Zvezdana Vukojevic

Op zoek naar Karadzic

Een oorlogsmisdadiger met vele gezichten

Nieuw Amsterdam

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl

Deze uitgave is tot stand gekomen door bemiddeling van Sebes & Bisseling, literair agentschap te Amsterdam

© 2019 Zvezdana Vukojevic / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Hollandse Hoogte

Foto auteur © Hulya Kilicaslan

NUR 320

ISBN 978 90 468 2608 9

e-ISBN 978 90 468 2609 6

www.nieuwamsterdam.nl

Voor Jop en Zev, de liefsten

‘While nothing is easier than to denounce the evildoer,
nothing is more difficult than to understand him.’

– Toegeschreven aan Fjodor Dostojevski

Inhoud

Proloog

10 september 2008

‘Hello, Zvezdana,’ zegt een licht brommende mannenstem. ‘This is Doctor Radovan Karadzic.’

Ik weet even niet goed wat ik moet zeggen. Is dit een grap van mijn collega’s? Wie doet zich voor als de vermeende oorlogsmisdadiger? Op de redactie kijkt echter niemand op of om. En geen van mijn collega’s kan overtuigend in het Engels een Balkan-accent nadoen, laat staan een Karadzic-imitatie.

‘Zvezdana? Can you hear me? ’

Proloog

Een paar maanden na mijn zesde verjaardag meldde mijn vader mij aan bij de kinderafdeling van de Joegoslavische communistische partij, de Pioniers. Volgens mijn vader waren de Pioniers gewoon het Joegoslavische equivalent van scouting. De aanvangsdatum van mijn lidmaatschap, 1 december 1984, staat keurig genoteerd in een piepklein, rood boekje met daarop ‘Pionirska knjizica’ (‘Pioniersboekje’). Het zat in mijn Maya de Bij-schooltas vol Joegoslavische schoolboekjes en lag jarenlang bij m’n vader thuis in zijn Amsterdamse schuur. Want lid worden van de Pioniers kon gewoon in Amsterdam, bij de Joegoslavische club om de hoek bij de inmiddels ter ziele gegane bioscoop Alhambra op de Weteringschans. Daar ontmoetten Joegoslavische gastarbeiders uit de hoofdstad en omstreken elkaar. Op zaterdag werd er Joegoslavische les aan de allerkleinsten gegeven, zodat zij de taal van hun ouders niet zouden vergeten in het tweede vaderland, een taal die zo anders was dan het Nederlands met zijn lidwoorden en die onuitspreekbaar harde g.

Op foto’s van die tijd is te zien dat we in een donkerblauw uniform – plus sjaaltje en bijpassend pionierspetje met daarop een rood communistenspeldje – aan volksdansen deden. En de ironie wil dat we op 1 mei, dé feestdag van de socialisten, hamburgers en cola van McDonald’s kregen, hoewel mijn vader eigenlijk een strikt verbod op die ‘kapitalistische Amerikaanse frisdrank’ had uitgevaardigd. We zongen liedjes voor de toen al vier jaar overleden Joegoslavische president, de Kroatische Josip Broz Tito, de grondlegger van de Socialistische Federale Republiek Joegoslavië, die zich had ontpopt tot dictator in het communistische vakantieland.

Als ik bijna dertig jaar later mijn oud-lerares Milica Fransen spreek, zegt ze: ‘Je werd door de andere kindjes een beetje gepest, omdat jouw Servo-Kroatisch niet zo goed was.’ Thuis spraken we namelijk Nederlands.

Mijn ouders ontmoetten elkaar eind jaren zeventig in een Oostenrijks hotel waar mijn vader barkeeper was. Een vakantieliefde bloeide op. Mijn Amsterdamse moeder werkte toen bij De Nederlandsche Bank, was van huis uit katholiek en was niet op haar mondje gevallen. Mijn vaders wieg stond in communistisch Joegoslavië, in het huidige Servië vlak bij de middelgrote industriestad Kragujevac. Bekend van de auto- en wapenfabriek Zastava, waar ze de originele Yugo-autootjes maakten. Mijn vader was overtuigd socialist en vertrok op achttienjarige leeftijd naar het buitenland. Zijn droom om schrijver te worden was in duigen gevallen: zijn vader, mijn opa verbood hem namelijk om letteren te gaan studeren. Schriften vol zelfgeschreven poëzie smeet hij weg, want zijn vader bleek niet te vermurwen. Achter die boze vader school vooral een bange vader. Bang voor verandering, bang dat zijn zoon voorgoed de boerderij zou verlaten. Bang dat zijn zoon als gestudeerd man zijn analfabete ouders zou vergeten. Dat deed hij niet. In Nederland eindigde mijn vader uiteindelijk wel gedesillusioneerd als kraandrijver met een dubbele hernia bij de Hoogovens in IJmuiden, nu Tata Steel. Van zijn plannen om in Nederland te studeren was weinig terechtgekomen met inmiddels twee jonge dochters om voor te zorgen.

Mijn vaders communistische overtuiging uitte zich op onverwachte momenten. Toen ik op de kleuterschool zat, weigerde hij voor de Palmpasenoptocht een kruis te timmeren: ‘Mijn dochter gaat niet door de buurt marcheren met broodjes op een kruis!’ Mijn moeder kon hem niet overtuigen dat het weinig met religie te maken had. Dat ik net als alle andere kinderen gewoon mee wilde lopen in de optocht. Dus timmerde ze zelf een kruis en stuurde haar dochter mee uit ‘marcheren’. Het huwelijk strandde toen mijn moeder na de traumatische bevalling van mijn zusje een postnatale depressie kreeg. Daarnaast waren er ook culturele verschillen.

Na de breuk ondernam mijn vader aanvankelijk nog dappere pogingen om in de weekeinden dat we bij hem logeerden uitsluitend Joegoslavisch te spreken. Als alternatief voor het schrijven van brieven (telefoneren was kostbaar in de jaren tachtig) namen we af en toe cassettebandjes op voor onze grootouders in Joegoslavië. We zongen liedjes van het tv-programma Kolibri, destijds de Joegoslavische Kinderen voor Kinderen, met een uitspraak waar ik nu een moord voor zou doen. Tot een basisschooldocent adviseerde om ons vooral niet tweetalig op te voeden; mijn Nederlands zou erdoor achteruit zijn gegaan. Inmiddels zijn dit achterhaalde ideeën over tweetaligheid, maar mijn moeder haalde me prompt van de Joegoslavische school: ‘We wonen in Nederland.’ Het was al zo’n gedoe om mij genaturaliseerd te krijgen – na mijn geboorte kreeg ik namelijk automatisch de Joegoslavische nationaliteit, of mijn ouders dat nu wilden of niet. Met enige regelmaat moesten wij naar de Vreemdelingendienst om voor mij een stempel te halen. Vernederend, vond mijn moeder: ‘Je bent gewoon een Nederlands kind.’ In 1987 werd een wetswijziging van kracht waardoor kinderen met een vader afkomstig uit een niet-westers land in aanmerking kwamen voor de Nederlandse nationaliteit. Voor mijn moeder was het een ontroerend moment toen ze bij de gemeente op het uittreksel bij mijn nationaliteit Joegoslavisch én Nederlands zag staan.

Als kind bekommer je je niet om het ‘halfbloedje’ zijn of het hebben van een dubbele nationaliteit. Ook heb je dan nog geen weet van het feit dat je – hoewel je in Nederland bent geboren en getogen – nooit voor volwaardig Nederlander zult worden aangezien. Je hoort twee talen in jouw omgeving gesproken worden. Jouw opa en oma wonen in een ander land waar je in de zomervakantie een paar weken logeert en waar je alles mag. Van kuikentjes in de lucht gooien (‘vlieg!’) tot een kip bewusteloos slaan met een stok (‘Slaap kippie, slaap’). Je hebt een moeilijke naam, die door jouw opa Nelis al snel wordt afgekort tot Daan. Aan het uitspreken van je achternaam waagt bijna niemand zich. Op school kennen andere kinderen Joegoslavië vooral als een zonnige vakantiebestemming met lekker eten.

Joegoslavië. Dat ene communistische land waar de burgers het wél goed hadden en vrij mochten reizen. Om het land en de ondergang beter te kunnen begrijpen, kun je de geschiedenis van de afgelopen vijfhonderd jaar voor het gemak in drie delen opknippen: de vier eeuwen Ottomaanse overheersing, de Tweede Wereldoorlog en het communisme onder Tito.

Joegoslavië bestond vanaf 1917 tot 1992 in verschillende staatsvormen uit de republieken Bosnië-Herzegovina, Kroatië, Servië, Macedonië, Kosovo, Montenegro en Slovenië. De bevolking van laatstgenoemde bestond voor bijna 95 procent uit Slovenen en Servië bestond voor 80 procent uit Serviërs. Maar in het door de andere republieken omringde Bosnië was het een smeltkroes van volkeren. En tijdens de vier eeuwen Ottomaanse overheersing bekeerde zo’n 20 procent van de van oorsprong orthodox christelijke Bosniërs zich tot de islam vanwege politieke, sociale en economische redenen. Door het hoge aantal gemengde huwelijken waren er weinig mensen met een homogene etniciteit, maar de Serviërs en Kroaten die in Bosnië woonden, voelden zich nog steeds verbonden met hun moederland. De Bosnische bevolking werd na verloop van tijd grofweg in drie groepen ingedeeld: Bosnische Kroaten, Bosnische Serviërs en moslims (mensen die in Kroatië en Servië wonen heten gewoon Kroaten en Serviërs). Etniciteit en religie werden inwisselbaar. Als je het over katholieken hebt, bedoel je Kroaten en heb je het over Serviërs, dan zijn dat orthodoxe christenen. Servo-Kroatisch was de taal van het samengestelde land.

Eind jaren tachtig was er een wereldwijde recessie die Joegoslavië ernstig trof. Het land herbergde diverse volkeren, die na de Tweede Wereldoorlog bij elkaar waren samengebracht onder het mom van Bratstvo i jedinstvo (‘Broederschap en eenheid’), en die kwamen nu tegenover elkaar te staan. De relatief rijkere republieken Slovenië en Kroatië waren het niet eens met het monetaire beleid dat hun als soevereine republieken werd opgelegd. Tientallen jaren vloeide hun geld via de federale begroting naar het veel armere zuiden zoals Zuid-Servië en Kosovo, maar zonder enig resultaat. Slovenië en Kroatië wilden daarom economische en politieke hervormingen. In plaats daarvan werd de autonomie van de deelrepublieken door Belgrado ernstig ingeperkt. Om de crisis verder te beteugelen, besloot men in Belgrado om de Joegoslavische centrale bank extra geld te laten drukken: duizenden miljarden dinars. Toen Slovenië en Kroatië ophielden met geld overmaken en er een ernstig gat op de federale begroting ontstond, draaiden de geldpersen overuren. Inflatie werd hyperinflatie en er kwamen bankbiljetten met een overdaad aan nullen. Op enig moment was er een briefje van 500000000000 dinar in omloop.

In 1980 stierf Tito en tien jaar daarna spatte Tito’s droom: een multi-etnisch, communistisch Joegoslavië, uiteen. Macedonië, Kroatië en Slovenië verklaarden zich in 1991 onafhankelijk. Joegoslavië bestond niet meer. Macedonië en Slovenië kwamen er vanwege de aardig homogene bevolking zonder kleerscheuren van af. Maar de in Kroatië wonende Serviërs wilden binnen de Joegoslavische federatie blijven, die toen nog bestond uit Servië, Bosnië-Herzegovina en Montenegro, en er braken gevechten uit. President Slobodan Milosevic (1941-2006) zond het Joegoslavische Volksleger erheen om de Kroatische Serviërs te steunen in hun strijd.

Ook Bosnië-Herzegovina, waar Bosnische Kroaten, Bosnische Serviërs én Bosnische moslims woonden, wilde zich eind 1991 onafhankelijk maken van wat er nog over was van Joegoslavië. Maar de Bosnische Serviërs waren fel tegen. De leider van de Bosnische Serviërs, Radovan Karadzic (1945), wilde een Servische republiek die deel uitmaakte van Servië en Montenegro (waar president Slobodan Milosevic de scepter zwaaide) om zo de Serviërs die daar woonden te verenigen. Na een volksraadpleging verklaarde de regering van republiek Bosnië-Herzegovina zich op 5 april 1992 echter onafhankelijk. Maar de Bosnische Serviërs onder leiding van Karadzic hadden het referendum geboycot en kregen steun vanuit Servië. Milosevic stuurde het Joegoslavische Volksleger niet alleen naar Kroatië, maar ook naar Bosnië. Niet lang hierna begon de aanval op de Bosnische hoofdstad Sarajevo. De belegering zou bijna vier jaar duren, van 5 april 1992 tot 29 februari 1996 de langste belegering in de moderne geschiedenis. De Bosnische oorlog kostte aan ruim 12.000 mensen het leven.

Hoewel bij ons thuis elke avond het NOS Journaal aanstond, begreep ik er weinig van. Van mijn moeder mochten we vanwege de oorlogen in Kroatië en Bosnië niet meer met onze vader mee op vakantie naar opa en oma. Ze droomde dat we werden doodgeschoten, hoewel er toen in Servië zelf niets aan de hand was. Tijdens maatschappijleer werd ik uitverkoren om mee te gaan naar onderwijsminister Jo Ritzen. Onze school deed mee aan een actie om schoolschriften voor de kinderen in het door oorlog verscheurde Bosnië in te zamelen. De dag erna stond er een foto van ons met de minister in de krant. ‘Vertel dat maar niet aan je vader,’ adviseerde mijn moeder.

Het etnisch nationalisme dreunde door tot op mijn Amsterdamse middelbare school: ‘Waar komt jouw vader vandaan?’

De Joegoslavische meisjes uit een hogere klas van de school kende ik alleen van gezicht. We begroetten elkaar in de gang, maar echt met elkaar omgaan deden we niet. Tenslotte was ik maar een brugpieper met een beugel, blauwe corduroybroek en een veel te grote bruinleren nerdtas.

Bits gaven ze me te verstaan dat ik thuis moest gaan vragen waar mijn vader vandaan kwam. Want het antwoord dat ik gaf: ‘Joegoslavië’, was blijkbaar het verkeerde. De plotselinge vijandigheid begreep ik niet zo goed.

Die avond vroeg ik het aan mijn moeder: ‘Mama, wat is papa? Joegoslaaf, toch?’

’Nee, Serviër. Hij komt uit Servië.’

Ik liet het woord over mijn tong rollen. Serviër. Dat woord had ik nog nooit gehoord.

De volgende dag gaf ik de oudere meisjes het codewoord: ‘Servië.’ Ze sloegen me niet in elkaar, dus hoorde ik nu bij de goeien? Wie waren de goeien eigenlijk?

Dit moet ergens halverwege het jaar 1992 geweest zijn, toen de Kroatische oorlog en de Bosnische oorlog in alle hevigheid waren losgebarsten.

Mijn vader was veel met de oorlog bezig. Hij kocht een schotel en keek dag en nacht naar RTS, de staatszender en destijds het propagandakanaal van Slobodan Milosevic. Hij reed in een zwarte Ford Escort naar mijn opa en oma in de zomer van 1993 toen duizenden Serviërs uit Kroatië werden verdreven en naar Servië vluchtten. Hij zag moeders met baby’s, opa’s en oma’s op ezels en tractoren, met daarachter hun hele hebben en houden op een kar; een kilometerslange vluchtelingenstroom van tweehonderdduizend mensen met een apathische blik in hun ogen. ‘God mag weten wat zij hadden meegemaakt,’ zei hij. Weken kon hij er niet van slapen. Hij had het over ustasha, Kroatische fascisten. Daar had ik nog nooit van gehoord.

In 1996 gingen mijn zusje en ik voor het eerst in jaren weer op bezoek bij mijn opa en oma. Zij hadden ons bijna zes jaar niet gezien en in hun ogen waren we van twee kleine meisjes plotsklaps veranderd in tieners. Met handen en voeten voerden we gesprekken. In tegenstelling tot mijn zusje bleek ik nog een simpele Servo-Kroatische woordenschat in mijn hoofd te hebben zitten. Toen we aan het eind van de vakantie vertrokken, wilde mijn oma een stuk met de auto mee. Een paar dorpen verder stapte ze pas uit. Nog zie ik haar in tranen achter de auto aan rennen. Ze bleek hartproblemen te hebben en de winter erop stierf ze.

Een paar jaar later bezochten we haar graf op de begraafplaats beneden in het dorp en liet mijn vader de grafstenen van alle familieleden zien.

Bijna elke generatie had wel een oorlog meegemaakt. Mijn overgrootvaders vochten tijdens de Balkanoorlog in 1912-1913 tegen de Ottomanen, die vier eeuwen met harde hand een groot deel van de Balkan overheersten.

Vanaf 18 april 1941 gaf het koninkrijk Joegoslavië zich over aan nazi-Duitsland. Na een week bezetting viel het Joegoslavische leger uiteen in twee kampen: de Chetniks, die koningsgezind waren, en de Partizanen, die juist van de koning af wilden en een communistische staat voor ogen hadden. Partizanen en Chetniks bestreden elkaar op leven en dood. Hierdoor ondervonden de nazi’s relatief weinig weerstand. Kroatië verklaarde zichzelf onafhankelijk en werd gesteund door nazi-Duitsland en het fascistische Italië.

Twee broers van mijn opa vochten tijdens de Tweede Wereldoorlog tegen de Duitsers en kregen beiden een nummer op hun arm. De een belandde in een Duits werkkamp, de ander in een Servisch werkkamp. Mijn opa moest niks hebben van het leger. Hij wilde op de boerderij blijven om voor zijn schapen en geiten te zorgen. Onder geen beding zou hij gaan vechten tegen de nazi’s. Ook voelde hij zich niet betrokken bij de broederstrijd tussen de Chetniks en de Partizanen die er tegelijkertijd gaande was en ervoor zorgde dat de nazi’s vrij spel hadden. Het Simon Wiesenthal Centrum becijferde dat er hierdoor anderhalf miljoen doden zijn gevallen. Vooral in concentratiekampen zoals Jasenovac, gerund door met de nazi’s collaborerende fascistische Kroaten, de ustasha, werden Joden, Roma en Serviërs met hakbijlen en messen op gruwelijke wijze uitgeroeid. Dit ging in zo’n rap tempo dat de Duitsers de ustasha tot de orde riepen.

Toen soldaten, eerst de Chetniks en daarna de Partizanen, mijn opa toch kwamen halen, deed hij steeds of hij flauwviel tijdens het marcheren. Naar verluidt zou hij hebben gezegd: ‘Schiet me maar dood. Ik ga toch niet vechten.’ Toen mocht de krankzinnig koppige boerenzoon naar huis.

Ook van religie wilde mijn opa in Servië niets weten. Elk jaar joeg hij de orthodoxe priester die het huis voor een kleine vergoeding probeerde te zegenen van zijn erf: ‘Jullie zijn allemaal oplichters! Alles draait om geld!’ Toen mijn opa overleed, vonden de vrouwen in het dorp dat de priester toch moest komen. ‘Anders krijgt zijn ziel geen rust.’ Mijn vader zwichtte en belde toch maar de priester voor een religieuze begrafenis.

Voor mijn zusje en mij was dit de eerste orthodoxe begrafenis die we bijwoonden en we sloegen per ongeluk een katholiek kruis. Mijn vader siste: ‘Wat doen jullie nou?’ Een orthodox kruis wordt dus net omgekeerd geslagen. Als communist had mijn vader verzuimd ons de basisbeginselen van het orthodoxe geloof bij te brengen. Na de oorlog en het overlijden van onze grootouders leek hij religieuzer te zijn geworden – in lijn met het opbloeien van religie in het postcommunistische voormalig Joegoslavië.

In 1999 studeerde ik aan de School voor Journalistiek in Utrecht en bombardeerde de NAVO het land van mijn vader, dat niet meer bestond. Milosevic’ troepen vochten tegen de etnisch Albanese guerrillaorganisatie UCK in Kosovo, een voorheen Joegoslavische republiek die zichzelf ook onafhankelijk had verklaard. 800.000 Albanese Kosovaren werden verjaagd en ruim dertienduizend mensen raakten vermist of werden vermoord. Zij werden in massagraven gestopt. Sommige lichamen werden zelfs naar Servië meegenomen en daar heimelijk begraven. Dag en nacht zat mijn vader aan de buis gekluisterd. Hij keek naar beelden van die ‘brandende sigaren in de nacht’, zoals mijn neefje van elf jaar de Amerikaanse Tomahawks noemde. Mijn familie woonde niet ver bij de grote wapenfabriek Zastava vandaan. Als er ook maar één afzwaaier zou zijn, zou het met de niet zo grote familie Vukojevic afgelopen kunnen zijn.

Mijn vader werd steeds bozer op het Westen en vooral Amerika. De tv-zender RTS, die dag in dag uit de propaganda van Milosevic de ether in stuurde, werd gebombardeerd en veel journalisten kwamen om. ‘Dat zijn jouw toekomstige collega’s, toch?’ brieste hij. Verslaggever Gerri Eickhof was negentig dagen ter plaatse in Belgrado en zijn vaste visagiste was bij dat bombardement om het leven gekomen, waarna hij in het NOS Journaal verscheen met een sticker van een schietschijf op zijn jas. Ik kreeg een bindend stemadvies: de SP, de enige partij die deze bombardementen had afgekeurd. Mijn vaders argumentatie: ‘Servië is een soevereine staat. Die Albanezen in Kosovo zijn net konijnen. Logisch dat hun geboortecijfer zo veel hoger is dan dat van de rest van de bevolking daar, maar daarom kun je je nog niet zomaar onafhankelijk verklaren. Het is en blijft Servisch grondgebied met eeuwenoude Servisch-orthodoxe kloosters.’

Mij leek die Milosevic maar een schreeuwende bruut. ‘Wat weet jij er nou van?’ zei mijn vader, waarna ik meestal een urenlange geschiedenisles kreeg. Hij vertelde over de legende van het Merelveld. Waar de Serviërs in Kosovo een veldslag van de Ottomanen verloren, maar Servische ridder Milos Obelic wist achter de vijandelijke linies te geraken, de Turkse sultan dood te steken en zo de Servische eer te redden. Er verscheen zelfs een witte duif met een goddelijke boodschap: ondanks de verloren veldslag waren de Serviërs het uitverkoren volk. Ik hield wijselijk mijn mond. Fawlty Towers’ ‘Don’t mention the war’ was mijn adagium geworden.

In 2000 meldde ik hem: ‘Pap, ik ga een semester in San Francisco studeren.’

‘Wel, hotverdoma! Het land van cola en hamburgers.’

Een paar jaar later werkte ik als journalist voor weekblad Nieuwe Revu. Ik schreef over sociaal-maatschappelijke onderwerpen en criminaliteit. Ook werkte ik met de toen nog niet wegens de moord op de 21-jarige Stephany Flores in Lima veroordeelde Joran van der Sloot (1987) als diens ghostwriter aan het boek De zaak Natalee Holloway. Me branden aan verhalen over de Balkanoorlogen deed ik niet. Ten eerste wist ik er weinig van. Ten tweede: als mijn Servische naam erboven stond, zouden mensen vast denken dat ik bevooroordeeld was.

Pas na de arrestatie van Radovan Karadzic in 2008 overwoog ik om er toch over te gaan schrijven.

Voordat de oorlog in Bosnië was afgelopen, werd Karadzic door het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag beschuldigd van misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en genocide. Op 12 mei 1992 presenteerde hij als de leider van de Bosnische Serviërs al een ‘zespuntenplan’, dat onder andere inhield dat de volkeren in Bosnië-Herzegovina moesten worden gescheiden op basis van etniciteit. Opvallend is dat de hierbij aanwezige generaal Ratko Mladic zijn politieke meerderen toen al waarschuwde dat deze strategische doelen niet konden worden behaald zonder genocide te plegen.

Enige jaren later zullen de sprekers van die dag worden aangeklaagd voor genocide in Srebrenica.

Een paar jaar na de oorlog dook Karadzic onder in Belgrado en nam een nieuwe identiteit aan, die van alternatief genezer dr. Dragan David Dabic. Na dertien jaar voortvluchtig te zijn geweest, werd hij pas ontmaskerd en opgepakt. Een bizar en tegelijkertijd fascinerend verhaal. Tijdens een redactievergadering op dinsdag bespraken we wat we ermee konden. Er was ontegenzeggelijk een Nederlandse link: Srebrenica. Bovendien zetelde het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag. En de VN Detentie Unit, waar verdachten van internationale oorlogsmisdaden vastzitten tijdens hun proces, bevond zich in een deel van de Scheveningse gevangenis. Ik opperde om zijn familie te vragen om een interview. Collega Guuz Hoogaerts zei: ‘Dat lukt je nooit. Alsof zij met een Nederlands blaadje willen praten.’

Dezelfde dag nog ging ik op zoek naar de contactgegevens van de familie Karadzic. Die bleken op een openbare opsporingslijst van het Tribunaal te staan. Niet veel later was er contact en interviewde ik zijn vrouw en dochter in Pale, Bosnië.

‘Zvezdana, can you hear me?’

Heb ik hém nu aan de telefoon? Koortsachtig denk ik na. De man aan de andere kant van de lijn spreekt Engels met een mij vertrouwd accent, Servo-Kroatisch. Ik ken niemand die dit accent zo perfect zou kunnen nadoen.

‘Hi Mister Karadzic,’ probeer ik voorzichtig.

‘Vanmorgen heb ik je ook al gebeld,’ vervolgt hij in het Engels. ‘Ik kreeg je niet te pakken.’

Het is zijn stem. Of vergis ik me...?

‘De batterij was leeg,’ stamel ik verbouwereerd. ‘Maar die is nu weer opgeladen.’

‘Veel dank voor de foto’s en het interview,’ vervolgt hij kalm. ‘Ik heb het in goede orde ontvangen.’

Nu valt het kwartje. Een maand na zijn aanhouding in de Servische hoofdstad Belgrado in juli 2008 ging ik samen met fotograaf Corné van der Stelt naar Pale, Bosnië om daar zijn vrouw Ljiljana Zelen-Karadzic (1945) en zijn dochter Sonja Karadzic-Jovicevic (1967) te interviewen. Op hun verzoek heb ik het artikel naar de toen al opgepakte en uitgeleverde verdachte in de VN Detentie Unit in Scheveningen gestuurd. Ik deed de foto’s die Van der Stelt maakte van zijn vrouw en dochter erbij plus mijn kaartje en een brief met de boodschap dat ik hem ook zou willen interviewen. In een PS’je informeerde ik naar zijn stropdas. Een fotoredacteur ontdekte namelijk dat Karadzic bij zijn eerste verschijning voor het Joegoslaviëtribunaal dezelfde das droeg als op een foto uit 1996 waarop hij met zijn bodyguards poseert. Karadzic – doublebreasted pak, met Ray-Ban-pilotenbril – oogde toen ontspannen, misschien omdat hij rond die tijd naar eigen zeggen een deal sloot met de in 2010 overleden Amerikaanse speciale gezant Richard Holbrooke? Holbrooke zou Karadzic hebben beloofd dat hij niet vervolgd zou worden door het Joegoslaviëtribunaal, maar dat hij in ruil daarvoor moest aftreden als president van Republika Srpska: de Servische deelrepubliek in Bosnië-Herzegovina.

Mijn brief met het verzoek om een interview verstuurde ik eigenlijk voor de vorm, want van het Joegoslaviëtribunaal mogen verdachten geen intervieuws geven. Hoe kan hij mij nu dan bellen?

‘Heeft u een momentje?’ Ik schop mijn hakken uit, op blote voeten snel ik naar een vergaderruimte. Onderweg naar het vergaderhok gebaar ik wild naar collega Hoogaerts. Hij kijkt me glazig aan. Wíé heeft ze aan de lijn?

In de vergaderruimte zegt Radovan Karadzic aan de andere kant van de lijn: ‘Ik heb uw vragen gelezen. Ik zou ze graag willen beantwoorden, maar ik mag volgens de huisregels van de gevangenis de pers niet te woord staan. Een voor mij lastige positie, want Holbrooke en anderen beweren van alles over mij in de internationale media. Ik kan daar geen weerwoord op geven.’