F. Starik

Dichter van dienst

over de eenzame uitvaart

Met bijdragen van
Maria Barnas, Wim Brands, Anneke Brassinga, Eva Gerlach, Elma van Haren, Erik Jan Harmens, Judith Herzberg, Krijn Peter Hesselink, Sasja Janssen, Bernke Klein Zandvoort, Jannah Loontjens, Neeltje Maria Min, Thomas Möhlmann, Marieke Lucas Rijneveld, Rob Schouten, F. Starik, Jos Versteegen en Menno Wigman

Met een nawoord van Joris van Casteren, coördinator De Eenzame Uitvaart

Nieuw Amsterdam

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door Stichting De Eenzame Uitvaart dankzij een subsidie van The Art of Impact

Deze uitgave kwam tot stand met medewerking van Van Grunsven Creative Management, zie ook www.vangrunsvencm.com

© erven F. Starik 2019

Alle rechten voorbehouden

© gedichten Maria Barnas, Wim Brands, Anneke Brassinga, Eva Gerlach, Elma van Haren, Erik Jan Harmens, Judith Herzberg, Krijn Peter Hesselink, Sasja Janssen, Bernke Klein Zandvoort, Jannah Loontjens, Neeltje Maria Min, Thomas Möhlmann, Marieke Lucas Rijneveld, Rob Schouten, F. Starik, Jos Versteegen en Menno Wigman

© nawoord Joris van Casteren

Omslagontwerp Bureau Beck

Foto auteur © Keke Keukelaar

E-BOOK ISBN 978 90 468 2599 0

NUR 320

www.starik.nl

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2019 met ISBN 978 90 468 2598 3

Eveneens verkrijgbaar als gedrukte versie – ISBN 978 90 468 2598 3 (1e druk 2019)

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel
www.nieuwamsterdam.nl

Voorwoord

‘Och mevrouw,’ schreef ik begin maart aan de liefste tante van Menno Wigman, ‘ik ben geen haar beter, alleen kaler. Ben nu bezig met het samenstellen van Dichter van dienst, het derde en wat mij betreft laatste deel van de trilogie over de eenzame uitvaart, en kom weer een hoop Menno tegen. Het is een rol, me op het lijf geschreven. Dat benauwt me dan ook weer. Enerzijds: wat zou het heerlijk zijn om hieraan te ontkomen, de dood, die eeuwige dood; anderzijds: je hebt er maar mee te leven. Als je iets opbouwt, zul je met de stenen moeten leven. Tussen de zelf gemetselde muren. Er is geen ontsnappen aan. Als ik dat zo nog aan Menno had mogen vertellen, hadden we gegiecheld om de bouwvakkersmetaforiek.’

Maar ik kan het niet meer aan Menno vertellen, dan moet ik eerst naar Zorgvlied fietsen. Op 1 februari 2018 overleed hij, een van mijn trouwste dichters van dienst, vanaf het begin bij de eenzame uitvaart betrokken. Rogi Wieg, die al jaren niet meer als dichter van dienst had opgetreden maar de zaak tot op het eind bleef volgen, ging hem voor op 15 juli 2015. Wim Brands, tot het laatst toe actief, maakte er onverwacht zelf een einde aan op 4 april 2016. En onze beschermheer Eberhard van der Laan overleed op 5 oktober 2017. Het is een slagveld om mij heen. En dan heb ik Erik Menkveld, die een enkele keer optrad als dichter van dienst, net als Robert Anker, nog niet eens genoemd. Of Adriaan Jaeggi, aan wie ik Een steek diep opdroeg, dat aan Dichter van dienst voorafging – maar die is alweer tien jaar dood.

Het hoort natuurlijk ook gewoon bij ouder worden. Alleen zijn mijn doden nog helemaal niet oud. Ze zijn nooit oud geworden. In de zomer van 2017 heb ik zelf de dood in de ogen gekeken, of nee, niet in de ogen gekeken, ik was er helemaal niet bij, lag in coma in een ziekenhuis, na een hartinfarct. Ik heb pas achteraf moeten vernemen dat ik voor de poorten van de hel werd weggesleept: ik was, zeg maar, technisch dood. En ik heb er helemaal niets van gemerkt.

Ook niet leuk, voor iemand die altijd zo goed is geweest met de dood. Sindsdien speel ik in blessuretijd, in de blessuretijd van de Poule des doods. Ik ben de eenzame uitvaart in de loop van de tijd als een levensopdracht gaan zien, als een taak die je tot het einde zult vervullen, niet als een project waarmee je na een tijdje weer ophoudt, omdat het niet nieuw meer is, omdat je het nu wel gezien hebt.

Het recept is eenvoudig en mag inmiddels als bekend worden verondersteld: dichters schrijven een gedicht – en dragen dat op de uitvaart voor – voor die mensen die anders waren overgeschoten, voor wie niemand zou komen, over wie niemand had gesproken, was de dichter er niet geweest.

Het was de toenmalige stadsdichter van Groningen, Bart FM Droog, die begin 2002 op het idee kwam de eenzame doden met een gedicht te eren. Sindsdien werd het idee in tal van steden door stadsdichters overgenomen. In Amsterdam koos men, door omstandigheden gedwongen, voor een andere vorm. Amsterdam kende het fenomeen van de stadsdichter nog niet – daar zou pas in 2006 verandering in komen met de benoeming van Adriaan Jaeggi – maar wat belangrijker was: er waren simpelweg te veel eenzame doden om ze door één enkele dichter te laten bezingen. Het zou geen enkele dichter lukken om jaarlijks gemiddeld vijftien keer een gedicht te schrijven en daarbij niet in herhaling te vallen.

Zo werd in Amsterdam de Poule des doods opgetuigd. Simon Vinkenoog, Eva Gerlach, Menno Wigman, Rogi Wieg en Neeltje Maria Min als dichters van dienst, met mijzelf in de rol van coördinator, de man die het contact met de Dienst – een kleine onderafdeling van de sociale dienst: Team Rampen, Uitvaarten en Pension (twee medewerkers, soms drie, maar die derde wil nooit lang lukken. Ton van Bokhoven en zijn collega Ali Mahmood handelen jaarlijks zo’n drie- tot vierhonderd uitvaarten van minvermogenden af) – en de dichters onderhoudt, die alle uitvaarten bezoekt en er verslag van doet, en zelf indien nodig ook een gedicht kan leveren. Van die eerste lichting leven alleen Gerlach, Min en ik nog. Het is vast geen gezond beroep. Neel besloot een paar jaar geleden zelf om geen gedichten voor eenzame uitvaarten meer te schrijven. Het was haar te veel geworden. ‘Ik moet al zo veel begrafenissen bezoeken.’

Telkens werden de leeggekomen plekken moeiteloos opgevuld. Op een dag zal ook mijn plek beschikbaar komen. Hoe die plek moet worden ingevuld, dat laat ik graag aan mijn opvolger over. Van de uitputtende verslagen die ik voorafgaand aan en na afloop van iedere uitvaart schreef, kan best worden afgeweken. Voor mij werkt het, al was het maar om de gebeurtenis af te sluiten, los te laten. Je hebt er toch een week mee rondgelopen. Die verslagen kwamen oorspronkelijk voort uit de eis van het Amsterdams Fonds voor de Kunst om schriftelijk verantwoording af te leggen voor de ontvangen subsidie waarmee we de dichters betaalden. In de loop van de tijd raakte ik eraan gewend, werd het een vanzelfsprekend onderdeel van het takenpakket van de coördinator – er diende hoe dan ook het een en ander genoteerd te worden tussen de melding van de ambtenaren en de verstrekking van de opdracht aan de dichter van dienst.

De eenzame uitvaart is als verschijnsel nauwelijks meer weg te denken uit ons taalgebied, en de eerste voorzichtige stappen daarbuiten zijn ook gezet: in 2016 verscheen een Duitse vertaling van een keuze uit de gedichten en verslagen van zowel de Amsterdamse als de Antwerpse eenzame uitvaart, Das Einsame Begräbnis. Een Engelse vertaling van die editie volgde in 2018, met – het kan niet missen – de titel The Lonely Funeral. Uiteindelijk zal dit leiden tot volledige werkgelegenheid voor dichters wereldwijd, heb ik weleens schertsend opgemerkt.

Toch gaat niet altijd alles goed: een paar jaar geleden stierf het project in Rotterdam een stille dood. Het raakte nooit echt ingeburgerd, de gure wind die in het gehele land is opgestoken waait daar nog net iets harder, en het is en blijft een kwetsbaar project: als de betrokken ambtenaren er geen zin in hebben, of vanuit de politiek de roep klinkt om een nauwelijks waarneembare bezuiniging, dan houdt het op. In Almere, waar een raadslid het gemeentebestuur opriep om de ook daar voorkomende eenzame uitvaarten van het woord van een dichter te voorzien, werd een daartoe ingediende motie door een meerderheid van de raad verworpen. De toenmalige burgemeester, mevrouw Jorritsma, zag er weinig in; de dode kon het gedicht immers zelf niet meer horen.

In Amsterdam kennen we gelukkig andere burgemeesters: eerst nam Job Cohen en daarna Eberhard van der Laan met veel toewijding de taak van Beschermheer van Stichting De Eenzame Uitvaart op zich. Met name de laatstgenoemde zullen we deerlijk missen.

Het is altijd mijn stellige overtuiging geweest dat de dichters die deze gedichten schrijven netjes voor hun arbeid moeten worden betaald, net als de dragers, de koffiejuffrouw, de begraafplaats en de ambtenaren voor hun werk betaald krijgen. Dat wil nog weleens op kritiek stuiten: het mooie initiatief zou gediend zijn bij de inzet van vrijwilligers, de naar schatting één miljoen amateurdichters die ons land rijk is en van wie velen maar al te graag een gedicht voor de doden zouden concipiëren, zelfs al zou dit tot tenenkrommende resultaten leiden – de bedoeling is toch goed?

Het spijt me, het klinkt zo onaardig, maar de inzet van dichters van bewezen kwaliteit is voor dit initiatief onontbeerlijk: kwaliteit is onze reclame. Dat bewijst, opnieuw, dit boek.

F. Starik

Eenzame uitvaart nummer 116

St. Barbara, maandag 2 augustus 2010, tien uur

Dichter van dienst: Wim Brands

Meneer S.H.K. is dinsdag 20 juli 2010 door een buurvrouw zwaar verwaarloosd in bed aangetroffen. Hij werd onmiddellijk in het ziekenhuis opgenomen. Hij leed aan open tbc.

Meneer is gescheiden, er is een zoon met wie hij al 22 jaar geen contact meer had. Het ziekenhuis heeft de zoon kort na het overlijden gebeld, maar die ging juist met vakantie. De buurvrouw, de enige met wie meneer K. nog contact had, heeft er enkele dagen over nagedacht, maar heeft eveneens te kennen gegeven niet naar de uitvaart te komen. Ze beschikt over een sleutel van zijn huis. Ton van Bokhoven van de Dienst heeft de sleutel bij haar opgehaald en de woning bezocht. Mevrouw kwam tamelijk warrig op hem over. Hij omschrijft het huis als een vieze, rommelige bende. Maar dat vindt Van Bokhoven algauw. Ik denk dat het bij hem thuis heel netjes is, opgeruimd, schoon. Misschien wel een beetje extra netjes, opgeruimd en schoon. Zo werkt dat.

Een kleine benedenwoning aan de Van Reigersbergenstraat. Uit de administratie van meneer K. bleek dat hij een uitvaartverzekering had bij Yarden. Er is geen testament. Vanuit het mortuarium van het ziekenhuis is hij overgebracht naar PC Uitvaartverzorging. Geen afscheid mogelijk. De kist dient gesloten te blijven, vanwege de tbc.

Dit is misschien een goed moment om te vertellen dat er besloten is om onze doden voortaan alleen nog maar met initialen aan te duiden.

Er zijn argumenten. Soms word ik gebeld door iemand die de naam van een verloren familielid gegoogled heeft. Een tijdlang werden de namen van de doden versleuteld, om niet in de intimiteit van de overledene zelf te treden, maar iedere andere naam behoort ook weer iemand anders toe. En juist die iemand nam dan contact op. Zie dat maar eens uit te leggen. Soms word ik gebeld door nabestaanden, die iets van het portret van hun familielid vinden. Soms is men blij – maar blij is het woord niet – iemand terug te vinden, een andere keer verontwaardigd. Dat je leven zomaar op straat ligt. We zijn daar altijd zeer prudent mee omgegaan. Maar het begon toch ongemakkelijk te voelen.

Fictionaliseren werkte niet altijd, iemand bij de volledige doopnaam te noemen gaf soms óók complicaties. In overleg met de Dienst, het Bestuur van de Stichting en een paar dichters uit de poule werd besloten het roer om te gooien. Initialen lijken een oplossing. Al is en blijft het jammer, zoals in een enkel gedicht tot uitdrukking komt.

Ik mail Wim Brands of hij beschikbaar is als dichter van dienst. Hij woont nog dichter bij de overledene dan ik. Hij gaf al eerder aan graag nog eens de eenzame uitvaart van een bejaarde te bezingen, gewoon een oude, eenzame man. En dit is er een, zonder twijfel. Wim kan. Hij vertrekt voor een paar dagen naar Limburg, maar, zo meent hij, ‘onderweg naar Limburg vallen je altijd wel een paar regels in’.

Ik fiets even bij meneer K. aan, in de Van Reigersbergenstraat. Een donkerrode voordeur van bordkarton, zoals alle voordeuren in deze straat. Met van die plastic ramen die niet helemaal in de gevel passen. Net iets te klein, niets wat een kitspuit niet kan dichtsmeren. Dat noemen ze gerenoveerd. De gordijnen zijn opengeschoven. Grijs projecttapijt op de vloer, een ijzeren ledikant met spijlen vult de voorkamer, het bed is afgehaald. Er ligt een wit mondkapje op de vloer, hoogstwaarschijnlijk door meneer Van Bokhoven achtergelaten. In de achterkamer schemert een bankstel, de ramen achter geven uitzicht op een dichtgegroeide, overwoekerde tuin. Het huis is vooral heel leeg. Geen planten, geen frutsels in de vensterbanken. Niets wijst op een persoonlijkheid. Een spartaanse ruimte.

Maandagochtend, kwart voor tien. Het regent, maar niet hard. En niet onophoudelijk. Als ik de begraafplaats op draai, staan de dragers en de uitvaartleider bij de poort. Ik neem een denkbeeldige hoed af. Goed voorbeeld doet goed volgen. Glimlachend parkeer ik mijn fiets. Even later arriveert de lijkwagen.

Wim Brands, met zijn onafscheidelijke plastic tasje van boekhandel Athenaeum. Hij heeft een hele papierwinkel bij zich. Zijn zoon heeft besloten politicologie te gaan studeren, en nu mag vader de inschrijving regelen terwijl zoon in Thailand vakantie viert. Het eerste kabinet-Brands staat alvast in de steigers, opper ik. We mopperen wat over het nieuwe kabinet in wording. We bespreken de uitzending van Zomergasten van gisterenavond, met Maarten ’t Hart als gast. Hij zei behartenswaardige dingen over eenzaamheid. Dat we ‘eenzaamheid’ als begrip negatief geladen hebben, terwijl velen in alleen-zijn rust en toewijding vinden, in afzondering in een staat van harmonie leven, de met zichzelf tevredenen. Dat is een kwaliteit, geen gebrek. Ik merk op dat het gezicht van presentator Jelle Brandt Corstius de vreemde eigenschap heeft dat het gehele middenstuk glad en bevroren is, niet aan het gesprek deelneemt. Als hij spreekt, trekt hij zijn wenkbrauwen op, verschijnen er denkrimpels in zijn voorhoofd, bewegen zijn mond en de spieren daaromheen, maar bij zijn wangen gebeurt niets. Zijn ogen twinkelen, maar daaromheen blijft het stil. Ook een vorm van afwezigheid.

De uitvaartleider meent dat eenzaamheid toch zelden een zegen is, in de harde praktijk van het leven. ‘Je kunt de aansluiting ook domweg verliezen. Je ouders sterven, je huwelijk loopt stuk, en dan hoeft er maar dít te gebeuren en het gaat ook nog mis met de kinderen.’ Wim Brands vindt het, gelooft hij, wel fijn om iets te verliezen te hebben.

Coördinator Bert Kiewik en Ali Mahmood verschijnen, er worden handen geschud, en Brands schudt ook de dragers de hand.

Om tien uur precies betreden we de aula, op de klanken van ‘Morgenstimmung’. We zetten ons naar de gebruikelijke orde in de bankjes: ambtenaren links, dichters rechts, ook de uitvaartleider gaat voor rechts. Wim Brands leest zijn gedicht voor.

IN MEMORIAM S.H.K.

Ik draai de hoek om en vraag me af hoelang het geleden is

dat iemand voor jou deze straat in reed,

dat een bevriende blik langs de nummers gleed,

nader tot jou: 66.

Als ik stop zie ik het huis van m’n buurman Dirk,

kind noch kraai, die alleen nog maandelijks

bezoek kreeg van een aardappelenverkoper, een

man uit een andere tijd. Van over een grens.

Die Dirk op een dag op bed trof, zelfs geen trek meer in zware shag,

roepend dat dit geen leven was.

Maar hoe hij toch opveerde toen de telefoon ging.

Klonk dat geluid in jouw benedenwoning weleens?

Heb je ooit de telefoon gepakt om de

stem van je zoon te horen, je naam?

Ik lees in de krant over een kunstenaar die voorwerpen

zoekt verbonden aan geluk.

Stond of lag er zoiets bij jou thuis? Heb jij zoiets gekend,

herkend?

Had je foto’s waarop je met zijn moeder

stond, jouw vrouw? Klopte er weleens iemand op het raam?

Dirk liet me familiefoto’s zien voor hij stierf

vertelde dat hij vrachtwagenchauffeur was

en soms weken onderweg, en dan

op een terugweg onder de rook van Amsterdam

in zijn kale cabine lag, als in een kist, maar op zijn zij

en ook dan zijn familie niet zag, hij kon er niet bij.

Ik rijd je straat uit en bedenk hoe jullie, in jullie kamers

die kloostercellen werden,

scheerden langs wat geluk had kunnen zijn.

Für Elise klinkt op. Voor de verre geliefde, voor de onbekende prinses, voor onze eigen pianolessen, waar we er, na het voltooien van ‘De vlooienmars’, eindeloos op studeerden. Voor alle vergeefsheid in ons leven. Daarna knalt de ‘Zomer’ uit De vier jaargetijden door de aula, levenslustig, opgewekt. Even later wandelen we de lauwwarme, vochtige ochtend in. We staan om het graf geschaard, de kist zakt, het mechanisme van de graflift kreunt onder zijn last, alsof er ergens in de verte een vrachtauto toetert. Een vrachtauto waarin je als in een kist kunt slapen, met dit verschil dat de zijwaartse ligging in de cabine mogelijk is. Terwijl ik dit opschrijf, denk ik aan de S-vormige kist die ik ooit ontworpen heb: de kist waarin je in foetushouding paste. Maar die past natuurlijk niet in de kuil die nu eenmaal voor ieder gegraven wordt.

We vinden de kuil allemaal tamelijk diep uitgevallen, voor één steek. De jonge meneer Degenkamp – de familie Degenkamp draagt al meer dan tachtig jaar zorg voor begraafplaats St. Barbara – bezweert ons dat het toch echt het bovenste graf is. ‘We graven tot twee meter twintig,’ verklaart hij. ‘Best diep,’ vindt Kiewik. Je zou mensen dus net staand kunnen begraven. Naast elkaar, in plaats van op elkaar. Ik overweeg of ik het prettiger zou vinden, rechtop te staan in mijn graf, in plaats van onder of boven iemand anders te moeten liggen. Rust nu maar uit. Plat op je rug. Rechtopstaand kun je gemakkelijk hemelwaarts ontspruiten. Je zou natuurlijk spoedig in elkaar zakken, zodat er van ontsnappen geen sprake meer kan zijn.

We wandelen terug naar de koffiekamer. De jonge meneer Degenkamp vertelt dat zijn vader gisteren in de schuur van een ladder is gevallen. Ribben gekneusd. Even later voegt deze zich, gekneusd en wel, bij ons gezelschap. Hij feliciteert me met mijn recente benoeming tot stadsdichter. Meneer Van Bokhoven vindt dat zoiets goed is voor je roem, hij twijfelt er niet aan dat mensen graag beroemd willen zijn. Roem is goed. ‘Dat betekent dat je in de publiciteit bent en dat levert geld op. Marktwaarde. Jullie moeten jezelf toch verkopen? Dan moet je ervoor zorgen dat je zichtbaar bent.’ Waarschijnlijk heeft Van Bokhoven grotendeels gelijk. ‘Het enige nadeel daarvan is misschien dat je voortdurend gezien wordt. Moet je ook maar tegen kunnen. Dat is niet altijd prettig.’ Hij knikt. ‘Misschien.’

Wim zegt dat roem een volstrekt leeg begrip is, dat het helemaal niets betekent. ‘Moet jij zeggen, met je zondagse televisiehoofd,’ zeg ik grijnzend. ‘Precies,’ bevestigt hij, plotseling ernstig. ‘Het maakt niks uit. Je blijft gewoon hetzelfde.’

Later zal hij een gedicht voor een eenzame dode schrijven waarin hij zich voorstelt dat hij in plaats van de trein naar Hilversum te nemen in een trein met bestemming Berlijn stapt, om ruim vijfhonderd kilometer verderop een persoon te zijn in een heel ander scenario; het staat bij Eenzame uitvaart nummer 167, op pagina 146-147.

En weer later, op een onopvallende maandag, had Wim er plotseling genoeg van, de man die eens terwijl hij op vakantie was met vrouw en kinderen werd gebeld door iemand die met hem wilde afspreken. Wim zei: ‘Dat is goed, maar ’s middags zwem ik in de Noordzee.’

Eenzame uitvaart nummer 120

De Nieuwe Ooster, woensdag 24 november 2010, half vier

Dichter van dienst: Sasja Janssen

Mevrouw E.B. de V. werd op 13 november door de politie gevonden in haar woning. Ze woonde in de Avercampstraat, op eenhoog. Hendrik Avercamp, schilder van oer-Hollandse wintertafereeltjes. IJspret. De politie verschafte zich toegang tot haar woning via de tuin van haar onderburen. ‘De deur is niet geforceerd,’ zegt Ali Mahmood, die de melding doet. ‘Ze is waarschijnlijk gevallen in de douche. Daar is ze gevonden.’ Een eenvoudige, nette woning. ‘Ze had geen koelkast.’ Tussen haar papieren vond de heer Mahmood een exemplaar van De Wachttoren. ‘Misschien was ze wel een Jehova’s getuige,’ veronderstelt hij, maar in dat geval zouden er vele broeders en zusters van de gemeenschap haar verlies moeten betreuren en ‘mevrouw deed voor niemand open’, vertellen de buren. Als je opendoet, krijg je daar altijd spijt van. De buren willen niet naar de uitvaart komen. Er is een zus gevonden, Mahmood heeft met haar gebeld. ‘Het was een rare,’ vertelde de vrouw over haar overleden zus. Ze heeft al heel lang geen contact met haar gehad, ook zij wil niet naar de uitvaart komen.

Mevrouw De V. is nooit getrouwd geweest. Er is nog een zus, die in Den Haag in een verzorgingshuis verblijft. ‘Ze heeft ooit een ongeluk gehad,’ vertelt Mahmood. ‘Ze kan niet meer lopen, en dus ook niet naar de uitvaart komen.’ Mevrouw De V. had een uitvaartverzekering bij Yarden. Ze heeft aangegeven gecremeerd te willen worden. Zo zal het geschieden, woensdag. Bert Kiewik zal namens de Dienst aanwezig zijn.

In de weken voorafgaand heb ik contact gehad met een KRO-televisieprogramma, De Rekenkamer. Ze wilden graag een item maken over wat dat nu helemaal kost, zo’n uitvaart. Ik legde voor de honderdste keer uit dat wij geen camera’s willen bij de eenzame uitvaart, omdat het toch echt de bedoeling is dat de dichter er voor de dode staat, en zich niet over het hoofd van de dode heen tot een ongewis publiek richt. Daar had men alle begrip voor, zei men, dat zal dus niet gebeuren. En of ik dan het nummer van chef Bert Kiewik voor ze had, dan konden ze met hem bespreken hoe het dan wel moest. Daags voor de uitvaart belt Van Bokhoven dat er toch gefilmd gaat worden, en ook de redacteur belt: ‘Sorry, maar Kiewik vond het prima, van hem mogen we filmen, dus dat konden wij niet laten liggen.’ Ik bel Sasja Janssen met mijn verontschuldigingen. Ze reageert laconiek. We zien het wel.

Woensdagmiddag. De lijkwagen is laat. We kleumen wat op De Nieuwe Ooster. Bij het Uitvaartmuseum, dat op het terrein is gevestigd, koop ik een sleutelhanger in de vorm van een lijkkist. De vorige is na jaren trouwe dienst gesneuveld en ik weet ook waarom: het is de schuld van het oogje dat in het kistje gedraaid is. Ik neem me voor in dit kistje een groter oog te draaien.

Iets na half vier komt een indrukwekkende terreinwagen de begraafplaats op rijden. Een cameraman wordt uitgeladen. ‘Kijk,’ zegt Sasja, ‘hij heeft een lamp bij zich.’ ‘Dat is dus zijn camera,’ leg ik uit. Een geluidsman volgt, een redacteur en nog een redacteur. Van Bokhoven duikt op. En daar is Kiewik, die in gezelschap van de interviewer naar de aula wandelt. Dat moet over. De wandeling is niet mooi genoeg. En nog eens. Die wandeling kan echt beter. We horen de interviewer met Bert Kiewik praten, in de familiekamer. We wachten in de gang. De uitvaartleider lacht nerveus.

Tegen vieren kunnen we de aula in. Nu schrijden we allemaal op camera naar binnen. Dat gaat gelukkig goed. De muziek is al begonnen, de ‘Herfst’ van Vivaldi, dat klopt. De geluidsman heeft zijn microfoon aan de katheder gebonden. Als de muziek is weggestorven, komt Sasja naar voren. Ze wordt mooi spookachtig verlicht door een lampje dat haar gezicht van onderen aanschijnt.

Plooien vangen hun gordijnen

de stoelen zijn van alle doden

de tafel verdraagt u niet meer

zacht doen wij, misschien ligt u

in de badkamer en uw stem glipt

door de voordeur die zich belazerd

voelt omdat hij nooit iets doorliet,

onze meisjesnamen zijn dingen

wij komen vaak voor, u meer dan ik

u kirt, u kirt,

papierbloemen ruisen door uw aders

een geluid dat alleen zichzelf hoort

maar hierachter schreeuwt de haan die

dag en nacht vergeten is in de kleine straat

vol winterzinnen geven we ons nog

niet terug aan de dingen.

Zacht doen we, en geven ons nog niet terug aan de dingen. Wat gehaast legt Sasja het gedicht op de kist, gaat weer zitten. We houden ons onbeweeglijk. Van Bokhoven hoest. En nog eens. Bij het derde muziekstuk komt de uitvaartleider naar voren en gaan we staan, lopen een voor een naar de kist, buigen, houden een moment, als in gedachten, voor de kist stil en gaan dan af: Kiewik, de interviewer en Van Bokhoven door het middenpad, Sasja verdwijnt achter de uitvaartleider aan links door de zijdeur, ik volg.

In de koffiekamer komen we weer samen. De camera loopt. Kiewik moet nog veel meer vertellen. De koffiejuffrouw wordt teruggestuurd, de kopjes rammelen te hard. ‘Geeft niks,’ zeg ik, ‘dan drinken we wel koude koffie straks.’ Er staan schaaltjes met cake voorzien van een bruine gloed, alsof de cake geroosterd is. Nieuwsgierig neem ik een plakje, maar het spul voelt juist zo sponzig als een cake hoort aan te voelen – geroosterd is de cake dus niet. Ik proef. Er zit een vage snoepsmaak aan. Discreet wikkel ik de rest van mijn plakje in een servet en laat het in een vuilnisemmer glijden.

Het gesprek gaat nu over de kosten van een uitvaart, er ontspint zich een discussie. Aan de hand van een print van een verzekeringssite rekent de interviewer voor wat deze uitvaart gekost zal hebben: 2367 euro. Of dat klopt. Kiewik protesteert. Dat gaat hij dus niet vertellen. Zo werkt dat niet. In het voorgesprek heeft hij dat duidelijk aangegeven. Daar zijn duidelijke afspraken over gemaakt. Hij begrijpt niet wat er onduidelijk aan was, er was geen woord Spaans bij. Zo zijn we niet getrouwd. Het wordt me ineens duidelijk waarom hij de chef is. Kijk, aan zijn voorganger meneer Fritz zag je dat meteen. Bij meneer Kiewik zit de autoriteit verstopt onder een glimlach, een vrolijke snor waarvan de punten blijmoedig omhoog krullen, waar de snor van Ger Fritz steil naar beneden wees. Het gesprek moet over. Dat stelt de koffiejuffrouw in de gelegenheid de koffie binnen te brengen.

We roeren in onze koffie. Heel zachtjes zetten we ons kopje weer neer. Dan is er de vraag wat zo’n dichter nu kost. En of dat niet rot is, voor mevrouw De V., dat ze voor een gedicht moet betalen dat ze niet heeft besteld en helemaal niet te horen krijgt. Ik leg uit dat het gedicht gewoon op de rekening van de uitvaart staat, net als het bloemstuk, dat mevrouw De V. ook niet te zien krijgt, noch de mooie grijze limousine waarmee ze hierheen is gebracht, de dragers, zelfs de muziek gaat aan haar voorbij. Dat wordt allemaal door de sociale dienst betaald. De gemeenschap.

Of dat nu moeilijk is, om een gedicht te schrijven over iemand van wie je eigenlijk niets weet. Ach. Moeilijk. ‘Er is altijd wel een aanknopingspunt,’ beweer ik. ‘Zo woonde mevrouw De V. in de Avercampstraat, de ijspretschilder. Kijk, dan heb je het meteen al koud.’ ‘Mooi hoor, wat jullie doen,’ vindt de interviewer dan toch.

Het is al donker als we eindelijk klaar zijn. De cameraman merkt op dat hij wel dooie dichters heeft gelezen, maar dat hij nog nooit een levende dichter heeft ontmoet. Van die levende dichter wil hij wel een sigaretje roken. We blazen de rook uit in de koude winterlucht. ‘Er komt sneeuw,’ weet Sasja zeker. Ze zegt dat ze dat aan de lucht kan voelen. Vuilgrijze wolken wijzen erop dat ze weleens gelijk kan krijgen.

Eenzame uitvaart nummer 122

St. Barbara, dinsdag 7 december 2010, negen uur

Dichter van dienst: Menno Wigman

Op vrijdagochtend meldt Van Bokhoven de uitvaart van een onbekend persoon, uit het water gevist ter hoogte van Prins Hendrikkade nummer 28. Of het om een man of een vrouw gaat weet hij niet. Hij weet dat het lijk door de politie uit het water is gehaald, op donderdag 25 november. Hij weet dat er een arm ontbreekt, en dat de darmen los van het lichaam zijn geborgen. Hij weet dat het lichaam in beslag is genomen en na verloop van tijd weer is vrijgegeven. ‘Laat ik het zo zeggen,’ vat hij zijn bevindingen samen, ‘de politie heeft bepaald geen spraakwater gedronken.’

Op internet vind ik een filmpje van RTV Noord-Holland waarop te zien is dat er een lint over de kade is gespannen, en dat mannen met fluorescerende hesjes aan een met witte doeken omwikkeld pakket op het droge takelen, omringd door een paar slordig geparkeerde politieauto’s, een brandweerwagen en een ambulance. Een kluitje omstanders slaat het tafereel gade. Een neutrale stem meldt dat er een onbekende dode is gevonden. Het nieuwtje krijgt geen vervolg.

In Amsterdam gaan er jaarlijks zo’n vijftig mensen dood door een val in de gracht, in een vijver, in het IJ. Meestal mannen. Als een van de oorzaken wordt genoemd dat mannen graag in grachten pissen, vooral als ze gedronken hebben. Het schijnt iets te maken te hebben met je bloeddruk, dat je licht wordt in je hoofd als je een volle blaas ledigt boven het koude water. Het eerste wat de politie doet bij een waterlijk is kijken of de gulp nog openstaat.

De onmiddellijke omgeving van het Centraal Station. Menno Wigman heeft eerder een man weggebracht die zich daar verhangen had. En nu is er dus iemand in het water gevallen, tegenover de plek waar de fietsflat afgemeerd ligt. Ik vraag Menno op te treden als dichter van dienst. Wigman is de Centraal Station-specialist. In de toekomst zal hij zich nog tot waterlijkenspecialist ontwikkelen.

De middag voorafgaand aan de uitvaart belt Van Bokhoven nog een keer. Hij weet nu dat het om een man gaat, en hij meldt dat er een cameraman van Nieuwsuur aanwezig zal zijn om de uitvaart te filmen. ‘Het is dat programma dat het coldcaseteam van de politie heeft gevolgd.’ Van Bokhoven heeft het er vaker over gehad. Naamloos overledenen worden opgegraven in de hoop dat ze met behulp van moderne DNA-technieken alsnog geïdentificeerd kunnen worden. Net als in Amerikaanse series. De werkelijkheid imiteert de televisie, alleen is de werkelijkheid wat minder spannend. Het lukt, of het lukt niet. Ook van deze man is DNA afgenomen, maar dat heeft nog tot niets geleid. Dus komt de televisie de werkelijkheid imiteren.

Dinsdagochtend. Mooi winterweer, een lichte mist hangt boven de velden naast de begraafplaats, het sneeuwt zwak en poederig, alsof we oliebollen zijn. Van Bokhoven is al op de begraafplaats aanwezig, in gezelschap van de cameraman en de jonge meneer Degenkamp. Ik informeer naar het welzijn van zijn vader. ‘Zaterdag wat minder, maar zondag weer heel goed.’ Even later komt de oude Degenkamp de dienstwoning uit, krabt de ruiten van zijn auto schoon, zwaait, rijdt weg.

Tegelijk met de lijkwagen arriveren twee politieagenten, een man en een vrouw, die de laatste eer komen bewijzen aan de anonieme drenkeling. Ze dragen geen uniform, maar gewoon onbeduidende kleding. Ik vraag naar de ontbrekende arm. Die is nog altijd niet gevonden. Je vraagt je toch af of ze die arm dan los erbij zouden leggen in de kist. Ze noemen de overledene ‘lichtgetint’. De man somt mogelijke landen van herkomst op.

Menno, onberispelijk in pak gestoken, heeft muziek meegenomen, Richard Strauss, prachtig. ‘Beim Schlafengehn’ en ‘Im Abendrot’, de laatste twee van diens Letzte Lieder, gezongen door Gundula Janowitz. Dirigent: Herbert von Karajan. We zitten heel stil in de bankjes van de aula. Wie gefilmd wordt, moet extra op zijn bewegingen letten. Je wilt er niet hoestend op staan. Menno heeft een zendmicrofoon opgespeld gekregen. Hij heeft een glaasje water meegenomen uit de koffiekamer, dat staat tussen ons in, op het harde bankje. Hij leidt zijn gedicht uitgebreid in.

‘We weten alleen dat deze overledene gevonden is op de Prins Hendrikkade, ter hoogte van nummer 28, schuin tegenover het Centraal Station, waar zo veel rondvaartboten de Amsterdamse grachten op varen. Verder geen enkel aanknopingspunt. Ik vond het lastig een gedicht te schrijven. Aanvankelijk dacht ik aan het water van Amsterdam, de grachten en de kade en aan prins Hendrik zelf, misschien dat ik daar iets mee kon doen. Lang geleden las ik eens dat koningin Wilhelmina onmiddellijk na het overlijden van prins Hendrik de kasten in de kamer van haar man liet verzegelen om “graaien van het personeel” te voorkomen. Ook had ze uit voorzorg de ringen van zijn vingers gehaald. Maar vlak voordat prins Hendrik ter aarde werd besteld, schoof zijn dochter Juliana de ringen weer om zijn vingers. Een luguber verhaal waar ik uiteindelijk niets mee kon.

Toch kunnen we zeggen dat deze dode alles is ontstolen. Zelfs zijn naam.’

WAAR IK VIEL

Vanonder is een romp een dofzwart ding,

een stalen vinvis met een stalen vin

die zich koelbloedig door het water ploegt.

Daarboven blinkt een vloer. Het lijkt haast feest

zoals die rondvaartboot het water kiest.

Aan boord. De vreugde stijgt. En om elkaar

niet af te vallen schenkt men haastig bij.

Vannacht ben ik gaan kijken waar ik viel.

Een dronken kade in een smalle stad,

daar stond ik stijf van sterrenstof en gleed

mijn hoofd uit, vreemd en koel, zo dreef mijn naam

de stad door en kwam lijkwit aan het licht.

En u die nu uw hoge woorden weegt,

u die hier droog een stuk muziek afspeelt,

u die mijn romp versleept en daarna toch weer

woorden heeft: deze dode doet niet mee.

De muziek laat op zich wachten, zet dan hard in, waarna het volume weer wordt teruggedraaid. De dragers hebben in de koffiekamer gewacht, komen nu de aula binnen. Ik heb gevraagd of ze niet binnen kwamen zitten. Maar de uitvaartleidster heeft gezegd dat ze in koffiekamer moesten wachten. ‘En zij is de baas,’ verklaart een drager. Misschien vond ze dat mooier, voor de film, dat de aula mooi leeg zou blijven, met toch al de dichter en uw verslaggever op rechts, Van Bokhoven met de twee agenten links.

Dan komt de uitvaartleidster naar voren, het kleine gezelschap staat en de baar wordt naar buiten gereden. De mist lijkt zich verdicht te hebben, de begraafplaats is besneeuwd, het levert een fraai plaatje op, onze ademwolken maken het af.

Op een rijtje staan we kleumend bij het graf. De kist daalt, met het gedicht eenmaal in de lengte gevouwen en het bloemstuk erop. Er is een emmer met zand naast de kuil geplaatst, het schepje staat erin. Zwijgend reikt de jonge Degenkamp ons, na het moment van stilte, een voor een het schepje aan. Zwijgend wandelen we terug naar de koffiekamer. Menno blijft achter met de cameraman om twee vragen te beantwoorden. Waar haal je de inspiratie vandaan voor zo’n gedicht, en is dat nou moeilijk? Dat moest de cameraman vragen van de presentator, die zelf niet aanwezig kan zijn vandaag. Voorafgaand aan de dienst heeft hij die vragen al gesteld, alsof hij het moeilijk vond om ze te onthouden. ‘Dan weet je maar vast wat ik ga vragen.’

In de koffiekamer praten we uitgebreid na met de agenten. Ze vonden het prachtig gedaan allemaal. De vrouw vertelt dat ze zoiets nog nooit heeft meegemaakt. Maar nu dus wel.

Menno herinnert zich nu er toch politie bij is het recente verdriet om een gestolen tas en de portemonnee van zijn vriendin. Gerold in de tram. Hoeveel indruk dat maakt, als je ontdekt dat je bestolen bent. ‘Tramlijn 5,’ raadt de man. ‘Hoe kan u dat nu weten?’ verbaast Menno zich. ‘Geen controle, drukke lijn,’ legt de man uit. Er volgt een betoog over het rolgedrag op de diverse lijnen, die onderling blijken te zijn verdeeld onder rivaliserende groepjes, meest Marokkanen, wat weer leidt tot een uiteenzetting over het verband tussen etniciteit en criminaliteit. Naffers, Roma, Bulgaren.

Surinamers rollen niet, die overvallen liever, Roemenen skimmen, van Chinezen weet je niks. Chinezen zwijgen altijd als het graf. Van een Chinees zul je nooit iets te weten komen. Vind maar eens een tolk, met al die talen en dialecten. Collega’s zijn weleens naar Hongkong geweest alleen maar om iets te laten vertalen. Op zich niet verkeerd natuurlijk, om eens naar Hongkong te gaan, maar dat doe je niet voor ieder wissewasje, dat zullen wij ook wel begrijpen. Je stelt nog maar eens vast dat de tijden veranderd zijn. De man vertelt het allemaal terloops en vanzelfsprekend, zonder er een waardeoordeel aan te verbinden. Niet besmuikt. Het is nog niet erg lang geleden dat je zulke dingen niet kon zeggen zonder erbij te zeggen dat je het eigenlijk niet mocht zeggen. ‘Je vraagt je af waarom dat zo is,’ vult hij aan, ‘maar het is wel zo.’