en dat vat het wel aardig samen. Zijn Duitse accent, dat hem wel heel sterk verbindt met de bezetter, dient als brandpunt voor hun afkeer. Terwijl alles zo goed begon. Bart Eckstein en Max Bartfeld, bijvoorbeeld, konden het prima met elkaar vinden. Ook anderen laten zich positief over hem uit, vooral over de beginperiode. Maar dat verandert.

De omstandigheden werken niet mee. In de hogedrukpan van emoties kan ieder verkeerd woord tot ontploffing leiden. De dreiging van de Duitsers, de angst om het lot van familieleden buiten het Dorp, het leven op elkaars lip in een oncomfortabele omgeving – het is maar de vraag of iemand hier zou kunnen slagen. Max Bartfeld slaagt in elk geval niet. Het is de tragedie van deze man – die de Duitsers zo goed kent, die meent de Duitsers beter te begrijpen dan zijn lotgenoten – dat hij op zijn Duits-zijn wordt afgerekend. ‘Hij speelde moffisch de baas,’ zegt een voormalige bewoner.

De ergernissen schuilen in kleine dingen. Het stro voor de bedden komt in balen op boerenkarren, en moet over de smalle paadjes naar de hutten. Uiteraard vallen tijdens het vervoer grote hoeveelheden strootjes op de grond en vormen zo een spoor dat regelrecht naar de hutten voert, gelijk Klein Duimpje. Die tekenen van menselijk leven moeten worden weggewerkt, daar is iedereen het over eens. De beste aanpak is omstreden. Bartfeld vindt dat alle strootjes opgeraapt moeten worden en in de kachels verbrand. De anderen ontdekken dat ze met kleine plagjes die in het bos zijn gestoken, de sporen onzichtbaar kunnen afdekken. Bartfeld vindt dat niet goed. Het moet op zijn manier.

Het zijn kleine conflicten die tot grote uitgroeien. Ze lijken kinderachtig, maar er staat veel op het spel. Ontdekking leidt tot de grootste ellende, ieders hachje is in het geding bij het wegwerken van de verraderlijke sporen, en de wijze waarop dat gebeurt is dan ook in ieders belang. En iedereen heeft er een mening over.

Belangrijker is waarschijnlijk nog de wijze waarop Bartfeld zijn leiderschap invult. Met de grondigheid die hem eigen is, schermt hij de bewoners van de leiding af. Zij krijgen niet meer de gelegenheid hun klachten en verlangens direct te uiten, wat het leven een stuk gecompliceerder maakt. Er zijn dingen die met name de onderduiksters wel aan een andere vrouw, zoals Tante Cor, willen vertellen, maar niet aan Max Bartfeld.

Na een paar weken breekt de paleisrevolutie uit. Het is genoeg geweest. Opa, Tante en Andries worden aangesproken. Er moet iets gebeuren. Bartfeld moet weg. Haastig stemmen zij toe, want het is al wat langer duidelijk dat het niet meer botert tussen het aangestelde hoofd en zijn veronderstelde onderdanen. Bartfeld wijkt met zijn gezin uit naar een nieuwe Dempohut. Daarmee is het conflict gesust, maar niet uit de wereld. Nog tot lang na de oorlog borrelt af en toe een giftige bel op uit het verleden, die de ruzie levend houdt.

Na het ontslag van Bartfeld blijft het Dorp zonder formele leiding. Dat is geen probleem. Bij moeilijkheden komt er in ieder vak, schrijft Tante Cor, ‘automatisch een leider naar voren’.

Moeilijkheden krijgen ze nog genoeg. Het geval Bartfeld is het meest uitgesproken en verst doorgevoerde conflict, maar zeker niet het enige. Er bestaan spanningen tussen de hutten onderling, geen grote dingen, maar vergelijkbaar misschien met de spanningen die ook in het achterhuis van Anne Frank optreden. Het is een manier om de angsten af te reageren en mogelijk simpelweg het gevolg van het met groepen in verschillende hutten wonen. Bewoners zijn per hut solidair en sarren de bewoners van aangrenzende hutten, die zich ook niet onbetuigd laten. Het is niet erg, want het leidt niet tot handgemeen of schelden. Het blijft bij spotten en uitdagen en dat werkt als bliksemafleider. Erger zijn de ruzies die ontstaan door de karaktereigenschappen van de verschillende bewoners, die in een normale omgeving geen ophef zouden veroorzaken, maar dat in de beslotenheid van het Dorp juist wel doen.

Conflict en oplossing

Buiten het Dorp loert de vijand, daar is iedereen zich van bewust. Hoe rustig de bossen ook zijn, de dreiging is er altijd en wordt ook altijd gevoeld. Soms dringt het gepraat van voetgangers of het gekraak van fietsen door tot in het midden van de bosvakken. Het is een combinatie die soms schizofrene gevoelens veroorzaakt. ‘Tóch was ons kamp vredig,’ schrijft Hans Gunnelin. ‘In de stilte van de middag, ’s nachts bij ’t maanlicht onder de klare sterrenhemel, leek de wereld veraf. Het was ofwij toneelspeelden. Een grote opvoering van “Het Vredige Ware Leven”.’

Om dat Vredige Ware Leven in stand te houden zijn er veiligheidsregels, waaraan iedereen zich moet houden. Een daarvan is misschien het moeilijkst vol te houden: geen herrie. Kinderen kunnen stil spelen, maar niet de hele dag. Nu zijn er niet veel kinderen, zeker niet van onder de tien. Jonny Meyers is er, en een kind dat net voor de oorlog geboren is, en de familie Härz heeft een zoontje. Verder is er nog de kleine Herman Löwenberg, de jongste uit het dorp. Hij is zonder ouders aangekomen en wordt bemoederd door een jonge vrouw, Lenie Duyzend. Maar kinderen van die leeftijd laten zich nog corrigeren en zij zijn nog tot een meespelen in stilzwijgen te bewegen, al vergeten zij de spelregels weleens. De getuigen ervaren de druk verschillend. De een herinnert zich een voortdurende plicht tot zwijgen, de ander heeft dat helemaal niet ervaren.

Er is een meisje dat een middel heeft om haar zin te krijgen en dat ook vaak gebruikt: zij gilt. Zij schreeuwt zo hard en zo doordringend dat het schalt in het bos. Het is Jetty de Boer. Zij is zwakbegaafd en bezit een huisdier, een kleine rode kat. Jetty adoreert het beest, dat voortdurend op de zenuwen van de medeonderduikers werkt. Het dier gaat op strooptocht zoals katten dat doen, en trekt zich niets aan van het niet-betreden van de brandgangen. Wie weet vraagt een passant zich af wat een kat zo diep in de bossen te zoeken heeft. Maar erger is het dat de kat miauwt. En wanneer in de herfst van 1944 de Duitsers hun speurtochten in de omgeving intensiveren, is zelfs het geluid van een kat te veel. Het dier moet weg.

Jetty wordt hysterisch. Ze zegt: ‘Dan ga ik gillen.’ Ze klemt de kat tegen zich aan en voegt de daad bij het woord. Pas wanneer Han Hamburger boven op haar gaat zitten, smoort het geluid en kan een ander het dier bij haar weghalen.

Een andere bewoner die veel onrust veroorzaakt is oom Max Gompers. Deze gedecoreerde oud-Indiëstrijder, bestuurslid van de Internationale Bond van Koloniale Strijders, een bekende van voormalig minister-president Colijn, is langs een bittere route naar het Dorp gekomen. Hij wordt door vijanden uit zijn manufacturenzaak in Arnhem verjaagd en loopt een dag en een nacht door Arnhem, koffers in de hand, zijn suikerzieke en dove vrouw achter hem aan. Geen van hun vrienden durft het echtpaar op te nemen. Aan het eind van de nacht schiet hem te binnen dat een orgelman ooit heeft aangeboden hem te helpen als de nood aan de man zou komen. De straatmuzikant houdt woord. Bij hem slapen oom Max en tante Kaatje, beiden boven de zestig, vier nachten op twee stoelen. Dan moeten ze verder. Van pension naar pension trekken ze en ze betalen veel te veel aan pensionhouders die graag misbruik maken van hun positie. Bovendien raken ze al hun bagage kwijt. Uiteindelijk belanden ze in het Dorp.

De gebeurtenissen hebben op het humeur van de vierenzeventigjarige Max geen positieve invloed gehad. ‘Hij was zeer prikkelbaar,’ schrijft Van der Hoeden. ‘Er vielen deswege dan ook weleens harde woorden.’ En niet alleen om zijn prikkelbare staat. Oom Max neemt de gewoonte aan om rond te lopen door het bos. Dwars door alles heen, trappend op dorre takken, in zijn agitatie luidop pratend. Hij steekt de brandgangen over zonder op of om te kijken, wat tot woedeaanvallen bij de andere bewoners leidt.

Ook de doofheid van zijn vrouw heeft onverwachte nadelen. Oom Max moet luid in de hoorn praten die zij bij wijze van gehoorapparaat gebruikt. Dat alleen al levert weer nieuwe spanningen op in een omgeving waar iedereen stil moet blijven. Maar ook zijn meningen over andere bewoners zijn daardoor heel goed te horen, en die meningen zijn niet mals.

Soms gaat het niet eens om overschreden veiligheidsregels. Neem het verhaal van de appels dat Han Hamburger vertelt. Op een dag arriveert een grote wagen vol appels, goudrenetten. Het zijn er zo veel dat iedere dorpsbewoner meer dan een wintervoorraad kan aanleggen. Bij de verdeling ontstaat ruzie: sommige hutten willen meer hebben dan hun buren, meer dan ze kunnen opmaken. Ze krijgen hun zin en trots vertrekken ze met hun buit, die zij koesteren als een schat. Maanden later, bij de ontruiming van het Dorp in oktober 1944, staan de appels nog steeds opgestapeld in hun hutten.

Veel conflicten spelen onder de oppervlakte en blijven daar, maar dragen wel bij aan de spanningen. Andere komen wel tot uiting maar blijven onomschreven. Soms wijkt iemand uit naar de oude woonwagen van de Bartfelds, die van zijn oude standplaats naar een andere plek in het bos is gesleept. Meestal zijn het mensen die, volgens Tante Cor, ‘zeer lastig waren’. Wat deze mensen tot ‘zeer lastig’ maakt, beschrijft ze niet.

Sociale isolatie is een vreselijk middel, dat in het kamp nog erger is. In deze omstandigheden, waarbij ieders overleven zo afhankelijk is van een ander, is uitstoting ongekend hard en tegelijk onvermijdelijk, juist door die omstandigheden.

Wanneer Van der Hoeden in maart 1944 arriveert, treft hij een gezin aan dat erg geïsoleerd leeft. Hij noemt ze ‘egoïstische mensen, die uitsluitend aan hun eigen belangen dachten’, zonder overigens uit te leggen waaruit dat blijkt. Alle andere onderduikers negeren het gezin van man, vrouw en zoon. Van der Hoeden noemt hun namen niet, maar waarschijnlijk gaat het om de familie Friedeberg, ‘die men in het Pas Opkamp niet had gemogen’, aldus een getuige. Vader Friedeberg ‘buigt als een knipmes en is snel beledigd’.

Van der Hoeden is als nieuwkomer onbevooroordeeld en bezoekt hen twee keer per week voor een ingewikkelde partij schaak, wat ‘de als melaatschen geschuwden’ heel erg kunnen waarderen. Zijn voorbeeld doet volgen, ook anderen zoeken toenadering.

De familie Friedeberg is een van de weinige bekende ‘lastige gevallen’ waar Tante Cor het over heeft. Zij hebben een tijdje in de woonwagen gezeten, een paar kilometer van het Dorp, niet als straf, maar om de druk van de ketel te halen en tijd te winnen om een oplossing te zoeken. Uiteraard hebben ze het wel als straf ervaren.

Lezingen en toernooitjes

Misschien lijkt het na deze opsomming van narigheden verbazingwekkend dat de meeste getuigen tot ver na de oorlog zo positief zijn over hun onderduik in het Dorp. Maar de conflicten zoals die hier zijn opgesomd, zijn incidenten geweest die het leven niet wezenlijk negatief hebben beïnvloed. De zwaarte van het wonen in het bos went, zand en kou en verveling worden onderdeel van het bestaan. Wat vooral telt, is de relatieve vrijheid die de onderduikers kennen. Zij lijken hun lot in handen te hebben en kunnen hun directe, dagelijkse problemen te lijf. Conflict? Los het op. Verveling? Organiseer iets.

‘In de Amhut kon het gezellig zijn,’ schrijft Hans Gunnelin en hij doelt niet alleen op het interieur. De sfeer in de hut vol jonge mensen is goed. Ze zijn vastberaden om de oorlog te overleven en daarna een bestaan op te bouwen. Daarom studeert Bart Eckstein stug door, uit leerboeken die door het verzet zijn geleverd. Daarom organiseren zij lezingen, iedere dinsdagavond, waarbij de onderduikers hun kennis kunnen delen met een publiek van gelijkwaardigen. Er zitten politiek geïnteresseerde jongeren in het Dorp, die uitleggen hoe de wereld er na de oorlog uit gaat zien. Iemand bespreekt de gedichten van Bloem, een ander vertelt over bezieling in de kunst. Salvador Bloemgarten houdt een lezing over het communisme, waar zelfs de organisatie van buiten op afkomt, SDAP’ers als Lenstra en Opa, dus het moet wel wat voorstellen. Bloemgarten, net twintig jaar, gooit in zijn zenuwen al zijn blaadjes door elkaar, wat de samenhang van zijn lezing niet ten goede komt. Ook historische onderwerpen komen aan de orde en iemand houdt een voordracht over journalistiek; een ‘provinciaals journalistje’, volgens Bart Eckstein, en dat kan haast niemand anders zijn dan Van der Hoeden. Een ander, die naamloos blijft, weet in een spreekbeurt ‘seksualiteit en socialisme in samenhang te bespreken’. Het is een leergierig en geïnteresseerd gezelschap daar in de hut, en hunkerend naar verstrooiing.

Wie met de lezingen begint, is onbekend. Volgens Bloemgarten is het een idee van Carel Bendien, een gedoopte Jood, die op deze manier probeert een eind te maken aan de ruzies tussen de hutten.

Bendien is, volgens zijn dochter Eva, ‘een intellectueel, maar ook een zoekende ziel. Hij heeft overal de waarheid gezocht, in het marxisme, de theosofie. Hij vond het uiteindelijk, toen hij 35 was, in het christendom.’

Hij leeft ook met een schuldgevoel, omdat hij meer bezit dan anderen, en heeft de neiging om alles weg te geven. ‘Hij ging met de fiets naar school en kwam zonder fiets terug,’ vertelt Eva Bendien na de oorlog, ‘omdat hij onderweg een arme sloeber had ontmoet die jaloers naar zijn fiets had gekeken. Hij was ook altijd bezig met goed doen, mensen helpen, of gevangenen bezoeken.’

In het Dorp probeert hij zijn aandeel bij te dragen. En het lukt ook werkelijk om een paar weken lang de ruzies weg te masseren. Dan breken er weer conflicten uit, maar de lezingen zijn zo’n goed idee, dat ze die blijven houden.

Gezelschapsspelletjes vormen in die tijd overal in Nederland de hoofdmoot van het avondvermaak, dus ook in het Kamp. Kaartspelen, schaken en dammen worden het meest genoemd. Er zijn kleine toernooien tussen de hutten en één keer komen er zelfs gastspelers van buiten het Dorp, mensen van de organisatie, die ’s avonds speciaal voor de gelegenheid per fiets uit Nunspeet komen. Of ze winnen, vertelt de geschiedenis niet. Verder lezen mensen voor.

Sporadisch krijgen de kinderen les. De leden van de organisatie herinneren zich, na de oorlog, stuk voor stuk dat er lesboeken naar het Dorp zijn gegaan en dat daaruit les is gegeven. De betrokken kinderen herinneren zich dat helemaal niet. Wel geeft Carel Bendien af en toe wat Engelse les. Hij is leraar Engels en de jongens van leerplichtige leeftijd kunnen wel wat van hem opsteken. Verder leest hij graag voor, herinnert Walter Bartfeld zich, uit De legende van Tijl Uilenspiegel en Lamme Goedzak van Charles de Coster. ‘Bij hem is Tijl Uilenspiegel meer dan een luchthartige vagebond: hij is een Vlaamse vrijheidsstrijder aan de zijde van de geuzen tegen de Spaanse overheersing. We konden ons levendig met die tijd identificeren.’

Maar formele scholing is er niet, tot stil verdriet van Fred Friedeberg, die net voor de oorlog was toegelaten tot het Joods gymnasium en in het bos graag verder zou leren, al was het maar om de verveling te verdrijven. Friedeberg herinnert zich van zijn verblijf vooral de angst en de verveling. Wie van de volwassenen het kan opbrengen, probeert te studeren, voor na de oorlog. Bart Eckstein is derdejaars medicijnen, hij leert koppig door. De vader van Fred Friedeberg bekwaamt zich in het Russisch, want hij houdt er serieus rekening mee dat de Russen Nederland zullen bezetten, en dan komt een woordje Russisch altijd van pas.

Waar jonge mensen wonen is liefde, en seks. Han Hamburger en haar verloofde Bart Eckstein wonen samen in één hut en slapen in één bed, wat hoogst ongewoon is in die tijd en buiten het Dorp als een schande zou zijn gebrandmerkt. In deze uitzonderingssituatie neemt niemand er aanstoot aan, al komt Opa op een dag om met Hannie te praten. Hij gaat ervoor zitten. ‘Kind,’ zegt hij schuchter. ‘Ik ben natuurlijk heel blij voor je. Maar wat als je zwanger raakt?’ ‘Of we nou getrouwd zijn of niet,’ antwoordt Han, ‘we passen heus wel op.’

Van een medisch student als Bart mag je verwachten dat hij weet van de hoed en de rand, maar Opa’s bezorgdheid is begrijpelijk. De belasting van de organisatie is al hoog, een zwangerschap zou de last nog vergroten. De bevalling zelf alleen al, en dan de bijkomende moeilijkheden: voedsel, medische hulp, het huilen van een klein kind dat het hele Dorp kan verraden.

Maar het gaat goed, en niet alleen bij Han en Bart. Wim Hamburger is een levendige vent met veel fantasie en een hang naar vrouwelijk schoon. Hij heeft een affaire met Suzie, een oudere vrouw die niemand mag. Zij is een intrigante met een harde stem, veeleisend en dominant. Wim ontvangt nogal wat kritiek van zijn medebewoners en van Opa, waarover hij komt uithuilen bij Salvador Bloemgarten. Opa verwijdert Susie uit het Dorp wanneer hij de kans schoon ziet. De rest van de bewoners is blij, want ja, het is een verschrikkelijk mens. Wim Hamburger legt zich erbij neer. Voor Suzie zoeken Opa en Tante Cor een veilig adres.

Veel andere bewoners zijn gehuwd en hebben hun partners bij zich, of zijn te oud om het liefdespad nog te betreden. Of er driehoeksverhoudingen ontstaan is niet bekend.

Ook Opa Bakker en Tante Cor zijn gematigd positief over het leven in de bossen. Ze zeggen met regelmaat tegen elkaar: ‘Het is toch fantastisch dat het allemaal goed gaat.’ Toch hebben ze iedere keer weer medelijden met de achterblijvers wanneer zij vertrekken, dus zo fantastisch is het kennelijk niet. Tante wil het liefst de onderduikers ‘allemaal in ons eigen huis herbergen’.

Anderen, buitenstaanders, zijn veel minder juichend. Vrachtrijders als Karsten en Mazier, die regelmatig in het Dorp komen, maar ook piloot Parsons noemen het leven een sleur, de situatie gespannen, de bewoners terneergeslagen.

Ook Van der Hoeden ziet de negatieve kanten. ‘We misten allen wat,’ schrijft hij. ‘Er was geen sfeer; er was eigenlijk geen andere stimulans tot voortbestaan dan de koppige wil alleen.’ Al bij zijn aankomst valt hem het gebrek aan levensvreugde onder de onderduikers op. ‘Een dompig pessimisme had zich van hen meester gemaakt.’ Zij rekken hun bestaan ‘omdat bijna ieder mensch in zich nu eenmaal de drang heeft om te leven’. Maar eigenlijk geloven ze niet meer in verlossing. Er is geen levensvreugde, de bewoners hebben niet eens de moed om een goed boek te lezen. Om de apathie te verdrijven moeten zij iets doen, ‘dat voelden we allen zoo’.

Dat ‘iets’ is snel gevonden. Vlak bij de keet waar Van der Hoeden verblijft, is een groot gat gegraven waarin keukenafvalwater wordt gestort. April van dat jaar is warm, ook de nachten, en er komen veel vliegen af op het gat. Dat zal naarmate de zomer vordert alleen maar erger worden. Dat gat moet dicht, beseffen ze opeens allemaal, ‘als geëlectriseerd’.

Ze gaan aan de slag. Op een grote afstand van de keet graven zij een nieuwe kuil en maken met rondslingerende buizen een verbinding tussen de oude en de nieuwe put. De oude kuil gaat dicht, de nieuwe krijgt een overkluizing van dennenboompjes en gaat dan ook onder het zand. Boven op beide bulten leggen de bewoners een prieeltje aan van mos, jonge dennen en zwerfkeien, waarin zij zelfs een zelfgebouwde rustieke bank plaatsen. Ze vragen de kampleiding om bloemenzaad te kopen, ‘hetgeen werd toegestaan’.

Na de aanleg van de afvalkuil schonen zij de zaagplek van zaagsel en dode takken en verplaatsen die dieper het bos in, en ook de oude zaagplek wordt tuin. Zo werken zij dag na dag. Het initiatief werkt aanstekelijk op de andere dorpsbewoners, die ook aan de slag gaan. Na enkele weken zien de leefplekken er heel wat frisser uit en kijken ‘de kampbewoners met voldoening op hun werk neer’.

Van de ene stemming in de andere, een heen en weer bewegen tussen bijna tegengestelde gemoedstoestanden, dat lijkt een logische uitkomst van een jaar onderduiken in de bossen. Wel moet Van der Hoedens verslag met enige behoedzaamheid gelezen worden. Het is na de oorlog geschreven door een man die met verhalen schrijven zijn brood verdient. Enige dramatisering en stilering zal hij zeker in zijn woorden hebben gelegd.

Toch spreken uit zijn verhaal van de opruiming zowel de negatieve aspecten, die de voerlieden in het bosleven zagen, als de positieve, de zelfbeschikking van de Joden, de wil om er toch weer iets van te maken, de moed om ertegenaan te gaan.

Het Verscholen Dorp is in die dagen de best denkbare plek voor een Joods onderduiker om te vertoeven.

De Eerste Piloot

Naarmate de oorlog langer duurt, groeit het verzet in Nederland. Niet alleen het passieve verzet, zoals het verstoppen en verzorgen van onderduikers, maar ook het actieve: overvallen op distributiekantoren van voedselbonnen; sabotage van de spoorwegen, die goederen naar en van Duitsland vervoeren; overvallen op politiebureaus om gearresteerde verzetsmensen vrij te krijgen. Daarbij vallen doden aan weerszijden.

De groep-Bakker neemt ook deel aan deze actieve illegaliteit. Wapens voor het verzet komen meestal per vliegtuig uit Engeland, ’s nachts aan parachutes afgeworpen boven de landelijke gebieden van Nederland. De Veluwe is bij uitstek geschikt voor dergelijke droppings. Heidevelden liggen tussen uitgestrekte bossen, in een dunbevolkt gebied, dat de Duitsers niet volledig kunnen controleren. Vooral Andries Lenstra, die ook alles weet van het Dorp, bemoeit zich ermee.

Een dergelijke vermenging van taken is voor Von Baumhauer van het begin af aan een voortdurende bron van zorg geweest, een van de redenen om zich terug te trekken uit de organisatie. Iemand die zo veel weet, moet niet meer risico’s lopen dan noodzakelijk, en gewapend verzet ís gevaarlijk.

Dat blijkt al snel. Een knokploeg of KP uit Putten probeert NSB-politieman Stap te liquideren. Stap laat zich verrassen maar niet voldoende: hij schiet terug. Twee verzetslieden sterven ter plekke, één aanvaller ontkomt met schotwonden in schouder en been. Ver kan hij niet lopen, maar kameraden pikken hem op, kameraden in uniform: politieagenten vervoeren hem naar Nunspeet, waar ze aankloppen bij medestrijders van de groep-Bakker.

Daar zitten ze, een zwaargewonde in de auto, de Duitsers overal op de Veluwe gealarmeerd. In Nunspeet zijn veilige adressen, maar een zo zwaar gewonde vraagt om meer zorg dan op een dergelijk adres kan worden geboden. Dagelijks doktersbezoek zou toch wat wenkbrauwen doen rijzen, en wat als de man sterft? Wie met zo’n onderduiker wordt gesnapt, dood of levend, hoeft op geen enkele clementie te rekenen.

Er zit maar één ding op: de verzetsman moet naar het Verscholen Dorp. Het is dan januari 1944. Auto’s zijn zeldzaam en vallen op, toch is er geen andere manier om de gewonde te vervoeren. Ze rijden over de Eperweg, slaan rechts af de Tongerenseweg in en stoppen op een paar honderd meter van huize Pas-Op. Twee mannen komen uit het bos tevoorschijn, gewaarschuwd door de koeriers, en dragen de nieuwe gast op een brancard tussen de bomen door naar de dichtstbijzijnde hut, waar de bewoners met gemengde gevoelens op hem zitten te wachten.

Wim heet hij, maar het duurt even voor ze daarachter komen. Wim vertrouwt het niet. Hij kent geen van zijn verzorgers, weet niet waar hij is en heeft last van zijn wonden. Maar de daaropvolgende bezoeken van verschillende dokters en de goede zorg van de bewoners bij wie hij in de hut verblijft, nemen zijn wantrouwen weg. Hij vertelt zijn voornaam, maar blijft verder zwijgzaam. Zes weken blijft hij in het Dorp, en vertrekt dan genezen om zijn gevaarlijke werk voort te zetten. Bij een overval op een bonkaartenkantoor, eind 1944, sterft hij door Duits geweervuur.

Wims aanwezigheid is een heel groot risico, maar een dat nog te overzien is. De leiding weet van tevoren dat hij er tijdelijk zal verblijven. Hij is de eerste weken in elk geval te ziek om buiten te komen. Toch brengt zijn aanwezigheid risico’s met zich mee die niemand kan voorzien.

Het is ongeveer een week na de overval. Tante Cor is alleen thuis en verdeelt levensmiddelen voor het Dorp. Dan gaat de bel. Geschrokken trekt Tante een doek over de levensmiddelen en opent nerveus de deur.

Daar staat een jongeman die zij niet kent. ‘Ik ben Gerrit,’ zegt hij beleefd. ‘Ik zoek Wim.’ Tante Cor trekt haar wenkbrauwen op. Ze weet wie deze Gerrit bedoelt, maar ze kent hem niet. Wat als het een list is van de Duitsers?

Tante schudt haar hoofd. ‘Ik ken geen Wim,’ zegt ze en sluit de deur.

Zo kan deze Gerrit van der Born onverrichter zake omkeren, maar toevallig komt net Opa Bakker thuis. Gerrit probeert het nog een keer. Opa bekijkt hem eens goed. ‘Ik zal eens zien wat ik kan doen,’ zegt hij en stuurt Gerrit weg. Zodra hij weer in het Dorp is, informeert hij bij Wim naar deze Gerrit. Wim verklaart hem betrouwbaar en Gerrit mag officieel op bezoek komen, wat een hele eer en een groot blijk van vertrouwen is.

Opa zelf brengt hem zover. Onderweg praten zij over de dingen die zij doen in de oorlog. Opa, met zijn mensenkennis, laat wat doorschemeren over zijn activiteiten en zorgen, de moeilijkheden om aan bonkaarten te komen bijvoorbeeld. Gerrit onthult op zijn beurt wat zaken en voor ze bij het Dorp zijn, hebben zij elkaar in vertrouwen genomen.

Nu blijkt het risicovolle bezoek een groot voordeel. Van der Born kan Opa aan bonkaarten helpen, voldoende om de bevolking van het Dorp langere tijd te bevoorraden. Na zijn bezoek aan Wim vertrekt hij als vriend.

De volgende gast is niet gewond, niet gewend aan heimelijkheid en niet in staat tot het leveren van extra bijdragen. Gelukkig blijft hij ook niet lang, maar hij laat wel een grote indruk achter. Hij is de eerste geallieerde piloot die arriveert achter de Pas-Opweg.

Na de Slag om Engeland, die de Duitsers hebben verloren, sturen de Engelsen bommenwerpers over de Noordzee om strategische doelen te bestoken. Industriegebieden, havens en stations zijn hun doelwit. Zij komen bij nacht, werpen hun lading af en keren vóór het licht weer terug op de basis.

Op 7 december 1941 valt Japan de Verenigde Staten zonder oorlogsverklaring aan en brengt grote schade toe aan de vloten van de Stille Zuidzee, met name in Pearl Harbor. Twee dagen later verklaren de Amerikanen Japan officieel de oorlog, en Engeland doet mee. Weer twee dagen later schaart Adolf Hitler zich achter Japan, Italië sluit zich haastig bij hen aan. Nu is Amerika ook officieel de vijand van Hitler-Duitsland en gaat het land actief deelnemen aan de oorlog. Bombardementen zijn het eerste dat de Duitse bevolking van deze deelname merkt. Die voerden de Engelsen ook al uit, maar de Amerikanen komen niet bij nacht. Hun B-17-bommenwerpers, de vliegende forten, vertrekken in de ochtenduren uit Engeland, werpen ’s middags hun last af boven Duitsland en keren tegen de avond terug in Engeland. Als alles goed gaat.

Het gaat niet altijd goed. Op een van de eerste dagen van februari stort een vliegend fort neer achter Gortel, een gehucht ten westen van Vierhouten, slechts een paar kilometer van het Verscholen Dorp. De bemanning komt om het leven, op één na. Deze man vlucht weg van het wrak en zoekt zijn heil in de dichte bossen eromheen. ‘Goede’ Nunspeters pikken hem op en leveren hem af in het Dorp, schrijft Lenstra na de oorlog. Wie de goede Nunspeters zijn is niet overgeleverd, noch de naam van de piloot, niet eens óf hij wel piloot is en geen navigator.

Deze man staat vooral bekend om het symbolische van zijn luchtmachtfunctie. Hij is een piloot, een bevrijder, de eerste van een reeks vliegeniers die het Dorp zullen bereiken en er langer zullen verblijven, mensen van wie de namen wel bekend zijn. Maar deze man is de Eerste Piloot, hij is het eerste concrete teken van de bevrijding, hoe ver weg die ook mag zijn, de eerste kennismaking met de Angelsaksische wereld. Wel is overgeleverd dat deze man al snel verdwijnt, om via België, Frankrijk en Spanje terug te keren naar Engeland.

Wim en de piloot zijn gasten die levensgevaar met zich meebrengen en toch zonder protest worden geaccepteerd door de onderduikers. Ze moeten wel, ze hebben geen machtsmiddel om hen tegen te houden, maar dat willen ze ook niet. Op deze manier kunnen ze hun steentje bijdragen aan de oorlog en ze zien de noodzaak in van hun verblijf, wat met andere, latere gasten zeker niet altijd het geval zal zijn.

Veiligheid voor alles, en alleen met zwijgen en binnen het bosvak blijven is de rust in het Dorp niet gewaarborgd. Als de Duitsers komen zullen ze snel zijn, met auto’s en motoren en veel manschappen. Hoe eerder de organisatie de onderduikers kan waarschuwen, hoe beter.

Opa Bakker, Tante Cor en De Boem hebben nog regelmatig contact, en opnieuw blijkt dat vruchtbaar. De Boem kent alle notabelen uit de omgeving. Burgemeesters zijn als hoofd van de lokale politie vaak redelijk geïnformeerd over de Duitse plannen. Ze zijn niet allemaal even goedwillend, maar met zijn mensenkennis pikt Von Baumhauer diegenen eruit die positief staan tegenover het verzet en maakt hen deel van zijn netwerk. Burgemeester De Vries van ’t Harde, bijvoorbeeld, en Van Marle, gemeentesecretaris van Nunspeet. Zijn Vierhoutense buurman Van Beuningen, de havenbaron uit Rotterdam, doet mee, maar ook ‘een relatie van de schoolmeester te Tongeren en jachtopziener Kersten te Gortel’ maken deel uit van het net, dat een diameter van maximaal vijftien kilometer om het Dorp heeft. De afspraak is dat de leden van de kring naar De Boem bellen zodra zij onraad vermoeden, waarna deze passende maatregelen kan treffen. Met een geheime code kunnen ze de aard van het gevaar duidelijk maken. Daarvan, smaalt De Boem, hebben Andries en de anderen niets geweten.

De groep-Bakker heeft ook haar informatiebronnen.

Over de rol van de Nederlandse politie in de Tweede Wereldoorlog is vaak negatief geschreven, en op zich terecht. De meeste agenten, brigadiers of welke rang ze ook hebben, stellen zich al te dienstbaar op en sommigen collaboreren openlijk. Toch zijn er ook goede agenten. In Nunspeet, Elspeet en Vierhouten loopt er een heel stel rond. Met deze betrouwbare lieden heeft de groep-Bakker een goed contact. Zij zorgen ervoor dat Lenstra een gevangene uit een Elburgse cel kan halen, die te veel weet van het Nunspeetse verzet. Lenstra doet dit samen met een politieman uit Nunspeet, de man die hem naarmate de oorlog vordert van steeds meer en steeds nuttiger informatie voorziet. Zijn naam is Van Zuilichem. Hij is afkomstig uit de marechaussee, die in 1942 door de Duitsers wordt samengevoegd met alle andere politiediensten in Nederland tot één organisatie. Van Zuilichem zit tot aan zijn nek in het verzetswerk. Hij vervoert wapens en springstof, helpt gevangen verzetslieden bevrijden en levert voedseltransporten af in het Dorp. Zijn positie binnen de politie is een formidabel voordeel.

Aan de andere kant, ten zuidwesten, ligt het dorp Vierhouten, waar vanaf maart 1943 Dirk Dekker politieman is. Dekkers aanstelling in Vierhouten valt min of meer samen met het begin van het Dorp. Hij woont aan de Tongerenseweg, drie kilometer van huize Pas-Op, en weet al snel van de hoed en de rand. Ook Dekker is een goede politieman. Hij spoort Joden op, in opdracht van hogerhand, maar levert ze dan af achter Pas-Op, of in handen van het verzet, wat op hetzelfde neerkomt. Hij helpt wanneer hij kan en geeft dreigend onraad meteen door.

Diep in hun hart gaan alle onderduikers ervan uit dat het een keertje misloopt. Tegen die tijd moeten ze niet in paniek raken maar én snel én kalm het Dorp zien te verlaten. Daarom zijn er maatregelen om ontdekking te voorkomen, maar ook maatregelen die voorbereiden op de uiteindelijke ontdekking. Het instuderen van sloepenrollen is zo’n maatregel, een idee van De Boem. Op een zinkend schip heeft ieder bemanningslid een officier die hij moet volgen en gehoorzamen. Zoiets, schrijft Von Baumhauer in zijn naoorlogse brief aan het RIOD, stond hem ook voor ogen voor het Dorp. De bewoners van verschillende hutten moeten in geval van moeilijkheden bij elkaar komen en onder aanvoering van een ervaren man het bos inlopen. Iedere groep krijgt een richting aangewezen en krijgt les in oriëntatie op de sterren, zodat ze niet met z’n allen in Nunspeet aankomen, of massaal in Vierhouten of, erger nog, in het donker een rondje lopen en terugkomen in het Dorp, dat dan net door de Duitsers binnenstebuiten wordt gehaald.

Eén man heeft hij mee: Max Bartfeld, de onttroonde burgemeester van het Dorp, die orde in de vlucht een heel goed idee vindt. Mogelijk is zijn steun meteen de doodsteek voor het plan, want geen van de getuigen kan zich dergelijke trainingen herinneren, en bij de uiteindelijke ontruiming geeft niemand er blijk van iets te hebben geoefend. De bewoners rennen alle richtingen uit.

Een ander plan van De Boem is het graven van een grote schuilkelder, echt een soort tombe, waarin alle onderduikers kunnen wegkruipen wanneer er gevaar dreigt. Het is een onpraktisch plan, betogen de bewoners. Naarmate het Dorp groeit moet de kelder meegroeien, en als de Duitsers komen zullen ze honden meenemen en niet weggaan voor ze ook de laatste kuil hebben ontdekt. Stel je voor. Daar zitten ze dan met z’n allen.

Maar passief afwachten, dat kunnen ze ook niet. De jongemannen in elk geval willen zich teweer kunnen stellen, gewapend als het nodig is. Er is één probleem: ze hebben geen wapens, en de ondergrondse voelt er niets voor de onderduikers te bewapenen. Met grote moeite peuteren ze toch iets los. ‘Zo kon men dan,’ schrijft Bart Eckstein later, ‘op een afgelegen heideveld in stralende zonneschijn een aantal vurige jongemannen met tezamen één revolver en één verouderde karabijn heen en weer zien rennen en elkaar met handgranaten bestoken.’ Maar, voegt hij eraan toe, ‘de vele voorgenomen heldendaden werden helaas nooit ten uitvoer gebracht’. Dennenappels spelen de rol van handgranaten.

Niet zo heroïsch, maar wel nuttig, is het wachtlopen in tijden van spanning. ‘Goede’ politiemannen patrouilleren te paard over de paden en zandwegen rond het Dorp. In het bos waken soms de onderduikers, gealarmeerd door de organisatie. Het gebeurt sporadisch en het is beslist niet onaangenaam, ondanks de spanning. Salvador Bloemgarten moet een keer wacht houden en ziet reeën in het bos. Hij vindt het prachtig.

Maar één nacht is het wél raak. Rond de boerderij bij Nieuw Soerel zijn nog wat hutten her en der verborgen in het bos. Soms duiken er knokploegen onder na een overval, of ervoor, maar meestal staan ze leeg. Maar in het voorjaar van 1944 vestigt zich hier wat een ‘vrije KP’ wordt genoemd. Het is een goede marechaussee die hand-en-spandiensten verleent aan het verzet, en ook nog steeds dienstdoet. Dat is gevaarlijk, verraad ligt op de loer. Om te voorkomen dat hij ’s nachts van zijn bed wordt gelicht slaapt hij in de bossen.

Toch blijkt van enig wantrouwen door zijn superieuren niets. Deze marechaussee loopt ongestoord zijn diensten en pikt de nodige informatie op, die hij doorspeelt aan de illegaliteit. Dan laat zijn NSB-commandant zich ontvallen dat hij de volgende nacht een slag gaat slaan ‘zoals nimmer tevoren is geslagen’. Verdere uitleg geeft hij niet, maar er is reden genoeg voor groot alarm. Wat anders kan de man bedoelen dan een overval op het Dorp?

De groep-Bakker reageert meteen. Er gaan boodschappers naar de Pas-Opweg, alle leden van het verzet krijgen een oproep om te helpen. Moet het Dorp worden ontruimd? Na een kort overleg besluit Opa dat niet te doen, de aanwijzingen zijn net niet concreet genoeg. Wel moet iedereen paraat zijn. Om op tijd te kunnen handelen stelt Opa een wachtrij voor, een lange verbindingslijn van mensen die elkaar kunnen waarschuwen voor onraad.

De avond valt over Nunspeet. In de kazerne van de marechaussee flitsen lichten aan, manschappen praten opgewonden, het geschreeuw dringt door tot de man die buiten in het donker verdekt staat opgesteld, met een fiets aan de hand. Hij wacht. Wanneer de actie losbreekt, de deuren opengaan en de overvalwagen wegrijdt, moet hij bepalen of het mis is.

Een paar honderd meter achter hem, in de richting van het Dorp, staat de volgende wachtpost die het alarm, wanneer het komt, moet doorgeven aan de volgende, en zo verder tot het Dorp is bereikt. Veel van de wachtposten zijn bewapend en bereid te vechten. In het Dorp kloppen de harten sneller dan gewoonlijk. Iedereen is met zijn kleren aan naar bed gegaan, maar de meeste bewoners kunnen de slaap niet vatten.

Dan zwaaien de kazernedeuren open. De wachtpost duikt weg in zijn kraag. Een motor ronkt, de overvalwagen schiet naar voren en slaat rechts af, in de richting van het IJsselmeer. De wachter haalt opgelucht adem, slaat zijn kraag terug en springt op zijn fiets. Het alarm kan worden ingetrokken, de vijand gaat de verkeerde kant op.

Die nacht arresteert de politie twee Joden en twee Jodinnen die in Doornspijk zitten ondergedoken.

Ziek, zwak en gevaarlijk

De brancard waarop verzetsman Wim het bos in wordt gedragen, doet vaker dienst om bewoners naar buiten te brengen, wanneer zij te ziek zijn om zelf te kunnen lopen en toereikende medische zorg binnen het Dorp niet gegeven kan worden. Bart Eckstein verzorgt de lichtere gevallen, twee echte dokters zorgen voor de zware gevallen.

Een van hen is de schoonzoon van Von Baumhauer en die is uiteraard door zijn schoonvader ingeschakeld voor het werk. Zijn naam is Wolfensperger en hij houdt praktijk in Doornspijk. De ander is dokter Van Doorn uit Nunspeet, hij is door Tante Cor verzocht mee te werken.

Verschrikkelijk druk hebben zij het niet. Eckstein handelt de meeste klachten zelf af. Maar als het ernstig is, zijn de problemen meteen complex. Tante Kaatje, de vrouw van Oom Max, lijdt aan suikerziekte. Dat is, zeker in het begin van het Dorp, een probleem. Zij moet insuline en injectiespuiten krijgen om in leven te blijven. Wanneer een van de artsen bereid blijkt de benodigde medicijnen aan Tante Cor voor te schrijven, is het probleem opgelost. Tante Kaatje krijgt netjes haar doses afgeleverd in het Dorp.

Dan ontsteekt haar blindedarm. Dat is in die tijd een gevreesde aandoening, het is moeilijk te constateren en is buiten het ziekenhuis lastig te genezen, penicilline is in bezet Nederland nog onbekend. Dokters zijn er alert op. Tante Kaatje loopt, door haar suikerziekte, ook nog het risico op complicaties. Zij moet naar het ziekenhuis Salem in Ermelo, dat bereid en in staat is zieke onderduikers op te nemen. Maar hoe moet ze daar komen?

De eerste etappe is duidelijk: op een brancard door de bossen, en dan verder met een auto. Maar waar moet de auto stoppen? Een ziekenwagen in de brandgangen valt wel heel erg op. De Eperweg is eigenlijk de enige plek waar een ambulance even kan wachten zonder meteen argwaan te wekken. Dat is drie kilometer lopen vanaf het Dorp, over kronkelige paadjes in het donker. En dan is Tante Kaatje ook nog eens aan de dikke kant.

Vier mannen klaren de klus, ieder aan een hoek. De doodzieke Tante Kaatje wordt naar de Eperweg gehobbeld, waar zij in de auto wordt geschoven en Tante Cor meekrijgt als begeleider. De leiding van het ziekenhuis is op de hoogte van de status van de nieuwkomer en heeft de hoofdzuster gewaarschuwd. ‘Breng haar maar naar de kraamafdeling,’ zegt die. Op de kraamafdeling weten ze van niets. Daar kijken ze raar op van de middelbare vrouw die wordt binnengeschoven. Gelukkig is er een apart paviljoentje voor besmettelijke patienten, waar ze veilig ligt. Na een aantal weken keert zij terug in het Dorp.

Ook de zus van Walter Bartfeld, Erni, wordt ernstig ziek. Zij lijdt al voor de oorlog aan beenmergontsteking. Zij gaat ziekenhuis in, ziekenhuis uit. Twee jaar en zes maanden is ze volgens haar broer weg van huis, en keert net voor de inval van mei 1940 terug in de woning van haar ouders.

Die beenmergontsteking komt terug in het bos. Haar been wordt rood, doet pijn en zet op. Zij heeft meer medische zorg nodig dan de artsen in deze omstandigheden kunnen geven, en ook zij moet naar het ziekenhuis. Ook zij gaat op de brancard en verdwijnt uit het Dorp, voorgoed, naar later blijkt, want haar genezing duurt tot na de laatste ontruiming.

Voor een bezoek aan de tandarts gaan de onderduikers naar Vierhouten, waar de tandarts in het badhuisje van de familie Von Baumhauer zijn werk doet. Er staat een trapboormachine en een butagaslamp. Ze gaan altijd met meer, minstens twee. Eentje moet trappen terwijl de ander wordt geboord. Na het dichten van de gaten ruilen zij van rol en trapt de ander. Het is een uitstapje voor de onderduikers, een zeldzame gelegenheid om eens buiten het Dorp te komen, waardoor de kiespijn enigszins wordt gecompenseerd.

De tocht over de nachtelijke paden is daarbij een avontuur, dat na een paar maanden te gevaarlijk wordt. In de nabijheid van Huize Vierhouten, in het voormalige kamp van de Arbeiders Jeugd Centrale, komt een afdeling van de SS te liggen. Geen onderduiker of lid van het verzet die daar nog langs wil. Een paar dagen daarna komt Andries Lenstra aan bij de familie Vos in huize Pas-Op. Hij vertelt dat een van de onderduikers verschrikkelijke kiespijn heeft en vraagt of de tandarts gebruik mag maken van een schuurtje van Vos.

‘Als het een noodgeval is,’ antwoordt Vos, die net terug is uit de kerk of er net naartoe zal gaan.

’s Avonds komt tandarts Van der Linden aan op de fiets, begeleid door Lenstra. De vliegende tandarts kan zijn trapboormachine niet meenemen op de fiets. Daarom zet hij een stoel in het schuurtje, plaatst er een oude afwasbak naast als spuugbak en legt zijn gereedschappen op een plank.

Dan ontstaat er beweging in het struikgewas. Een man komt naderbij, de verwachte patiënt. Achter hem loopt nog iemand, en daarachter weer. Vos kijkt met verbazing toe. Hij telt er vijf in totaal. ‘Je moet de boel niet voor de gek houden,’ zegt hij tegen Lenstra. ‘Vijf man is geen noodgeval. Wij willen de dag des Heren eren.’

De praktijk achter het huis van Vos is spartaans. Kinderen worden aan de stoel vastgebonden. Zij schreeuwen het uit, vooral bij het trekken van kiezen. Het kopje surrogaatkoffie dat mevrouw Vos hun na de behandeling aanbiedt, zal wel niet veel compensatie hebben geboden.

Ook bij het tandartsbezoek dreigt gevaar, en daarom komen de patiënten in groepjes. Vier keer één bezoek valt meer op dan één visite van een groepje van vier. Maar zelfs dan. Op een dag wachten vijf mensen op behandeling, in en rond het schuurtje. Dan ziet Vos mensen op de Pas-Opweg, in uniform gekleed. Een afdeling van de Grüne Polizei marcheert over het pad. Snel maar zachtjes waarschuwt hij de gasten, die zich verstoppen waar het maar mogelijk is, in de kasten, achter de kasten.

Dan is het afwachten. Het geluid van marcherende voetstappen komt naderbij. Zijn ze verraden, zijn ze gezien? De voetstappen marcheren langs en het geluid versterft langzaam in de verte.

Joods of niet?

De komst van de piloot en die van de verzetsstrijder zijn gevaarlijke inbreuken op de veiligheid van het Dorp, maar horen bij het illegale werk. Bezoeken aan tandarts en ziekenhuis zijn onvermijdelijk. Maar sommige bewoners ondernemen avonturen die niet als noodzakelijk omschreven kunnen worden en wel veel gevaar met zich meebrengen. Soms zijn deze activiteiten bekend en min of meer gedoogd, soms zijn ze illegaal.

De familie Härz, afkomstig uit Harderwijk, krijgt ook in het Dorp nog af en toe bezoek van vrienden uit de buurt, die voedsel meenemen, traktaties als koekjes of snoep. Wanneer het bezoek weer weg is, deelt de familie die gaven met de rest van de bewoners.

Ook andere lichamelijke behoeften leiden tot het ontduiken van de regels. Zeker mensen met connecties in het nabijgelegen Nunspeet komen in grote verleiding om even te gaan kijken. Een jongen uit Nunspeet, ene Jacob, in het Dorp ondergedoken voor de Arbeitseinsatz, verveelt zich vaak stierlijk. Soms vraagt hij verlof om naar de kerk te gaan, wat hij af en toe krijgt. Medehutbewoners weten dat hij dan zijn vriendinnetje bezoekt.

Jan Kamp uit Elburg heeft heimwee, de eerste paar dagen van zijn verblijf. Het bos benauwt hem, het gezelschap in de Amhut benauwt hem, eigenlijk wil hij weg. Hij spreekt met Opa Bakker over zijn ongenoegen, en die verzint er iets op. Opa maakt een fietstocht met de ouders van Jan en diens verloofde, Trijntje, naar huize Pas-Op. Daar gaan de ouders op bezoek bij de familie Vos, en Opa loodst Trijntje het bos in, waar ze Jan ontmoet. Eén keer maar kan het zijn, zegt Opa, maar Jan vraagt Trijntje op eigen houtje terug te komen, en dat doet ze.

Ook de ondergedoken Joden ontvangen bezoek, zij het sporadisch. Velen van hen hebben familie ver weg, soms zijn hele gezinnen gescheiden. Heel af en toe komen van hen familieleden langs, die na een beladen samenzijn weer terugkeren naar hun eigen onderduikadres. Zo krijgt Suze Jacobs, weduwe van sportleraar Maup, eenmaal bezoek van haar dertienjarige dochter Carla, die in de buurt zit ondergedoken.

De clandestiene tochtjes van mannen uit Elburg en Nunspeet die onderduiken voor de Arbeitseinsatz wekken de indruk dat er eigenlijk geen sprake is van het Jodenkamp dat de organisatie van het Dorp heeft willen maken. Ook Han Hamburger verwijst naar ‘studenten’ met wie zij de zelfgebouwde Amhut deelt, en dan bedoelt ze niet haar verloofde of haar broer.

Het probleem is dat niemand in die tijd een register van onderduikers heeft bijgehouden. Logisch, gezien het gevaar van ontdekking. Getuigen die nog leven, diepen namen op uit hun geheugen, maar die zijn niet noodzakelijkerwijs volledig. De bevolking van het Dorp verandert in de loop van de tijd van samenstelling, de onderduikers leven in hun eigen vak en mogen overdag niet naar buiten. Misschien blijven sommigen er wel voortdurend binnen. Hoeveel mensen er hebben gewoond is alleen te schatten.

Voor maart 1944 is een opgave bekend. Dan arriveert Van der Hoeden in het Dorp. Hij beschrijft na de oorlog hoe het erbij ligt wanneer hij arriveert, en wie er in welke hutten wonen. Zijn ‘stand van zaken’ eindigt in mei 1944.

De eersten met wie hij kennismaakt, zijn de bewoners van een houten keet. ‘Mijnheer Piet, zijn vrouw, zijn dochter, een ouden man en vrouw en nog enkele anderen.’ Zij schillen net een teil vol aardappels wanneer Van der Hoeden aankomt. Mijnheer Piet is een bekend fotograaf uit Amsterdam en heet in het echte leven De Boer. Hij is Joods, net als zijn vrouw en uiteraard zijn dochter. Bij hen in de hut wonen een oud-beroepsmilitair die in Indië heeft gevochten, en diens suikerzieke vrouw, uit hun manufacturenzaak in Arnhem verjaagd wegens ‘Joodsch bloed’. In hetzelfde bosvak woont een geïsoleerd gezin, ‘Duitsche Joden’ die al jaren in Scheveningen wonen, een man met vrouw en kind, bij wie Van der Hoeden schaakt.

Even verderop staat ‘nog een andere samenleving’: de Amhut, waarin een achttal jongelieden woont, onder wie twee broertjes van wie de ouders zijn opgepakt, en de club Eckstein-Hamburger. ‘Er was voorts nog een jonge weduwe,’ schrijft Van der Hoeden, ‘wier man bij illegaal verzet was neergeschoten en haar zuster, die de huishouding, zoo goed en zoo kwaad als dat ging, bestuurden.’ Dit zijn waarschijnlijk de gezusters Jacobs, die ook bij andere getuigen bekend zijn. Suze Jacobs is de weduwe van sportleraar Maup Jacobs, die eerder in Nunspeet was opgepakt door de Duitsers nadat hij, bij een vluchtpoging, in zijn been was geschoten in de buurt van de Elspeterweg en ‘naar Polen’ is afgevoerd.

Dat zijn zestien mensen, verdeeld over drie hutten in een vak ter grootte van een flink voetbalveld. Twee van hen zijn niet Joods.

In een aanpalend bosvak woont ‘een gedoopte Jood’ uit Arnhem met zijn vrouw van hervormden huize, Carel Bendien, de man die met de lezingen in de Amhut is begonnen. Bij hen verblijft ‘een Joodsch Duitsch echtpaar, dat geen genade kon vinden in de oogen van de kampbewoners’. Dit zijn zonder twijfel Max Bartfeld met vrouw en drie kinderen. Een hut verderop zitten een antiquair uit Nijkerk met zijn vrouw, en een fabrikant ‘en zijn jonge vrouwtje’, een provinciaal ambtenaar uit Alkmaar en ‘eenige jongelieden’.

Hier eindigt Van der Hoedens opsomming, welgeteld bij tweeëndertig bewoners. Dat is veel minder dan de vijfenveertig die andere bronnen aangeven, laat staan de negentig tot honderdtwintig die weer anderen vermelden ‘in de topperiode’. Hij vermeldt ook het bestaan niet van een aantal hutten die anderen wel noemen. Zijn verslag stokt na twee bosvakken, terwijl er nog twee bewoond zijn, waarin nog vier hutten hebben gestaan. Ook ontbreken mensen van wie vaststaat dat ze in het Dorp wonen, de familie Härz bijvoorbeeld, Eva Bendien, Lenie Duyzend. En hij mist de enige niet-Jood die alle andere bronnen wel al in januari in het Dorp plaatsen: Kushma. Kushma, de Russische krijgsgevangene die net over de grens van Nederland aan zijn bewakers is ontsnapt, in nachtelijke marsen naar het westen loopt, waar hij hoopt naar Engeland te ontkomen. Hij zwemt de IJssel over, belandt bij een pastorie, waar de dominee hem enige tijd onderdak verleent en dan doorsluist naar het Verscholen Dorp. Daar leeft hij te midden van de Joden zonder met hen te kunnen spreken en maakt grote indruk met zijn Russisch en zijn vaardigheid in het houtsnijden.

Hoe kan Van der Hoeden zo’n figuur missen? En de andere hutten, de andere bewoners? Niemand die het weet. Misschien zijn die er nog niet tijdens zijn verblijf. Het is erg moeilijk om vast te stellen wanneer welke hut wordt gebouwd en wie in welk onderkomen verblijft, ook de huttenruil van Tante Cor schudt de bevolking regelmatig door elkaar.

Na het vertrek van Van der Hoeden verandert de bevolkingssamenstelling van het Dorp aanzienlijk. Er komen Joden bij, maar ook piloten. ‘En later kwamen er ook christenen,’ zegt Han Eckstein. ‘Toen moesten jongens van het dorp onderduiken en jongens uit Rotterdam.’ Dát is in elk geval na Van der Hoedens tijd. Het openstellen van het Dorp voor steeds grotere groepen onderduikers begint pas na het opnemen van de film.

Walter Bartfeld komt, lang na de oorlog, tot 83 mensen, Joden en niet-Joden. De lijst is te vinden achter in dit boek.

Een aandenken in celluloid

Nu nog spreken getuigen over het Dorp in het bos als over een wonder, maar ook in die tijd zien betrokkenen het uitzonderlijke van dit bosleven heel goed in, zeker de leden van het Nunspeetse verzet. Jammer dat op de dag van de bevrijding alle bewoners onmiddellijk zullen vertrekken, naar alle waarschijnlijkheid, en er niets anders overblijft dan verlaten hutten, die binnen afzienbare tijd tot losse stammen en plukken hei zullen vervallen. Dan zijn er alleen nog de herinneringen en de verhalen.

Een van de bewoners komt op een onzalig idee.

Op een dag in maart 1944 verschijnt een man in het Dorp die de bewoners wel kennen. Zijn naam is Adri de Zeeuw, een kleine man die een grote motor rijdt en daarop vaak patrouilleert op de paden rond het Dorp. Soms doet hij ook dienst als voedselkoerier. Deze keer is hij samen met Andries Lenstra. Hun verschijning wekt geen verbazing, maar zijn bezigheden wel. De Zeeuw heeft een smalfilmcamera in zijn hand. Hij filmt de hutten. Hij filmt de mensen die eruit tevoorschijn komen. Hij maakt opnamen van de pomp en de zaagplekken. Hij gaat hutten binnen en maakt opnamen van het interieur. Het huis van Opa en Tante Cor staat er al op, net als een paar van hun medewerkers.

‘Op verzoek van een paar onderduikers,’ zegt hij na de oorlog. ‘Als historisch document.’

Welke onderduikers om de opnames hebben gevraagd vertelt De Zeeuw niet. Het zijn in elk geval niet de bewoners van de Amhut: Han Hamburger, Bart Eckstein en hun gezelschap. Zij hebben de gewonde KP Wim zonder protest zien komen en hebben hem verzorgd. Zij hebben de Eerste Piloot verwelkomd zonder te klagen. Maar dit gaat te ver. Ze protesteren bij De Zeeuw en Lenstra, ze protesteren bij Opa Bakker, maar het helpt niet. Opa is er ook niet gelukkig mee, volgens Tante Cor, maar dan is het al te laat: de film is volgeschoten en al weer uit het kamp weg.

De Boem is woedend als hij erachter komt, en hij komt er natuurlijk achter. De Zeeuw, reservekornet van het Nederlandse leger en ondergedoken voor de krijgsgevangenschap, woont bij de familie Schaap in huize De Paddestoel in Nunspeet. Daar verbergt hij de filmrolletjes, zonder zijn gastheren daarvan op de hoogte te stellen.

De Paddestoel is een centrum van verzet. De familie Schaap verzorgt illegalen onder haar dak en spoorwegstakers in heel Nunspeet en omgeving. In huis is een aardige kas met voedselbonnen en geld dat afkomstig is uit de fondsen voor de spoorwegstaking.

Om drie uur ’s middags op 6 april gaat de bel in huize De Paddestoel. De dienstbode doet open, een meisje op de stoep vraagt mevrouw Schaap te spreken. Eenmaal binnen begint zij over de onderduikers en het geld voor het spoorwegpersoneel. Mevrouw Schaap houdt de boot af. Zij kent het meisje maar oppervlakkig en hoe dan ook, zij heeft niets met die zaken te maken.

Het meisje vertrekt. ’s Avonds omsingelt de vliegende brigade van overste Veenstra, de Nederlandse chef van de Sicherheitsdienst Arnhem, huize De Paddestoel. Het meisje is later die dag opgepakt. Het meisje heeft gepraat.

Binnen is het razend druk. De Zeeuw en de zoon des huizes, Gerrit, verstoppen zich achter een vals wandje op zolder. Ze hebben een pistool en de filmpjes van het Dorp bij zich. Mevrouw Schaap probeert de bedden tot een staat van schijnbare onbeslapenheid terug te brengen, en meneer Schaap werkt clandestien materiaal van de illegaliteit weg. Veel tijd hebben ze niet. Beneden bezwijkt de voordeur onder de slagen van een geweerkolf.

Het koortsachtige werk is vergeefs. Overvalleider Veenstra laat de loper van de trap scheuren, de matten van de vloer. Een voorraad verzetskranten en stapels bonnen komen tevoorschijn. Ook bevoelt Veenstra de bedden, die wel zijn opgemaakt, maar ook nog warm. Waar zijn de slapers? De familie Schaap weet van niets, ook niet na woede-uitbarstingen van Veenstra en zijn geschreeuwde dreigementen. In hun hokje onder de pannen zweten De Zeeuw en zijn kompaan. Dan, na uren, valt Veenstra’s oog op zolder op een wand waaraan een plint ontbreekt. Hij laat een timmerman komen, die het loze wandje verwijdert. In het licht van sterke zaklantaarns steken Adri en Gerrit hun handen in de lucht.

In de tussentijd heeft De Zeeuw niet stilgezeten. Langzaam en zonder geluid, om geen oren te spitsen, heeft hij zijn pistool in de spouw van de muur laten zakken, tot het uiterste geconcentreerd om geen metaal op steen te laten klinken. Daarna heeft hij de filmopnamen van het Verscholen Dorp, die nog niet zijn ontwikkeld, in het licht kunnen houden zodat ze onbruikbaar zijn geworden. Maar welk licht? Mogelijk laat een gat in de valse wand lamplicht van de zolder door, of valt er ochtendlicht door een kiertje in het dak. Want ochtend is het al, als ze worden ontdekt.

Zo verdwijnen de beelden van het Dorp, die de herinnering tot in lengte van dagen tastbaar hadden moeten houden, in de nood van het ogenblik.

Veenstra heeft zijn overvalcommando versterkt met politiemensen uit Nunspeet, wanneer blijkt dat het een langdurige klus gaat worden. Tussen deze agenten zit ook een goede. Hem fluistert De Zeeuw in een onbewaakt ogenblik toe dat de film van het Dorp onbruikbaar is gemaakt. Dan wordt hij weggevoerd, naar Kamp Amersfoort, samen met de anderen. De Zeeuw ontsnapt binnen een paar weken en brengt de rest van de oorlog in onderduik door in Nunspeet. Mevrouw Schaap komt na negen weken al vrij, meneer Schaap en hun zoon blijven tot de bevrijding in Kamp Amersfoort.

De boodschap van De Zeeuw komt niet ongeschonden over. Waarschijnlijk heeft de goede agent, die niet op de hoogte was, iets verstaan van ‘film’ en ‘Pas-Op-kamp’. Een paar uur later ontvangt de groep-Bakker in elk geval de boodschap dat Schaap is overvallen en dat de film in handen is van de Duitsers. Wat die ermee gaan doen, laat zich raden. Dit is een ramp van grote omvang. Er staan onderduikers op de film, leden van de groep-Bakker en zelfs het huis van Opa en Tante aan de Albertlaan. Ze moeten daar weg.

Het gaat snel. Opa, Tante en al hun medebewoners zoeken de spullen bij elkaar, sluiten het huis af en vertrekken naar de boerderij bij Nieuw Soerel, de oude Centrale, die nu toch leegstaat. Het verband tussen de Bakkers en deze locatie is voor de politie moeilijk te vinden. Lenstra vertrekt naar Amsterdam, waar hij goede contacten heeft. De onderduikers in het Dorp zijn dan al gewaarschuwd, Opa en Tante hebben een ijlbode gestuurd zodra het nieuws hen bereikte.

Deze boodschapper arriveert na middernacht. Hij heeft bonkaarten bij zich voor een maand en een boodschap: iedereen moet weg. ‘De mededeeling viel,’ schrijft onderduiker Van der Hoeden na de oorlog, ‘als een steen in een rustigen vijver, zoo midden in den nacht.’ Het is onverwacht nieuws, dat toch al zo lang wordt verwacht. De bewoners trekken zo veel mogelijk kleren over elkaar aan en maken een bundeltje van de rest. Dan is het afwachten.

In huize Nieuw Soerel heerst een koortsachtige activiteit. Er is nog geen bericht van De Zeeuw of Schaap, ten goede of ten kwade, en de organisatie kan de ontruiming van het Dorp niet uitstellen, al kan het eigenlijke vervoer pas plaatsvinden in het donker. Het zijn zenuwslopende uren, waarin veel gedaan moet worden. Om de problemen het hoofd te bieden is hulp nodig, veel hulp. Verzetsgroepen in Doornspijk, Elburg en Nunspeet, maar ook verder gelegen gemeenten als Amersfoort en Amsterdam, allemaal komen ze te hulp.

In het Dorp zelf wachten de bewoners op bericht, dat de hele dag niet komt. Tegen de avond verschijnt een auto, waarin de oudste Dorpsbewoners plaatsnemen. De anderen moeten, onder geleide, te voet naar hun volgende bestemming en omdat na achten de wegen rond het Dorp gevaarlijk zijn, moeten zij door het bos.

Velen gaan naar dorpen in de omgeving, veilige plekken waar al eerder onderduikers hebben gezeten. Van der Hoeden besluit om op eigen houtje onderdak te zoeken, ver van Nunspeet. Hij vindt een veilige plek in Gramsbergen en komt niet meer terug in het Dorp, maar overleeft de oorlog.

Tien anderen gaan met Harrie Meijer, de dan negentienjarige broer van Gerda, naar een veilig huis aan de Keizersgracht in Amsterdam. Eerst met een zenuwachtig groepje naar het station van Nunspeet, door een dorp waar ieder moment een kreet van herkenning kan klinken, dan in de trein zonder persoonsbewijs, ongewapend tegenover iedere controle, en daarna met de Amsterdamse tram. Maar ze halen het. Vier weken lang zitten ze verscholen aan de Keizersgracht, horen trams en meeuwen, het geraas van de stad, en herinneren zich het bos.

De rest van de bewoners raakt verspreid over de boerderijen in de omgeving, soms heel dicht bij het Dorp. Zo komt Salvador Bloemgarten terecht bij Gerrit Mazier, die al vele karrenvrachten aardappels of bieten naar het Dorp heeft gebracht. Zijn huis staat op zo’n honderd meter van de Centrale. De Centrale zelf is inmiddels ook weer bewoond, door onderduikers. De Boem heeft er het Joodse gezin Ulmann ondergebracht.

Mazier heeft in het terrein achter zijn huis schuilhutten gebouwd, net als die in het Dorp, waar soms verzetsgroepen bivakkeren en nu dus de vluchtelingen. Anderen komen terecht bij een oude bekende.

De Boem is niet thuis op de dag van de ontruiming; hij handelt zaken af in Amsterdam. Mevrouw Von Baumhauer is er wel wanneer het bericht binnenkomt. Wat moet ze doen? Het alarm lijkt serieus genoeg. Een telefoontje naar Amsterdam maakt duidelijk dat De Boem pas over een paar uur terug kan zijn. Gelukkig staat de auto nog voor de deur. Ze springt achter het stuur en rijdt het bos in, waar ze een tiental onderduikers in de brandgang vindt, bepakt en bezakt. Ze zijn blij met haar komst, maar niet verrast, volgens mevrouw Von Baumhauer. Ze hebben al die tijd geweten dat zij niet in de steek zouden worden gelaten.

In haar auto brengt ze verschillende onderduikers naar veilige adressen die Opa en Tante hebben doorgegeven. Een aantal komt terecht in een tent achter haar eigen huis in Vierhouten.

’s Middags nog is De Boem terug in Vierhouten en slaat onmiddellijk aan het organiseren. In de huisjes en hutten van het Dorp staan spullen als kachels, lampen en ander meubilair, kostbaar door hun zeldzaamheid in het bos. Zonde om die in handen van de Duitsers te laten vallen, peinst De Boem. Zeker wanneer er de eerste dagen niets gebeurt, wanneer geen overvalwagen de brandgangen binnenrijdt, groeit zijn vertrouwen. Hij wil die inboedel redden, maar dat kan hij niet alleen. Opa wil wel helpen, verder zijn er geen vrijwilligers.

Dan moet hij aan majoor Honig denken, de reserveofficier die in het begin van het Dorp zo met de studenten-onderduikers overhoop ligt dat hij er de brui aan geeft. Tact mag hem ontbreken, moed heeft hij des te meer. De Boem belt hem op en de majoor is onmiddellijk bereid de helpende hand toe te steken. Een paar uur later is hij al in het Dorp, dat nog niet op die schaal bestond op het moment van zijn vertrek uit de Centrale. Zijn mond valt open van verbazing. Zo veel onderkomens, zo onzichtbaar weggeborgen. Zijn complimenten maken mevrouw Von Baumhauer, die ze in ontvangst neemt, aan het blozen.

Een paar karrenvrachten laden zij vol inventaris, De Boem, Honig en Opa Bakker. Over de zandwegen gaat het naar Vierhouten, waar de buit in een grote schuur wordt opgeborgen achter Huize Vierhouten. De deur gaat dicht en blijft dicht tot de opgeslagen spullen erachter weer nodig zijn.

De families Bartfeld en Härz hebben in eerste instantie een vakantiehuisje in Vaassen betrokken, maar voelen zich toch te onveilig in de dorpse omgeving. Ze besluiten terug te vallen op oude bekenden. Ze belanden ‘na een lange en gevaarlijke nachtelijke voettocht’, schrijft Walter Bartfeld, ‘ – ik weet nog hoe vreselijk vermoeid ik was – in een tent op het landgoed van Van Beuningen in Vierhouten, de buurman van Von Baumhauer’.

Niet voor iedereen heeft de organisatie een plaats kunnen vinden. Han en Bart vallen er bijvoorbeeld buiten. En toch moeten ze weg. Met dekens, zakken en koffers beladen trekken zij de bossen in en vermijden dorpen en steden zorgvuldig. Twee dagen lopen zij, af en toe mogen ze mee op wagens van boeren, aan wie ze vertellen dagloners te zijn op weg naar werk. ‘De meesten schenen dit te geloven,’ schrijft Bart. Maar af en toe vraagt ook iemand ‘of zij soms onderduikers zijn’.

Na twee dagen komen ze ten slotte aan in Beekbergen. Hier krijgen zij een tent van kennissen, die ze diep in het Spelderholt opzetten. Geroutineerd in de kunst van de camouflage zetten zij hun nieuwe verblijf zo weg dat wandelaars er op twee meter afstand langs gaan zonder iets te zien.

De plek is zo veilig als maar zijn kan en toch zijn zij niet gerust. Overal loeren ogen, lijkt het. Zij steken haastig de straatweg van Apeldoorn naar Arnhem over, eten vlug bij hun kennissen en gaan even haastig weer terug, gewapend met de tenthamer om eventueel vijandig tuig de schedel in te slaan. ’s Nachts in de tent pas komt een gerust gevoel over hen, dat de volgende ochtend weer verdwijnt.

De weken verstrijken. Regelmatig fietsen koeriers vanuit de Centrale langs het Dorp en kijken scherp uit naar sporen van verstoring, en ook De Boem gaat af en toe kijken. Er gebeurt niets. Van De Zeeuw komt geen bericht, die zit in Kamp Amersfoort en is buiten bereik van het verzet. Niemand weet nog dat de film niet is ontwikkeld.

Maar vermoedens rijzen wel en worden sterker. Wanneer er na vier weken nog geen onraad is geconstateerd, laten Opa en Tante Cor de gevluchte onderduikers berichten dat ze terug kunnen komen. Von Baumhauer levert het benodigde meubilair weer af, maar blijft bij het besluit zich niet meer met de leiding van het Dorp te bemoeien.

Dolblij komt Harrie Meijer met zijn groep terug uit Amsterdam. Na het bedompte binnenzitten, de voortdurende angst voor gierende autoremmen en bonken op de voordeur is er weer het geruis van de bomen en de geur van de dennen. Het is inmiddels eind mei, een betere tijd om buiten te leven is er niet.

Ook Bart en Han, ver weg bij Beekbergen, krijgen bericht. Ze kunnen komen als ze willen. Ze gaan. ‘Het voelde als terugkeren naar huis,’ schrijft Bart Eckstein. En zo voelt het voor velen.

Later geven ook de makers van de film toe dat het geen slimme zet was. Maar ja, een aandenken op celluloid, dat is toch wel wat risico waard.

‘IJdelheid,’ bromt Von Baumhauer nog jaren na de oorlog, en zijn vrouw weet wel welk doel De Zeeuw en Lenstra op het oog hadden. De moeder van de Lenstra’s heeft zich tegenover haar laten ontvallen dat de film bedoeld was om aan ‘de kameraden’ te laten zien, ter meerdere eer en glorie van het linkse verzet.

Luchthelden zonder vrees of behoedzaamheid

De rust is weergekeerd achter de bomenrijen, het gewone leven neemt weer zijn uitzonderlijke loop. Koeriers brengen etenswaren en nieuws, Karsten, Mazier en de Doppenbergs rijden wagens vol aardappels en kolen aan, Opa en Tante Cor bezoeken iedere zondag het Dorp en horen vragen en problemen aan.

Buiten het bos woedt de oorlog. Sinds de Amerikanen in de oorlog zijn gekomen, gaat het de geallieerden voor de wind. Al in 1943 zijn de Duitsers Noord-Afrika uit geschopt door veldmaarschalk Montgomery, drie maanden later zitten de Britten en de Amerikanen stevig in de laars van Italië, en in het voorjaar van 1944 heroveren de Russen Stalingrad en trekken ze op naar het westen. Iedereen voelt het einde van de oorlog naderen. Die zekerheid maakt illegalen onvoorzichtig en Duitsers extra gevaarlijk.

De Bakkers zijn, nadat duidelijk is dat de film geen risico meer vormt, weer teruggekeerd naar hun huis aan de Albertlaan. Het dagelijks bestaan gaat gewoon weer door, met de zorgen om het vergaren van voldoende voedsel, de angst voor ontdekking en verraad. De oorlog is ten goede gekeerd, maar de bevrijders zijn nog wel erg ver weg.

Dan lijken alle zorgen van organisatie en onderduikers in één klap verdwenen. Een ongelooflijk bericht bereikt de oren van alle Nederlanders: de geallieerden zijn op 6 juni geland in Frankrijk. In de dagen daarna vormen zij een bruggenhoofd, groeperen zich en trekken op naar het noorden. Cherbourg valt, de Duitse stellingen in Avranches worden doorbroken, de troepen stoten door naar Parijs. Het kan niet lang meer duren, zeggen de Nederlanders tegen elkaar.

Het Dorp zit voller dan ooit, nieuwkomers stromen toe. Tot dan toe zijn zo veel mogelijk mensen geweigerd, maar nu is iedere onderduiker welkom. Het eind van de oorlog is tenslotte in zicht. Er arriveren steeds meer Joden die voor de steeds fellere Duitse acties op de vlucht slaan. Mensen springen van rijdende treinen die op weg zijn naar Duitsland en moeten ergens onderdak vinden. Steeds meer buitenlanders bereiken de hutten in het bos.

Allereerst zijn daar de piloten, onder wie ook boordwerktuigkundigen, marconisten en boordschutters vallen. Ze zijn van Amerikaanse of Engelse origine en hun aanwezigheid is levensgevaarlijk. Als vliegeniers zijn ze voorbereid op een leven in vijandelijk gebied, maar dat is een militaire training: oriëntatie bij nacht en man-tegen-mangevechten. Het leven in heimelijkheid, dat de burgerbevolking van het Dorp leidt, is hun volkomen vreemd. Ze zijn ingesteld op ander gevaar dan in de bossen loert, het gevaar van een gevecht.

De Eerste Piloot arriveert al in januari 1944 en vertrekt weer snel. In april, nog voor de tijdelijke ontruiming van het Dorp, komen de volgende luchthelden voor een kortdurend verblijf. Op een zonnige woensdagmiddag van die maand ligt Andries Lenstra op zijn rug in het gras en kijkt omhoog. Van ver weg nadert eigenaardig geronk, dat overgaat in zwaar gedaver. Een enorme bommenwerper vliegt over zijn hoofd, een spoor van rook in zijn kielzog. Uit het vliegtuig komen zwarte puntjes, die in kleine witte paraplu’s veranderen en traag naar beneden zakken. Voor ze achter de bomen verdwenen zijn zit Lenstra al op zijn fiets en rijdt gehaast naar Nunspeet. Werk aan de winkel!

Ook Gerda Meijer, koerierster, ziet de vliegeniers springen. Ze is net met de trein op station Nunspeet aangekomen en is op weg naar de Bakkers voor een weekendbezoekje. Langzaam zakken de parachutisten achter de kruinen uit het zicht. Gerda beseft meteen wat dat betekent: Duitsers zullen de bossen doorzoeken, het zal krioelen van de soldaten en wie weet stuiten zij op het Verscholen Dorp. Zij haast zich naar Opa Bakker en Tante Cor. Daar wacht goed nieuws en slecht nieuws. Drie piloten zijn gevonden door Mazier en Karsten, en zijn verstopt in de hutten achter het huis van Mazier. Maar er ontbreken er nog twee.

’s Avonds nog bezoekt Gerda de vliegeniers bij Mazier om te tolken, aangezien zij het Engels enigszins machtig is. Op de terugweg treft zij een peloton Duitsers dat in strakke pas over de Pas-Opweg marcheert. Angstig – ze is tijdens Sperrzeit buiten –, maar te dichtbij om te kunnen vluchten wacht Gerda op hun komst. Ze marcheren langs zonder op haar te letten, gefixeerd slechts op één doel: het vinden van de piloten.

De volgende morgen rijdt Gerda naar Von Baumhauer om te horen of hij misschien iets weet. Eigenlijk zonder erbij na te denken rijdt ze de oprijlaan van Huize Vierhouten op. Dan pas ziet ze dat het achter de schuren en tussen de bomen wemelt van de Duitsers. Omdraaien kan niet meer. Zij vragen haar Ausweis en vragen of ze Amerikaanse piloten heeft gezien. ‘Jawel,’ antwoordt ze. ‘Gisteren, in de lucht.’

Binnen zit mevrouw Von Baumhauer rustig met haar gezin rond de ontbijttafel, hoewel er een Duitse soldaat in de hoek van de kamer staat met een machinegeweer in zijn handen en een dreigende blik op zijn gezicht. De Boem zit niet mee aan tafel, die ligt ziek op bed. Gerda mag even naar boven. De Boem weet meteen waarvoor zij komt. ‘Ik heb er twee,’ fluistert hij. ‘Waar zijn die andere drie?’

‘Wat een lef,’ schrijft Gerda na de oorlog. Zijn tuin en huis overspoeld door Duitsers, een met een geweer in zijn ontbijtkamer, hijzelf ziek in bed en toch heeft hij ergens twee piloten verborgen.

Dit vijftal vertrekt na een paar weken naar het zuiden, en zo gaat het met de meeste vliegeniers. Maar na D-day wordt het anders. Tot dan is de reis naar Spanje gevaarlijk maar uitvoerbaar geweest. Er liggen grenzen tussen de landen die smokkelaars al jaren oversteken, en met de juiste begeleiding kunnen piloten dat ook. De Duitse troepen zijn vooral aan de kust gelegen, waar zij de komst van de geallieerden afwachten.

Na D-day zijn er de grenzen én is er het front, dat veel moeilijker te passeren is. Wachtposten waken tegen verrassingsaanvallen, tankconcentraties en veldbivakken maken heimelijke passage onmogelijk. De frontlijn verschuift door de gevechten, en het is lang niet altijd duidelijk waar de vijand zich bevindt en waar vrienden zitten.

Neergeschoten piloten zijn gedwongen in Nederland te blijven en te hopen op een snelle bevrijding. Juist in deze periode komen er steeds meer piloten bij. Acties boven Nederland nemen in aantal toe wanneer het front deze kant op komt, en daarbij storten onvermijdelijk vliegtuigen neer. Deze piloten moeten blijven.

Ze zijn welkom in het Dorp, deze bevrijders die nieuws uit de andere wereld meebrengen, en de hoop op een spoedig ontzet. De onderduikers, die tot dan toe vooral Duits en Frans kennen als buitenlandse talen, maken nu kennis met de Engelse en Amerikaanse taal en cultuur. De Amerikanen zijn vriendelijke, open mannen van wie velen nog nooit Joden hebben gezien. Nu wonen ze in een bos vol Joden. Ze bekijken deze wereld met verbazing.

De Engelsen zijn ofwel vriendelijk en geliefd ofwel kankerig en weinig bemind. In de verhalen van overlevenden komen de eersten het meest voor.

De Schot captain Charles Bruce Noble bijvoorbeeld, van het Royal Air Medical Corps, een chirurg die met een poëziebloemlezing de oorlog ingetrokken is en krijgsgevangen wordt gemaakt. Bij Oldenzaal springt hij uit een rijdende trein, marcheert naar het westen en bereikt via verschillende verzetsgroepen het Dorp. Hij is beleefd, vrolijk, en vindt de oorlog ‘quite romantic’. Zijn opgeruimde fluiten wekt ’s morgens de vogels, hij is een bron van plezier voor alle bewoners.

De commandant van een viermotorige Lancaster, een 21-jarige D-day-veteraan, is van duizend meter hoogte veilig neergekomen aan zijn parachute, maar breekt in het Dorp zijn pols; goede zorgen zijn zijn deel. Een ander, gliderpiloot Geoffrey Mallisson, arriveert gewond: een kogel is zijn lichaam binnengedrongen en kan er niet uit. Geoffrey doet of er niets aan de hand is en verbijt overdag zijn pijn, maar hij slaapt bij de Bartfelds in de hut en kleine Max, die boven hem slaapt, hoort hem ’s nachts kreunen. Vader Walter verbindt hem iedere dag. De artsen van het Dorp kunnen weinig voor hem doen.

Dan breekt bij de patiënt koorts uit, een heel gevaarlijke aandoening waar alleen penicilline tegen helpt, en van dat tovermiddel hebben de doktoren alleen nog maar gehoord. Toch moet het er komen, anders is de ongelukkige piloot ten dode opgeschreven. Via Opa Bakker gaat een roep om hulp naar Engeland, en bij de volgende dropping in de omgeving komt een voorraad mee. Daar staat dokter Wolfensperger, met een onbekend geneesmiddel dat wonderen kan verrichten en geen enkele ervaring met het gebruik ervan. Gelukkig zit er een gebruiksaanwijzing bij.

Een groepje Britten, onder wie Parsons, sluit zich af voor de andere bewoners en klaagt dat ze te weinig roomboter krijgen. De Nederlanders vinden hen hautain en onbeleefd, en de Engelsen zelf hebben ook zo hun mening. Die rare Nederlanders blijven voortdurend in hun hut en nemen nauwelijks lichaamsbeweging.

De Nederlandse onderduikers bezien de nieuwkomers met gretige verbazing en horen hun verhalen met opgetrokken wenkbrauwen aan. De Amerikanen vertellen hoe zij in Normandië de beslissende slag aan de Duitsers hebben toegebracht. Even later leggen de Engelsen uit dat de overwinning eigenlijk aan hen te danken is. De Amerikanen delen hun pragmatische kijk op de oorlog met de in dit opzicht toch wat naïeve onderduikers. Een van hen redeneert nuchter dat het goed is om de democratie te redden, maar dat het verlies van de markten in Europa en Azië toch wel een belangrijker reden is om aan de oorlog deel te nemen.

Vooral de jongeren onder de Nederlanders vinden aansluiting bij de – eveneens jonge – vliegeniers. De Amhut wordt een centrum van internationale ontmoetingen. Daar brengen, volgens Hans Gunnelin, ‘onze Amerikaanse en Engelse jongens veel vrolijkheid met hun gezang, grappen en hun Hollands met een heerlijk Engels accent’.

Natuurlijk zijn er conflicten, ook met de open Amerikanen. Vaak zijn het botsingen der culturen. ‘Negers zijn lui,’ zegt een Amerikaan uit North Carolina tegen Salvador Bloemgarten. ‘En achterlijk.’ Het blijft niet bij één keer en hij zegt het niet alleen tegen Bloemgarten. Het toeval wil dat hij zelf nogal donker van huid is. ‘Je lijkt zelf wel een neger,’ zegt Bloemgarten ten slotte. Gelukkig kunnen de andere piloten hun kameraad nog van Salvador af trekken.

De meeste ergernis wekken de piloten door hun verregaande onachtzaamheid. In hun bosvak blijven zegt hun niets, zij steken bij daglicht de brandgangen over in T-shirt zonder er gevaar in te zien, en maken soms onduldbare herrie.

De piloten begrijpen het werkelijk niet, ook niet achteraf. Kenneth Parsons beschrijft hoe hij en zijn kameraden de plek rond hun hut groter maken. ‘Gedurende ons verblijf in het bos brengen we daar de meeste tijd door. De Nederlanders verklaren ons voor gek; gewoonlijk zitten zij de hele dag in hun hut.’

En verderop: ‘Eric heeft last van slapeloosheid en is er ’s morgens – gewoonlijk om acht uur – als eerste uit, wat de Nederlanders belachelijk vroeg vinden.’ Het komt niet bij hem op dat de oorspronkelijke onderduikers uit angst voor ontdekking ondergronds blijven. Zij leven al jaren zo onopvallend mogelijk, bekend met het gevaar dat daarbuiten schuilt. De piloten leven nog alsof ze in een Engels of Amerikaans bos zijn.

Die haast onverschillige houding is beangstigend en verleidelijk tegelijk. Leven volgens strikte regels veroorzaakt altijd de neiging om die regels te verbruiken. Zo ook in het Dorp. Geen grote inbreuken misschien, of heel gevaarlijke, maar, zo schrijft Gunnelin, ‘met dat speciale onderduikersfatalisme hebben wij ons toch met deze verboden geneugten vermaakt’. Het gezang uit de Amhut, vertelt hij zelf, is soms tot op een halve kilometer in de omgeving te horen.

Geliefde vijand

Augustus is warm dat jaar, en droog. De bewoners van het Dorp zijn blij met de pomp en het goede weer. Af en toe schrikt een vliegenier de dorpelingen op door luid in het Amerikaans te vloeken of de brandgangen te betreden, maar de rust blijft verder onverstoord.

Dan verschijnt Andries Lenstra in het pompvak. Hij is niet alleen. Naast hem loopt een lange, gespierde jongeman die verbaasd om zich heen kijkt. Lenstra zoekt onderdak voor hem in een van de hutten, maar zodra de bewoners horen wie de nieuweling is weigeren ze alle medewerking.

Zijn naam is Peter. Hij is een Duitser. Tot een paar dagen geleden heeft hij in de Waffen-SS gediend als Gefreiter, soldaat eerste klas. Het verzet heeft hem gevangen, onder welke omstandigheden is onduidelijk. Hij heeft zichzelf overgegeven, zegt de ene bron, omdat hij de oorlog beu is en verkering heeft met een Nederlands meisje. Hij is overvallen door een verzetsploeg, zegt de andere, die het op zijn motorfiets en zijn machinepistool hebben voorzien. Hij belooft in elk geval op erewoord niet te zullen terugkeren naar zijn landgenoten, tot na de oorlog.

Nu zit het verzet met een Duitser. Peter is niet welkom in het Dorp, maar hij blijft er wel, daar hebben de onderduikers niets over te zeggen. Ze protesteren heftig, Han en Bart uit de Amhut voorop, maar dat helpt niet. Zij krijgen veel voor elkaar binnen het Dorp, maar hiermee hebben ze niets te maken, daarover beslist de organisatie. In eerste instantie weigeren ze dan maar om de Duitser bij hen in de hut onder te brengen. Maar ook Lenstra weigert te wijken. Een impasse dreigt.

Dan stapt de moeder van Jonny Meyers op de jongeman af. Ze maakt een praatje met hem. Hij vertelt over zijn meisje in Nunspeet, zijn afkeer van de oorlog. Ze gelooft hem, ze mag hem wel. Ze laat hem wonen in de hut van haar familie. Daarmee maakt zij zichzelf en haar gezin tot de risee in het Dorp. De anderen laten Peter links liggen en de Meyers met hem. Ze komen niet meer op bezoek en reageren nurks bij ontmoetingen tijdens het water halen. Alleen Jonny ontkomt aan de uitsluiting.

Op hun eigen manier doen zelfs Opa en Tante Cor eraan mee. De eerste zondag na de komst van Peter bezoeken zij als gebruikelijk het Dorp. Zij gaan alle hutten af, waar de bewoners opgedoft klaarzitten met hun beste kleren aan en hun vragen en problemen paraat. Opa en Tante blijven in iedere hut even lang, langer deze keer dan op andere dagen, want zij hebben het een en ander uit te leggen: het verblijf van de deserteur.

Zij gaan langs de Amhut, de Groot en Klein PO, ze gaan alle hutten af. Die van de Meyers bewaren ze tot het laatst, maar ten slotte kloppen ze zachtjes op de sponning van de deur en komen binnen. De familie zit klaar, Peter ook. Iedereen krijgt een hand. Peter niet. Hij trekt wit weg maar zegt niets.

Voor de piloten is Peter een exotische attractie die het verblijf in het Dorp nog verbazingwekkender maakt. Een echte Duitser! Die kennen ze alleen uit verhalen, de bommen die zij op het Derde Rijk hebben geworpen hebben anonieme slachtoffers gemaakt, gezichtlozen, maar deze man spreekt de taal, kent het land en heeft de achtergrond die tot de oorlog geleid heeft.

Peter is, volgens de Joodse onderduikers, wel een aardige man, maar hij deugt waarschijnlijk niet. Hij is een Duitser en heeft op Sicilië gevochten in de Panzerdivision Hermann Göring. Nu zit hij op de Veluwe met geallieerde piloten die ook op Sicilië hebben gevochten, misschien wel tegen zijn bataljon. Dat wekt nieuwsgierigheid.

Van de piloten krijgt Peter wel bezoek, en vaak ook. Ze bestuderen zijn gezicht, zijn uitrusting, zijn verschijning. Al snel zijn de adelaartjes en swastika’s van zijn uniform in geallieerde handen. De piloten, en zeker de Amerikanen onder hen, begrijpen de haat niet die de Nederlanders voor Duitsers koesteren, en kunnen dat ook niet gezien hun achtergrond en ervaring. Maar zelfs de Rus Kushma, die de vijand wel van dichtbij heeft gezien, verklaart na enige aarzelen: ‘Ich auch rotmof gücken.’

Zo verovert Peter langzaam terrein. Al na korte tijd is hij de ‘grote vriend’ van Roy, en ook de anderen gaan hem sympathiek vinden. Zijn vooroorlogse beroep, sportinstructeur, komt hem hierbij van pas. Hij overtuigt de kampleiding ervan dat de bewoners meer moeten bewegen om gezond te blijven. Bij een onverwachte vlucht moeten zij niet te snel buiten adem raken. Dat is een goede raad en de organisatie laat turntoestellen komen en springtouwen, een rekstok is al snel tussen bomen aangebracht. Zo doet een Duitse soldaat oefeningen voor aan een veertigtal Joodse onderduikers.

Zijn beleefdheid en hulpvaardigheid winnen harten, maar pas wanneer hij weken later ook het lot van de onderduikers deelt, wordt hij echt geaccepteerd.

Dolle Dinsdag

Dinsdag 5 september 1944 is een bijzondere dag. Een dag met een paar buitjes, wat zonneschijn en een vorm van collectieve zinsbegoocheling die bezetters en bezetten gelijkelijk teistert. De opmars van de geallieerden sinds juni is steeds sneller gegaan en lijkt onstuitbaar. Parijs, Noord-Frankrijk, België. Op 4 september nemen geallieerde troepen Antwerpen in. Daar houdt de opmars halt, want er zijn voorlopig niet voldoende troepen om door te stoten naar het noorden.

Maar dat weten de Nederlanders niet, en de Duitsers ook niet. Al op de vroege morgen van 5 september gaan geruchten dat de bevrijding voor de deur staat. Antwerpen is in Amerikaanse handen, dan is Nederland wel heel dichtbij. Op 3 september Brussel, op 4 september Antwerpen, dan op 5 september Rotterdam, redeneren de Nederlanders. Oranje vlaggen komen tevoorschijn, fabrieken liggen stil omdat het personeel langs de kant van de weg staat en naar het zuiden kijkt.

Ook de Duitsers geloven de geruchten, en de NSB’ers. In een grote golf van paniek vluchten zestigduizend ‘foute’ Nederlanders, bang voor bijltjesdag, naar Duitsland, waar ze ook niet welkom zijn en vaak dagen rond moeten zwerven op zoek naar onderdak. Duitse troepen volgen hun voorbeeld. Lange stoeten uitgeputte mannen met karren en paarden trekken door Nederland weg naar het oosten. Hun vertrek wordt toegejuicht, zijzelf worden uitgejouwd. Diezelfde avond nog lijkt Nederland bevrijd.

De geruchten bereiken uiteraard ook het Verscholen Dorp en hebben daar hetzelfde effect als in de rest van Nederland. Het gejuich galmt tussen bomen en struiken, mensen leggen hun bezigheden neer en hossen op het gras. Dan rennen zij naar hun hutten om de koffers te pakken. Het kan immers niet lang meer duren.

Groot is de ontgoocheling wanneer de bevrijders wegblijven, in heel Nederland en zeker in het Dorp. Het duurt dagen voor de waarheid echt doordringt. De koffers blijven nog gepakt, de hoop blijft tegen beter weten in, maar ten slotte moet iedereen eraan: het gevaar blijft. Opnieuw rapen zij hun moed bij elkaar en zetten het verborgen leven voort.

Welke risico’s zij hebben gelopen met hun gedrag van dinsdag, dringt pas een paar weken later door. Dan liquideert het verzet een beruchte SD-agent, Achterberg genaamd. In zijn zakboekje, dat de schutters buitmaken, staat onder andere de naam van Von Baumhauer. Ook zit er een foto in van huize Pas-Op, waar de familie Vos woont. Op de achterkant heeft Achterberg geschreven: ‘Maar waar is nu dat kamp?’

Ook de Duitsers zijn beter op de hoogte dan voor de gemoedsrust van de onderduikers goed zou zijn, wanneer zij het zouden weten. Met die kennis doen ze maar weinig. Enerzijds uit angst, omdat het niet duidelijk is hoeveel man er in de bossen gelegerd zijn en hoe ze bewapend zijn, anderzijds is er misschien weinig animo voor het vinden van deze groep, nu de oorlog toch op zijn einde loopt. Zij houden razzia’s, zij patrouilleren over de bospaden, maar gaan zelden of nooit het bos zelf in, en als ze het doen maken ze zo veel herrie dat ze iedere onderduiker kilometers in de omtrek tijdig waarschuwen. Waarschijnlijk zijn de manschappen niet bijzonder gemotiveerd. Nunspeet is een Erholungsheim voor de Duitse troepen, een herstellingsoord, en uitgeputte soldaten zijn meestal niet de meest gemotiveerde.

Dat de Duitse leiding in elk geval iets weet, blijkt bij Jan Kattenberg. Kattenberg is een belangrijke leverancier van Tante Cor en weet van het Dorp. Hij is, zoals velen in de streek, een overtuigd christen. Op een zondagavond is hij thuis en zingt gezangen met zijn familie. Er wordt op de deur geklopt. Buiten staat een Duitse officier van de Wehrmacht, die vraagt of hij het samenzijn bij mag wonen. Zijn naam is Karl Rozenheim, zijn vader is dominee in Dortmund. Hij heeft heimwee.

Er ontstaat een merkwaardig verbond tussen deze Duitse christen en zijn Nunspeetse geloofsgenoten. Karl komt vaker langs, zingt mee en gaat soms voor in gebed. Dan smeekt hij God om Nederland te behouden. Rozenheim is gelegerd in de gevorderde woning van boswachter Van Schaarenburg, waar hij verblijft met twintig soldaten. Hij vraag Kattenberg om hem van groenten te voorzien, en die bij hem in de boswachterswoning te brengen. Dat doet de groenteboer graag, want dan kan hij met een goede smoes het bos in en na het officiële vrachtje zijn illegale afleveren.

Op een dag komt hij bij Rozenheim aan met een lading. Deze ziet toe op het uitladen. Er blijft nog het een en ander liggen op de kar. De officier kijkt zijn medechristen aan. ‘Lever dat maar gauw af in het bos,’ zegt hij. Hij heeft ervan geweten, en hij is niet de enige.

De oorlog loopt ten einde, dat voelt iedereen. Het is september, nog een paar maanden en het moet gebeurd zijn. Voor de Duitsers is het een bittere pil en meer nog voor de Nederlanders die hen hebben gesteund. Zij zoeken een manier om goed uit de oorlog te komen.

Op een dag in september, rond Dolle Dinsdag, meldt zich een man bij Opa Bakker. Zijn naam is Bouw. Hij behoort tot de Landwacht, een afdeling van de politie die speciaal door de Duitsers in leven is geroepen om eenvoudige politietaken te verrichten op het platteland. Landwachters zijn Nederlanders en ze worden zo mogelijk nog erger gehaat dan de Duitsers. Geen hersens, geen erbarmen, maar een sadistisch besef van hun macht.

Deze Bouw heeft een voorstel. Hij ziet ook wel dat de oorlog afloopt, maar hij weet dingen. Hij weet dingen ‘die in het bos gebeuren’. Hij heeft daarover nooit gesproken met zijn superieuren en nu, aan het eind van de oorlog, wil hij een beloning voor zijn zwijgen. Hij wil zelf onderduiken in het Dorp tot na de bevrijding.

Opa vertrouwt het niet, niet half en niet helemaal. Is dit een valstrik? En zelfs als de man meent wat hij zegt, waar moet hij blijven? Een landwachter verstoppen in het Dorp is onmogelijk. Maar zonder antwoord wegsturen kan ook niet, het gevaar dat Bouw dan wel naar zijn meerderen stapt is levensgroot.

Opa zegt hem naar het bos te komen. Niemand weet meer waar precies, niemand weet wat er gebeurd is. Volgens Dolf van Marle, een van de koeriers van Opa, wacht de gewapende arm van het verzet hem op en schiet hem dood. Bouw verdwijnt en is ook na lang zoeken na de oorlog niet teruggevonden. Pas in de jaren zeventig graven wilde zwijnen zijn geraamte op.

In deze dagen is de moed, om niet te zeggen de brutaliteit van het gewapend verzet enorm gegroeid. Wanneer op 17 september de Slag bij Arnhem begint kent het optimisme geen grenzen meer en is niets te dol. Krijgsgevangenen bijvoorbeeld.

Niet alle Duitsers geven zich op het eerste teken van onraad over. Wanneer het verzet ergens in het bos een Gauleiter, een onderofficier, gevangenneemt met wapens en paarden in zijn bezit, hebben ze een nieuw probleem. De man, Geissen genaamd, weigert zijn erewoord te geven om niet te ontsnappen. Loslaten kan niet, dat is duidelijk, en hem liquideren is ook weer zo wat. Om hem ‘triomphantelijk aan de Geallieerden te kunnen uitleveren’, zoals Bart Eckstein schrijft, brengen de verzetslieden hem onder in een van de leegstaande hutten achter Maziers huis, op zo’n vier kilometer van het Dorp. Tot de komst van de bevrijders zullen ze hem daar bewaken.

Maar de bevrijders laten op zich wachten en de bewaking is slordig. Na een paar dagen ontsnapt Geissen en bereikt ongezien de Duitse post in Epe. Mazier ontdekt de ontsnapping pas ’s morgens vroeg: het wandje van dennenstammetjes is losgetrokken. Zijn hart staat even stil. Dan stuurt hij zijn familie naar huize Pas-Op, om bij Vos de ontwikkelingen af te wachten, laat zijn oudste zoon naar Nunspeet gaan om Lenstra en de Bakkers te alarmeren en klimt zelf op de fiets om zijn baas, boswachter Van Schaarenburg, te waarschuwen. Daarna keert hij zelf nog even terug naar zijn woning, hij weet achteraf eigenlijk niet meer waarom. ‘Om de varkens, de kippen, de konijnen en de geit te eten te geven,’ zegt hij, en hij beseft de onnozelheid van zijn woorden.

Want de Duitsers hebben niet stilgezeten. Vanaf de terugkomst van de Gauleiter handelen zij zonder dralen. Een peloton marcheert met Geissen terug naar de bossen.

Daar stoppen ze voor hoeve Nieuw Soerel, de door Von Baumhauer gehuurde boerderij. Dat is niet de boerderij waar Geissen opgesloten heeft gezeten, maar hij kan zijn gevangenis niet direct terugvinden, hij is midden in de nacht ontsnapt.

De hele dag belegeren ze de Centrale, kennelijk bang dat er een hele verzameling zwaarbewapende verzetslieden in zit.

Het huis is wel bezet, maar door onderduikers. Von Baumhauer heeft er de Joodse familie Ulmann in ondergebracht, en een aantal anderen. ‘Dat voorhuis bevatte een heel ruime en hoge tussenvloer tussen de begane grond en de bovenverdieping,’ herinnert de heer Ulmann zich. Daar kruipen alle onderduikers haastig in, wanneer buiten het eerste Feldgrün te zien is. De ouders van Ulmann gedragen zich als de rechtmatige bewoners van het huis. ‘Mijn moeder inspecteerde in de tussentijd nog eens de bovenverdieping en zag tussen de planken rook opstijgen. Dat was een van de mannen die in zijn zenuwen een sigaret had opgestoken. Nu, de berisping van mijn moeder was niet mals!’

Tegen de avond trekken ze weg, naar de Middenhoeve van Mazier. Het tijdverlies redt zijn leven. Hij komt net naar buiten wanneer de eerste soldaten zich achter een haag eikenhakhout verstoppen. Hij bedenkt zich geen moment en zet het op een hollen, door de boomgaard, door de moestuin en met een wilde sprong over de omheining van gaas en prikkeldraad. Kogels vliegen hem om de oren, één schampt het ijzertje van zijn bretels. Ook in het bos achtervolgen de soldaten hem, ze vuren salvo’s af en gooien handgranaten.

Mazier heeft nog nooit zo hard gelopen. Hij rent rechtstreeks naar het Dorp. Daar breekt paniek uit. De bewoners vluchten alle kanten op. Sommigen nemen nog wat bagage mee, anderen rennen slechts voor hun leven.

Hier wint de Duitse Peter voorgoed het vertrouwen van de onderduikers. Hij kan weglopen, de Duitsers tegemoet, en verklaren dat zij hem gevangen hebben gehouden. Maar dat doet hij niet. Hij neemt een zieke oudere man op zijn schouders, en vlucht met de andere onderduikers het bos in.

Er zijn piloten onder de vluchtelingen. De exodus van ‘tachtig tot negentig mensen’ maakt grote indruk op Kenneth Parsons. Hij ziet ‘hysterische vrouwen, die zich aan hun mannen vastklampen of hun kinderen omstrengelen, snikkend om het kleine beetje zekerheid dat ze achter moeten laten. Een jongeman neemt een zieke, oude man op zijn rug mee. Oude vrouwen, met bevende hoofden, die schuifelend samen voorbijkomen.’ Ze verlaten en masse het Dorp en verstoppen zich in een bosvak verderop. In een lange sliert gaan ze naar binnen en zoeken een plek om de nacht door te komen.

De Duitsers bij het huis van Mazier zijn razend. Geen piloten, geen onderduikers, maar wel parachutes in de schuur. Ze gooien handgranaten in de woning, die tot de grond toe afbrandt; Ulmann ziet vanaf de Centrale de vlammen tegen de donkere hemel. Dan stormen ze op motorfietsen de bossen in. Links en rechts vuren zij salvo’s af tussen de bomen, en schreeuwen ‘Raus, raus’, wat geen effect heeft. Wel bezorgen zij een groep onderduikers die zich daar verstopt heeft de schrik van hun leven. Daaronder zijn in elk geval de Bartfelds. ‘We lagen met een veertigtal dicht bij elkaar op onze buiken,’ schrijft Walter later, ‘en mijn vader fluisterde in mijn oor “Als je geraakt wordt, bijt in de aarde!”’

Opnieuw vinden de Duitsers het Dorp niet.

Het duurt lang, uren, voor de overvallers zich terugtrekken naar Epe, en het duurt nog langer voor de bewoners durven terug te keren naar hun hutten. Na een nacht in de openlucht vinden zelfs de kieskeurige Engelsen hun britsen met stro bijzonder gerieflijk.

Het einde nadert

De laatste dagen van oktober gaan onder dreigende symbolen gebukt. Na de Slag om Arnhem nemen de Duitsers het oude schietterrein van de Oldebroekse heide weer in gebruik, hemelsbreed zo’n vijftien kilometer van het Dorp. Parson telt er zo’n twintig per dag. Het doffe dreunen van de kanonnen dringt door tot in de hutten, af en toe zeilt een granaat een van de vier bosvakken in. Het zijn oefengranaten zonder lading, maar toch, zij symboliseren maar al te zeer de oorlog die het Dorp nadert. Het wekt ook ‘gewoon’ onrust, zelfs bij de piloten die oorlogshandelingen gewend zijn.

‘Aan de hand van onze gekreukelde kaarten doen we veel moeite de richting en herkomst te bepalen,’ schrijft Kenneth Parsons, ‘en bespreken vervolgens de draagwijdte van het geschut, waarbij we keer op keer vaststellen dat het dichterbij is dan de vorige dag. Op de zevende dag horen we echter niets en daarom is dit de akeligste dag van ons verblijf in de bossen.’

De Duitsers maken plannen om van het schietterrein een lanceerbasis te maken voor de V2, het geheime raketwapen dat voor Hitler de oorlog moet winnen. Als gevolg daarvan verschijnen er steeds meer patrouilles op de paden en wegen tussen Vierhouten en Nunspeet. Geruchten over razzia’s doen de ronde, geweervuur klinkt regelmatig in de buurt van het Dorp – de Duitsers oefenen en hun officieren jagen op konijnen. De bevoorrading wordt moeizamer, de organisatie ziet steeds minder kans om voldoende voedsel door de Duitse kordons te krijgen, ieder paadje lijkt wel een eigen bewaker te hebben.

Bij de leiding ontstaat de overtuiging dat de dagen van het Dorp zijn geteld. Maar waar moeten de bewoners heen? Nog nooit hebben zo veel mensen zich hier verborgen gehouden, want de laatste maanden hebben zich nog vele onderduikers gemeld, zonder uitnodiging, en niet erg welkom.

Ondanks de terugkeer van de Duitsers na Dolle Dinsdag en ondanks de aftocht van de geallieerden rond Arnhem voelt iedereen dat het einde van de oorlog nabij is, ook de helpers van de bezetter. Landwachter Bouw meldde zich bij Opa Bakker en kreeg zijn deel. Met de groep anderen, die later zijn hulp zoekt, is dat een stuk moeilijker. Een groep van zes gedeserteerde politiemannen meldt zich, jonge kerels die zijn gevlucht uit wat niet gewoon een politieschool is, maar de speciaal door de Duitsers opgerichte Schalkhaar-opleiding, een broedplaats voor sadisten en nazi-creaturen die met gewelddadige razzia’s in Amsterdam landelijk een kwalijke reputatie heeft opgebouwd.

Daar staan ze dan, na Dolle Dinsdag, gevlucht uit de kazerne zo’n vijfentwintig kilometer verderop en nu in hoop en vreze wat het verzet met hen gaat doen. Wat kán het verzet met hen doen? Executeren ziet eigenlijk niemand als oplossing. ‘Nadat ze aan een streng verhoor werden onderworpen,’ schrijft Andries Lenstra, ‘werden ze ook nog in het kamp opgenomen, en daarmee waren alle hutten tot de laatste plaats bezet.’

De andere onderduikers, vooral de Joodse, vinden het maar niks. Zij hebben zich inmiddels bij de aanwezigheid van de Duitser Peter neergelegd, zeker na zijn gedrag bij de ontruiming. Bart Eckstein, in zijn functie van dorpsdokter, verwijdert een groot abces van diens arm, en dat zou hij in de weken daarvoor zeker niet hebben gedaan.

Ook de Italiaan die een paar dagen eerder in het Dorp verscheen, is nog acceptabel. De vrachtwagen waarin hij reed is door het verzet buitgemaakt, de lading jenever en thee is verdeeld onder de belangstellenden. Deze Guidel Vaselino loopt wel door het Dorp, maar spreekt Nederlands noch Duits, heeft met geen kampbewoner contact en lijkt nog het meest op een operettefiguur.

Maar de komst van de politiecadetten, naar de plek van hun opleiding ‘Schalkhaarders’ genoemd, is weer een stap verder. Schalkhaarders hebben hun reputatie verdiend, en wat een risico loopt de organisatie op verraad!

De protesten helpen niet, de Schalkhaarders blijven. Ze zitten verspreid over verschillende hutten. Alle bewoners doen poeslief tegen hen, hoe vreselijk ze het ook vinden, en schikken zich in de beslissing van de organisatie.

Het Dorp barst haast uit zijn voegen, net nu de bevoorrading steeds moeilijker wordt. Volgens sommige schattingen wonen er nu honderdtwintig mensen. Dat zijn evenveel onderduikers als het naburige Vierhouten aan inwoners heeft. De sfeer is goed. De jonge vliegeniers brengen leven in de brouwerij, zingen onbekende liedjes uit de niet-bezette wereld, en vormen met de jeugdige onderduikers een vrolijk ensemble. Een beetje te vrolijk om veilig te zijn, vinden de organisatoren, zeker met de zo sterk toegenomen Duitse activiteiten.

Op 26 oktober verschijnt er in de pilotenhut een boodschapper. De tijd is gekomen, de vliegeniers gaan ’s avonds nog weg om over de grote rivieren te worden gezet en zo hun bases weer te bereiken. Opgewonden verzamelen zij hun spullen en gaan dan zitten wachten op het donker. Rond zes uur valt de schemering in, tegen half zeven bewegen donkere gedaanten op fietsen door de brandgangen rond het Dorp. Tom, Carroll, Jim, hoe ze allemaal ook heten, gaan achterop bij de verzetsmensen. Alleen de romantische Schotse medicus Charles Noble staat erop om zelf te fietsen. Een kort bevel, gekraak van pedalen. Ongezien verdwijnen de piloten in de nacht.

Dit is pas het begin van de exodus die de organisatie in gedachten heeft. De populatie van het Dorp moet dringend worden teruggebracht tot hanteerbare proporties. Kwetsbaren moeten eerst weg, zoals twee Joodse kinderen, van wie de naam niet is overgeleverd. Zij vertrekken op dezelfde dag als de piloten. De volgende moet de zieke Hartog Speyer, beter bekend als Oom Henry, zijn, die aan een maagzweer lijdt. Hij moet naar het ziekenhuis om te genezen. Zijn transport staat gepland voor maandag 30 oktober.

Verjaardagen en verrassingen

Zondag 29 oktober 1944 is geen gewone zondag. Wel staat iedereen in het Dorp op om de hutten schoon te maken, zoals op andere zondagen, en de nette kleren aan te trekken. Ook komen Opa en Tante Cor weer op hun gewone tijd bij de eerste hutten, en worden zij vrolijk welkom geheten. Maar deze zondag is nog feestelijker dan de andere. Vandaag zijn er twee jarigen, Bart Eckstein en Tante Cor. Opa en Tante hebben dan ook, als traktatie, zelfgebakken koekjes bij zich en delen daar gul van uit, evenveel in iedere hut, dat is onvermijdelijk. Ze feliciteren Bart, Bart feliciteert Tante Cor. Ze bespreken even de vreemde omstandigheden waaronder zij hun verjaardag vieren.

Dan gaan Opa en Tante weer naar huis. Het dagelijks leven gaat verder. Het is een koude dag voor de tijd van het jaar, af en toe schijnt de zon, het waait een beetje. Veel loofbomen zijn hun bladeren al kwijt en wat er nog wel hangt, is geel of vlammend rood van kleur. De onderduikers scharrelen rond hun hutten en wachten tot de avond valt om water te kunnen pompen in het vak verderop en de nieuwtjes te horen die rondgaan. De zon zakt langzaam weg, de eerste voorbereidingen voor het eten worden getroffen. Arend Meyers en Peter verlaten hun vak om op de zaagplaats de eerste stammen van de dag te zagen. Jonny gaat met hen mee. Mevrouw Meyers blijft bij de hut, waar de zieke oom Henry ligt te wachten op zijn transport naar het ziekenhuis morgen. Haar dochtertje Suzelien scharrelt om haar heen.

Dan loopt Eddy Bloemgarten, de broer van Salvador Bloemgarten, zijn vak uit. De anderen zien hem wel vertrekken, maar merken het eigenlijk nauwelijks op. Het geritsel dat zijn voortgang veroorzaakt in het struikgewas, sterft langzaam weg. Een vogel fluit.

Er klinken luide stemmen, onbekende stemmen. Eddy zegt iets, met onnatuurlijke stem. ‘Mijn moeder is daar,’ hoort Han. Andere getuigen, in een ander vak, horen: ‘Mijn broer is daar.’

Dan schreeuwt een luide mannenstem: ‘Raus, raus.’ Iedereen wacht, als verstijfd. Er vallen schoten, één keer, twee keer, het geluid weerkaatst tussen de bomen. Dan rennen er voeten hard weg, weg van het Dorp.

De schemering treedt langzaam in. Niemand vraagt wat er aan de hand is, niemand hoeft het te vragen. Iedere aanwezige weet wat dat Duits te betekenen heeft: het einde van het Dorp en mogelijk van hun leven.

In 1999 heeft Eddy Bloemgarten, dan woonachtig in Nieuw-Zeeland, het verhaal van de ontdekking opgeschreven. ‘Er waren 2 SS-kerels,’ schrijft hij, ‘één Duitser en 1 Hollander, die op patrouille waren.’ Zij hoorden het houthakken en zagen Eddy uit het bosvak komen met een emmer water. ‘Voor ik iets kon zeggen had ik een geweer in mijn borstkas en op mijn rug! De Hollander zei: “Wat doe je met die emmer?” Ik zei tegen de Duitser: “Water voor de bloemen.”’ Hij richt zich in een opwelling consequent alleen op de Duitser. Die vraagt wat hij daar doet. ‘Ik zei ik geef voedsel aan mijn grote broer die in de illegaliteit zit.’ Die moeten ze hebben, zegt de Duitser. ‘Weet nog niet waarom ik het zei, schiet maar dan komen ze er wel uit, en inderdaad schoten ze ettelijke malen met hun geweren.’

Zonder die schoten zou het misschien nog veel beroerder afgelopen zijn; nu is het hele Dorp gealarmeerd.

Het toeval heeft de Duitsers een handje geholpen. In Vierhouten is het Nederlandse Landstormregiment gelegerd, onder Duits commando. Twee Duitse officieren, van wie een de zoon van een boswachter is, gaan tegen het vallen van de avond jagen, wanneer de herten tevoorschijn komen en je nog wat kunt zien. Ze maken een boog om Vierhouten heen en lopen dan naar het noordoosten. Jachtgeweren bungelen aan hun schouders.

Na een stevige wandeling naderen zij huize Pas-Op. Ze zijn te voet en op jacht, bewegen zo geluidloos dat niemand hen hoort komen. Ver weg in het bos klinkt het geluid van zagen, in het Dorp liggen de eerste bomen op de bok. Dat verbaast de jagers. Hout zagen op dit uur van de dag?

Of ze de geruchten kennen over het Dorp in de bossen is niet bekend. Het is mogelijk. In elk geval volgen ze het geluid en betreden zo de brandgang in het Dorp, waarschijnlijk tussen het vak van de Dempohut en de Barak. Daar komt Eddy uit het bos tevoorschijn. De Duitsers stellen hun vragen. Ze schieten hun geweren af. Ze vluchten, terug naar Vierhouten, om versterking te halen. Eddy laten ze lopen, mogelijk omdat hij zo jong is, mogelijk omdat hij de Duitser rechtstreeks heeft gevraagd hem te laten gaan.

Later horen de dorpsbewoners dat de Duitsers denken dat er zwaarbewapende partizanen zitten in de bossen, God weet hoeveel.

Opnieuw is er van sloepenrollen of een geordende aftocht geen sprake. Ieder vlucht waar hij gaan kan. Sommigen kloppen bij huize Pas-Op aan en vragen meneer Vos om raad, die hun niets beters kan adviseren dan dekking te zoeken in de bossen. Han en Bart trekken met een groep jongeren in westelijke richting. Het bos is donker, maar dat houdt ze niet tegen. Ze kennen de nabije omtrek nu goed sinds de vorige ontruiming, en ook het leven in het donker gaat hun goed af. Na wat een paar uur strompelen over ongebaande paden lijkt, nemen ze even rust in het midden van een onbekend bosvak. Ze liggen languit onder de bomen of steunen met hun rug tegen de stammen. Dan klinkt geschreeuw uit de richting van het Dorp, en het geluid van schoten, van ontploffingen. Tegen de ochtend begint het te regenen.

Niet alle vluchtelingen denken aan Opa Bakker of Nunspeet om naartoe te vluchten. De familie De Leeuw duikt domweg het bos in, rent weg en laat zich na enige honderden meters vallen. Daar blijven ze plat liggen wachten op wat er komt. Ze zijn pas twee maanden in het Dorp en weten waarschijnlijk te weinig van de omgeving om een veilige plek te vinden.

Anderen kunnen niet weg. Oom Henry is een van hen. Bij de vorige ontruiming heeft Peter hem op de brede schouders genomen en meegedragen het bos in, maar Peter is nog niet terug van de zaagplaats. Mevrouw Meyers neemt haar dochter bij de hand en trekt aan Oom Henry’s arm. Het is tijd om te vertrekken. Maar Oom Henry weigert. Mevrouw Meyers dringt aan. Opnieuw weigert hij. Hij wil niet dat anderen zich voor hem opofferen. ‘Ik ben een oude man,’ zou hij volgens Tante Cor hebben gezegd. ‘Jullie hebben nog een leven voor de boeg.’

Het zijn de clichés die voorkomen in boekjes uit die dagen en het zijn ook de dingen die mensen in werkelijkheid zeggen. Levende getuigen om het verhaal te ontkennen of te bevestigen zijn er niet meer. In elk geval blijft Oom Henry achter in de hut.

Mevrouw Meyers rent weg, het bos in, haar dochter in haar kielzog. Het valt niet mee, in het donker lijken alle paadjes op elkaar. Voetstappen klinken verderop, zij roept zachtjes. Het zijn medevluchters uit het Dorp, die ook de weg niet weten. Ze zwerven verder zonder richting en besluiten bij het eerste ochtendlicht dekking te zoeken en te wachten op wat komt. Waar is haar man? Waar is Jonny? Geweldig gekraak klinkt op uit de struiken, de vluchtelingen verstijven. Iemand zegt: ‘De Duitsers!’ Dan wijken de struiken en het zware, zwarte lichaam van een everzwijn barst uit de bladeren. Het rent weg, nog meer geschrokken dan de onderduikers.

Ook de familie Härz komt een dier tegen tijdens de ontruiming. Zoontje Harry, dan zeven, ziet een hert in een strik wanneer hij achter zijn vluchtende familie aan rent. Ergens in het struikgewas klinkt het ritselen van de familie De Boer, die met hen meevlucht. In het volgende bosvak ontmoeten zij de Friedebergs, vader, moeder en zoon, die bij het eerste teken van onraad hun hut hebben verlaten, over de grond naar de dichtstbijzijnde brandgang zijn gekropen, die ze hollend zijn overgestoken. Nu zijn ze hier.

De vaders houden kort overleg, de kinderen en vrouwen kruipen tegen elkaar aan en proberen bij te komen van de schok. Met z’n allen verder door het donker banjeren heeft geen zin zolang niemand weet waar ze heen moeten. Er moet hulp van buiten komen, hulp van De Boem. In hem hebben zij het volste vertrouwen. De mannen laten de families nog een bosvak verder lopen, zien erop toe dat ze zich adequaat verstoppen en vertrekken dan richting Vierhouten.

Na een periode zwerven, van angstig door donker bos strompelen, pinkt er opeens een lichtje ver weg. Ze aarzelen en overleggen even, maar het lichtje is stabiel, niet van een zaklamp. Een boerderij dus, en er is ook nog iemand thuis. Die weet vast de weg wel naar Vierhouten.

Samen stommelen ze erop af. De vuist van Härz dreunt op de voordeur. Nerveus kijken ze om zich heen, er is geen onraad te zien op het pad. De deur gaat open, licht valt naar buiten. Er staat een man in de deuropening. Een Duitser. Een soldaat in uniform.

Härz slikt een keer, en nog een keer. Eigenlijk is hij te verbaasd om bang te zijn. Dan zegt hij, met onvervalste Veluwse tongval: ‘Mijn zoon heeft kiespijn. Weet u waar de tandarts woont?’

Het alarm is nog niet doorgedrongen tot deze Duitser, of hij realiseert zich niet dat de aanwezigheid van twee mannen in het bos, op dit uur van de nacht, een verdachte zaak is. Hij schudt zijn hoofd en gooit de deur dicht. Opgelucht duiken Härz en Friedeberg het bos weer in. Nog geen half uur later staan ze bij Von Baumhauers achterdeur. In het oosten is de hemel al verlicht.

Verzamelen en tellen

Bij Opa en Tante komt het nieuws eerder binnen. Nog op de avond van 29 oktober roept iemand door de brievenbus dat er ‘schieten en schreeuwen’ is gehoord achter Pas-Op. Tante Cor, Opa en de inwonende koeriers zitten net binnen en vieren Tantes verjaardag. Wat moeten ze doen? Het is donker, het is Sperrzeit, het is levensgevaarlijk om nu te gaan kijken zolang ze niet weten wat er speelt. Afwachten is de boodschap, tot het ochtend is.

Het wordt een onrustige nacht. Sommige koeriers zoeken slaapplaatsen in de buurt, Opa en Tante trekken voor de nacht in bij vrienden verderop. Maar ze houden een oogje in het zeil.

Om zes uur ’s morgens staan er twee meisjes op de stoep, mogelijk de gezusters Jacobs. Zij zijn doorweekt en verkleumd. Zij brengen de berichten uit het bos, al weten ook zij niet veel details: schoten, Duitse stemmen, paniek. Het is niet veel, maar wel duidelijk: het Dorp is ontdekt. Groot is de verslagenheid bij Opa, Tante en hun helpers, en ook de angst. Wat is er gevonden? Wat is er bekend geworden? Gelukkig kennen maar weinig onderduikers de naam en toenaam van hun verzorgers. Maar toch, in gevaar lijkt alle dreiging groter en de Duitsers zijn meedogenloos in hun ondervragingen.

De meisjes komen langzaam bij van de schok en de ontberingen. Ze zijn niet alleen gevlucht, zes ouderen gingen met hen mee en wachten nu, op honderden meters van het Dorp, op hulp. Opa kijkt eens naar buiten. Daar stroomt de regen, maar hoezeer het hem ook aan het hart gaat, bij daglicht kan hij de vluchtelingen niet helpen. Vanavond, na donker, dan zullen ze het bos ingaan en de oude mensen helpen.

Voor de jongste zoon van Von Baumhauer is het vreemd ontwaken die morgen. De bel gaat aan de achterdeur, hij steekt zijn hoofd naar buiten en een stem in het donker zegt: ‘Goed volk, zeg je vader dat Härz er is.’

De Boem is snel beneden en hoort het verhaal aan. Het verrast hem niet, zoals het de Bakkers en Lenstra evenmin verbaast. Al die tijd is het goed gegaan, zo vaak zijn ze maar net aan ontdekking ontsnapt. Het is een wonder dat het zo lang heeft geduurd, zeker met de roekeloosheid en de ‘schending van afspraken en goede trouw’, zoals De Boem het onderbrengen van de Duitse Gauleiter kwalificeert.

Maar morren daarover is een zaak voor later. Eerst moeten de families Härz en Friedeberg, die nu nog wachten in het bos, naar Huize Vierhouten komen om zolang veilig te zijn, en dan wacht de volgende stap: het onderbrengen van zo veel onverwachte gasten.

Sinds zijn vertrek uit de leiding van het Dorp heeft Von Baumhauer zijn huis weer volgestouwd met onderduikers, Joodse en christelijke. Om verraad en overval te overleven heeft hij al in 1941 veiligheidsmaatregelen genomen: het hoge hek dat met prikkeldraad is afgezet en zijn terrein omzoomt; de elektrische bel die overgaat wanneer het hek na Sperrzeit opengaat; de tunnel is er, met een onzichtbare toegang onder de trap en een uitgang diep in de achtertuin. Met dergelijke technische voorzieningen is een kort verblijf in zijn huis een aanvaardbaar risico, maar dat verblijf mag niet te lang duren. Er is ook niet voldoende ruimte voor zo veel mensen. In het huis zelf kunnen 22 mensen slapen, als er bedden worden bijgezet. Maar dat is niet genoeg voor alle mensen die in het Verscholen Dorp hebben gezeten.

Na enig overleg met zijn vrouw en onderduikers in zijn huis besluit hij, in de bossen van Vierhouten, in de richting van Apeldoorn, een oude legertent neer te zetten die bij eerdere ontruimingen ook al dienst heeft gedaan, en daar de vluchtelingen onder te brengen. Dan wijst Härz op de kaart aan waar hij zijn familie ongeveer heeft achtergelaten, en De Boem gaat samen met twee onderduikers uit Huize Vierhouten op zoek. De verloren familie blijft spoorloos. Wel zien zij in het mistige bos vage gestalten, die wegduiken wanneer zij naderbij komen.

Ze keren terug naar huis, waar ze een zenuwachtige Härz aantreffen, en mevrouw Von Baumhauer, die van alle kanten in Vierhouten boodschappen ontvangen heeft over mensen die aanbellen bij Vierhouters en vragen naar De Boem. ‘Sommigen lieten hen binnen, anderen lieten hen buiten staan, maar iedereen gaf brood en koffie,’ schrijft ze daar later over. Zelfs meldt zich een mevrouw aan haar deur met een pakje thee, dat als camouflage dient voor eventuele Duitsers wanneer die om een reden zouden vragen voor haar bezoek. Zij vertelt dat alle Vierhouters al die tijd precies hebben geweten wat er in de bossen gebeurde, dat ze nu van de ontdekking hebben gehoord en dat iedereen wil helpen.

De Boem neemt zijn fiets, net als zijn helpers, en rijdt alle adressen af waarvan meldingen zijn binnengekomen. Dan stuurt hij een taxi van garage Rempt erop uit om langs de Pas-Opweg naar vluchtelingen te zoeken. Inderdaad duiken tussen de bomen hier en daar geschokte mensen op, die naar Von Baumhauer vragen, of naar Opa en Tante Cor. De mensen die Von Baumhauer zelf vindt, zet hij achter op zijn fiets en rijdt ze naar zijn huis, waar mevrouw Von Baumhauer hen verwelkomt met brood en surrogaatkoffie, met warme dekens en warme woorden.

De familie Bartfeld heeft een onderkomen gevonden in de hooiberg van een hun onbekende boswachter Barten, in Vierhouten. Net als tijdens de vlucht uit Epe durven ze zich niet te verroeren, durven ze niet de hooiberg te verlaten om hun behoefte te doen. Ze doen het ‘ter plaatse’.

De volgende avond verzamelt vader Bartfeld zijn moed en kruipt naar het huis van de boswachter. Die licht de Von Baumhauers in. ‘Nog diezelfde avond laat tijdens Sperrzeit, de uren waarop niemand zich buitenshuis mocht begeven, kwam De Boem met een grote mand op z’n fiets en op zijn berucht luidruchtige manier ons eten brengen: brood, worst en wijn.’

Bij Von Baumhauer thuis wacht Härz. Zijn nervositeit stijgt met de minuut. Er doen nu ook geruchten de ronde over wat zich die nacht in het Dorp heeft afgespeeld, over de driehonderd man Hollandse SS die de bossen uitkammen en wat zij al hebben gedaan met de vluchtelingen die niet op tijd een nieuwe onderduikplek hebben gevonden.

Ook aan de Albertlaan zit men niet stil. In de loop van de dag komen steeds meer boodschappers aan, geen onderduikers, maar boerenknechten of kinderen van Nunspeters, soms de ouders zelf. Een boer meldt een zestal vluchters in zijn varkensstal, een ander heeft er een paar in de kelder verstopt. Wat nu? Ze kunnen er niet blijven.

Zo gaat het de hele dag. Gelukkig zijn ze enigszins voorbereid. Tante Cor heeft veilige adressen verzameld toen alles nog goed ging, voor het geval dat. Nu moeten eerst de beheerders van die adressen gewaarschuwd worden, dan pas kunnen de onderduikers erheen. Het zestal is gedwongen om de varkensstal nog vierentwintig uur langer te gebruiken. Maar zij zijn in elk geval gered.

Opnieuw gaat De Boem op zoek naar het gezin van Härz. Ze moeten toch ergens te vinden zijn. Intussen zetten nijvere handen in het Vierhoutense bos, ten oosten van het huis van de Von Baumhauers, de grote legertent op die een aantal van de onderduikers nog wel kent.

Dit gebied is eigendom van de NV Vierhouter Bosch, geleid door jhr. Van Beresteyn, een man die de begrippen angst en compromis niet kent. Bij de inval van de Duitsers gooit hij meteen de kop in de wind. Hij saboteert aangiftebewijzen voor zijn Joodse medewerkers, zit de Duitsers dwars waar hij kan en stelt Bosch beschikbaar voor wapendroppings, voor oefeningen van de ondergrondse en nu dus als schuilplaats voor Joden uit het Verscholen Dorp.

Het is zo’n twintig minuten lopen verwijderd van het huis van De Boem en staat vlak bij de dienstwoning van een boswachter, met een pomp. De boswachter is uiteraard op de hoogte van de komst van de onderduikers en gaat akkoord, ook met het gebruik van zijn pomp. De meeste onderduikers wagen de oversteek nog dezelfde dag. Maar niet allemaal.

De vermiste familieleden van Härz en Friedeberg kleumen in steeds dichtere regen in een bosvak, dat net wat verder ligt dan vader Härz heeft aangewezen. De moeders maken zich zorgen over de gezondheid van de kinderen – een longontsteking is zo opgelopen –, maar aarzelen toch om op de bonnefooi op zoek te gaan naar beschutting.

Dan fluit er iemand een zacht deuntje, geen signaal. Alle onderduikers verstijven. Het fluiten komt naderbij, het wordt herkenbaar. Het is de ‘Marseillaise’. ‘Von Baumhauer,’ zegt mevrouw Härz luid. ‘Het is Von Baumhauer.’

Voorzichtig komen zij tevoorschijn, en groot is de opluchting: daar rijdt De Boem met een van de broers Doppenberg, beiden op de fiets. Achter op de fiets, één voor één, worden de leden van de familie weggebracht, eerst naar Huize Vierhouten om op krachten te komen en dan door naar de tent.

Maar wanneer de Friedebergs, als laatsten, aan de grote tafel aan de thee komen, gaat de telefoon. Een onbekende stem zegt: ‘Er komt een overval’, en hangt weer op. Korte tijd heerst er verwarring. Dan dirigeert De Boem zijn gasten naar de hal, waar het zwarte gat van de tunnel gaapt. Zwakke lampen verlichten de steunberen en dwarsbalken terwijl ze vluchten, snel maar zonder paniek. Aan het eind van de gang zwaait een zware deur open, even lopen ze over het grasveld, dan is er een nieuwe deur, die van een schuilkeldertje dat de Von Baumhauers ‘Hitlers graf’ noemen. Hier moeten de Friedebergs wachten ‘tot de kust veilig is’. De deur gaat dicht, het geluid van voetstappen sterft weg, de Friedebergs zitten met z’n drieën in een ruimte ter grootte van een wc.

In Nunspeet probeert Tante Cor te becijferen wie van de onderduikers terecht is en wie nog vermist wordt. Zij is degene met het overzicht, zij heeft de levensmiddelen verdeeld en weet wie in welke hut zit en dus wie er ontbreekt. Maar de eerste dag is een chaos. De meldingen komen binnen van de vreemdste plaatsen en de precieze aantallen zijn niet duidelijk. Bovendien willen niet alle onderduikers hun namen geven aan de tijdelijke onderdakverleners uit angst voor verraad of wat dan ook, en dat maakt het niet gemakkelijker.

Dan komt het bericht uit Vierhouten dat De Boem er inmiddels twintig onder zijn hoede heeft. Tante Cor weet van de zes ouderen, die met de twee meisjes uit het bos zijn geplukt. Ook de groep jongeren rond Han en Bart is veilig ondergebracht, de zes in het varkenshok krijgen de volgende dag een nieuw onderkomen. Toch ontbreken er nog een aantal. Waar zijn Oom Max en Tante Kaatje? Waar Arend Meyers en zijn zoontje Jonny?

Operatie Rode Pimpernel

Nu een groot deel van de dorpelingen voorlopig is gered, rijst een ander probleem. Waar moeten ze heen? Het meeste onderdak is tijdelijk.

Nu blijkt de Slag om Arnhem een voordeel op te leveren dat vriend noch vijand heeft kunnen voorzien: heel Gelderland in een straal van tientallen kilometers rond Arnhem zit vol evacués uit die stad. En tussen deze vluchtelingen, niet-Joods, niet geschikt voor de Arbeitseinsatz, vrije mensen voor zover die bestaan in een oorlog, tussen deze mensen plaatsen goede ambtenaren mensen die wél worden vervolgd en gezocht. In de chaos van de volksverhuizing krijgen Joden een Ausweis die hen tot ariër maakt en hun recht geeft op voedselbonnen, vrij vervoer per trein of bus als dat beschikbaar is, en vrijheden die daarvoor ondenkbaar zijn. Er blijft gevaar, van verraad, van een te sterk Joods uiterlijk, en er zijn niet altijd voldoende blanco papieren om iedere onderduiker van valse identiteitspapieren te voorzien. Maar de kansen zijn er.

Eerst moeten de Joden weg uit Vierhouten en Nunspeet, want er wordt te verwoed naar hen gezocht. De eerste dag is iedereen nog te druk met het zoeken naar vermiste dorpelingen, maar de tweede dag gaan de eerste groepen al op pad. 31 oktober is net zo somber als voorgaande dagen, maar minder nat. Dat maakt het vervoer van de vluchtelingen naar hun nieuwe adressen een stuk prettiger, maar ook riskanter, want in de regen kijken ook Duitsers het liefst naar hun voeten. Bij Opa Bakker en Tante Cor, bij de Von Baumhauers in Vierhouten en hun tent in het Vierhoutense bos, overal heerst hoogspanning. Tante Cor heeft nu contact gehad met de verschillende opvangadressen en stuurt helpers om de onderduikers te begeleiden. Uit Nunspeet komen zij relatief gemakkelijk weg, want de Duitsers hebben hun aandacht op Vierhouten geconcentreerd, dat zo veel dichter bij het Dorp ligt.

Ook Von Baumhauer slaat de hand aan de ploeg, al heeft hij zijn mensen voor het zware werk. Hij zet twee oudere Joodse vrouwen in een bakfiets, goed ingepakt met plaids en met de uitdrukkelijke instructie om te zwijgen, plaatst een van de broers Doppenberg in het zadel en rijdt er zelf naast op zijn fiets. Voort gaat het, in de richting van Elspeet over de golvende Elspeterweg. Doppenberg trapt gestaag, de vrouwen zwijgen.

Dan ontstaat er beweging voor de boeg. Aan het eind van de weg, richting Elspeet, duiken puntjes op in de verte, fietsers, die naderbij komen, en pas na een paar minuten is te zien dat het Duitsers zijn. Een patrouille.

‘Rustig maar,’ zegt De Boem. De vrouwen blijven rustig, ook Doppenberg trapt uiterlijk onbewogen door. De Duitsers komen naderbij. De Boem steekt zijn hand op, zegt vriendelijk: ‘Gutentag’, en maakt nog wat grapjes in uitstekend Duits. De soldaten, niet gewend aan zo veel vriendelijkheid, rijden door zonder om persoonsbewijzen te vragen. De Boem, de boer en de vrouwen arriveren veilig in Elspeet, waar de onderduikers valse papieren krijgen en overgaan in handen van het verzet. Met een lege bakfiets en opgeruimd gemoed keert De Boem terug naar huis.

’s Middags nog krijgt hij bezoek van Tante Cor. Samen maken zij een lijst van dorpsbewoners van wie de verblijfplaats bekend is, en een van wie ontbreekt. Arend Meyers en Jonny zijn nog steeds zoek, net als Tante Kaatje en Oom Max, en waar is de familie De Leeuw?

En de Friedebergs? De Boem knikt. Inderdaad, waar zijn die gebleven? Niet in de tent, niet in zijn huis, waar heeft hij ze het laatst gezien? Dan gaat een lichtje branden. Dat was bij de valse overvalmelding van gisteren. Zouden de Friedebergs nog steeds…?

Hij rent de tuin in naar ‘Hitlers graf’ en jawel, daar staren de bleke gezichten van de Friedebergs hem aan, angstig en vermoeid, maar allengs geruster. Zij zijn domweg vergeten. Na weer een kop hete thee gaan ze nu wel door naar de tent, waar mevrouw Boem net het ontbijt heeft gebracht: brood met boter en melk. De stamppot met vlees die zij ’s avonds op een bolderkar het bos inrijdt, maakt zo veel indruk op haar gasten dat zij haar tot ver na de oorlog nog complimenten maken.

Wat te doen met de Joden in de tent? Ze moeten zo snel mogelijk weg, liefst vandaag nog. Het zoontje van Härz, Harry, heeft een ernstige kou opgelopen. De Boem vreest zelfs voor een longontsteking. Het wegbrengen van de Joden per bakfiets, bij daglicht, lijkt hem bij nader inzien toch te riskant. Het is een keer goed gegaan, maar het valt te zeer op. Slimmer is het om de vluchtelingen in groepjes van drie of vier achter op fietsen via de Elspeterhei naar Ermelo te brengen. Daar werkt op de burgerlijke stand Hendrik Franken, een bevriend ambtenaar die grossiert in valse persoonsbewijzen. Van hem ontvangen de vluchters hun nieuwe papieren, en zetten hun leven verder als Arnhemse evacués. In deze tijd vallen duopassagiers nauwelijks op, aangezien de meeste auto’s zijn geconfisqueerd door de Duitsers. Het zal veel tijd kosten om de dertig tot veertig mensen over te brengen die zich in de tent verscholen houden, maar het is de veiligste manier.

Maar de Duitsers zijn ook niet gek. Zij hebben het Dorp van onder tot boven doorzocht, weten dat er een grote groep heeft gebivakkeerd en zij verwachten dat een aantal van hen nog in de omgeving is. Vierhouten heeft onder de Duitsers de naam een broeinest van verzet te zijn. Daarom zetten zij op iedere uitvalsweg en op iedere kruising een schildwacht neer. Geen muis kan Vierhouten meer uit zonder dat zij het merken.

Dat ondervinden de smokkelaars wanneer zij hun eerste onderduiker weg willen brengen: Harry Härz. Dat kan niet zomaar. Het jongetje heeft een zeer Joods uiterlijk, dus moeten zij voorzichtig zijn. De Boem rijdt voorop, daarachter komt Tante en daarachter weer Lange Bert met Harry Härz achterop. Wanneer er onraad dreigt, zal De Boem zijn fietsbel laten klinken en Tante zal het herhalen, zodat Bert op tijd kan omdraaien.

Hun zorg blijkt niet voor niets. Bij het binnenweggetje dat De Boem inslaat, staat een wachtpost, die hem aanhoudt. De Boem rinkelt met zijn bel. Tante, twintig meter achter hem, herhaalt het signaal, Lange Bert keert met Harry in rap tempo terug naar de tent.

De volgende dag doen ze een nieuwe poging, en deze keer komen ze er wel door. Dat wekt hoop en vertrouwen. Misschien is er nu kans om meer mensen over te brengen.

Een nieuwe karavaan vertrekt, nu met de Friedebergs als passagiers. Weer gaat De Boem voorop. Samen met twee huisgenoten brengt hij de familie veilig over de Eperweg naar Ermelo. Hij heeft geluk, hij komt geen wachtpost tegen.

Na hem start een koerierster, die op honderd meter afstand wordt gevolgd door een jongeman. Zij komen niet ver. Een wachtpost houdt het meisje aan en vraagt naar papieren. De jongen achter haar ziet het gebeuren, springt van zijn fiets en rent weg, het bos in. De soldaten schreeuwen en vuren een aantal schoten af in zijn richting, die hem niet raken. De jongen verdwijnt tussen de bomen. Het meisje mag door, zij verklaart de jongen niet te kennen en daar is niets tegen in te brengen.

Een paar honderd meter achter het meisje rijden Tante Cor met Lange Bert, zes Joden en Kushma de Rus. Als de bliksem keert de stoet weer om, terug naar de tent. Die dag zal er niet meer gesmokkeld worden, beslist Tante.

Maar wat dan? De mensen in de tent zitten in de val. Dan krijgt mevrouw Von Baumhauer een lumineus idee. Aan het Vierhouterbos grenst Noorderheide, het landgoed van Van Beuningen, havenbaron, puissant rijk, voormalig medegijzelaar van Von Baumhauer in Sint-Michielsgestel. Zevenhonderd hectare is het landgoed, en het heeft een ingang aan de kant van het Vierhouterbos én een aan de kant van de Elspeterheide. Zou Van Beuningen niet willen meewerken?

Een geweldig idee, inderdaad. Van Beuningen, die zijn terrein ook als droppingsplaats laat gebruiken voor het verzet, zegt geen nee. Het is een eind lopen, maar de volgende avond al gaat een groep Joden uit de tent via Noorderheide naar Ermelo en vandaar naar onderduikadressen, waar het verzet de zorg voor hen overneemt. Binnen enkele dagen is de tent leeg.

Tijdens operatie Rode Pimpernel, zoals De Boem het noemt, zijn drieëntachtig mensen ergens anders ondergebracht. Acht ontbreken. Van hun lot is niets bekend. Tot 1 november.

Op die dag keren Tante Cor en Lange Bert terug naar huis na een bezoek aan De Boem. Ze worden aangehouden door de SS. Ze moeten hun papieren laten zien. ‘Waarom zijn er zo veel Duitsers hier?’ vraagt Tante onschuldig. De schildwacht denkt even na over zijn antwoord, maar kan de verleiding niet weerstaan. ‘We hebben een heel dorp met Joden ontdekt,’ zegt hij. ‘In het bos.’ Hij geeft de papieren terug. ‘We hebben er acht gepakt.’

Slachtoffers

Wat er de nacht van de ontdekking van het Dorp precies is gebeurd, komen de organisatoren pas na de oorlog te weten. Ook dan is het verhaal nog schokkend genoeg.

Wanneer de twee jagers op 29 oktober ontdekken dat er meer mensen in het bos zitten dan zij met z’n tweeën aankunnen, haasten zij zich terug naar hun basis, het oude SDAP-vakantieverblijf De Paaschheuvel in Vierhouten. Hier zijn zo’n twee- tot driehonderd Nederlandse SS’ers gelegerd. De patrouille meldt zich bij compagniescommandant Zijlmans, die opdracht geeft om het bos uit te kammen. Binnen een uur marcheren zij over de Pas-Opweg, tot de tanden gewapend, extra gespannen door de geruchten dat er een dorp van partizanen is gevonden, voorzien van zware wapens en van plan hun huid duur te verkopen. Zij omsingelen de bosvakken van het Dorp, klaar om op het minste of geringste te schieten.

De familie Vos in huize Pas-Op, die tegen tienen al in bed ligt, hoort ze komen. Een groep SS’ers omsingelt hun huis, de rest marcheert verder. Dan ratelen schoten in de verte: de aanval is begonnen. De soldaten veroveren stormenderhand het bos, schietend op alles wat in het donker lijkt te bewegen. Hutten die tijdens hun stormloop links en rechts opduiken, krijgen handgranaten naar binnen, die met enorm lawaai ontploffen en de onderkomens, die toch al niet voor de eeuwigheid zijn gebouwd, grotendeels verwoesten.

Wanneer de aanvallers elkaar ten slotte in het midden van het Dorp treffen, hebben zij twee gevangenen: Arend Meyers en Jonny. Zij zijn gevlucht toen de eerste schoten vielen, maar keerden terug om nog wat bezittingen op te halen.

Even verderop vinden de overvallers nog een bewoner: Oom Henry Speyer, de man die de volgende morgen aan zijn maagzweer geopereerd zou worden in het ziekenhuis van Ermelo. Ook Peter wordt gepakt. Hij claimt als gevangene in het Dorp te hebben gezeten, maar zijn voormalige collega’s geloven hem niet. Een vrachtwagen gromt naderbij door de nacht, de arrestanten moeten erin. Met achterlating van een flinke gewapende wacht vertrekken de SS’ers naar hun hoofdkwartier, De Paaschheuvel, waar de onderduikers in de kelder worden opgesloten. Peter wordt apart gezet, als deserteur.

De volgende morgen ziet een van de achtergebleven SS’ers een ree uit het bos komen. Hij schiet het neer. Prompt komen er drie Joden het bos uit lopen, hun handen in de lucht. Het is de familie De Leeuw, man, vrouw en twintigjarige zoon, die in de nacht verdwaald zijn en nu, door het schieten, denken te zijn ontdekt.

Even verderop treffen de overvallers nog twee gevluchte onderduikers: Oom Max en Tante Kaatje, die de hele nacht door het bos hebben gezworven en nu op een heuveltje zitten, te uitgeput om verder te lopen. Ook deze gevangenen gaan naar De Paaschheuvel, te voet deze keer. Oom Max mag bij de familie Vos nog wat water drinken en moet dan naar Vierhouten. Tante Kaatje is te zeer verzwakt om nog te kunnen lopen. Zij gaat als een zak boven op het meubilair, dat de Duitsers op grote boerenkarren uit het Dorp naar Vierhouten verslepen, en wordt samen met de anderen opgesloten in de kelder. Meer gevangenen zijn er niet. Zij krijgen eten noch drinken, de oude mensen noch het kind. In de loop van de nacht overlijdt Tante Kaatje aan uitputting en gebrek aan insuline.

De volgende dag vinden de Nederlandse SS’ers Tante Kaatje dood in de kelder. Zij maken korte metten. Tante slepen zij naar boven, Oom Max moet mee. Eerst graven zij een gat aan de voet van de heuvel waarop het hoofdkwartier staat. Daarin werpen zij het lichaam van de oude vrouw. Haar man moet op de rand staan en krijgt handgranaten toegeworpen.

Om over de anderen te oordelen komt een SS-Sturmscharführer, genaamd Frankenstein, uit Arnhem. Hij besluit hen in het Verscholen Dorp te fusilleren en te begraven. Samen met zijn Vlaamse assistent d’Joos en Reinier Volkers, Pieter Pakker en Gerrit Smit, gewapende Nederlandse SS’ers, voert hij de gevangenen te voet de bossen weer in. Zij dragen een schop over de schouder en weten wat zij daarmee gaan doen.

Door Vierhouten gaat de tocht, de Tongerenseweg op. Halverwege huize Pas-Op ontstaat opschudding. Mevrouw De Leeuw zakt in elkaar, geveld door de spanning. Meneer De Leeuw slaat met zijn schop de Sturmscharführer tegen de grond en vlucht, gevolgd door Arend Meyers. De wachters schieten, De Leeuw valt dood neer, Meyers wordt geraakt maar kan verder en is snel buiten zicht. Dan schreeuwt Jonny, luider en luider, om zijn vader. Dat is te veel. Arend Meyers keert terug en geeft zich over.

Frankenstein heeft er genoeg van. Hij laat drie kuilen graven en de Joden erin afdalen. Daar krijgen zij de kogel, Jonny Roedolf, dan zes jaar, als laatste.

Epiloog

Zo eindigt de geschiedenis van het Dorp. De bewoners zijn verspreid of dood, de hutten zijn verwoest en leeggehaald. Er resten slechts hopen puin voor de leden van de organisatie, die zo graag na de oorlog trots hun werk aan de wereld hadden laten zien.

Hoeveel oud-bewoners de oorlog overleven, blijft duister, omdat niet precies bekend is hoeveel bewoners het Dorp heeft gehad. Niemand heeft statistieken bijgehouden tijdens de oorlog. De onderduikers kenden elkaar alleen bij hun schuilnaam. Sommigen vragen zich af of in dit boek eigenlijk wel de echte namen vermeld moeten worden.

In de nalatenschap van Andries Lenstra zit een stapel bonkaartenboekjes die nodig waren om aan voedselbonnen te komen. De vijfenvijftig namen daarop zijn van mensen die bij navraag soms wel en soms niet in het Dorp hebben gezeten.

De meesten die erbij betrokken zijn spreken over negentig mensen op het hoogtepunt van de activiteiten. Later in de oorlog is er sprake van een stel voormalige dorpsbewoners, mevrouw en meneer Van Esso, die door verraad in handen van de Duitsers komen. Hij wordt in april 1945 doodgeschoten of doodgeslagen in de haven van Elburg, haar lot is onbekend. Mevrouw Von Baumhauer-Ribbink denkt haar na de oorlog in de Amsterdamse Beethovenstraat te hebben gezien, maar zeker is dat niet.

Dat zijn de doden die de meeste mensen noemen. Velen hebben het wel overleefd: de families Bartfeld, Härz, Friedeberg en De Boer, om er maar een paar te noemen. Han Hamburger en haar broer Wim, haar zus Flora, haar verloofde Bart Eckstein. Anderen hebben geen namen gekregen in de bronnen en zijn alleen als ‘Joodse onderduikers’ vermeld. Duitse Peter overleeft. Wanneer hij kort na de ontdekking van het Dorp door twee Nederlandse SS’ers door een bos bij Vierhouten wordt gevoerd weet hij hen te ontwapenen. Daarbij schiet hij er een door een vinger. Hij vindt ergens onderdak, onbekend is waar.

Voor de organisatie is de oorlog harder geweest. Wel halen de jongens en meisjes van Opa en Tante Cor, Willem Westerhuis, Gerda Meijer, Harrie Meijer, Lange Bert Derksen, Herman Jansen, Madeleine en Andries Lenstra het einde ervan, net als Tante Cor. Maar Opa niet. Na de ontdekking van het Dorp zijn hij en Tante Cor doorgegaan met hun andere verzetsactiviteiten: het ondersteunen van spoorwegstakingsonderduikers, hulp bieden aan verzetsgroepen en functioneren als brievencentrale.

Op 13 februari haalt een meisje een stapel post voor verschillende verzetsgroepen op bij Opa Bakker aan de Albertlaan en rijdt ermee naar landgoed Old Putten in Elburg, dat een centrum van verzet is met een geheime schietbaan en opslagplaatsen voor vuurwapens. Het is gebruikelijk dat deze koerierster de post overbrengt; niemand kijkt haar na. Ze fietst van Nunspeet naar Elburg, tien kilometer. Ze draait de oprijlaan van het landgoed op en mist de Duitse overvalwagen die daar verdekt staat opgesteld. Eigenlijk had de koerierster weken daarvoor moeten weten dat Old Putten niet veilig meer is. Maar zij weet het niet.

De Duitsers constateren binnen een paar minuten dat de post die ze bij zich heeft van de Albertlaan afkomstig is. Snel sturen zij de overvalwagen naar Nunspeet.

Opa en Tante worden binnen een paar minuten gewaarschuwd voor de ophanden zijnde overval. Zij sturen hun jongens weg en maken zelf aanstalten om te vertrekken. Tante gaat nog even een paar huizen verderop om een andere medewerker te waarschuwen. Wanneer ze terugkomt, staat de overvalwagen voor de deur.

Tot laat in de avond wachten de overvallers op Tante, die bij de buren schuilt. Dan vertrekken ze, Opa moet mee. Hij krijgt klappen en schoppen onder het lopen. De buren houden Tante vast, anders zou zij de Duitsers aanvliegen.

Opa gaat naar Apeldoorn, naar de Willem III-kazerne, waar meer verzetslieden zitten opgesloten. Tante Cor probeert hem eten te bezorgen, omdat ze heeft gehoord dat het voedsel daar erg slecht is. Tien dagen later, op 24 februari, vervoeren de Duitsers hem naar Doetinchem, waar hij met een groep andere Nunspeters ten slotte wordt gefusilleerd. Hij is dan net vijfenzestig jaar oud. Tante Cor hoort het nieuws als eerste. Zij is de vijfenzeventig kilometer naar Doetinchem gefietst om inlichtingen te krijgen.

Zij neemt Opa’s werk over, bezoekt onderduikers van de spoorwegstaking en brengt hun het geld uit de stakingskas. Niemand is beter ingevoerd in Opa’s zaken en niemand weet dat zij de vrouw van Opa Bakker is, want dat hebben ze al die tijd geheimgehouden. Maar op een dag vraagt een onderduiker: ‘U bent toch niet de vrouw van die man die ze hebben doodgeschoten?’ ‘Welnee,’ zegt een ander. ‘Die vrouw kijkt wel beter uit. Die zit vast ergens veilig ondergedoken.’ ‘Ja hoor,’ antwoordt Tante. ‘Die heeft een goed plekje.’

Ook De Boem komt in handen van de Duitsers, eerder nog dan Opa. Een week na operatie Rode Pimpernel nodigt mevrouw Von Baumhauer iedereen uit die heeft meegeholpen voor koffie en taart. Zij heeft nog een voorraadje echte koffie gehamsterd. Maar op de dag van het feestje moet ze de genodigden afbellen: De Boem is net die ochtend door twee Duitsers opgehaald en met een onbekende bestemming meegenomen.

Natuurlijk denkt iedereen dat het om het Dorp gaat, maar al na een paar dagen blijkt dat hij tot gijzelaar is gemaakt om de voortdurende aanslagen op de spoorwegen tegen te gaan. Zo zit De Boem dus in hetzelfde schuitje als in 1942, toen hij als Beekvliet-gijzelaar in Sint-Michielsgestel diende om de bevolking van Nederland rustig te houden. Hij verblijft in concentratiekamp Amersfoort, de plek voor politieke gevangenen, en komt daar mensen tegen die hij kent: medegijzelaars van Beekvliet die niet zijn vrijgelaten en al de hele oorlog van kamp naar kamp worden gesleept.

Het leven is er vreselijk. Slecht eten, slechte behandeling, kou, luizen. De Boem leert de Duitsers op weer een andere manier kennen. Tijdens het appel moeten de gevangenen op hun buik liggen, waarop de bewakers over hun ruggen naar de appelplaats rennen. De Boem moet zijn kleren uitkoken om de luizen te doden en om eten bedelen bij anderen. Zijn bekenden van Beekvliet zeggen later: ‘Zelfs hij begon de moed te verliezen.’

Eind januari mag hij weer naar huis, mager als een lat, met een dubbele longontsteking. Wanneer hij na een lang maar onrustig ziekbed weer is opgeknapt, gaat hij gewoon door met zijn verboden werk. Hij steunt onderduikers met raad en daad, organiseert voedsel en onderdak voor piloten en bewerkt de autoriteiten in Nunspeet, waar Vierhouten bestuurlijk onder valt, zodat zij hem locoburgemeester maken, en hij zich ook officieel overal mee mag bemoeien.

Op 17 april verdwijnen de Duitsers definitief en komen de Canadezen. In augustus verhuist de familie weer naar Amsterdam, waar Von Baumhauer zijn praktijk weer op poten probeert te zetten, wat niet meevalt in die schrale jaren na de oorlog. Hij voert een levendige correspondentie met Jan en alleman, met twee verschillende doelen: hij wil het geld terug dat hij in het Dorp heeft gestoken, en hij eist de eer op als ‘stichter van het Dorp’ bekend te staan.

Hij denkt niet alleen aan zichzelf. In het archief zit een briefje, gedateerd 22 juni 1945, ondertekend door ene Paul. ‘Beste Boem,’ schrijft deze Paul, ‘Heden werd mij door het Steunfonds NS meegedeeld, dat men voor Bakkers’ weduwe niets kan doen. Men verwijst naar de bestaande richtlijn voor de nagelaten betrekkingen van oorlogsslachtoffers.’ Kennelijk heeft Von Baumhauer zich het lot van de weduwe aangetrokken.

Op 4 mei 1953 overlijdt hij aan een doorgebroken maagzweer, zonder de erkenning en, zo meldt zijn weduwe later, met slechts een kwart van de geïnvesteerde gelden gerestitueerd.

Verantwoording

Wie nu gaat kijken bij Vierhouten vindt van het oorspronkelijke Dorp niets terug. Wel steken er drie houten hutten half in de grond. Een onwetende bezoeker zou ze over het hoofd zien, gecamoufleerde bulten op vijftig meter van het zandpad, tussen hoge dennen en achter hagen van bospest en vlier. De houten daken zijn met zand en struiken overdekt, binnen gaapt een donker hol met vochtige bodem. In de jaren zeventig heeft de gemeente Nunspeet drie hutten herbouwd, als eerbetoon en toeristische attractie. Een groot bord op palen vertelt heel kort de geschiedenis achter de hutten. Twee gedenkstenen brengen de namen in herinnering die aan deze plek verbonden zijn, maar zelfs op de drukste dagen blijven zij weinig gelezen, zo eenzaam is nog steeds de omgeving.

De ooggetuigen hebben geen goed woord over voor de hutten. Hun verblijven waren veel beter, mooier en luxer dan deze. De twee stenen wekken bij sommigen woede op. Eén was toch genoeg geweest, die ene waarop Opa en Tante worden genoemd en alle andere medewerkers anoniem blijven.

Het was een van de giftige bellen die tijdens de interviews opborrelden. Andere waren persoonlijker, en voegden niets toe aan het verhaal. Die heb ik weggelaten.

Het Verscholen Dorp heb ik het boek genoemd, hoewel het in de wandeling eerder Pas-Opkamp werd genoemd, naar de weg waaraan het lag. Maar het ‘Pas op’ van de weg verwijst naar de struikrovers uit vroegere tijden, terwijl verscholenheid het kenmerk was van de verzameling hutten achter de bosrand.

Veel ooggetuigen zijn niet meer in leven. Acht van de negentig bewoners werden bij ontdekking geëxecuteerd en ook het laatste driekwart jaar van de oorlog vroeg zijn tol. In de vijfenzeventig jaar die sindsdien verstreken, overleden velen aan natuurlijke oorzaken. Van de oprichters is niemand meer in leven, van de onderduikers nog maar een handvol, voor zover bekend. Geen van de overlevenden heeft een sluitend overzicht van wie nu precies hoelang in hun midden verbleef.

Een aantal onderduikers heeft al die jaren contact gehouden. Via hun netwerk heb ik hen leren kennen en geïnterviewd:

* Walter Bartfeld, Nederland

* Salvador Bloemgarten, Nederland

* Han Eckstein-Hamburger, Nederland

* Fred Friedeberg, Nederland

* Fred van Marle, Italië

* Harrie Meijer, Israël

* R.M. Ulmann, Wolfheze

Twee overlevenden van wie ik weet dat zij nog leven, hebben op mijn verzoek om medewerking niet gereageerd. De vele verzoeken om inlichtingen die ik aan verschillende afdelingen burgerzaken van gemeenten in heel Nederland richtte, leverden meestal de meldingen ‘overleden’ op, of helemaal geen reactie. Eén mevrouw reageerde, mevrouw Jacobs, wier tante in het Dorp gezeten had. Haar tante was te oud om nog te worden geïnterviewd.

In het archief van het niod in Amsterdam bevinden zich verschillende schriftelijke getuigenissen. De verklaringen van Von Baumhauer en zijn vrouw zijn aanwezig, die van Tante Cor, Andries Lenstra, ‘Lange Bert’ Derksen, Hans Gunnelin. De families van Andries Lenstra en majoor Honig waren zo vriendelijk om de nagelaten papieren van de overledenen aan mij uit te lenen.

In de Nunspeter Courant en andere regionale bladen zijn regelmatig artikelen en reportages verschenen over het Dorp, die in het gemeentearchief van Nunspeet ter inzage liggen.

Ten slotte zijn er boeken. Veelomvattende als Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, het levenswerk van Loe de Jong. Er is Het grote gebod, de herinneringsboeken van de LO-LKP. Een aantal van de neergeschoten piloten geeft zijn ervaringen weer in Gevangen op de Veluwe, van Wolter Noordman (derde druk, 2002, uitgeverij Kok te Kampen). Bart Eckstein schreef over zijn verblijf in het Dorp in Studenten onder de bezetting. In 2016 verscheen De Paasheuvel tussen goed & kwaad, door Walter Devenijns, waarin onder andere de gebeurtenissen op de Tongerenseweg worden beschreven. En dan is er nog de uitgebreide bundeling van reportages en artikelen van A. Visser, getiteld Het Verscholen Dorp, waarin veel herinneringen van Nunspeters aan het Dorp worden vastgelegd. De laatste druk verscheen in 2005 bij Bredewold in Wezep.

Bij de herdruk

Veertien jaar geleden verscheen dit boek onder de titel Het Verborgen Dorp, bij een andere uitgever. Het verkocht redelijk en raakte uitverkocht. Einde verhaal, zou je zeggen, maar dit bleef mij bezighouden. Het verhaal van het ‘Achterhuis op de Veluwe’, zoals ik het stiekem weleens noem, is te groot om na de ramsj vergeten te worden. Daar kwam bij dat er steeds meer informatie beschikbaar kwam. Meteen na de verschijning in 2005 kreeg ik al bericht van getuigen die ik niet kende en niet had gesproken, de heer Ulmann bijvoorbeeld. Naarmate de tijd vorderde stierven de overlevenden, maar gingen archieven open die eerder gesloten waren. Ze’ev Bar, die in de oorlog nog Walter Bartfeld heette, heeft zijn leven lang informatie verzameld over het Verscholen Dorp en veel overlevenden opgespoord. Hij heeft zijn archief welwillend ter beschikking gesteld. Ook het archief van Von Baumhauer in het Nationaal Archief werd in 2010 openbaar. William von Baumhauer, kleinzoon van de vader van het Dorp, was zo vriendelijk om een verzameling handgeschreven stukken uit te lenen.

Meer dan genoeg reden voor een herziene versie. Maar er is meer. Toen de vorige uitgave verscheen was in Nederland de teneur over het verzet in de oorlog nog: te weinig, te laat. Dat mannen en vrouwen hun leven hebben gewaagd om Joden te redden werd als onbelangrijk beschouwd. Inmiddels lijkt er een nieuwe wind te waaien. Er is meer aandacht en waardering voor het verzet. Ik hoop dat deze heruitgave bij zal dragen aan die herwaardering.

Namen en herkomst

Waar de bewoners van het Verscholen Dorp vandaan zijn gekomen, is niet precies meer vast te stellen, en ook niet wie er precies allemaal zijn geweest. Tijdens de oorlog zijn er uit veiligheidsoverwegingen geen lijsten met onderduikers bijgehouden. De lijst hieronder is samengesteld uit de telling van Walter Bartfeld, en de namen die uit andere bronnen kwamen. Waarschijnlijk is hij onvolledig.

Bartfeld, Erni. 17-1-1929

Dochter van Max en Claire Bartfeld. Lijdt aan beenmergontsteking. Verblijft een jaar in een ziekenhuis in Ermelo.

Bartfeld, Max

Vader van Walter en Erni.

Bartfeld, Walter. 17-10-1931

Later Ze’ev Bar.

Bartfeld-Weiser, Claire

Vrouw van Max, moeder van Erni en Walter.

Bendien, Karel (oom)

Engelse leraar uit Arnhem. Echtgenoot van Tante Annie. Lazen Tijl Uilenspiegel.

Bendien, Annie (tante)

Echtgenote van Karel Bendien.

Bendien, Eva

Dochter van Karel en Annie.

Bertha, Tante

Vrouw van Otto Levy.

Blakemore, E. J. (Eric)

Bemanning Lancaster. Op 22 juni 1944 neergeschoten onder Oene. De Schar.

Bloemgarten, Salvador (Dorke). 1924

Bloemgarten, Eddy

Jongere broer van Salvador. Werd verrast door de Duitsers met een emmer water.

Boer, Izak (Piet) de

Fotograaf uit Amsterdam.

Boer, Annie/Ina de

Tweede vrouw van Izak.

Boer, Elly de

Boer, Jaap de

Zoon van Izak (Piet) uit diens eerste huwelijk. Werkte samen met zijn vader als fotograaf. Gedwee en bleek.

Boer, de-Vries, (Jopie?) de

Vrouw van Jaap. Dik en moederlijk voor haar man.

Boer, Jetta/Jetty de

Dochter van de boer en zuster van Jaap. Gitzwart haar, maar geblondeerd, roodharig. Zwakbegaafd.

Duncliff, Derek

Captain RAF, Coventry, meisje Daisy.

Düsseldorp, Femma

Onderaardse hut.

Duyzend, Lenie

Amsterdam, bekommerde zich om Herman Löwenberg. Had met Anne Frank in de klas gezeten.

Eckstein, Bart. 29-10-1919

Medisch student. Verloofd met Hannie Hamburger. Las De gebroeders Karamazov en Joseph und Seine Freunde en medische boeken. Sliep met Hannie onder Ze’ev in het zelfgebouwde blokhuis.

Ermann, Ralph

Esso, Bert van (Berthold Isidor). 20-3-1909

Textielhandelaar. Zat in De Villa. Na ontdekking kamp bij familie in Nunspeet ondergedoken. Werd opgepakt, in de haven van Elburg met een nekschot vermoord.

Esso-Blumendal, Ise van

Vrouw van Bert. De Villa.

Esso, zoontje (?)

Friedeberg, Walter. 1898

Duitse Jood uit Den Haag.

Friedeberg, Rika. 1899

Nederlandse vrouw van Walter. Lichte bochel. Sprak nasaal.

Friedeberg, Alfred. 1929

Zoon, circa zestien jaar.

Gunnelin, Hans

Hamburger, Hannie. 1921

Verloofde van Bart Eckstein. Beeldend kunstenaar.

Hamburger, Floor. 1924

Zuster van Hannie en Wim.

Hamburger, Wim. 5-11-1922

Broer van Hannie en Florrie.

Härz, Ben

Eigenaar textielwinkel in Harderwijk.

Härz, Betty

Tweede dochter van Ben en Ellen (?) Härz.

Härz, Harry (Hartog)

Circa acht jaar. Zoon van Ben Härz, later confectiewinkelier in Harderwijk.

Härz, Jetty

Oudste dochter van Ben.

Härz, Rosie Meiboom

Rijdt met vier anderen onder leiding van Dick van den Brugge in een ambulance de vrijheid tegemoet.

Hoedemaker, Max (Gompes). Frankfurt 1871

Manufacturenzaak in Arnhem. Hommelsestraat, Arnhem. Vermoord bij ontdekking.

Hoedemaker-Schoonhoed, Kaatje (Gompes)

Suikerziek. Vermoord bij ontdekking.

Hoeden, W. van der

Journalist uit Zwolle.

Italiaander, Edith

Met Lenie Duyzend, Femma Düsseldorp, Leendert en Esther Rimini in een onderaardse hut.

Jacobs-Sluis, Suze

Vrouw van sportleraar Maup Jacobs, die eerder in Nunspeet was opgepakt door de Duitsers nadat hij, bij een vluchtpoging, in zijn been was geschoten in de buurt van de Elspeterweg, bij Pesie’s Bad.

Dochter Carla, toen dertien, was in de buurt ondergedoken en is een keer op bezoek geweest.

Kamp, Jan

Verzetsman uit Elburg.

Kamphorst, Willem

Uit Ermelo.

Kushma

Russische soldaat, gevlucht uit Duits krijgsgevangenenkamp. Uit Irkoetsk, Siberië. Sneed beweeglijke dieren uit hout.

Leeuw, Arnold Izak de

Vader van John, echtgenoot van Louisa Mathilde. Vermoord bij de ontdekking van het kamp.

Leeuw, Herman Louis de

Vermoord bij de ontdekking van het kamp.

Leeuw-Weijl, Louisa Mathildede

Vrouw van Arnold. Vermoord bij de ontdekking van het kamp

Leeuw, John of Johan de

Zoon. Vermoord bij de ontdekking van het kamp.

Liever, Philip de

Journalist uit Nijkerk.

Loman-Löwenhardt, Louise

Echtgenote van Carel Loman.

Loman, Carel

Leraar tekenen, beeldend kunstenaar.

Loman, Floris

Zoon van Carel en Louise.

Löwenberg, Herman

6 jaar. Zat er zonder ouders.

Löwenhardt, Heinz

Löwenhardt, Hermina

Jongste in het Dorp.

Mallison, Geoffrey, sgt. 31-5-1922

Engelse gewonde sergeant van een glider, geland in Arnhem. Uit Bradford. Barak.

Meyers, Arend Samuel. Februari 1898

Woonde in Voorburg, ouders uit Middelburg. Vader van John, vermoord bij de ontdekking.

Meyers, John Roedolf

Zoon, zes jaar oud, vermoord bij de ontdekking.

Meyers, Suzelien. 1938

Ontkwam naar Elburg.

Meyers-de Kadt, W.

De Meyers kwamen in juli 1944 in het Pas-Opkamp. Ontkwam naar Elburg.

Noble, Charles

Parachutist-arts.

Oppenheimer, Bertha

Parsons, K.C. 14-9-1921

Flying officer. De Schar.

Peter

Duits soldaat, diende in Panzerdivision Hermann Göring en vocht op Sicilië. Deserteur. Uiterst fatsoenlijke en dappere vent.

Rimini, Esther

Onderaardse hut.

Rimini, Leendert

Onderaardse hut.

Sluis, Netty

Zus van Suze.

Speyer, Hartog (oom) 1884

Advocaat. Had maagbloeding. Gepakt in het bos en vermoord.

Stearns, Caroll

Piloot.

Tak, Jules

Terpstra, Irma (Jacobowitz?)

Zat met de familie Bartfeld in De Villa. Organiseerde samen met haar man dagenlange hersengymnastiek.

Terpstra

Man van Irma.

Vaselino, Guidel

Italiaans deserteur uit de Organisation Todt, die met zijn personenauto tegen een boom knalde.

Voorkaas, Jan (?)

Volgens mevrouw Van Lohuizen op 29 april 2943 ‘in een directiekeet’ op de hei ondergebracht.

Vorst, Sophia Speijer. 1890

Vrouw van Hartog (Henri) Spijer.

Weiser- Skall, Ella

Moeder van Claire Bartfeld.

Wilson, James

Amerikaanse piloot van een mustang. Uit Boston.

Wim, verzetsman

Zuiden, Jacob (Jaap) van

Getrouwd met Clara.

(Achter)namen onbekend

Al?

Piloot.

Twee anonieme Joodse kinderen