HOE LANG ZULLEN ZE LEVEN!?

Erna Kortlang en Friederike de Raat

HOE LANG ZULLEN ZE LEVEN!?

Vijftig vragen over erfenis en nalatenschap

Nieuw Amsterdam

© 2019 Erna Kortlang en Friederike de Raat

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp © Rouwhorst + Van Roon

NUR 400

ISBN 978 90 468 2604 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019, met ISBN 978 90 468 2603 4

Inhoud

1 Waar moet je beginnen als je een nalatenschap moet afhandelen? Wat zijn de do’s en don’ts?

2 Waarom moet je erfbelasting betalen na het overlijden van je eerste ouder? Op dat moment erf je toch nog niets, omdat alles naar de langstlevende ouder gaat?

3 Wanneer is het raadzaam om een nalatenschap beneficiair te aanvaarden?

4 Is er altijd een erfgenaam?

5 Is het waar dat de langstlevende de helft plus een kindsdeel erft?

6 Kun je je erfdeel in de nalatenschap van je vader laten toekomen aan je broer of zus?

7 Wie kun je aanwijzen als je erfgenamen als je alleenstaand bent en geen kinderen en ook geen nabije familie meer hebt?

8 Wat is de beste aanpak als je je hele vermogen wilt nalaten aan goede doelen?

9 Is er een verschil tussen schenkingen en legaten?

10 Wat is een fonds op naam?

11 Wat is het nut van een testament?

12 Wat is een levenstestament?

13 Wat is een ik-oma-testament?

14 Wat is een Radartestament?

15 Wat kun je als kind doen als je moeder na het overlijden van je vader een nieuwe vlam krijgt die haar geld erdoorheen jaagt?

16 Wat kun je als kind(eren) doen als blijkt dat je dementerende vader kort voor zijn overlijden zijn testament volledig heeft veranderd en niet bepaald ten gunste van zijn kind(eren)?

17 Hoe kan een waardevolle inboedel het beste worden verdeeld?

18 Wat moet je als erfgenaam doen als je ontdekt dat je overleden ouders een geheime rekening in Luxemburg hebben?

19 Wat moet je doen als je overleden Spaanse vrouw een huis in Barcelona bezat of als je Nederlandse ouders al vele jaren in België wonen als ze overlijden?

20 Wat is een legitieme portie en bestaat die ook in andere landen?

21 Kun je een kind onterven?

22 Kan een kind zijn onterving aanvechten?

23 Op 1 januari 2018 is het nieuwe huwelijksvermogensrecht ingevoerd. Wat houdt dat in? En heeft het nog zin om huwelijkse voorwaarden te maken?

24 Kun je nog trouwen in gemeenschap van goederen?

25 Wat zijn de erfrechtelijke gevolgen als je ongehuwd samenwoont?

26 Is het nog nodig om een testament te maken als je al een samenlevingscontract hebt?

27 Loopt alimentatie door na het overlijden van je ex-partner?

28 Kun je je partner onterven?

29 Als je partner een psychische aandoening krijgt, zijn er dan regelingen in het erfrecht waaraan kan of moet worden gedacht?

30 Is erfbelasting niet onrechtvaardig? De overledene heeft toch altijd al belasting betaald over het vermogen dat hij nalaat?

31 Kan ik mijn stiefkinderen laten erven als eigen kinderen?

32 Hoe regel je de erfenis in een samengesteld gezin zonder dat er ruzie ontstaat?

33 Heeft een buitenechtelijk kind recht op je erfenis?

34 Wat moet je doen als je absoluut niet wilt dat de aanhang van je kinderen (een deel van) je vermogen krijgt?

35 Verloopt de vererving van een huis in Frankrijk op dezelfde manier als wanneer je een vakantiehuis in Nederland hebt?

36 Kinderen erven gezamenlijk het vakantiehuis van hun ouders in het buitenland. Wat zijn de haken en ogen aan het gedeelde eigenaarschap?

37 Is het mogelijk om een aandeel in mede-eigendom van beleggingspanden alvast te schenken aan de kinderen?

38 Verliest je kind zijn of haar uitkering als het een erfenis krijgt?

39 Wat gebeurt er als je kind met verstandelijke beperking in een instelling woont en een erfenis ontvangt?

40 Hoe voorkom je dat je kinderen hun erfenis gebruiken voor verkeerde doeleinden?

41 Wat kun je doen tegen een bewindvoerder die zijn taak niet goed uitoefent?

42 Is het mogelijk om een einde te laten maken aan een levenslang bewind op je erfenis?

43 Hoe vind je een betrouwbare executeur?

44 Moet er altijd een executeur worden aangesteld? En moet dat altijd per testament? En wat als de executeur zijn werk niet goed doet?

45 Wat kun je doen als je broer de administratie van je moeder doet en geen inzicht geeft aan de andere kinderen? Wat zijn hun eventuele rechten?

46 Wie zorgt er voor mijn digitale erfenis?

47 Wie zorgt er na je overlijden voor je huisdieren als je niemand kent die dat kan doen en je niet wilt dat ze in een asiel terechtkomen?

48 Kan een mantelzorger een groter deel van de erfenis krijgen als beloning voor al het werk?

49 Als je niet wilt dat je kinderen bij jouw overlijden al over de erfenis kunnen beschikken, kun je dan een stichting oprichten?

50 Kun je je bedrijf nu alvast schenken aan je kind om later erfbelasting te besparen? En is dat verstandig?

Tot slot

Verklarende woordenlijst

Voorwoord

Vrijwel iedereen krijgt er in zijn of haar leven één of meerdere malen mee te maken: erven en/of nalaten. Dat lijkt een redelijk eenvoudige handeling: je moeder overlijdt als laatste van je ouders en jij als kind krijgt (een deel van) de erfenis. En ga je zelf dood, dan gaan jouw geld en goederen naar je wettige partner of je kinderen.

Was het maar zo simpel. In het 21ste-eeuwse Nederland liggen de zaken vaak vele malen ingewikkelder. Omdat je vader driemaal getrouwd is geweest bijvoorbeeld en uit twee van die huwelijken kinderen heeft. Of omdat je vader met zijn derde vrouw is geëmigreerd naar Thailand, waar een heel ander erfrecht geldt dan in Nederland en een Thaise notaris zijn nalatenschap afwikkelt. Ga er maar aan staan.

Het kan nog ingewikkelder. Hoe ziet je erfenis eruit als er plots een buitenechtelijk kind opduikt na vaders overlijden? Of een minnares die volgens vaders testament het vakantiehuis op Bonaire erft waar alle kinderen zulke goede herinneringen aan hebben? Hoe sterk sta je dan als kind?

Zo kunnen we nog wel even doorgaan: houdt je kind recht op zijn bijstandsuitkering als het een ton van jou erft? Aan wie laat je je bezit na als je geen familie hebt? En je vriend, met wie je al twee jaar samenwoont in een koophuis, erft die eigenlijk van jou als jij overlijdt?

Het erfrecht is een schier onuitputtelijke bron voor vragen en antwoorden. Antwoorden die nogal kunnen verschillen, afhankelijk van de manier waarop je je leven hebt ingericht: ben je getrouwd of woon je samen? Heb je een testament? Kinderen?

Er is één constante rond erfenissen en dat is het grote risico op ‘gedoe’, om het zachtjes uit te drukken. Bij één op de drie erfenissen ontstaat ruzie tussen de nabestaanden, doordat erflaters zaken niet duidelijk hebben vastgelegd, mondelinge toezeggingen hebben gedaan aan meerdere personen, dingen op hun beloop hebben gelaten of omdat mensen zich tekortgedaan voelen. Het gedoe is deels te voorkomen door een testament op te laten stellen. Een testament dat de erflater idealiter elke paar jaar even doorneemt om te zien of alles wat erin is vastgelegd nog actueel is. Ter illustratie van wat er zoal mis kan gaan rond een nalatenschap hebben we in dit boek een aantal levensechte situaties geschetst waarin je, voor of na je dood, niet verzeild wilt raken.

In dit boek geven we aan de hand van vijftig vragen antwoord op kwesties waar veel mensen mee te maken krijgen als ze erven of nalaten. Let wel: omdat ieders leven er anders uitziet, zijn de juiste antwoorden op erfrechtelijke vragen vaak maatwerk. Maar de geschetste situaties in dit boek geven wel een richting aan die de lezer hopelijk aan het denken zet over zijn of haar eigen situatie.

Dan nog wat praktische zaken: in dit boek wordt met huwelijk en trouwen ook altijd automatisch geregistreerd partnerschap bedoeld, tenzij dat expliciet anders staat aangegeven. En als er staat gemeenschap van goederen, dan worden de regels van vóór 1 januari 2018 bedoeld, tenzij anders aangegeven.

Tot slot: er staan dubbelingen in dit boek. Uitleg bij een bepaalde vraag komt hier en daar terug bij een andere vraag. Dat is met opzet gedaan, zodat elke vraag afzonderlijk kan worden gelezen en begrepen. Het zou, naar onze mening, de leesbaarheid niet ten goede komen als we voor het juiste antwoord voortdurend zouden verwijzen naar andere vragen. Achter in het boek staat een lijst met tips voor mensen die te maken krijgen met erven en/of nalaten en er is een verklarende woordenlijst opgenomen, met termen die vaak terugkeren.

We wensen onze lezers veel nieuwe inzichten toe!

Erna Kortlang

Friederike de Raat

1 Waar moet je beginnen als je een nalatenschap moet afhandelen? Wat zijn de do’s en don’ts?

Bij de afhandeling van nalatenschappen worden veel fouten gemaakt, uit onwetendheid. Veel mensen beginnen al snel met het leeghalen van het huis en de verdeling van de spullen, maar dat is niet verstandig. Eerst moet de notaris officieel hebben vastgesteld wie de erfgenamen zijn en wie dus de spullen mogen verdelen. Gaat het om een huurhuis dat binnen een week leeg moet zijn, sla de spullen dan op.

Het eerste wat de nabestaanden wél moeten doen, is met de akte van overlijden naar een willekeurige notaris gaan om een verklaring van erfrecht op te vragen. Die zoekt uit of er een testament is en wie de erfgenamen zijn. Ook zoekt de notaris uit of er misschien kinderen uit een vorige relatie zijn. Is er een kind uit een vorige relatie en staan de kinderen niet met naam genoemd in het testament, maar worden ze aangeduid als mijn kinderen, dan telt dat kind uit de vorige relatie gewoon mee als erfgenaam. Het opsporen van dit kind (in het buitenland bijvoorbeeld) kan de afwikkeling van de nalatenschap ernstig vertragen.

Het is de executeur – een familielid of een buitenstaander, zoals de notaris of nalatenschapsmakelaar – die uitvoeringshandelingen kan verrichten. De erfgenamen krijgen met de executeur toegang tot de rekening van moeder, de staartklok van opa en de rest van de boedel, mits niet uit het testament blijkt dat er kinderen onterfd zijn of alles is vermaakt aan een goed doel.

Een van de belangrijkste stappen in de afwikkeling van een nalatenschap is het besluit van een nabestaande of en hoe hij de erfenis wil aanvaarden. Er zijn drie mogelijkheden (zie ook vraag 3). Stel, er zijn zoveel schulden dat de erfgenaam er nooit positief uitspringt. Dan kun je ervoor kiezen om de erfenis te verwerpen. Het tegenovergestelde komt het vaakst voor: de erfgenaam kende de overledene heel goed, ziet geen adders onder het gras en kiest voor zuivere aanvaarding. Hij erft dan zijn deel van geld en boedel, maar is ook aansprakelijk voor eventuele schulden die opduiken. Er is ook een tussenweg: de beneficiaire aanvaarding. Dat is een veilige manier om niet privé aansprakelijk te worden als de erfenis negatief blijkt te zijn. Voor zover er bezittingen zijn, zoals geld en spullen, moeten daarmee schulden worden betaald. Datgene wat over is gaat naar de erfgenamen. Die moeten dan een boedelbeschrijving (laten) opstellen en deponeren bij de rechtbank om de schuldeisers te laten zien wat er aan baten aanwezig is om eventueel (een gedeelte van) de schulden te kunnen voldoen.

Officieel mag alleen de uitvaart van de rekening van de overledene worden betaald, verder niets, zolang de notaris niet heeft vastgesteld wie de erfgenamen zijn. Zolang je niet weet wat er in het testament staat en of er schulden zijn waardoor je de erfenis niet wilt aanvaarden, is het beter overal van af te blijven.

Ook de Belastingdienst meldt zich. Want erfgenamen moeten al erfbelasting (belasting over de erfenis) betalen na het overlijden van de eerste ouder. Dat is omdat ze een vordering hebben op de erfenis. De langstlevende moet dit voorschieten. Je moet alles aangeven bij de Belastingdienst: de waarde van het huis, van het tweede huis, de boot, kunst, sieraden en de waardevolle postzegelverzameling. De kosten van de uitvaart zijn aftrekbaar.

Na het overlijden van de langstlevende ouder worden de zaken ingewikkelder. Immers, dan moet er vaak een huis worden verkocht, een auto, moeten bankrekeningen worden opgeheven, aandelen verkocht of verdeeld en de boedel gesplitst. En dan begint vaak de moeilijkste fase, omdat er ruzie kan ontstaan. In één op de drie erfenissen ontstaat een groter of kleiner conflict. Liggen de erfgenamen echt flink met elkaar overhoop, dan kan dat de afwikkeling van de erfenis jaren vertragen.

2 Waarom moet je erfbelasting betalen na het overlijden van je eerste ouder? Op dat moment erf je toch nog niets, omdat alles naar de langstlevende ouder gaat?

Dat lijkt inderdaad onbillijk, maar uiteindelijk ben je goedkoper uit. Stel, een man overlijdt. Zijn vrouw en twee kinderen erven. Vaders nalatenschap gaat voor gelijke delen naar de vrouw en de kinderen. De vrouw houdt echter de beschikking over de nalatenschap van haar overleden man. De kinderen erven dus wel op papier, maar krijgen in de praktijk nog niets. Zij hebben alleen een vordering op het vaderlijk erfdeel. Nu moet je als kind ook over een vordering erfbelasting betalen: een kind heeft een vrijstelling van 20.616 euro (dit was het bedrag in 2019, de tarieven veranderen jaarlijks. De tarieven zijn onder andere te vinden op www.belastingdienst.nl). Daarboven wordt de eerste 124.727 euro belast tegen een tarief van 10 procent, daarboven is het tarief 20 procent. Een rekenvoorbeeld: vader had 4 ton samen met moeder. Vader overlijdt, moeder houdt haar eigen 2 ton en vaders 2 ton wordt verdeeld over moeder en de twee kinderen. Ieder dus circa 67.000 euro. Na de vrijstelling betaalt ieder kind 4700 euro belasting (10 procent over die 67.000 euro min 20.000 euro vrijstelling). Er kan worden afgesproken dat over het geld van de kinderen, dat moeder blijft gebruiken, elk jaar 6 procent samengestelde rente wordt ‘bijgeschreven’. Moeder hoeft die rente niet daadwerkelijk te betalen. Als moeder tien jaar later overlijdt, is de renteschuld opgelopen tot bijna 53.000 euro per kind. Als moeder bij haar overlijden 4 ton vermogen heeft, moeten eerst haar schulden bij de kinderen worden afgelost: 134.000 euro (67.000 per kind) plus 53.000 euro rente per kind. (Officieel moet hiervan dan nog af de 4.700 euro belasting die moeder heeft voorgeschoten, maar voor het rekengemak doen we dat niet). Totaal: 240.000 euro, die mag worden afgetrokken van de erfenis van 4 ton. Blijft dus over 160.000 euro, oftewel 80.000 euro per kind. Ze erven 20.000 euro belastingvrij en betalen over het restant (60.000 euro) 10 procent belasting = 6000 euro per kind. Ieder kind heeft dan over de totale erfenis 10.600 euro betaald.

Als er minder dan 6 procent samengestelde rente wordt afgesproken, bepaalt de Successiewet dat de erfenis van de kinderen minder waard is dan het nominale bedrag van, in dit geval, 67.000 euro. Dan hoeft moeder dus minder erfbelasting over de vordering van de kinderen voor te schieten. Er wordt dan geen rente bijgeschreven. Dus bij het tweede overlijden is de vordering van de kinderen niet groter geworden, er kan dan ook geen renteschuld worden afgetrokken. In ditzelfde voorbeeld betekent dit (als moeder 70 is als haar man overlijdt en zij 0 procent rente bijschrijft) dat ieder kind dan over de totale erfenis 13.062 euro betaalt.

Het is mogelijk de belasting na het overlijden van de eerste ouder te verminderen. Vader kan zijn kinderen bijvoorbeeld onterven: zijn 2 ton gaat dan naar zijn vrouw. Die hoeft daarover geen belasting te betalen, want haar vrijstelling bedraagt 6,5 ton. Ook de onterfde kinderen hoeven geen belasting te betalen. Als moeder overlijdt, bedraagt haar vermogen 4 ton en erft elk kind 2 ton. Ze betalen dan belasting over ongeveer 180.000 euro (2 ton min 20.000 euro vrijstelling). De Belastingdienst heft dan 23.000 euro per kind, veel meer dan in het eerste voorbeeld.

Kinderen met weinig vermogen hoeven niet bang te zijn voor de belastingaanslag na het overlijden van de eerste ouder: de langstlevende ouder moet de belastingschuld van de kinderen betalen, volgens de wet. Immers, de kinderen krijgen nog geen geld om die aanslag te betalen. Als ook de langstlevende daarvoor het geld niet heeft, dan kun je uitstel vragen bij de Belastingdienst of geld lenen. Of de ouders onterven hun kinderen, waardoor de langstlevende alles erft en geen belasting hoeft te betalen voor de kinderen. In het testament kan dan staan dat de erfenis van de eerst overleden ouder automatisch bij de kinderen terechtkomt, maar dat de langstlevende ouder vrij over het vermogen kan beschikken. Alleen betalen de kinderen na het overlijden van de langstlevende ouder dus meer belasting. Maar vaak wordt dan het ouderlijk huis verkocht en is de belastingaanslag geen probleem meer.

En hoe zit het na het overlijden van de tweede ouder?

Net als na het overlijden van je eerste ouder zal de Belastingdienst na het overlijden van de langstlevende ouder een aangifteformulier sturen. Zo niet, dan moet je zelf aangifte doen binnen acht maanden na het overlijden. De aanslag die je vervolgens van de Belastingdienst krijgt (formeel uiterlijk binnen drie maanden na indiening van de aangifte), moet binnen zes weken worden betaald. Al met al duurt het dus wel even voordat je daadwerkelijk moet betalen. Maar wat nu als het huis van de laatst overleden ouder nog niet is verkocht en je zelf niet voldoende geld hebt om de erfbelasting te betalen? Dan kun je schriftelijk uitstel van betaling vragen. Omschrijf de reden waarom je uitstel vraagt en vermeld hoelang je uitstel wilt. Of de Belastingdienst daarin meegaat, hangt onder meer af van je betalingsgedrag in het verleden. Ook kan de Belastingdienst een hypotheek op het woonhuis vragen, zodat er zekerheid is over de betaling.

3 Wanneer is het raadzaam om een nalatenschap beneficiair te aanvaarden?

Je kunt een nalatenschap op twee manieren aanvaarden: zuiver en beneficiair. Ook is het mogelijk om een nalatenschap helemaal niet te aanvaarden, dan verwerp je die en ben je geen erfgenaam meer. Verwerpen komt voor als de nalatenschap alleen maar bestaat uit schulden. Soms ook zijn er emotionele redenen, bijvoorbeeld als iemand echt niets wil erven van die bewuste erflater.

Zuivere aanvaarding betekent dat je als erfgenaam alle goederen en schulden erft en, mocht de erfenis bestaan uit meer schulden dan baten, aansprakelijk wordt voor die schulden.

Als het risico bestaat dat de nalatenschap ‘onder water’ staat (dus de schulden groter zijn dan de baten) of als je geen flauw idee hebt hoe de nalatenschap eruitziet, dan kun je maar beter beneficiair aanvaarden, ook wel aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving genoemd. Bij beneficiaire aanvaarding ben je niet aansprakelijk als er meer schulden blijken te zijn dan bezittingen. Er zijn dan wel een paar formaliteiten waaraan moet worden voldaan: je moet onder andere een boedelbeschrijving maken en die deponeren bij een notaris. In de praktijk vallen die voorschriften meestal wel mee. Minderjarige kinderen worden door de wet beschermd: zij erven automatisch beneficiair zodat zij nooit aansprakelijk kunnen worden gesteld voor schulden in de nalatenschap.

Een erfgenaam moet niet te lang treuzelen bij het bepalen van zijn keuze tussen zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden en verwerpen omdat eventuele schuldeisers willen weten waar ze aan toe zijn. Belanghebbenden kunnen via de kantonrechter zelfs een termijn daarvoor laten stellen. Zolang je nog geen keuze kenbaar hebt gemaakt, moet je als erfgenaam erg voorzichtig zijn in je handelen. Het meubilair verdelen of de fiets verkopen leidt bijvoorbeeld al tot een daad van zuivere aanvaarding. Daarna kun je niet meer beneficiair aanvaarden, behalve in sommige uitzonderingsgevallen. Als het gaat om erflaters die tijdens hun leven risicovolle dingen hebben gedaan op financieel gebied of er liggen claims op de loer, dan is er maar één devies: aanvaard beneficiair!

Uit eten of toch maar niet?

Vader is overleden. Een van zijn dochters heeft de bloemen van de crematie en het diner na afloop geregeld. De kosten daarvan zijn betaald van de rekening van de overledene. Zijn dat daden van zuivere aanvaarding?

Rechters hebben hier weleens anders over geoordeeld, maar uit een uitspraak van het gerechtshof in Den Haag uit 2017 blijkt dat deze daden niet worden gezien als daden van zuivere aanvaarding. Dat betekent dat de dochter, als daarvoor redenen zijn, dus nog beneficiair kan aanvaarden.

4 Is er altijd een erfgenaam?

Ja, iedere Nederlander heeft altijd een erfgenaam, ook als hij in de verste verte geen familie meer heeft. Dan erft namelijk de staat. Maar voordat het zover is, moet er heel wat gebeuren.

Als je overlijdt zonder testament bepaalt de wet wie je erfgenamen zijn. Dan zijn er een paar scenario’s:

1. Als je op het moment van je overlijden gehuwd bent of een geregistreerd partner hebt, en geen kinderen, dan erft de echtgeno(o)t(e) of geregistreerd partner alles.

2. Als je op het moment van je overlijden gehuwd bent of een geregistreerd partner hebt, en kinderen, dan bepaalt de wet dat de volledige nalatenschap naar de langstlevende echtgenoot/geregistreerd partner gaat. De kinderen krijgen een vordering in geld die pas opeisbaar is bij overlijden (of faillissement of schuldsanering) van de langstlevende.

3. Als je op het moment van je overlijden niet getrouwd bent of geen geregistreerd partner hebt, maar wel kinderen, dan zijn de kinderen erfgenaam, ieder voor een gelijk deel. Als een kind al is overleden, erven de kleinkinderen in de plaats van hun vader of moeder.

4. Zijn er op het moment van jouw overlijden geen (klein)kinderen, echtgeno(o)te of geregistreerd partner, dan erven ouders, broers en zussen ieder een even groot deel, waarbij de ouders elk minimaal een kwart krijgen. Halfbroers en -zussen erven de helft van wat broers en zussen erven.

Wie erft wat?

Een vrouw heeft geen wettelijke partner en geen kinderen. Op het moment dat zij overlijdt, leven nog wel haar beide ouders en twee zussen. Ieder erft dan 1/4 gedeelte. Als de vrouw drie zussen had gehad, erven de ouders ieder 1/4 gedeelte en de zussen ieder 1/6 gedeelte. Is een van de zussen al overleden en heeft zij kinderen, dan erven die in haar plaats.

5. Als je overlijdt en er zijn geen wettelijke partner, geen (klein)kinderen, geen ouders, broers en zussen, dan komen de grootouders, of - als de grootouders er niet meer zijn - hun (klein)kinderen in beeld als erfgenaam. Zijn die er allemaal niet, dan wordt gekeken of er nakomelingen zijn van de overgrootouders. Zijn die er ook niet, dan stopt de speurtocht naar erfgenamen binnen de familie en erft de staat.

Als je geen testament hebt, kunnen niet-bloedverwanten (zoals zwagers, schoonzusters, aangetrouwde kinderen of stiefkinderen) nooit jouw erfgenaam worden.

Als je overlijdt mét een testament kun je min of meer zelf bepalen wie je erfgenamen zijn.

In een testament kun je laten vastleggen aan wie je jouw bezit wilt nalaten. Dat hoeven niet per se (naaste) familieleden te zijn. Ook vrienden, buren, je lievelingsachterachterneef en/of een goed doel kunnen je erfgenaam zijn. Besef wel dat anderen dan de partner, de kinderen en goede doelen met een ANBI-status meer erfbelasting betalen.

De jongste broer mag niet mee-erven

In de 21ste eeuw komt het nauwelijks meer voor: gezinnen met heel veel kinderen. Maar tot medio 20ste eeuw waren grote gezinnen niet ongewoon. Ben en Anja bijvoorbeeld waren gezegend met acht nakomelingen. Tussen de oudsten en de jongsten zit best een groot leeftijdsverschil, maar dat hebben de kinderen nooit een probleem gevonden. Het was altijd een gezellige drukte in huis en iedereen hielp mee. Ben en Anja gaven hun kinderen ouderwetse normen en waarden mee, omdat ze daar later het meest aan zouden hebben.

Als Anja overlijdt, zijn al hun kinderen volwassen en hebben ze zelf gezinnen. De twee middelste kinderen gaan met Ben mee naar de notaris om een verklaring van erfrecht te laten opstellen. Anja en Ben hadden ooit een testament opgesteld, lang voordat het erfrecht in 2003 werd veranderd. Daarin waren de kinderen hun erfgenamen en kreeg de langstlevende het vruchtgebruik. In een verklaring van erfrecht staat wie de erfgenamen zijn en wie namens de erfgenamen mag handelen. Ben en de twee middelsten hebben alles keurig voorbereid, alle personalia van de kinderen hebben ze uitgeschreven. De notaris kan zo aan de slag. De notaris onderzoekt bij de gemeentelijke basisadministratie wie de nakomelingen zijn van Anja en wat blijkt: het jongste kind, Richard, is onvindbaar, dat bestaat niet. De notaris zoekt verder en hij ontdekt dat Richard geen zoon is van Ben en Anja, maar een zoon van hun oudste dochter! Kennelijk was dit nooit aan de kinderen verteld. Waarschijnlijk weet Richard het zelf niet eens.

De notaris zit met een dilemma: hij heeft zijn ambtsgeheim, maar kan niet zomaar een kind opvoeren dat geen kind is. Hij besluit contact te zoeken met Ben en met hem te overleggen. Ben ontkent aanvankelijk alles, zo sterk had hij de ongewenste zwangerschap van zijn oudste dochter kennelijk verdrongen. Na veelvuldig overleg is de hele familie bij elkaar geroepen; Ben wil dat de notaris erbij is. Ben en zijn oudste dochter hebben het hele verhaal verteld, wat tot emotionele taferelen leidt. Het heeft daarna nog lang geduurd voordat de familieverhoudingen waren genormaliseerd. Maar Richard heeft nooit meegeërfd.

5 Is het waar dat de langstlevende de helft plus een kindsdeel erft?

Strikt genomen is dat niet juist, al wordt het meestal wel zo gezegd. Het zit zo: als twee mensen zijn getrouwd in gemeenschap van goederen en kinderen hebben, erven de langstlevende partner en de kinderen ieder een gelijk deel van de nalatenschap van de partner/ouder die het eerst overlijdt. De langstlevende bezit al de helft van het vermogen door de gemeenschap van goederen. Daar komt dan eenzelfde deel bij als het deel dat de kinderen krijgen. Welbeschouwd érft de langstlevende dus niet de helft, want die heeft hij of zij al door de gemeenschap van goederen, dus door het huwelijksvermogensrecht. Via het erfrecht komt daar nog een kindsdeel bij. Als er huwelijkse voorwaarden zijn blijft je eigen vermogen van jou en erf je je kindsdeel als hierboven omschreven, tenzij in een testament iets anders wordt bepaald.

Dus als de eerste partner die overlijdt geen testament nalaat en als bij de verdeling van de nalatenschap het wettelijk erfrecht wordt aangehouden, dan is automatisch de helft van alle bezittingen van de andere partner (wat al het geval was tijdens de gehele duur van het huwelijk vanwege de gemeenschap van goederen) en erft deze nog een kindsdeel van de helft die eigendom was van de partner.

Rekenvoorbeeld

Een echtpaar is getrouwd in gemeenschap van goederen, heeft drie kinderen en bezit 4 ton op het moment dat de eerste partner overlijdt. De helft van het bezit is al eigendom van de langstlevende partner, dat wordt dus niet verdeeld. De 2 ton van de overleden partner wordt verdeeld tussen de partner en de drie kinderen. Ieder krijgt dus 50.000 euro. Zijn er geen kinderen, dan erft de langstlevende partner 2 ton.

Is het echtpaar in gemeenschap van goederen getrouwd en heeft het wel een testament gemaakt, dan is er van alles mogelijk qua verdeling van de erfenis. Al blijft het zo dat de helft van alle eigendom opgebouwd gedurende het huwelijk altijd eigendom blijft van de langstlevende partner. Maar in het testament kunnen de partners ieder afzonderlijk wel bepalen wat er met hún deel van het eigendom gebeurt na overlijden: het kan bijvoorbeeld worden geschonken aan een goed doel, ook als er kinderen zijn. Die worden dan de facto onterfd. Net als de langstlevende partner trouwens, want ook die krijgt dan geen kindsdeel. Voor dit soort afwijkingen van de erfwet is altijd een testament nodig.

Blijft er nog iets over?

In het geval van een huwelijk in gemeenschap van goederen en zonder testament wordt de nalatenschap van de partner die het eerst overlijdt gelijk verdeeld tussen de langstlevende partner en de kinderen. De kinderen krijgen hun erfenis echter pas na het overlijden van de langstlevende ouder, die tot zijn/haar overlijden de volledige beschikking krijgt over het erfdeel van de kinderen. Als er dan tenminste nog wat over is, want de langstlevende ouder mag de hele nalatenschap opmaken.

6 Kun je je erfdeel in de nalatenschap van je vader laten toekomen aan je broer of zus?

Het komt weleens voor dat na het overlijden van een ouder een van de kinderen die het heel goed heeft afstand wil doen van zijn/haar erfenis ten gunste van de broers en zussen. Kan die persoon de erfenis dan niet aanvaarden en dus verwerpen? Als de verwerper kinderen heeft, komen die kinderen in de plaats van de verwerper, dus dan zouden die kinderen ook moeten verwerpen. Als de verwerper geen kinderen heeft en zijn erfenis verwerpt, valt zijn erfdeel toe aan de andere erfgenamen, naar evenredigheid, dus naar de broers en zussen en de langstlevende ouder (als die er nog is). Voor de fiscus kan dit nooit leiden tot een lagere heffing. Stel, een kind en een goed doel zijn erfgenamen. Het kind verwerpt ten gunste van het goede doel. Dan moet het goede doel de erfbelasting betalen die het kind anders had moeten afdragen. Als alleen het goede doel erfgenaam zou zijn geweest, dan was de hele erfenis vrijgesteld van erfbelasting, mits het goede doel een ANBI-status (Algemeen Nut Beogende Instelling) heeft. De meeste goede doelen in Nederland hebben zo’n status.

Het rijke kind dat wil afzien van zijn erfdeel ten gunste van zijn minder welgestelde broers en zussen, kan zijn erfdeel ook aan hen schenken, maar dat leidt tot een forse heffing (30-40 procent) als meer dan het jaarlijks vrijgestelde bedrag (2.173 euro voor 2019) wordt geschonken.

7 Wie kun je aanwijzen als je erfgenamen als je alleenstaand bent en geen kinderen en ook geen nabije familie meer hebt?

Als je alleenstaand bent en geen kinderen hebt, dan gaat de vererving volgens de wet, tenzij je een testament hebt. In vraag 4 staat hoe die wettelijke vererving in zijn werk gaat: eerst ouders, broers en zussen enzovoort. De vererving volgens dit systeem is niet dwingend, dat wil zeggen dat broers of zussen nooit kunnen zeggen dat ze recht hebben op jouw erfenis. De enige personen die wettelijke rechten op de erfenis kunnen claimen zijn kinderen en echtgenoten. Dus als alleenstaande zonder nabije familie ben je zo vrij als een vogel en kun je tot jouw erfgenamen benoemen wie je wilt: vrienden, buren of goede doelen. Bedenk wel dat vrienden en buren (net als broers, zussen, nichten en neven trouwens) 30 tot 40 procent erfbelasting betalen). Goede doelen betalen geen erfbelasting als zij beschikken over de ANBI-status.

Het lijkt soms makkelijker dan het is om erfgenamen uit te kiezen. Ook omdat je altijd vooruit moet denken, bijvoorbeeld aan de situatie dat de beoogde erfgenaam vóór jou overlijdt. Wie wordt of worden dan erfgenaam? En als je aan goede doelen denkt, met welke onderwerpen heb je dan affiniteit? Is de organisatie van het goede doel toegerust op het zijn van erfgenaam? Het is ook belangrijk om iemand of een instantie aan te wijzen als jouw executeur. De executeur kan ervoor zorgen dat jouw testamentaire wensen worden uitgevoerd. Ook kan de executeur de uitvaart regelen.

Het is sterk aan te raden om na te denken over een testament als je alleen bent en geen kinderen hebt en veel verre familieleden, bijvoorbeeld 45 achterneven en -nichten, tenzij je juist wilt dat al deze personen van jou erven. Het is een enorm werk om al die familieleden met wie nooit enig contact is geweest op te sporen. Soms heeft iemand geen vaste woon- of verblijfplaats of is hij naar het buitenland verhuisd. Dat kost veel tijd en ook geld; geld dat van de uiteindelijke erfenis afgaat. Dan is een testament een goede preventieve oplossing.