Loop nooit weg zonder helm

Camille Bordas

Loop nooit weg zonder helm

Vertaald uit het Frans door Gertrud Maes

Nieuw Amsterdam

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel How to Behave in a Crowd. Tim Duggan Books, an imprint of the Crown Publishing Group, a division

of Penguin Random House LLC, New York

Vertaald uit de Franse uitgave Isidore et les autres, éditions inculte, Parijs

© 2017 Camille Bordas

© 2020 Nederlandse vertaling Gertrud Maes / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Christopher Brand

Omslagbewerking voor Nederlandse uitgave Nico Richter

Foto auteur © Clayton Hauck

NUR 302

ISBN 978 90 468 2624 9

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020,
met ISBN 978 90 468 2550 1

Voor Marie Cordoba

De vlek

Op onze lichtbruine velours bank zat een donkerder bruine vlek. Wanneer ik eroverheen streek werd hij vager. Als ik mijn ogen tot spleetjes kneep kon ik zelfs vergeten dat hij er zat, maar zodra ik hem de andere kant op streek kwam hij weer tevoorschijn, nog donkerder dan in mijn herinnering, alsof ik hem erger had gemaakt.

Iedereen had zijn eigen verklaring voor het ontstaan van de vlek. Simone zei dat ik op de bank had gepiest toen ik heel klein was, nadat ik was ontsnapt uit het keurslijf van handdoeken waarin onze moeder ons wikkelde na het bad. ‘Je rende naar de bank, ging daar op de leuning staan, greep je piemeltje en richtte precies midden op het kussen,’ vertelde Simone. ‘Ik herinner het me, en Jeremy en Aurore hebben je het ook zien doen. We hebben nooit begrepen waarom je dat deed, Dory. Je was heel vastberaden.’

Maar dat verhaal paste niet bij mij. Om te beginnen bevatte het veel te veel beslissingen van mijn kant die allemaal overtredingen van moederlijke verboden inhielden (naakt en op blote voeten over de steenkoude tegelvloer in de huiskamer rennen, in het openbaar mijn penis vastpakken, op de bank plassen). De woorden die Simone gebruikte klopten ook niet: ‘rende’, ‘richtte precies’, ‘vastberaden’. Haar verhaal was het minst geloofwaardig van allemaal. Trouwens, Aurore en Jeremy bevestigden het ook niet.

In andere versies waren mijn broers en zussen om de beurt de schuldige: koffievlek (Berenice), nagellak (Aurore), kwakje (Jeremy), tomatensaus (Leonard), verf (Simone). Al die verhalen kwamen op één punt overeen: onze moeder had de toestand verergerd door de oorspronkelijke vlek te willen verwijderen met het verkeerde schoonmaakmiddel. Maar er was ook een versie waarin er feitelijk nooit een vlek was geweest: onze moeder had de bank gewoon een opfrisbeurt willen geven en had hem voor altijd getekend met één ongelukkige spriets.

De vlek op de bank gaf me een ongemakkelijk gevoel. Ik dacht dat ik de enige was die dingen opmerkte, me als enige interesseerde voor mijn omgeving. ‘Waarom heb je zo’n last van die vlek?’ vroeg mijn moeder, en ik, ik begreep gewoon niet waarom ik de enige was die er last van had.

Ik hield van ons gezin, geloof ik. Ik kende geen ander, dat klopt, en daarom kon ik niet echt vergelijken, maar het leken me nette, fatsoenlijke mensen. Ook al droomden ze vaak helemaal weg. Ieder in zijn eigen bubbel. Ze besteedden niet echt aandacht aan anderen, aan niemand buiten het gezin, soms zelfs niet aan mij.

Alle versies kwamen ook op een ander punt overeen: de vlek zat er op z’n minst negen jaar. Ik vond dat toch wel lang, negen jaar, om een bevlekte bank te houden. Arm waren we niet.

~

Ik wist dat we niet arm waren omdat we iedere zomer naar zee gingen, en op school had ik geleerd dat zoiets niet voor iedereen was weggelegd, naar zee gaan. Er was een landelijke bewustmakingscampagne geweest over kinderen die nooit op vakantie gingen. Onze juf, juffrouw Faux, had ons filmpjes laten zien van kinderen die voor het eerst de zee zagen, dankzij het geld dat een jaar eerder was ingezameld door de vereniging ZiezodeZee. Voordat ze hem hadden gezien, waren sommige kinderen ervan overtuigd dat de zee niet bestond, dat het een woord was dat alleen in sprookjes voorkwam, zoals ‘toverstaf’ of ‘kasteel’. Sommigen van hen waren ouder dan ik. Ik herinner me een meisje (ze heette Juliette, volgens de ondertiteling) dat veel blijer leek omdat haar broertje voor het eerst de zee zag dan om haar eigen ontdekking. Ze verloor hem niet uit het oog, ze hield al zijn reacties in de gaten. Heel af en toe wierp ze nog net een zijdelingse blik op de zee. Dat had me diep geraakt. Na de filmpjes had juffrouw Faux een soort conservenblikje met het logo van ZiezodeZee op haar tafel gezet en had ze ons aangemoedigd er zo veel in te doen als we konden missen, al was het maar vijf of tien eurocent. Het was belangrijk, had ze gezegd, dat wij begrepen dat de kleinste opoffering van onze kant kon bijdragen aan een grote verandering in het leven van iemand anders. Twee jongens uit mijn klas hadden gelogen door te zeggen dat ze nooit zakgeld van hun ouders kregen en dat ze daarom jammer genoeg niet konden meedoen, maar in de pauze had ik ze horen praten over al het snoep dat ze om vier uur gingen kopen, en horen zeggen ‘ik zou niet weten waarom ik de vakantie van arme mensen moet betalen’, en dat de kinderen die wel geld gaven sukkels waren, losers, die in de valkuil van het schuldgevoel vielen als een drol in de plee. Ik had mijn hele maandzakgeld in het blik gedaan. Wel had ik gewacht tot juffrouw Faux het me zag doen, dat ze wist hoeveel ik gaf, maar of ze lette niet op, of ze had gedacht dat mijn gulheid geen commentaar verdiende.

~

Thuis zat ik altijd als eerste aan tafel. Mijn broers en zussen kwamen druppelsgewijs de trap af, het ging moeizaam. Onze moeder moest iedere avond weer aandringen. Ik mocht niet beginnen voordat ze er allemaal waren.

‘De vader komt vanavond niet thuis,’ zei ze een keer tegen me toen we op de anderen zaten te wachten.

Ik dacht dat ze bedoelde dat hij dood was, maar hij had alleen maar zijn aansluiting gemist in het buitenland, waar hij was voor een congres. Ze noemde hem ‘de vader’ om hem belangrijk te maken. We zagen hem erg weinig.

Mama at van blauwe borden, omdat ze ergens had gelezen dat blauw servies de eetlust remt, en ze zei altijd dat ze twee kilo kwijt moest. Die avond had ze witvis gemaakt, en van witvis kon je zo veel eten als je wilde zonder een grammetje aan te komen volgens haar, maar toch had ze voor zichzelf een blauw bord gedekt.

‘De vader komt vanavond niet thuis,’ had ze herhaald tegen Simone, daarna tegen Jeremy en daarna tegen Leonard, die een voor een verschenen.

Ze vroegen niet verder.

Het was moeilijk om Aurore naar beneden te krijgen voor het eten, en zelfs om haar in huis tegen te komen de laatste tijd. Ze werkte onafgebroken op haar kamer. Net als mijn andere oudere zus, Berenice, was ze aan het promoveren. Allebei schreven ze hun proefschrift, maar in een andere stad en over een ander onderwerp. Berenice woonde in Parijs. Haar zagen we ook niet vaak.

‘Kan iemand boven gaan kijken of Aurore vanavond van plan is ons te vereren met haar aanwezigheid?’ vroeg mijn moeder, en ze keek mij aan.

‘Aurore?’ vroeg ik door haar kamerdeur heen.

‘Staat er een leven op het spel?’

‘We gaan eten, we zitten op je te wachten.’

‘Dat hoeft niet. Ik kan nu niet pauzeren.’

‘Wil je dat ik een bord voor je boven breng?’

‘Je bent een engel, Dory.’

Die avond zag ik toen ik naar bed ging, dat Aurore niets had gegeten van de vis en de aardappels die ik op een dienblad voor haar deur had gezet. De aardappels waren grauwpaars geworden. Ik at er twee. Ik had niet eens honger.

Soms zette mama ook een blauw bord op mijn plek.

~

In augustus kwam Berenice altijd uit Parijs om met ons op vakantie te gaan. We propten ons met ons achten in de spacewagon, de koffers zetten we bij onze voeten en tussen de stoelen (de spacewagon had geen kofferbak). We gebruikten ze als armleuning en voetenbankje. Het was drie uur rijden naar zee en mijn ouders zetten altijd keihard de radio aan, op Nostalgie of radio Trafic. Er werd nogal veel herhaald, maar dat vond mijn moeder fijn, omdat we weliswaar niet per se fan van de liedjes waren, maar we ze allemaal wel kenden, en dat was leuk, vond ze, dat bracht de generaties dichter bij elkaar. Niet dat we allemaal meezongen, maar toch.

Ik weet niet waarom we iedere zomer altijd naar dat strand gingen. Ik geloof niet dat een van ons er bijzonder gek op was. Geen van mijn zussen verliet het appartement (ieder jaar hetzelfde) voor vijf uur ’s middags – ze hadden een heel lichte huid en waren bang voor de zon – en als ze uiteindelijk naar buiten gingen, was dat om door te gaan met wat ze de hele dag al tussen vier muren hadden gedaan, dat wil zeggen lezen, of als hun ogen moe begonnen te worden, met elkaar praten over wat ze hadden gelezen. Leonard bestudeerde de lokale bevolking en de toeristen, en maakte de hele dag aantekeningen. Jeremy groef kuilen in het zand om languit in te liggen. Ieder jaar werden zijn kuilen dieper. Op den duur kon hij er zonder hulp van buitenaf onmogelijk uit komen, maar dat leek hem niet te hinderen. Hij wist dat iemand zich uiteindelijk heus wel ongerust over hem zou maken. Hij hield ervan om op zijn rug op de bodem van de kuil te gaan liggen en de hemel voorbij te zien trekken boven de rechthoek die hij voor zichzelf in het zand had gegraven, en wanneer mijn moeder hem erop wees dat als hij bij ons op het strand kwam liggen op zeeniveau, hij volgens haar nog meer van de hemel zou zien, zei Jeremy ja, natuurlijk, maar daar voegde hij aan toe dat hij dan ook allemaal onbekende mensen in badpak moest zien, en dat dat zijn krachten te boven ging.

De vader en ik waren de enigen die het water in gingen. Hij ging ver in zee en ik bleef dicht bij de kust tegen de golven op springen, wachtend tot hij terugkwam. Op die ogenblikken deelden we bijna iets, ook al durfde ik niet zo ver te gaan als hij.

Ik was er niet zeker van of ik helemaal begreep wat voor werk de vader deed, maar ik weet wel dat hij het ver bij ons vandaan deed. In Duitsland, China en Spanje. Een soort ingenieur, geloof ik. Wanneer de leraren op school naar het beroep van onze ouders vroegen, zei ik dat mijn vader reisde, en mijn antwoord leken ze acceptabel te vinden. Zoals alle kinderen denk ik van wie de vader geen cool beroep had, hoopte ik stiekem dat de mijne spion was. Dit soort fantasietjes klopten vast weleens, en het leek me dat ik meer kans had dan de andere kinderen, omdat mijn vader tenminste veel tijd in het buitenland doorbracht, wat een kleine mogelijkheid bood om een paar geheime missies uit te voeren, terwijl de andere vaders nul kans hadden om spion te zijn, aangezien ze allemaal in ons stadje werkten, en daar gebeurde nooit iets.

De vader bracht niet veel tijd met ons door, en wanneer we hem zagen, in het weekend of in de zomer, leek het erop dat hij haast had om weer te vertrekken. Iedere dag dat we aan zee waren zwom hij een beetje verder naar de horizon. Dat zeg ik heus niet om dramatisch te doen: hij droeg een soort waterdicht horloge om zijn pols, dat zijn hartslag opnam en de afstand die hij had afgelegd, en iedere ochtend meldde hij ons een nieuw record.

Mijn broers en zussen zwommen graag in het gemeentebad (ze waren allemaal goede zwemmers, met het daarbij behorende lichaam, slank en gespierd), maar zwemmen in zee vonden ze een weerzinwekkend idee. Mijn moeder kon helemaal niet zwemmen, en daar maakte ik me nogal zorgen over. Ik wilde dat ze het zou leren. ‘Wat zou je doen als ik daar zou verdrinken?’ vroeg ik. ‘Zou je toekijken hoe ik doodging, zonder iets te doen?’ Ze antwoordde dat als ik zou verdrinken, een van mijn broers of zussen waarschijnlijk het water in zou duiken om me te redden. Dat ‘waarschijnlijk’ zei ze altijd heel vlug, maar ze vergat het er nooit bij te zeggen.

Simone had een nog grotere hekel aan de zomervakantie dan mijn andere broers en zussen. Die zaten al op de universiteit. De plek waar zij hun dagen doorbrachten maakte niet veel verschil: ze hadden altijd ‘lopende onderzoeken’, dingen om over na te denken. Maar Simone had nog iemand nodig die haar vertelde wat ze moest doen en die haar huiswerk gaf. Zij vond dat vakantie, in welke vorm dan ook, tijdverspilling was. Ze had al een paar klassen overgeslagen (met twaalf en een half – ik was elf die zomer – ging ze al naar de vijfde), maar als het aan haar lag maakte ze de rest van het schoolprogramma in hoog tempo af, zonder onderbreking. Toch werd ze altijd vreemd nostalgisch als we onze koffers pakten om weer naar huis te gaan. Normaal vond ze het nooit erg om in het midden te zitten, maar als we terugreden van vakantie wilde ze altijd per se bij een raampje zitten. Ze zei dat de zee en de kust door het raampje zien verdwijnen een goede manier was om op één lijn te blijven met haar melancholie, en dat op één lijn blijven met je melancholie tekenend was voor grote kunstenaars. ‘Dus autotochten brengen grote kunstenaars voort?’ had ik haar gevraagd, om er zeker van te zijn dat ik goed begreep wat ze bedoelde. ‘De terugtochten!’ had ze verduidelijkt.

Toen ik had gehoord dat heel veel kinderen nooit de zee zagen, probeerde ik me die zomer minder te vervelen, met andere ogen naar het strand te kijken en onder de indruk te zijn van de golven en zo. Maar ik vond het moeilijk om opgetogen te zijn zonder aanmoediging van buitenaf. Ik vroeg me af of we iemand nodig hadden die ons gefascineerd zag raken om echt gefascineerd te raken, en of Juliette in het filmpje van ZiezodeZee daarom niet naar de zee keek, maar strak naar haar broertje op het moment dat die de zee ontdekte: om er zeker van te zijn dat hij begreep hoe belangrijk het was dat hij het uitzicht op waarde schatte. Ik keek de hele weg naar Simone en haar melancholie, maar zij zag er niet uit alsof ze publiek nodig had.

~

Mijn ouders wekten niet de indruk dat ze erg gek op elkaar waren, en ik dacht dat het mijn schuld was. Ik stel me voor dat dit gebeurt wanneer jij als enige iets opmerkt: je meent dat je er verantwoordelijk voor bent. Ze zoenden nooit echt, alleen maar af en toe een droge kus op de mond, op de ochtenden dat de vader voor meerdere dagen vertrok. Ze leken vooral praktische informatie uit te wisselen, over afspraken en belastingen, of soms over ons. Ik dacht dat ze waarschijnlijk wachtten met scheiden tot ik oud genoeg was.

~

Soms zag ik Aurore een hele week niet. Onze kamers lagen tegenover elkaar, maar ze kwam die van haar bijna nooit uit. Wanneer het echt moest, voor gezinsmaaltijden die mijn moeder verplicht stelde (= als een van ons jarig was), leek ze zich ongemakkelijk te voelen, alsof ze niet wist wat ze daar deed. Ik ga niet veel over ons huis vertellen, omdat ik een heel slecht ruimtelijk inzicht heb en nog slechter ben in beschrijvingen. Ik heb bijvoorbeeld nooit goed begrepen welke kamer boven de keuken ligt. Ik teken ook slecht, dat heeft er vast mee te maken. Maar grofweg hadden we een grote keuken en een woonkamer op de begane grond, en vier kamers boven. Ik deelde er een met Simone. Mijn ouders hadden die ernaast, die van Aurore en van de jongens lagen ertegenover.

Ik miste Aurores kamer. Toen ik kleiner was en zij minder gewichtige scripties schreef, liet ze me onder haar bureau spelen terwijl ze zat te werken. Ik kon het daar uren volhouden. Haar bureau vormde een soort hut, het had geen poten, maar drie panelen van spaanplaat, die als wanden dienden. De vierde zijde was aan de kant van Aurore, die altijd met opgetrokken benen in halve lotushouding zat te werken. Ik had zicht op haar knieën en had de hele ruimte onder het bureau voor mezelf. Ze vroeg me nooit wat ik daaronder uitspookte, ze respecteerde mijn privacy volledig. Ik was zo rustig dat ze soms gewoon vergat dat ik daar zat – als ze haar benen strekte om het bloed te laten stromen, riep ik: ‘hé, ho!’ en dan trok zij ze meteen weer in en zei sorry.

De meeste tijd deed ik niets onder haar bureau. Ik was aan een wandschildering in stoepkrijt begonnen op een van de panelen, maar ik werkte er niet vaak aan. Ik kon moeilijk zien wat ik tekende, het was donker. Op een keer was ik begonnen er een paar snotjes op te plakken, voor het reliëf. Ik wist dat het niet mocht, maar ik vond het toch leuk.

Toen Aurore besloot dat ik te groot was om onder haar bureau te bivakkeren was ik daar verdrietig om, moet ik zeggen. Ik smeekte haar me er nog één middag te laten doorbrengen (ik wilde op z’n minst de snotjes van mijn wandschildering krabben, schoonmaak houden). Na mijn laatste middag onder haar bureau zag Aurore heel goed dat ik treurig was. Ze zei: ‘Op een dag koop ik een groot bureau voor ons tweeën’, maar daarna had ze het er nooit meer over.

~

Ik was ervan overtuigd dat mijn moeder blij zou zijn als ik zou weglopen. Ze beklaagde zich er de hele tijd over dat wij niet avontuurlijk genoeg waren. Daar werden mijn broers en zussen niet warm of koud van, de mening van een ander liet ze in de regel onverschillig, maar ik nam het ter harte. Ik was de jongste van zes kinderen en ik wilde niet dat ik de eigenaardigheden van de anderen kreeg opgeplakt. Ik wilde uniek zijn. Mezelf. Anders. Tegelijkertijd had ik niet erg veel keus (ik was minder knap om te zien en minder intelligent dan de anderen). Maar ik had toch ook geen uitgesproken idee van wat ik moest zijn. Dus dacht ik dat ik op z’n minst kon proberen te zijn wat mijn moeder wilde en het avontuur een kans te geven.

Wat een avontuur was stond me overigens niet duidelijk voor ogen. Jeremy, de jongste van mijn twee broers, had het aanbod gekregen om een Europese tournee met een filharmonisch orkest te maken; dat zou volgens mijn moeder een mooi avontuur zijn geweest. Jeremy had het aanbod afgeslagen, hij wilde liever dat cello een hobby bleef. Maar toen Leonard (mijn andere broer) mijn ouders had gesmeekt of hij naar een internaat mocht, leek mijn moeder dat niet als een avontuur te beschouwen, hoe Leonard ook zijn best deed dat idee aan haar te verkopen. Hij had gezegd dat het internaat eigenlijk zelfs het ultíéme avontuur was, dat Flaubert ergens had geschreven dat iemand die in zijn jeugd in een internaat had gezeten, alles wist wat er te weten viel over de samenleving, en dat Bourdieu dat zonder meer bevestigde, en dat Flaubert en Bourdieu de twee intelligentste mannen waren die de wereld ooit had gekend. Ik was vier toen Leonard dit redevoerinkje hield, en ik herinner me het heel goed, omdat ik me in die tijd nog niet echt bewust was van het bestaan van andere mensen buiten ons gezin, dus toen ik hoorde dat er niet alleen andere namen bestonden dan de onze (zoals Flaubert en Bourdieu), maar dat ze bovendien behoorden tot mensen die Leonard intelligenter noemde dan mijn ouders en ik zag dat niemand aan tafel daar bezwaar tegen maakte (zelfs mijn ouders niet), raakte ik in paniek en begon ik te huilen. Dat greep mijn moeder aan om definitief te weigeren: ‘Zie je nou, Leonard, je maakt je kleine broertje aan het huilen. Dory wil niet dat je weggaat.’

Bijna acht jaar later wist ik nog altijd niet precies wat een avontuur was, en ook niet of Leonard het me nog altijd kwalijk nam dat ik toen had gehuild. Hij was kortgeleden cum laude afgestudeerd voor zijn master, maar zodra de gelegenheid zich voordeed vergat hij niet mijn moeder in te wrijven dat hij een betere socioloog zou zijn geweest als ze hem de ervaring van het internaat niet hadden ontzegd.

In de films die ik had gezien, speelde het avontuur zich zo te zien vooral niet thuis of op school af. Er waren ruwweg twee mogelijkheden: als je alleen op pad ging ontmoette je mensen en leerde je dingen, en als je als groep ging viel er op z’n minst één dode. Dus besloot ik alleen te gaan (eerlijk gezegd had ik ook niet echt vrienden). Ik ging er ’s nachts vandoor, op Simones fiets. Mijn plan was om in Italië te gaan wonen, omdat het daar aangenaam leek, de zon en pasta en zo. Ik had niet bedacht dat het ingewikkeld zou zijn om op de fiets de Alpen over te steken. Hoe dan ook, zo ver ben ik niet gekomen. Na twee kilometer werd ik moe en meende ik dat het verstandiger zou zijn alleen de zes kilometer naar het station op de fiets te doen en dan een trein naar het zuiden te nemen.

Eer ik op het station aankwam was het twee uur ’s nachts en was het er uitgestorven. Alleen in de hoeken lagen een paar clochards, en er zaten twee reizigers in korte broek en met wandelschoenen aan. Ze kwamen allebei uit een ander land en probeerden met behulp van hun Frans voor op reis met elkaar te praten. Voor 04.55 uur ging er geen trein. Ik plofte neer op een bank tegenover het bord met vertrektijden, daar waar alle sporen begonnen of eindigden, het was maar hoe je de dingen bekeek. Voor me lagen zwarte, glanzende rails tot zo ver je kon kijken, maar er was geen trein te bekennen. Ik vroeg me af waar de treinen ’s nachts bleven.

‘Wat heb je daarin?’ schreeuwde een clochard naar me, zonder uit zijn hoek te komen.

Hij wees naar mijn rugzak.

‘Kikkererwten,’ riep ik terug. ‘Honing. Tonijn in blik. Onderbroeken.’

Ik wilde alles opsommen. Ik geloof dat de tonijn in blik bij hem in de smaak viel, omdat hij opstond en naar me toe kwam toen hij hoorde dat ik dat bij me had.

‘Zeep.’ Ik dempte mijn stem naarmate hij dichterbij kwam. ‘Een zaklamp. Sinas.’

‘Sínas?’

Dat leek hem vies, zo te zien.

‘Iets anders was er niet,’ zei ik, bijna verontschuldigend.

‘Een volgende keer kun je beter weglopen als je moeder net boodschappen heeft gedaan, pikkie.’

Hij kwam naast me zitten. Hij stonk niet zo erg als sommige clochards die ik weleens was tegengekomen. Hij rook naar nat karton.

‘Dus je hebt er geen wapen in zitten,’ concludeerde hij toen ik klaar was met mijn opsomming. ‘Je moet wel een wapen hebben, als je van plan bent in je eentje rond te zwerven. Je kunt niet gewoon een beetje fluitend aan de wandel gaan. Je bent nog maar een jongetje. Overal zijn er gestoorde types. Er gebeuren de meest akelige dingen met schattige, kleine jochies zoals jij.’

‘Ik ben niet echt schattig,’ zei ik.

Ik was er niet op uit dat hij me zou tegenspreken, ik vroeg me echt af of het feit dat ik een beetje dik was geen bescherming bood tegen een potentiële pedofiele moordenaar. De clochard bekeek me nog eens goed.

‘Je bent schattig genoeg voor een psychopaat, vergis je niet.’

‘Hebben ze niet liever kleine meisjes?’

‘Ach, zoveel mensen, zoveel smaken, zeggen ze. En zij maken alles af wat ze maar in handen krijgen: vrouwen, dieren, kinderen, of het nou een jongen of een meisje is, dat maakt ze geen zak uit. Als het maar bloedt en schreeuwt.’

Hij krabde verwoed aan een wrat op zijn hand.

‘Daar zou u ducttape op moeten plakken, en niet meer krabben,’ adviseerde ik. ‘U plakt de wrat af met een strookje ducttape, iedere ochtend een nieuw stukje, en dan stikt hij en verdwijnt hij uiteindelijk.’

De clochard keek me aan. Hij herhaalde ‘ducttape’ en begon te lachen, en ik wist niet of hij mij grappig vond of dat hij dacht aan een grap over ducttape die ze hem hadden verteld.

‘Het werkt echt,’ hield ik vol. ‘Mijn broers en zussen zwemmen veel, allemaal hebben ze wratten op hun voeten gehad door het zwembad, en mijn moeder heeft echt alles geprobeerd; niets werkt beter dan ducttape.’

‘Echt walgelijk. Openbare zwembaden zijn te smerig voor woorden.’

‘We dragen nu allemaal slippers, als we erheen gaan.’

Dat zei ik omdat ik niet wilde dat hij dacht dat ik smerig was.

‘Best, maar slippers helpen niet tegen schimmel. Die bakken waar je doorheen moet lopen voordat je in het bad mag? De voetenbaden? Walgelijk. Slippers doen niks tegen al die schimmels in zo’n bak.’

‘De mensen zeggen van wel, dat het helpt.’

‘De mensen! Er zijn er ook die zeggen dat aardbeienijs hun lievelingsijs is.’

Hij had geen ongelijk. Het klopt dat mensen veel stomme dingen zeggen. Hij leek best veel te weten, dus vroeg ik hem of hij wist waar de treinen ’s nachts bleven.

‘Er is een remise verderop, bij het stadion. Ik ben er wel eens geweest, slapen in lege wagons.’

‘Dat lijkt me cool.’

‘Ik slaap eigenlijk liever in de openlucht. Geen geweldige plek, die remise. Ik bewaar hem voor de nachten dat het echt te koud is.’

Ik vond mezelf een idioot omdat ik had gezegd dat het me cool leek om in de remise te slapen, dat was echt een stomme opmerking, maar de clochard nam het me zo te zien niet kwalijk. Hij wist heus wel dat ik nog veel moest leren.

Hij vroeg of ik afscheid van iemand had genomen voordat ik was weggelopen. Ik zei van niet, natuurlijk niet, dat zou het hele effect hebben bedorven.

‘Hoezo, het effect hebben bedorven?’

‘Nou, als ik bijvoorbeeld afscheid van Simone, mijn zus, had genomen, zou ze het meteen aan mijn moeder hebben verklikt, en die zou me hebben tegengehouden.’

‘Ja, natuurlijk, ik zeg niet dat je afscheid moet nemen van iemand van je familie! Maar je moet wel van íémand afscheid nemen, iemand die aan de politie kan uitleggen dat je uit vrije wil bent weggegaan, snap je? Gewoon, zodat je moeder niet nog meer flipt omdat ze denkt dat je bent ontvoerd of om zeep gebracht, of weet ik veel. Heb je een vriendinnetje?’

Daar dacht ik even over na. Ik vond Juliette van het ZiezodeZee-filmpje leuk, maar we kenden elkaar niet. Sara Catalano was knap. Aan haar dacht ik vaak voordat ik in slaap viel. Misschien was ik verliefd. Ze was veel te populair, dus durfde ik niks tegen haar te zeggen op school, maar goed, ik wist waar ze woonde, ik kon misschien bij haar aanbellen en afscheid van haar nemen. Toen ik nadacht over wat ik tegen Sara ging zeggen, merkte ik dat ik opgelucht was dat ik iets belangrijks was vergeten voordat ik wegliep en dus terug naar huis moest om mijn fout te herstellen. Maar eerst kon ik lekker in mijn bed gaan liggen slapen. De clochard wekte de indruk dat hij wist waar hij het over had. Hoewel, er leek toch een moeilijkheid in zijn redenering te zitten.

‘Maar als ik afscheid van iemand neem en niemand zich dus zorgen maakt over mijn lot, wat gebeurt er dan als ik ontvoerd of gevangengenomen word terwijl ik ben weggelopen? Niemand komt me zoeken als ze denken dat ik ergens gelukkig op avontuur ben.’

‘Ja, maar zo is het nou eenmaal, je kunt niet van twee walletjes eten.’

Die uitdrukking had ik nooit goed begrepen, en de clochard voelde dat waarschijnlijk aan.

‘De Amerikanen zeggen: je kunt niet een taart hebben en hem opeten. Als je hem opeet heb je hem niet meer, en als je hem wilt hebben kun je hem in je koelkast zetten, maar eet je hem niet op.’

‘Ik begrijp niet zo goed wat die taart ermee te maken heeft.’

‘De taart stelt jouw vrijheid voor. Hem opeten betekent dat je accepteert dat mensen bezorgd om je zijn. Je kunt onmogelijk allebei hebben. Vrij zijn én weten dat iemand bezorgd is om jouw lot.’

Hij hief zijn arm op in een triest gebaar en ik dacht dat hij me iets wilde aanwijzen, maar hij liet hem zwaar op zijn rechterbovenbeen vallen.

‘De hele rest,’ vervolgde hij, ‘nooit weten wat je gaat overkomen, of je verkracht of vermoord zult worden, of dat de mensen je rustig je leventje zullen laten leiden, is net zoals niet weten of de taart lekker is, voordat je hem hebt geproefd.’

Hij leek er echt een heleboel van te weten. Ik vroeg me af of het me ooit was overkomen dat ik een taart niet lekker vond. Ik wist wel dat hij het over een figuurlijke taart had, ik ben niet dom, maar ik zal wel honger hebben gehad. Wat er in mijn rugzak zat, sprak me helemaal niet aan.

‘Dus je gaat naar huis?’ vroeg de clochard na een minuut of twee stilte.

Ik staarde voor me uit en dacht aan eten, maar ik schrok op door zijn stem en mijn ogen bleven steken bij het eerste wat ze zagen, een reclamebord voor Carte d’Or, of om preciezer te zijn het aardbeienijs van Carte d’Or. Door JOU verkozen tot lekkerste ijs, stond erop.

‘Ik denk het, ja. U hebt me ervan overtuigd dat ik er nog niet klaar voor ben.’

‘Een wijs besluit. Ga naar huis, zorg dat je een wapen krijgt en neem afscheid van iemand.’

‘Oké,’ zei ik. ‘Dat lukt wel.’

Ik stond op om hem een hand te geven.

‘Zeg, thuis heb je die blikjes van je niet meer nodig, toch?’

Ik gaf hem alles.

~

Daphne Marlotte is altijd de oudste van ons stadje geweest, maar dat voorjaar werd ze de oudste van alle Fransen. Toen we haar op weg naar de boodschappen tegenkwamen feliciteerde mijn moeder haar. We kwamen Daphne vaak tegen als we boodschappen gingen doen. Ze woonde twee straten bij ons vandaan, en ze liep zo langzaam dat je haar niet zelden tegenkwam op weg naar de markt en nog een keer op de terugweg, vijfhonderd meter van waar je haar had achtergelaten.

Veel kinderen vonden Daphne griezelig, maar ik niet. Sommige vonden haar oerlelijk en dachten dat ze een heks was, maar ik wist best dat ze geen bovennatuurlijke krachten bezat. Ze hield het gewoon langer vol dan de anderen, meer niet.

‘Ik heb vanochtend het artikel over u in de krant gelezen,’ zei mijn moeder. ‘Ik wist niet dat u víjf keer getrouwd bent geweest! Wat verschrikkelijk!’

Daar moest Daphne om lachen, maar dat leek haar pijn te doen, dus zwakte ze het af naar een glimlach.

‘Ik was altijd al een beetje een sloompie, dat is zeker,’ zei Daphne. ‘Toen de vijfde overleed, zei ik tegen mezelf: “Weet je, Daphne, misschien ben je niet gemaakt voor het huwelijk.”’ Ze onderbrak zichzelf om langs haar lippen te likken (ze had de hele tijd een droge mond). ‘En je moet jezelf ook vooral niet voor de gek houden, het wordt moeilijk… er zijn er niet zo veel op de markt, vrijgezellen van over de honderd. En ik zie mezelf moeilijk iets hebben met iemand die jonger is… ik heb een man nodig met evenveel levenservaring als ik.’

‘In het artikel werden toch best wat behoorlijk oude mannen genoemd,’ zei mijn moeder. ‘Het schijnt dat er in Brazilië veel zijn.’

‘Brazilië is zo gek nog niet,’ vond Daphne.

Ik had het artikel ook gelezen. Ik wist dat Daphne nooit buiten Frankrijk was geweest.

Ze bleef een poosje in gedachten verzonken staan, en daarom begon ik me de dingen waarover we het net hadden gehad voor te stellen (honderdjarige Brazilianen), iets wat ik alleen maar deed als er lange stiltes in een gesprek vielen.

‘O, maar dat vergat ik!’ zei Daphne, waarmee ze haar eigen dromerij onderbrak. ‘Kijk wat ik heb gevonden!’

Altijd wanneer we haar tegenkwamen als ze van de markt kwam, wilde Daphne ons per se laten zien wat ze had gekocht. ‘Kijk wat ik heb gevonden!’ zei ze, alsof ze iets heel bijzonders had opgeduikeld. Ze deed de flap van haar boodschappenkarretje omhoog en mijn moeder en ik bogen ons eroverheen om te kijken. ‘Wortels,’ zei Daphne, ‘aardappels en een paar meiknollen.’

Ze had kromme vingers, die alle kanten op wezen. Daar waren de kinderen bang voor en daarom zeiden ze dat Daphne een heks was, maar ik wist dat het gewoon artritis was. Het zag er eerder grappig dan pijnlijk uit. Soms verzon ik voor de grap dat ik ringen om Daphnes gebogen vingers deed, dan zag ik een soort doolhof voor me, met allemaal bochten, maar ik besefte algauw dat het een gek spelletje was. Daphne duwde de groenten opzij zodat we zicht hadden op de riblap die ze voor haar stoofpot had gekocht.

‘Die laat ik net zo lang sudderen tot hij smelt op je tong. Dat is alles wat ik tegenwoordig kan eten aan vlees. Ik heb steeds meer moeite met kauwen.’

‘Het wordt vast heerlijk,’ zei mijn moeder.

‘Een stoofpot wordt eigenlijk ook al ingewikkeld. Ik houd het vlees even in mijn mond, lang genoeg om het sap eruit te zuigen, en dan spuug ik het uit.’

‘Echt heerlijk. Goh, misschien ga ik voor ons ook stoofvlees maken. Wat denk jij ervan, Dory?’

Mijn moeder liet Daphne soms geloven dat de inhoud van haar karretje haar op kookideeën bracht, haar inspiratie gaf, maar feitelijk kocht ze nooit dezelfde dingen als zij. Ze hield zich altijd aan haar boodschappenlijstje. Iedere avond koken voor vijf kinderen laat geen ruimte voor improvisatie, zei ze. Dagen van tevoren bedacht ze het menu voor de hele week.

‘O ja, en kijk!’ zei Daphne opgewonden (ze bewaarde het beste altijd voor het laatst). ‘Kijk me die sinaasappels nou toch eens! Ik heb ze vandaag gratis gekregen, niet te geloven, toch? Vanwege het artikel in de krant… iedereen heeft het gezien!’

Ze was echt blij met de gratis sinaasappels. Persoonlijk begrijp ik niet zo goed waarom mensen sinaasappels lekker vinden, en nog minder waarom oude mensen erover praten alsof ze het over snoep hebben. Ze gaf me er een. Ik kon niet geloven dat zij dacht dat ik daar wat om gaf.

‘Dank u wel, mevrouw Marlotte,’ zei ik. ‘Die schijnen bomvol vitamines te zitten.’

‘Ja, nou ja, sinaasappels zijn vooral lekker.’

Ze zou de hele ochtend over sinaasappels hebben kunnen praten, maar mijn moeder wist eronderuit te komen door haar nog eens te feliciteren met haar status van landsoudste. (‘De op twee na oudste van Europa!’ zei Daphne.) Mijn moeders enthousiasme voor Daphnes hoge leeftijd verdween zodra we de hoek om waren.

‘De stakker,’ zei ze terwijl ze een sigaret opstak. ‘Ze is echt helemaal alleen op de wereld. Haar gratis sinaasappels zijn haar enige pleziertje. Zie je het voor je? Of ze een goede dag heeft hangt af van de vriendelijkheid van een winkelier. Wist je dat alle drie haar zoons weer in de stad zijn komen wonen om voor haar te kunnen zorgen en dat ze alle drie eerder zijn overleden van ouderdom dan zij? Dat stond in het artikel.’

‘Wat verdrietig,’ zei ik.

‘Wat verschrikkelijk, zul je bedoelen. Al die kinderen grootbrengen en toch helemaal alleen overblijven!’

‘Jij hebt er zes, dan zal het wel meevallen. Een van ons blijft vast lang genoeg leven om voor papa en jou te zorgen.’

‘Wat klets je nou? Jullie overleven ons allemaal, alle zes, en een hele poos. Misschien wel voor altijd.’

Ik maakte me toen niet al te druk over de dood, maar het was toch geruststellend om mijn moeder te horen zeggen dat er een kleine kans bestond dat wij nooit dood zouden gaan.

‘Als het erover gaat wie er voor de vader en mij zal zorgen als wij even oud zijn als Daphne nu en we ons vlees niet meer kunnen kauwen en televisieprogramma’s niet meer kunnen volgen, moet ik zeggen dat ik je broers en zussen moeilijk voor me zie in die rol. Zonder dat ik ze wil bekritiseren, hè… maar ze zijn niet erg dienstbaar. Ook niet erg fijngevoelig. Echt totaal anders dan jij.’

Ik wist wel dat mijn moeder me zo zag. Dat ze me lief vond en goed in doorhebben hoe anderen zich voelden en zo. Maar ik vond het moeilijk te begrijpen dat ze dat als iets positiefs zag. Ze zei zelfs dat het een ‘talent’ was. Feitelijk had ik alleen een goed geheugen voor al die dingen die de rest van ons gezin totaal niet boeiden – de namen van mensen, die van hun kinderen en kleinkinderen, de verschillende verhoudingen en de ziektes die ze hadden gehad. Vaak kon mijn moeder iemand die haar aansprak niet plaatsen en dan schoot ik haar altijd te hulp in het gesprek. Ik weet niet zeker of het feit dat ik me de details van het leven van mensen herinnerde ook betekende dat het me allemaal interesseerde, maar goed. Misschien wel.

Mijn moeder richtte haar sigaret op mij alsof ze haar wijsvinger probeerde te verlengen.

‘Niet aan je broers en zussen vertellen wat ik net heb gezegd, hè? Dat ik denk dat ze ongevoelig zijn.’

‘Natuurlijk niet,’ zei ik, ook al was ik er ongeveer zeker van dat ze daar niet warm of koud van zouden worden.

~

De tweede keer dat ik probeerde weg te lopen… ik weet niet zeker of die telt. Ik ben wel het huis uit gegaan op een moment dat ik er had moeten blijven, maar net als de eerste keer heeft niemand iets gemerkt en ik ontmoette ook geen andere mensen. Ik was meteen al een beetje ontmoedigd.

Ik had besloten de raadgevingen van de clochard op te volgen en lekkerder eten in te pakken en een keukenmes om mezelf te verdedigen, en afscheid te gaan nemen van iemand die niet tot ons gezin behoorde. Daarom ging ik toen ik op het punt stond de stad voor altijd te verlaten aankloppen bij Sara Catalano. Haar vader deed open.

‘Is Sara thuis?’

‘En wie ben jij dan wel?’

‘We zitten bij elkaar in de klas. Isidore.’

Ik loog door te zeggen dat ik dacht dat Sara misschien per ongeluk mijn wiskundeboek had meegenomen na onze laatste les. Dat had nooit gekund. We hadden in de klas nooit naast elkaar gezeten.

‘Je had kunnen opbellen om het te vragen,’ zei meneer Catalano.

Hij keek een beetje geërgerd, maar hij ging haar toch halen.

Ik was er bijna zeker van dat Sara niets wist van mijn gevoelens voor haar (eigenlijk hadden we nog nooit iets tegen elkaar gezegd). Maar ik had niet aan de mogelijkheid gedacht dat ze geen flauw idee had wie ik was. Ze leek me te geloven toen ik zei dat we bij elkaar in de klas zaten. Ik stak meteen van wal, ratelde mijn hele verhaal af over mijn gevoelens voor haar en mijn onwrikbare besluit om te vertrekken, een betoog waar ik drie avonden over had gedaan om het te schrijven en twee om het uit mijn hoofd te leren. Aan het eind versnelde ik een beetje, want haar aandacht begon te verslappen.

Toen mijn speech was afgelopen, moest ik zeggen dat ik klaar was om te zorgen dat ze me aankeek. Achteraf gezien wil ik het niet geloven, maar ik ben er haast zeker van dat ik haar heb bedankt dat ze naar me had geluisterd. Waarna zij zei: ‘Fijne dag en veel succes,’ en toen deed ze de deur dicht.

Ik ben naar huis gegaan. Het hele weekend kwelde ik mezelf met de gedachte dat ik daar echt als een debiel had gestaan. Wat zou Sara denken wanneer ze me maandag op school zag, terwijl ik had gezegd dat ik vertrok?

Maar zij keek niet al te verbaasd toen ze me de week erna op school zag. Alsof mijn hele verhandeling er nooit was geweest. Onze verhouding veranderde daarna geen spat.

~

Ik zat rustig over de vlek op de bank te aaien om hem zo onzichtbaar mogelijk te maken. Dat stukje velours had ik in de loop der jaren zo vaak geaaid dat het zachter was geworden dan alles wat ik ooit had aangeraakt (toch had ik een keer een poezelig babyarmpje gekieteld en waren er in zee een paar vissen langs mijn benen gegleden). Leonard streek de vlek de andere kant op, alleen maar om me te pesten.

‘Denk je soms dat je Goldfinger bent?’

Hij ging precies op de vlek zitten, tussen Jeremy en mij in.

‘Ja, kap eens met de bank aaien, Dory,’ zei Simone. ‘Het is obsceen.’

Jeremy zei dat ze me met rust moesten laten, dat ik misschien een dwangstoornis had of iets dergelijks.

Ik zei niets. In een paar seconden waren ze erin geslaagd mij me te laten schamen voor iets wat ik al deed zolang als ik me kon herinneren. Ik dacht dat niemand mijn geaai over de vlek ooit echt had opgemerkt, maar toch hadden ze er allemaal wat over te zeggen, ze maakten er een grap over of stelden een diagnose. Misschien praatten ze er zelfs met elkaar over achter mijn rug om. Ik sloeg mijn armen hoog over elkaar, met mijn handen onder mijn oksels.

We keken naar een spionageserie waarin de spionne iets voelt voor de spion en hij iets voor haar, maar dat houden ze voor zich omdat ze samenwerken en een liefdesavontuur hun duo in gevaar zou brengen en hun werkrelatie onder druk zou zetten, en ze allebei heel getalenteerd en professioneel zijn. Maar als gevolg van hun professionaliteit voelen ze zich ’s nachts en tussen de missies door allebei heel eenzaam. Het was me opgevallen dat er veel van dat soort series waren, waarin professionaliteit vooropstond, voor geluk kwam, en waarin de personages die samenwerkten niet verliefd op elkaar mochten worden (in politieke en politieseries was het scenario hetzelfde, maar in ziekenhuisseries leek dat geen probleem te vormen: daarin deed iedereen het met iedereen en lukte het toch om levens te redden). Mijn moeder had me uitgelegd dat alle series die we keken zo gefocust waren op professionaliteit omdat ze Amerikaans waren, en dat de Amerikanen een bijzondere cultuur hadden, anders dan bij ons, waarin het werkklimaat voor alles kwam.

‘Ik ga vuur maken,’ zei de televisiespionne tegen de televisiespion. In die aflevering waren ze verdwaald in een bos ergens in Oost-Europa, en het begon al donker te worden.

‘En ik ga vuur maken in je poes,’ zei Leonard, met de stem van de spionageacteur, toen diens gezicht groot in beeld kwam, vol bewondering en vertedering voor de spionageactrice omdat ze vuur kon maken met een blok hout en een paar takjes.

We moesten allemaal lachen, maar niet te lang, want we wilden de echte dialogen niet missen.

Mijn broers en zussen waren er gek op om dit soort shots, waar de acteurs niets zeiden maar ‘met hun ogen’ speelden, te dubben. Vooral shots met ‘een doordringende blik’ of een ‘beladen stilte’ voorzagen ze graag van obscene teksten. Ik vond het leuk als ze dat deden, niet alleen omdat ik moest lachen om hun grofheid, maar ook omdat ik de dialogen die ze verzonnen verwerkte in het verhaal en alle personages daar veel menselijker door werden. Alsof de spion in die scène ondanks zijn klasse en zijn oprechte liefde het toch niet kon laten te denken ‘ik ga vuur maken in je poes’, en hij zich ervoor schaamde dat hij zoiets dacht terwijl de spionne druk bezig was met hun overleven, en hij het zichzelf kwalijk nam dat hij voor de zoveelste keer zijn ware aard liet doorschemeren. De zogenaamde dubbing door mijn broers en zussen was voor mij vast verbonden met het verhaal, net zo goed als de explosies en de onverwachte wendingen. Ze leverden ook commentaar op de kleren en het uiterlijk van sommige personages (‘Denk je ook niet dat Ralph allerlei complexen heeft, met die oren van hem?’) en dat verwerkte ik in het verhaal. Ik keek graag tv met hen. Tenminste, los van hun vervelende gewoonte om altijd voorspellingen te doen over de plot.

‘Zo, en wat denken jullie ervan?’ vroeg Leonard. De spionne en de spion waren met al hun kleren aan dicht bij het vuur in slaap gevallen en nu was de grote slechterik in beeld, met zijn vrouw, terwijl ze bij kaarslicht zaten te eten. ‘Vermoordt hij zijn vrouw of neemt de maffia dat op zich?’

‘Ik zeg dat hij haar vermoordt,’ zei Jeremy. ‘Hij vergiftigt haar.’

‘Ik denk dat hij haar wurgt,’ stelde Leonard voor.

‘Hoe dan ook, over vijf minuten is ze er geweest,’ zei Simone.

Het probleem met de voorspellingen van mijn broers en zussen was dat ze meestal aardig klopten. Dat bedierf het hele effect. Ik zag nooit iets aankomen. Ik voorspelde nooit iets. Een keer dwong Simone me om een voorspelling te doen, en ik had gezegd: ‘Och, ik weet niet, ik volg het eigenlijk niet echt’, maar in werkelijkheid volgde ik alles. Al wekenlang, maanden zelfs, lette ik goed op ieder detail van de plot, en toch was ik nog steeds niet in staat om te zeggen wie er dood moest, wat er ging gebeuren, en wanneer en waarom.

‘Waarom moet ze nu juist in deze aflevering dood?’ vroeg ik.

Meestal stelde ik geen vragen, maar aangezien de scènes met de vrouw van de slechterik me niet geweldig boeiden, dacht ik dat het wel kon.

‘Voor de plot,’ legde Simone uit. ‘Dood is ze interessanter dan levend.’

‘En is er maar één plot mogelijk?’

‘Zo ongeveer wel, ja.’

‘Het zijn altijd dezelfde verhalen,’ zei Jeremy. ‘Sinds Aristoteles.’

‘Sinds Aristoteles’ Poetica,’ verbeterde Simone.

Leonard nieste in zijn handen en bekeek van dichtbij wat er in zijn palmen terecht was gekomen, zoals hij altijd deed en veel te lang. Daar had nooit iemand iets van gezegd.

Op het scherm prikten de slechterik en zijn vrouw haricots verts aan hun vork en aten die een voor een op, wat mij volslagen onrealistisch leek.

‘Heeft Aristoteles geschreven wat er met vrouwen van slechteriken hoort te gebeuren?’

‘Niet precies,’ zei Jeremy. ‘Maar er zijn regels. Je kunt altijd transponeren.’

Even later was de vrouw van de slechterik inderdaad dood, door de hand van haar echtgenoot, vlak voor de aftiteling. De slechterik had haar verstikt met een kussen, in hun bed, terwijl zij eerder een stoeipartij verwachtte.

‘Echt achterlijk, deze serie,’ zei Leonard terwijl hij de tv uitzette.