Slapen doen we later

ZSUZSA BÁNK

Slapen doen we later

Vertaald uit het Duits door

Irene Dirkes en Lucienne Pruijs

Nieuw Amsterdam

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een projectsubsidie
van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door ondersteuning
van het Goethe-Institut

Oorspronkelijke titel Schlafen werden wir später

© 2017 S. Fischer Verlag GmbH, Frankfurt am Main

© 2020 Nederlandse vertaling Irene Dirkes en Lucienne Pruijs /

Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Anna Ismagilova

Foto auteur © Hollandse Hoogte

NUR 302

ISBN 978 90 468 2631 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020,
met ISBN 978 90 468 2630 0

Voor Michael, Louise en Friedrich

27 MAART 2009 – 17:43

Liefste Johanna,

Vanochtend zei Simon bij zijn eerste, veel te vroege kop koffie dat hij me allang zou hebben verlaten als hij tien jaar jonger was en drie kinderen minder had. Een merel was bij het nachtbeslagen raam gaan zitten en tikte met haar snavel tegen het glas, alsof ze ons wilde waarschuwen en intomen, ons wilde afluisteren om het nieuwtje op deze lenteochtend snel naar haar vogelwereld te brengen, van tak naar tak, van twijg naar twijg, het te verkondigen aan lijsters en vinken die ernaar zouden pikken als naar een worm, hoort, hoort, nieuws uit Körberstraße 12, hoort, hoort!

Simon zei het op een toon alsof het niets te betekenen had, alsof het iets was als: het weer slaat om, ik ga liever met de trein dan met de auto, en misschien heb ik daarom niet gereageerd, Johanna, misschien heb ik daarom net als elke ochtend de kopjes en de borden uit de vaatwasser gehaald en in de kast gezet, gewoon de messen bij de messen, de lepels bij de lepels gelegd en gedaan alsof ik niets had gehoord en dus ook niet hoefde te antwoorden. Maar toch blijft Simons zin de hele, stil verregende, lange, veel te lange dag door mijn hoofd spoken, hij jaagt me op en maakt me rusteloos, ik ijsbeer als een gevangene in haar cel, ik kneed mijn vingers en draai mijn ringen rond, vooral die ene, vooral die ene ring. Zijn woorden schieten als warrige, felle lichtslingers van een kleurrijke vuurpijl door mijn vermoeide hoofd sinds ze vanochtend zijn gevallen, in dat korte tijdsbestek toen de kinderen nog sliepen en het stil was in onze keuken, stil genoeg om een merel met natte veren met haar spitse snavel tegen ons raam te horen tikken.

Lori is net vertrokken en haar geur hangt hier nog, een vleugje L’Air du Printemps, bloemen in een mand, maartregen in een jas, de regen die de plotseling warme dagen wegspoelt, dat Lori-mengsel uit de afgeschudde winter en de schuwe, aarzelende lente. Ze kwam met een krat vol forsythia- en magnoliatakken uit haar tuin, waarvan de bloemen in de eerste warme dagen overdreven enthousiast en, zoals ik nu eenmaal vind, onnodig kleurrijk zijn uitgekomen. Ik zat in de keuken op het bankje naast de slapende, in zijn lichtblauwe babydekentje gewikkelde kleine Henri, pulkte in Simon-gedachten verzonken aan wat houtsplintertjes terwijl ik toekeek hoe Lori met haar trilhand met het enige scherpe keukenmesje de stelen afsneed en ze een voor een in de vaas zette. Waarom ik Simon geen draai om zijn oren had gegeven, vroeg ze, ook op een toon alsof ze slechts iets wilde zeggen als: nee, dit mesje snijdt niet goed, maar kijk eens naar de kleur van deze forsythiatakken, en ik dacht: misschien heeft ze dit vroeger precies zo gedaan, stond ze op dezelfde manier de magnolia’s af te snijden toen haar man twintig, vijfentwintig jaar geleden ’s morgens bij de koffie zei: liefste Lori, ik ga bij je weg.

Maar wat heeft dit met onze leeftijd te maken, Johanna? Als alles zogenaamd is zoals het is, ach, zoals het werkelijk is, dan zou Simon nu zijn koffer moeten pakken en moeten weggaan, niet tien jaar geleden, niet morgen, niet overmorgen, maar vandaag, nu meteen, vandaag nog zou hij moeten gaan, op zijn laatst morgenvroeg, terwijl ik in de deur sta toe te kijken, nachtdronken, nauwelijks wakker, hoe hij met beide handen zijn koffer dichtklapt, met weinig kleren maar wel veel schriften, losse vellen papier en Reclam-boekjes, Kleist, Ibsen, Euripides, zijn schoudertas omhangt, zijn jas en zijn sjaal pakt, de deur openduwt en zonder zich om te draaien naar het hekje loopt, de paar treden naar de straat af en rechtsaf naar de bushalte, omdat hij de auto voor ons achterlaat, onze doorgeroeste auto vol broodkruimels, snoeppapiertjes en verweesde poppenarmen.

Simon zou de nacht moeten afwachten om ongemerkt te ontkomen. Moeten mikken op het dieplate half uur als de maan helder aan de hemel staat, maar zijn glans begint af te nemen, wanneer wij allemaal, Mia, Franz, Henri en ik, diep en vast liggen te slapen en te dromen op het onregelmatige ritme van onze ademhaling en we in onze troebelste, onze helderste baaien vol dromen vissen. Slechts twee seconden te vroeg en een van ons zou wakker worden en Simon ervan weerhouden.

Márta

28 MAART 2009 – 23:09

Liefste Márta,

Eind maart, de wilde ganzen keren terug. Toen ik vanmiddag van school naar huis fietste, vlogen ze krassend, sterrenwaarts zingend onder Zwarte Woudwolken. Luchtgehuwd met mijn hemel. Jouw woorden. Door een smalle blauwe strook richting Schwenninger Moos, waar binnenkort het standelkruid zal bloeien. Stel je voor, zulke dingen weet ik nu: waar en wanneer in mijn zwarte woud iets bloeit.

De nacht heeft mijn dierbare heuvels opgeslokt. Ik zou in bed moeten liggen. Maar slapen doe ik later wel. Nu wil ik nog een paar Drosteaantekeningen door mijn vingers laten gaan. Annette-partikels fijnwrijven. Misschien blijft er een woordje voor me over. Misschien zelfs een zin, die zijn plek in een van mijn hoofdstukken inneemt. Die daar binnenstroomt alsof hij er altijd al naartoe wilde. Ik probeer te weten te komen of veenjongens en heideherders als deel van de natuur gezien moeten worden. Of als tegenstrevers, tegenstanders. Wie weet als vijanden. Mens en natuur één? Of twee? Weer ben ik een speurhond. Weer verzamel ik bewijzen, Márta. In de constructie van tekens, waarvan Droste-Hülshoff de natuur heeft voorzien. Haar natuur van God en knoestige beuk. Op pantoffels dwaal ik door haar diepe dal met het gouden lint. Wat heeft ze dit keer in het dampende veen, onder heidedamp voor me neergelegd.

Dit wilde ik je schrijven voor ik wegga. Het kost te veel kracht om een half leven achter te laten. Drie slapende kinderen, in hun smalle bedjes. Een slapende vrouw, opgerold als een kat, die onder het poreuze zwart van de grootsteedse nacht zo onnavolgbaar tussen de kussens ligt te woelen. Simon zal zijn koffers en tassen niet pakken. Met alle dingen waarmee zijn leven gevuld is. Hij zal ze opnieuw op jullie kasten laten verstoffen. Hij zal zulke zinnen blijven denken en ze je ook zeggen. Hij zal nog gemenere dingen denken en die misschien niet tegen je zeggen. Maar hij zal niet alles achterlaten om op een andere plaats, in een ander leven opnieuw te beginnen. Zo veel andere levens wachten er per slot van rekening niet op hem. En op ons ook niet, Márti.

Zelfs ík zou er het liefst de brui aan geven. Het is niet alleen deze lange, taaie winter. Vier maanden sneeuw. Bijna vijf. Het huis rondom ingesloten, met daarin ik, moederziel alleen. Al een tijdje wil ik dat. Ik heb dat tegenover jou verzwegen. In al mijn laatste mails verzwegen. Maar dat is wat ik elke ochtend het liefst zou doen. Er gewoon de brui aan geven. Als ik vanonder mijn schuine dak naar beneden ga. Op blote voeten over mijn rode vloerkleed loop. De luiken opendoe. Maar de wereld liever buiten zou houden en alleen Droste zou willen vragen binnen te komen. Op een gegeven moment bereiken we dat punt. Al doen we nog zo of we blind en doof zijn. Wie zou Simon beter kunnen begrijpen? Ik heb ook geen idee wat ik op het midden, op de helft van mijn aangevangen leven met mezelf aan moet. Met mezelf en alles wat ik er tot nu toe in heb geplaatst.

Jij? Heb jij een idee?

Johanna

29 MAART 2009 – 06:19

Liefste Jo,

Nee, ik heb ook geen idee, niet op deze vrieskoude ochtend, die mijn voor een kwartdoorwaakte nacht aflost, die rijp op onze keukenramen heeft geademd, alsof hij me wilde vragen om te treuren om de winter – ik zal geen traan om hem laten, niet één, ook voor mij was hij zo taai en lang dat al mijn ideeën op zijn, mijn hoofd is leeggeplukt en afgemaaid als een van die tarwevelden op Fehmarn, zo’n kraaienfavoriet, waarnaar ik zo verlang zodra de dagen weer lichter worden, zodra ze weer in de avond beginnen te groeien.

Ik dacht dat ik beter kon schrijven dan leven, maar juist nu heb ik geen idee waar het allemaal goed voor is. Het klinkt belachelijk: woorden op lege vellen papier schrijven, de wereld aftasten naar beelden, luisteren naar toonhoogten, zoeken naar woorden om zinnen van te knopen en daar mensen in te weven, woorden die je in de werkelijkheid tevergeefs zoekt, zinnen gelijmd uit brokstukken, genaaid uit flarden, uit een beetje jij, een beetje ik, een beetje jambe en trochee, een beetje Simon, mijn vader, mijn moeder, mijn zussen, een beetje Lori en wie er ook maar iets geeft en laat vallen, die woorden in mijn hok gooit, opdat ik ze vang en blijf schrijven. Dus vraag ik je, Johanna, jij zult wel weten of het een beroep is, schrijven, wees eerlijk, zeg me, is het dat, zeg het maar, Johanna, is het een beroep?

Mia vroeg met haar zachtzoete, licht plakkerige honingstemmetje of ik ooit iets anders ben geweest, ander werk heb gedaan – in haar slimme koppie met de ongerepte vrije denkpaden bestaan talloze, eindeloze mogelijkheden van ons leven, alsof ik het ene jaar dit, het volgende jaar dat en het jaar daarop iets heel anders zou kunnen zijn, alsof we afwisselen in wat we kunnen en willen zijn, alsof we ons niet vast hoeven te leggen, alsof we verder kunnen springen en ons voortdurend een nieuw leven kunnen aanmeten.

Vroeger, ver, heel ver terug, in een vroeger waarin jij en ik al naast elkaar bestonden, heb ik dat ook gedacht, ik moet die gedachte zijn kwijtgeraakt en er niet meer naar hebben gezocht. Het kost me nu enige zelfoverwinning om naar mijn schrijftafel te gaan en naar woorden te zoeken in de ondiepten van mijn zelf, mijn ik, mijn mij, in de luchtbellen van mijn Márta-maalstroom, in de cirkelbanen van mijn Márta-turbulentie. Elke zin, elk woord moet ik mezelf afdwingen, het spijt me dat dit zo’n zeurderige brief is, ik leef alsof er mieren in mijn bloed zitten. Vroeger, ver, heel ver terug in dat vroeger gingen die dingen me makkelijk af, leven, schrijven, ademen, slapen – hoe kan ik, liefste Jo, hoe moet ik het nog eens tweeënveertig jaar volhouden?

Je Márti

30 MAART 2009 – 21:03

Liefste Márti,

Kathrin heeft een beroep, zoveel is zeker. Ze heeft nu zelfs een eigen winkel. Ze is verheugd als een koning en bouwt het ene luchtkasteel na het andere. Zaterdags help ik mee. Vandaag weer van half acht tot twee. Kathrin kan geen hulp betalen. Niet met haar knellende lening. Niet met drie kinderen. Niet met Claus, die het nu eens als restaurator, dan weer als musicus probeert. Onophoudelijk beveel ik Kathrin aan bij scholieren, ouders, collega’s. Bij alle mensen die eruitzien of ze bloemen willen kopen. Tegen Kathrin heb ik gezegd dat dit het beste seizoen is om een bloemenwinkel te beginnen. Als de winter afzwakt. Als hij aan kracht verliest. Zelfs bij ons. De winkel heet nu toch De geheime tuin, naar Burnett. Alleen de rolstoel in de hoek ontbreekt nog. Voor dit gat in het Zwarte Woud een beetje té. Een beetje overdreven. Maar Kathrin liet zich er niet van afbrengen. Sinds maandag hangt het nieuwe bord boven de deur. De letters springen van het hagelwitte hout. Ze staan rond en bont verspreid om een grote sleutel. Voordat Kathrin ’s morgens de winkel opendoet, laat ze me zien wat er in de vazen en de emmers staat. Ik kan het al zo’n beetje onthouden. Nachtorchis. Anemoon. Vergeet-mij-niet. Elfenbloem. Ja, elfenbloem. In werkelijkheid helpt dit werk míj, niet Kathrin. Het zet mijn zwevende voeten op de grond. In gymschoenen. Groen met rode veters. Passend bij het schort. Het schrijft mijn hoofd voor waar ik die uren over na moet denken. Waar ik juist niet over na hoef te denken. Heel heilzaam, Márti. Als de Zwarte Woudlucht geen blauw voor me heeft, de Zwarte Woudnevel log en dik voor mijn huis ligt. Dat ik de deur nauwelijks open krijg. Als de opgekropte Johanna-wrevel ’s morgens al voor mijn voeten breekt. Beng!

De roze muren heeft Kathrin meegenomen uit onze Hamburgse tijd. Verder grasgroene kussens op de bank voor de hoge etalage. Tijdens het wachten drink je koffie. Kijk je naar een wilg die zijn takken op het dak van de geparkeerde auto’s vlijt. Ze in de zomer met gele bloesem zal bedekken. Of je ziet de Vlaamse reus aan een wortel knabbelen. Je bewondert zijn smetteloos witte vacht. Waarnaar elk kind zijn hand uitsteekt. Raad eens hoe hij heet. In Hamburg zou het kunnen, Márti. Het belletje boven de deur zou niet ophouden met rinkelen. De mensen zouden in de rij staan. Om bloemen te kopen, Colin te aaien. Bij het raam koffie te drinken, naar buiten te kijken naar paraplu’s en de plassen op het asfalt. Het splintertje noorderlucht te zoeken dat daarin drijft. Jouw woorden. Maar hoe ver weg het Schanzenviertel met zijn haarfrutselwinkeltjes en zijn door ratten volgepiste trappenhuizen is, kan ik het best in De geheime tuin voelen. Kathrins winkel wekt de indruk plotseling ergens geland te zijn. Ver verwijderd van zijn eigenlijke bestemming. Achthonderd kilometer te ver naar het zuiden. Negenhonderd? Dus voel ik me ook weer een beetje zo. De foute kant op gestuurd, de weg kwijtgeraakt. Verdwaald, verkeerd gelopen. Te vroeg uitgestapt. Te laat.

Kun je je de bloemenwinkel vlak bij mijn huis in Hamburg nog herinneren? Waar jij met je dikke Mia Molke-buik bijna omviel? Toen ze je achter de toonbank op een stoel kruidenthee lieten drinken? Tot je weer kleur op je gezicht had? Terwijl ze boeketten maakten die eruitzagen als een Zwarte Woudwei in juli. Als de regen verder trekt en de zon alles geeft wat ze te geven heeft. Als ik hyacinten en anemonen uit Kathrins vazen pak en bind, denk ik aan die Hamburgse winkel. Waar ik vroeger mijn bloemen kocht. Als ik vond dat ze op mijn tafel moesten staan om me te laten zien dat ergens ver buiten zoiets groeide. Ver van perceelgrenzen en schuttingkieren. Jouw woord.

Stel je voor, de mensen glimlachen als ze mijn boeketten zien. Echt, Márti. Ze kijken ernaar en glimlachen. Er bekruipt me dan een gedachte. Die ik niet kwijtraak. Niet kan wegjagen. Die door me heen flitst als een van jouw lichtkettingen. Als ik twintig, dertig euro voor een boeket in de kas leg. De gedachte dat ik geen lerares had moeten worden. En dat is een akelige gedachte, Márti. Een heel akelige gedachte.

Hou van je,

je Johanna

31 MAART 2009 – 07:04

Liefste Johanna,

Ik zou willen dat ik in De geheime tuin kon komen aanwippen, bij jou zou ik mijn bos bloemen bestellen, bij jou, niet bij Kathrin, paars moet hij zijn, een beetje blauw mag hij zijn, ik zou een kop koffie nemen en met Colin op schoot bij het raam gaan zitten wachten tot het boeket klaar was, tot ik mijn neus tussen viooltjes en seringen zou kunnen steken en diep zou kunnen inademen. Of wat groeit en bloeit er nu op de Sparrenheuvel midden in het bos? Ik benijd Kathrin, omdat jullie bij een kop thee eerst over de nachtverse en dan over de oude onvergeten, eeuwig terugkerende dromen kunnen klagen, waarna jij wortels in een bakje legt, Kathrin het belletje ophangt, de deur opent en de waterkoude, wolkenversierde, regenaankondigende, humeurige maartse ochtend binnenlaat. Hoe idioot, hoe onverklaarbaar idioot onze levenspaden kronkelen en elkaar kruisen! Waarom, liefste Jo, is Kathrin in je zwarte woud in jouw nabijheid beland, waarom niet ik? Maar ik klaag niet, nee, ik mopper niet, ik verwijt je niets, vandaag ben ik gelukkig en licht, niet gewichtloos maar licht, en toch bijna een beetje zonder gewicht, omdat ik gisteren kon schrijven, bij Lori, aan haar oude ateliertafel van kersenhout, dat je nauwelijks nog kunt zien door de talloze verfklodders die Lori er jarenlang op heeft laten vallen en die me afleidden en meevoerden over zich vreemd vertakkende, groengele straten en door fijne, rode doodlopende straatjes, terwijl Lori met Henri ging wandelen of hem in haar woonkamer op het door hem ondergespuugde vloerkleed zat te bewonderen. Ik had rust, Johanna, rust, begrijp je? Ik heb twee verhalen herzien, een daarvan is De andere kamer, waarop je al wacht en dat ik in deze zalige rust nagenoeg af heb verklaard, achter de gesloten deuren Henri’s kreten zwak als onweer in de verte. Rust, driewerf rust, ik hoefde me nergens om te bekommeren, om niets, helemaal niets hoefde ik, behalve Henri de borst geven, Lori klopte om de twee, drie uur op de deur om mijn jammerende kind aan te reiken. Ondanks Lori’s trilhand, waarmee ze moet zien te leven, was er warm eten, selderij, vlees, peterselieaardappels, heldere soep vooraf, niet de gebruikelijke belegde broodjes, omdat het thuis tenslotte altijd snel moet gaan, omdat niemand van ons tijd heeft om soep te maken, soep al helemaal niet – de oppas niet, Simon niet, ik niet. Pas tegen middernacht zijn we vertrokken, Simon haalde ons laat op, nog net op tijd om niet te hoeven denken dat hij ons vergeten was, dat hij Henri en mij gewoon liever vergat.

Voor mijn koffiekopje liggen uitnodigingen uit de landen waar Grove sporen in de zomer moet verschijnen, helemaal of half of als ministukjes in een bundel, dat is overzichtelijk, heel overzichtelijk, Noorwegen zit erbij, mijn trouwe Noorwegen, en Zweden, ik hoef alleen ja te zeggen. Maar toch twijfel ik, ik kan de telefoonstemmen al horen: Márta? Je kind huilt al uren, sinds je bent vertrokken huilt hij! Het ontbreekt me nog aan ideeën hoe ik het voor elkaar moet krijgen: van het vliegtuig naar het hotel, kolven met dat martelwerktuig zodat de melk blijft stromen, spreken, voorlezen en mijn ogen niet laten dichtvallen, hoewel ik dat ’s avonds om tien uur zo graag wil, ik wil niets liever dan om tien uur mijn ogen laten dichtvallen vanwege mijn door Henrigehuil gebroken nachten. Mijn voortdurende ‘slapen doe ik later’. Maar ik zie één beeld voor me, Johanna: ik tover ergens een minuut vandaan, en ergens anders nog eentje, dan heb ik dus twee minuten waarin ik onder de azuurbleekblauwe zomerhemel kan zitten. De ijdele, op zichzelf verliefde, legendarische, grote noorderlucht boven mij, alleen voor mij – en ik daaronder, piepklein.

Márti

1 APRIL 2009 – 23:39

Liefste Márta,

Uit het heelal daalt de nacht met flonkerende nagels. Bij jou klaag ik over mijn laatste droom. Niet bij Kathrin. De oude demon Markus is terug. Hij voert me elke nacht naar mijn vroegere leven. Leunt met zijn twee meter tegen mijn deurpost. Hij draait zijn schouder zo dat ik de deur niet dicht krijg. Driedagenbaard en donker brilmontuur zoals altijd. Een lok die voor zijn gezicht valt en zoals altijd onder zijn rechterwenkbrauw, vlak boven het oog, tot stilstand komt. Hand onder zijn kin. Bulderstem. Schouderscheve houding. Groene parka tegen de Zwarte Woudregen. Alles het oude liedje. Het minuscule, niet uit te roeien, niet uit te bannen vervelende iets wat van dichtbij in mijn oor fluistert: ga met hem mee, Johanna, ga. Ook dat het oude liedje. Vannacht zei Markus dat hij was gestuurd door de artsen. Ik zou te vroeg opgestaan en weggegaan zijn. Hij wilde dat ik iets aantrok en in de auto stapte. Maar ik heb niets aangetrokken en ben niet ingestapt. Ik heb hem niet binnengelaten. Hem niet binnengevraagd. Hoewel dit huis ooit ook zijn huis was. Deze kamers ooit ook zijn kamers waren. Nee, ik heb hem niet binnengevraagd. Ook al was het heel moeizaam dat niet te doen. Het mezelf te verbieden. Ja, dat is het juiste woord, Márti. Moeizaam. Toen ik wakker werd, was ik blij dat ik het niet gedaan had. Zo blij als ik vanochtend maar kon zijn.

Het beangstigt me op welke Markus-paden mijn hersenen tegen mijn wil rondsluipen. Of zijn het mijn kankerpaden? Mijn ziekenhuiswegen? Die steeds bij dezelfde deur uitkomen? Kliniek. Afdeling Gynaecologie 2. Kamer 5. Ik had gehoopt dat ze afgesloten waren. Bedolven. Overwoekerd door het mos van de Wutachkloof. Maar de slaap neemt me mee. Gooit me in een droom die ik niet wil dromen, plons! Ik verzet me tegen die droom. Nog de hele verdere dag, tot aan de avond, verzet ik me tegen die droom. Maar zover ben ik nog niet. Dat ik zelf kan uitkiezen wat ik wil dromen. En wat liever niet. Een opstandig hoekje in mijn hoofd doet ’s nachts de deur voor Markus open en zegt: kom binnen. Nee, je stoort niet. Echt niet. Kom gerust, Johanna vindt dat niet erg. Ook al weet ik bij daglicht dat Markus allang is vertrokken. Ik heb gezien dat hij is weggegaan. Ik weet het gewoon. Dat heeft mijn bloedlabyrint heel onprettig geregeld. Dat ik zo veel moeite moet doen voordat het me op een dag onverschillig laat. Dat ik onverschillig kan zijn. Diep in mijn droomhoofd. Ook een woord van jou. Vezel na vezel, ader, bot, spier, orgaan Markus-immuun. Longen, nieren, hart Markusimmuun.

Na het opstaan duurt het even voor ik verander in docente Johanna Messner. Ik verander als ik theedrink. Onder de douche sta. Naar het nieuws op de radio luister. Merk dat de wereld er nog is. Dat die bestaat. Alles gebeurt in terugkerende harmonie. In steeds dezelfde wisseling. Als ik mijn kleren aantrek. Mijn haar borstel. Lok na lok duivelsrood haar om de kam wind. Dat nog een poosje niet op zijn oude lengte zal zijn. Als ik de deur opendoe en wegfiets. Het eerste zuchtje Zwarte Woudlucht inadem en weet dat het vandaag een kille, nee, een warme dag wordt. Een dag zonder regen. Zonder een druppel regen. Maak je geen zorgen, anderen zien het niet. Ik kijk zoals elke ochtend naar mijn leerlingen. Zoals elke ochtend draag ik hun op iets te lezen. Iets te schrijven. Te vertellen. Zoals elke ochtend wijs ik naar het bord. Zoals elke ochtend, sinds mensenheugenis. Niemand zou denken dat mevrouw Messner op een andere plek is. Terwijl ze sterke en zwakke werkwoorden op het bord schrijft. Vallen. Dromen. Ontkomen. Ik ontkwam. Jij ontkwam. Hij, zij, het ontkwam. Nu is ze op een plek tussen waken en slapen. Ze probeert zich aan een boze droom te ontworstelen. Ontworstel me, ontworstel je, ontworstelt zich. Op dit moment stelt ze alles in het werk om haar Markusbeeld te verdrijven.

Jo

2 APRIL 2009 – 23:09

Liefste Johanna,

Op een dag verandert iedereen in een demon en kunnen we niet meer bedenken hoe we ooit iets anders in hen hebben kunnen zien. Misschien zal ook Simon er op een gegeven moment uitzien als een demon of als zo’n waterspuwer op jouw Freiburgse domkerk, die met zijn te groot uitgevallen oren en tanden en zijn gigantische klauwen de demonen moet afschrikken. Maar nu nog niet, niets duidt erop dat hij er ooit zo uit zou kunnen zien, hij draagt zijn kinlange blonde haar nog steeds achter zijn oren, zijn ogen zijn nog net zo diepliggend Noordzeegrijsblauw, zijn lippen, die hij een op een aan onze dochter heeft doorgegeven, krullen nog net zo spits bleekrood om, zelfs zijn lichaam is onveranderd: een beetje O-benen, slanke handen, ronde schouders, zachte huid, alles onveranderd mooi en goed, ja, hij ziet er nog steeds goed en mooi uit.

Ik kan nauwelijks iets anders doen dan om Henri heen dartelen, dus ik kan je niet veel schrijven, laat staan gedichten of verhalen, dat hoort in een ander Márta-leven. Simon en ik hebben een allerliefste baby, die helaas een allerliefste huilbaby is, zoals de arts me duidelijk maakte nadat Henri dagenlang niet tot bedaren was te krijgen. Hij wordt door Simon en mij geschommeld, gebakerd, getroost, gedragen en gewiegd, maar niets bevalt hem, hij wordt door Mia en Franz toegezongen, toegesproken, toegefluisterd, gekust, geliefkoosd en geknuffeld, maar niets vindt hij fijn. Als Henri stil is om adem te halen, blijf ik zijn geschreeuw horen, maar de natuur heeft het zo geregeld dat zodra Henri in slaap is gesukkeld en zucht, Simon en ik meteen denken: is hij niet prachtig? Zo rozig, fris en nieuw? Nu ligt hij op mijn bovenbenen te slapen, ik kan niet meer, Johanna, maar ik schrijf je om je te laten zien dat ik er ben. Ik leef, ook al is het maar half, ik adem, ook al is het veel te snel, en als jullie komen wordt het lastig, omdat we nauwelijks zullen kunnen praten en het gekrijs ’s avonds niet te harden is – toch kan ik me nergens zo op verheugen als op jou en Kathrin op mijn scheve keukenbank met de weerbarstige, losgekrabde splinters, met voor ons op de brandgaatjes in het tafelkleed een fles abrikozenschnaps uit Amorbach en een schaaltje zelfgemaakte bonbons, die door Lori’s trilvingers met pistaches en koffieboontjes zijn versierd.

Jullie rijden toch via onze lelijke grote stad met de vele, vele auto’s en het teruggedrongen, rochelende, weerloze, naalden verliezende bos, waar de vliegtuigen naar het westen en het oosten overheen bulderen?

We kunnen vlakbij in het ooibos bij de Nidda gaan wandelen, luister eens hoe geweldig, hoe fantastisch dat klinkt, we laten Henri in zijn kinderwagen krijsen totdat wij gedrieën, in de pas lopend, het Hölderlinpad kruisen, ongeveer ter hoogte van de A661, en we ons bij de aanblik van die hel van plaatstaal en beton voor de duizendste keer afvragen of het werkelijk hier geweest moet zijn dat Hölderlin zijn kapotgeschuurde hart aan Susette heeft verkwist en verbrast. Hoe vind je dat klinken?

De liefde dwingt ons allen neder, maar de maan achter de daken beweegt juist niet. Ik kan zien dat hij zich achter twee elektriciteitsmasten wil verstoppen en niet doorheeft dat ze te smal zijn en het niet gaat lukken. Te dom, die maan.

Slaap lekker, mijn liefje, en droom je gewenste droom.

Hou van je,

Márta

3 APRIL 2009 – 05:04

Liefste Márta,

Ik kan niet slapen, boven de grond hangt de eerste nevel langzaam opgestegen uit het hout van de nacht. Misschien neemt Henri wraak op je, omdat jij hem de laatste weken in je buik zo hebt laten schrikken. Ik heb je horen praten en denken. Je bleef maar zeggen: ik heb nog geen tijd om je op de wereld te zetten, mijn derde kind. Ik moet mijn verhalen bijschaven. Ik moet dozen pakken en verhuizen. De kelder uitmesten. Van mijn hoest af komen. Ik moet een nacht doorslapen, minstens één.

Kathrin zegt dat ik je moet mailen dat we komen. We hebben niets tegen huilende baby’s. We houden van Henri. Op onze eigen verkrampte, onbevangen, onbeheerste manier. Sinds we hem op die vrieskoude februarimorgen in de Mariakliniek in onze armen hielden. Voor een raam met uitzicht op een roodgloeiende hemel. In februari! Sinds Henri voor een milliseconde zijn ogen opensloeg. Zodat we ze konden zien. Noordzeegrijsblauw en diepliggend. Zoals die van zijn vader. Hij mag dus huilen. Toe maar!

En praat niet langer over onze leeftijd, ons einde, goed? Waarover je aan de telefoon zo dwingend moest uitweiden. Ik mag dat doen. Niet jij. Ik heb een litteken over mijn borst. Ik ben degene die de dood heeft verdreven. Nu gunt hij me tijd. Schenkt hij me uitstel. Op dit moment is hij nergens te zien. Hoewel ik een jaar lang heb gedacht dat hij in een hoek van mijn slaapkamer op de loer lag. Weet je dat ik jouw Nacht en dag, jouw Grove sporen onophoudelijk door mijn hoofd heb laten gaan? En zo vaak door mijn cytostatica-aderen dat ik alle gedichten uit mijn hoofd ken. Alsof ze van mij zijn. Alsof het de mijne zijn. Zelfs de paginanummers kan ik opzeggen. Grove sporen, bladzijde 22. De dood niet aankijken, liever doen alsof hij hier niet zit. We hem niet gehoord hebben. Niet zijn voetengeschuifel, niet zijn zachte, onmiskenbaar luide kom-kom. Nog zo’n bekentenis. Waar jij geen weet van had.

Tot nu toe is het dus het einde van de kanker. Het einde van een dag. Van een week. Bij Markus en mij het einde van tien meesterlijk gelukte, daarna vier meesterlijk mislukte jaren. Ik leef nog steeds. Ja, kijk en verwonder je met mij, Márti. Ik leef. Hier, in mijn zwarte woud leef ik. Ik adem. Ik sta beduusd. Trek het duivelsrode haar uit mijn hoofd. Maak nog steeds koprollen. Zonder Markus weliswaar en met aan één kant maar een halve borst – wat erger is, als ik eerlijk ben. Ik doe in dit leven nog mee. Nog één keer zijn mijn kaarten geschud. Hoewel iedereen, net als ik, dacht dat mijn einde op een van die blauwe plastic stoeltjes op de afdeling Oncologie zat te wachten tot ik opstond en meeging. Niet ver van mijn slangetjes en omgedraaide flessen. Waaruit iets in mijn lichaam druppelde. De schaar aan mijn levensdraad. Ik kon hem voelen. Jij kon hem voelen. Ook al zou je dat nooit toegeven. Maar ik vraag je er niet naar. Het moet jouw geheim blijven. Dat laat ik bij jou.

Als ik kinderen had, zou het eenvoudiger zijn. Dan hoefde ik in elk geval niet steeds om mezelf heen te cirkelen; niet te denken dat ik het belangrijkste in mijn leven ben. Dat is Droste-Hülshoff. Haar stoffige, vergeelde, verstuurde of nooit verstuurde brieven zijn dat. Haar huis Rüschhaus. Haar veen. Haar zwanen in de slotgracht. Haar nevel boven haar heide. Haar veenjongen. Haar hardnekkige hoest en haar weg naar de dood aan het blauwe water van de ‘Zwabische zee’. Mijn beroep is het belangrijkste in mijn leven. Omdat ik verder niets kan en heb. Omdat ik verder niets ben. Alleen wat het beroep van me gemaakt heeft en dagelijks van me blijft maken. Omdat dat het enige is wat me ’s morgens wakker laat worden, opstaan en vertrekken.

Zonder Markus ben ik maar half, Márti. Dat schrijf ik jou, en jij zult het niet verder vertellen. Als ik kinderen had, zou zonder Markus maar een kwart of een vijfde deel ontbreken. Niet meteen de helft. Dan hoefde ik me niet zo gehalveerd te voelen. Dat jij Franz, Mia-Molke en Henri hebt, dat jij ze zelf gemaakt en zelf op de wereld gezet hebt, moet voldoende zijn. Voorlopig moet dat voor jou tenminste voldoende zijn. Ja, ik denk te simpel. Maar laat me toch. Ik heb altijd geweten dat onder jouw gezicht iets smeult wat elk moment kan ontbranden en grote vlakten kan verschroeien. De twee moedervlekjes op je smalle neus, passend bij je mokkaogen – dat kon toch niet alles zijn. Zelfs als kind wist ik dat. Zeg me, wie ben je, die zo mooi en ernstig lijkt, had ik je toen willen vragen. Als ik het had gekend. Dus vraag ik het nu. Dertig, vijfendertig jaar, mijn god, Márti, vijfendertig jaar later! Zeg me, wie ben je, die zo mooi en ernstig lijkt?

Je Jo

4 APRIL 2009 – 14:03

Liefste Jo,

Ik ben momenteel een beetje te ernstig. Vannacht heeft Simon zo geschreeuwd dat Mia en Franz uit hun bed zijn gesprongen en huilend voor ons stonden. Het gebons in mijn hoofd – het is niet te geloven hoe krankzinnig Simon kan zijn. Na al die jaren kan ik nog steeds niet geloven met hoeveel kracht hij zijn explosieven in onze kamers tussen bed, tafel en stoel plaatst en ontsteekt. Dagenlang, wekenlang zijn we aan het puinruimen, emmer na emmer vol brokstukken, draden, stenen, behang, pleisterwerk, zoveel we maar kunnen dragen, Mia, Franz en ik, misschien zelfs Henri – maar altijd blijft er in je voet wel een splinter achter die bij elke stap steekt.

Het zou beter zijn als wij, jij en ik, zouden samenwonen, ik zou mijn Körberstraße, mijn Márta Horváth-straatje verlaten en jij je bospad, je Droste-Hülshoff-spoor, met mij zou je jezelf verdubbelen, Johanna, en dat denk ik niet alleen in de loodgrijze, matte uren wanneer puin en stof door onze kamers vliegen. Er zou niemand hoeven schreeuwen, mijn kinderen zouden niet in nachtpon en pyjama in de deuropening hoeven toekijken hoe hun ouders elkaar verscheuren vanwege altijd maar dezelfde dingen: geld, tijd, geld, tijd en nog meer geld en tijd, wie doet wat, wie betaalt wat, wie heeft momenteel geld om dit of dat te betalen, wie heeft momenteel tijd om dit of dat te doen? Hoe vaak heb ik niet voorgesteld om naar het platteland te verhuizen, waar het leven goedkoper en eenvoudiger is, maar Simon wil niet, hij heeft de stad nodig. Waarvoor? Meestal zitten we aan ons bureau, dat kan net zo goed op het platteland, de kinderen zouden honden kunnen hebben en konijntjes kunnen africhten, ze zouden zo van het huis het bos in kunnen lopen, ze zouden opgroeien bij een kabbelend beekje en niet bij metrosporen naast een razende vierbaansweg, die ze telkens, dag na dag, moeten zien te overleven.

Al mijn woorden leiden tot niets, we blijven hier, zoals we altijd hier zullen blijven, ook wanneer de drukgolf na zo’n explosie iets in me losmaakt en er iets van me loslaat, wanneer ik denk: zo kunnen we niet doorgaan, we kunnen onmogelijk zo doorgaan, zo kunnen we niet verder leven, er moet iets veranderen, al waren het maar de bewegingen op onze bankrekening.

Je Márti

4 APRIL 2009 – 18:20

Lieve Márti,

Jij op het platteland? In een van die eenzame uithoeken der aarde? Waar een vreemd gezicht nog opzien baart? Dan zou je moeten leren muizen dood te meppen en ’s avonds alleen te zijn. Met de duisternis. De hemel. Het geheimzinnige leven in het bos. Het is beter dat ik geld stuur. Zal ik geld sturen? Meebrengen?

Kathrins moeder zal met de paasdagen overkomen uit Esslingen. De geheime tuin onder haar hoede nemen. Een paar dagen bloemen verkopen is een welkome afwisseling voor haar krakkemikkige knieën en tussenwervelschijven waar ze anders maar mee zit te tobben. Ook al maakt Kathrin zich zorgen dat er iets mis kan gaan. Maar als ze een keer zonder man en kinderen weg wil, heeft ze geen keus. De kinderen gaan met Claus naar de Vogezen. Claus heeft een vijfpersoonstent gekocht waarin je kunt staan. We hebben hem gisteren achter de bloemenwinkel opgezet. Haringen in de grond geslagen. Stokken in elkaar gestoken. Terwijl Kathrin kersentakken en kronkelwilg in de vazen zette. De kinderen krijsten het uit van geluk. Ze lieten Colin in de tent rondhuppen. Kropen in hun slaapzak. Trokken alle ritsen open en dicht. Draaiden de kampeerpannen om en sloegen er met lepels op. Zo hard dat we onze oren dicht moesten houden.

Dus ja, we komen. We komen!

Knuffel, je Johanna

5 APRIL 2009 – 13:29

Liefste Johanna,

Als ik het al niet met mezelf kan uithouden, hoe zou jij het dan kunnen? Ik zit in een diepe put waarin ik niet alleen vanwege Simon gevallen ben, nee, maar voor zover ik weet, hoort Simon me niet wanneer ik luid kermend tegen de klamme wanden sla – had ik maar niet zo veel gehuild, als straf moet ik waarschijnlijk in mijn eigen tranen verdrinken! Ik heb geen idee hoe ik hier weer uit moet komen, wie me omhoog kan trekken en bevrijden, heb jij misschien tijd? Johanna, liefste, ik ben in verwarring, ik is iemand anders, ik heb geen kracht meer, zelfs niet om ’s ochtends op te staan, ik kan nauwelijks de wekker uitzetten, het dekbed terugslaan en naar mijn pantoffels tasten, hoe moet ik zo de komende jaren overleven?

Het zou me niets kunnen schelen als ik nooit meer kon schrijven. Zie je, dat maakt me bang, dat maakt me ziek van angst, zo akelig en zo ziek dat ik amper lucht krijg en bezwijk, puur door het ziek-zijn, omdat er nooit iets belangrijkers was dan woorden aan mijn zenuwkoord te rijgen en netjes in mijn schrift te schrijven. Maar als het schrijven niets meer voor me betekent, wat moet ik dan met mezelf, wie moet ik dan zijn? Johanna, het spijt me dat ik jou hiermee lastigval, maar dit overstelpende gevoel verdwijnt niet, alsof alle levenslust uit me is weggezogen. Ik heb al mijn energie nodig om het dagelijks leven aan te kunnen, waardoor er niets overblijft om te schrijven – de afgelopen jaren hebben te veel van me gevergd, te veel van me afgepakt, geroofd, ontvreemd, gestolen, noem het zoals je wilt, open je woordenkist en vind er een woord voor. Ondanks het geluk om verhalen te schrijven, geen gedichten, om een boek uit Márta-zinnen te knopen, tussen twee kartonnen omslagen zin na zin met Márta-woorden, woorden van mij, Márta Horváth, is de herfst, is de winter in me achtergebleven, ook Henri heeft hem niet weggezucht, zelfs niet weggekrijst heeft hij hem, dag na dag vormt de winter nieuwe ijssporen, terwijl in de voortuin van de Körberstraße de magnolia’s en forsythia’s geurig beginnen te bloeien.

Lori troost me met haar prachtige altstem, die geschapen is om te troosten, ze wordt niet moe te zeggen: het gaat voorbij, Mártaatje, het gaat heus voorbij, misschien komt het terug, maar ook dan gaat het weer voorbij, het stomme is alleen dat je moet volhouden, kindje, zolang het er is, moet je zien vol te houden.

Dus lig ik op mijn vuile bank, de huilende, reutelende, slapende Henri naast me, ik staar naar het plafond en houd vol, ja, ik houd vol zo goed ik kan, Johanna, ik wacht tot het voorbij zal zijn, onvoltooid toekomende tijd, en tot dat moment beweegt zich niets in de plus of de min, mijn slinger slaat in geen enkele richting uit, Lori zegt dat ik naar de kleine dingen moet kijken – goed, dan kijken we naar de kleine dingen, Lori’s bonbons die voor jullie klaarstaan, met walnoot, marsepein en nougat, de uitsnede van mijn keukenraam met daarin de lenteblauwe Frankfurtse hemel, vliegtuigen en condensstrepen, en de nog steeds kale winterbomen, hoewel het al april is.

Ik zal me vermannen, mijn krachten bijeenrapen en toekijken hoe mijn kinderen groeien, dat is makkelijk. Ik wacht tot Mia en Franz thuiskomen en laat hen mijn mineurstemming, die zich in mijn dag heeft gevreten, wegzingen, ze troosten me en houden me vast met hun pure C-majeur, alleen al door hoe ze de treden op stormen, tassen, schoenen en jassen als hinderlijke ballast op de grond gooien, hoe ze ieder hoekje van onze afgesloten, volgestopte, uitpuilende, stofverslaafde, met puin bedekte kamers met leven vullen, hun gelach en gegiechel uitstorten, me ermee overvallen, het over me uitstorten, me ermee natmaken en doordrenken.

En dat jullie komen! Jullie komen toch? Morgenavond zullen jullie bij mij aan tafel zitten en de eerste schnaps inschenken. Vlak voordat de paasvuren worden aangestoken. Mia zal radslagen maken van geluk en ik ook.

Hou van je,

Márta

19 APRIL 2009 – 22:57

Liefste Márta,

Wat was het heerlijk om met Lori en de kinderen aan de lange tafel te zitten. Samen met de grote, te grote Mia op schoot. Waarom groeit ze zo hard? En om Henri te kunnen bewonderen. Ja, hij huilt. Natuurlijk huilt hij. Maar we hebben er geen last van gehad. Ik niet. Kathrin niet. Ze zegt dat ze niet bang is voor huilende kinderen. Ze is voor van alles bang. Voor het einde van de wereld. Een kernoorlog. Het afsterven van de bossen. Het overstromen van de kustgebieden. De lening. Maar zeker niet voor huilende kinderen. Bedankt voor de groentesoep. De rode wijn. De vele kleurige glazen abrikozenschnaps. De met Mártahanden opgemaakte logeerbank. En dat je niet om tien uur met je hoofd op het tafelkleed in slaap bent gevallen. Maar tot heel laat met ons hebt gelachen, zelfs ook een beetje hebt gedronken. Een klein beetje. Ik vond je trouwens best opgewekt. Helemaal geen putbewoonster. Geen tranenmeer-zwemster. Je straalde bijna je oude levenslust uit. Je fijne, aloude, beproefde Márta-levenslust.

Nadat Kathrin te veel bacteriën bij jullie had afgeleverd, waar jullie niet op zitten te wachten, is ze zoals altijd dapper, zonder moe te worden dat ellendige eind verder gereden. Met hoestsprays en zuigtabletten in het dashboardkastje. Hamburg. Fehmarn. Denemarken. Een enorm stuk snelweg. Alleen om in Hamburg oude vrienden te ontmoeten. Een keer in de Alster te spugen. Een havenmeeuw na te wuiven. Een jaar zonder op die plekken te zijn geweest, zou voor Kathrin een verloren jaar zijn. Zonder door Eppendorf, Altona en door de marktwijk te hebben gewandeld. De gevels te hebben bezocht. Hun huisgezichten. Voorbij Altenteil naar de zee gekeken en haar bonzend kloppende verlangen in het water geworpen te hebben. Dat is dus waarom ik me door Kathrin heb laten overhalen. Ook al is het jaar nog lang. Het zou kunnen, Márti, dat ik definitief afscheid neem van de grote steden. Het viel me niet zwaar Hamburg na twee dagen los te laten. Voor het eerst. Het was anders dan vroeger, toen ik bij elk vertrek dacht: hoe kan ik deze stad de rug toekeren? Haar regendoordrenkte, trouweloos naar wolken jagende hemel? Jouw zin. Soms denk ik dat het voor Kathrin en Claus een kwestie van tijd is voor ze hun spullen pakken en teruggaan. Hoewel de kinderen in die gegroefde boswachterswoning een leven leiden zoals ze dat in Hamburg nooit zouden kunnen. Om vrij en blij achter het schaarhek door het hoge Zwarte Woudgras te rennen. Tussen de pinksterbloemen, tussen het duizendblad te verdwijnen.

Op de veerboot naar Rødby heeft een passerende vrachtwagen aan de bestuurderskant bijna ons openstaande portier eraf gerukt. Het ging niet meer dicht en bleef openhangen. De Deense politie kon nog niet komen, de Duitse was niet meer bevoegd. Dus hebben we een tijdje naar de golven gestaard. Naar de aan- en afmerende witte Rødby-Puttgarden-schepen. Het portier vervolgens zelf vastgetapet. Kathrin had in haar koffertje voor noodgevallen tussen pleisters, uitgedroogde pastilles, tekenspray en loep ook tape zitten. Voor mij heeft ze zich in Kopenhagen hoestend door de Glyptotek gesleept en is ’s avonds in het hotel met de maximale dosis aspirine naar bed gegaan. Terwijl de mensen aan de Nyhavn aan het bier begonnen. Geroezemoes en gelach zich een weg naar ons raam baanden. ’s Nachts was ze gloeiend heet. Ze ademde zwaar en onrustig. Maar de volgende ochtend stond ze erop langs de kust naar het Tania Blixen-huis te rijden, met daarachter het kleine stukje naar het Louisiana. De beste plek die mensen hebben gebouwd, zegt Kathrin. Dat klopt helemaal. Waar zij onder de nabije Sonthemel alleen op het grasveld kon liggen. Op een sappig groene helling waar de blonde Denenkinderen vanaf rolden. Ik heb in m’n eentje door de gangen gelopen en in het nabije winkelcentrum pillen gehaald. Pas tegen middernacht zijn we teruggegaan. Tussen internationale vrachtrijders boven een inktzwarte zee. De volgende dag lag Kathrin weer in het Fehmarn-bed in ons pension in Petersdorf. Nog steeds met koorts.

Na onze terugkomst constateerde haar arts een longontsteking. Ik ben geschrokken. Longontstekingen en ik – dat is zo’n wrang smeulend iets. Zo’n pijl die niet ophoudt zichzelf af te schieten. Claus heeft ons om de beurt heel boos aangekeken. Zo boos als hij kon. In elk geval is Kathrins koorts intussen gezakt. Het gaat beter met haar. Blijkbaar zo goed dat ze morgen naar De geheime tuin wil. Waar ze erg naar verlangde. Elke keer als we in Hamburg of Kopenhagen voor een bloemenzaak stonden, kon ik dat aan haar gezicht zien. Haar moeder heeft geen haast om naar Esslingen terug te gaan. Ze zegt dat ze pas vertrekt als Kathrin een dag lang niet heeft gehoest. Nou, dat kan wel even duren.

Maar ik heb de zee gezien! De blauwe, fonkelende zee! Mijn vermoeide hoofd gevuld met zeelucht. Waarvan ik nog wat overheb. Ja, zeelucht in mijn zwarte woud. Ik heb mijn voeten in het water gestoken. Zoals jouw tenendompelaarster. Mezelf gedwongen niet aan Markus te denken, niet alsof hij gisteren pas vertrokken was. Net als zij heb ik schoenen en sokken in het zand gegooid en ben de branding in gelopen. Alleen heb ik me niet van het leven beroofd. Dat niet. Na de zelfoverwinning die het kost om je tenen in ijskoud water te laten zakken merk je hoe zacht het is. Je wordt enorm beloond. Op die lege stranden van Fehmarn word je enorm beloond.

Hou van je,

Johanna

2 MEI 2009 – 05:19

Liefste Jo,

Henri heeft me wakker gemaakt, in slaap vallen lukt niet meer onder deze bleke meihemel. Onder mijn ribben zat een zenuw bekneld, ik ben van arts naar arts gegaan, huilde van de pijn en kon mijn knulletje niet vasthouden en voeden. Simon heeft de krijsende Henri gewiegd terwijl ik snikkend mijn rug vasthield. Nu ligt Henri op zijn dekentje, ik stel het slapen uit tot later en schrijf aan jou, terwijl Henri zoemt en koert als een duifje, de aanbrekende dag paraat staat en de regen luid tegen mijn raam tikt, grijskoude, spitse stadsregen, nog een verregende lente, de hoeveelste wel niet, van hoeveel?

Wat zien jullie er op de foto’s heerlijk verwaaid uit! Was het de Oostzeewind of die van het Kattegat? Je zou jullie rode en blonde haar willen vastpakken en het uit jullie gezicht willen vegen om jullie beter te kunnen zien! Jullie chocoladehazen met hun fluwelen bandje en hun belletje staan op de vensterbank te midden van de ongeordende, door de kinderen dagelijks overhoopgehaalde paasversiering die ik niet mag opruimen, tussen de zelfgeverfde eieren, nestjes van stro en gras en jullie pakje koffie, vacuümverpakt bij Kolben in Freiburg. Ik had je eerder willen schrijven, maar door Henri is er niet drie keer, maar tien keer zo veel te doen, de tijd vreet alles weg, Johanna. Of is het anders, ik weet het niet zeker, wordt de tijd door iets weggevreten? Dagen en nachten vliegen voorbij, gevuld met kindergeschreeuw en luid nestelende vogels onder ons dak. Zodra de kinderen luidruchtiger worden, zetten de vogels in, alsof ze een wedstrijdje willen doen, en ze gaan vrolijk door met tsjilpen als de kinderen twee seconden stil zijn – of tsjilpen ze onafgebroken en hoor ik het alleen als de kinderen even zwijgen? Simon en ik hebben geen moment voor onszelf. ’s Nachts dragen we Mia en Franz naar hun bed, bungelende armen, voeten en een hoofd, elk uur een ander kind dat tussen ons in gekropen is, in dat hol van kussens, van Márta-schouder en Simon-geur, of ik loop tastend door de duisternis om de huilende Henri uit zijn wieg te halen, helemaal versuft, alsof hij me uit mijn diepste, rustige slaap heeft gehaald, hoewel ik die allang niet meer ken, die diepe, rustige slaap waaruit ik verkwikt ontwaak. Slapen doe ik immers later wel, als ik oud ben zal ik slapen, Johanna, dag en nacht, zoveel ik wil.

Nadat jullie op de hoek van de Körberstraße richting noorden zijn afgeslagen, zijn wij halsoverkop naar Sark vertrokken, zoals het onze gewoonte is, halsoverkop. Simon had van een reismagazine een opdracht gekregen, waarover hij niets had verteld – zijn paasverrassing voor mij. Eerst heb ik hem vervloekt, toen onze tassen gepakt voor een verschrikkelijke reis over de Atlantische Oceaan, van Saint-Malo met de veerboot naar Jersey, daar op de boot naar Guernsey en verder naar Sark, op elk stuk van de route was ik bang voor overgevende kinderen en ja, Mia heeft alle beschikbare zakjes volgespuugd, maar Franz droeg de felrode bal die jij hem gegeven hebt trap op, trap af van veerboot naar veerboot, op Sark vervolgens langs schapenweiden, paardenweiden en een met mos overwoekerde begraafplaats vol scheve grafstenen, zo onopdringerig mooi dat je bijna van de dood zou gaan houden. Konijnen keken toe hoe hij de bal gooide, rolde, schoot, kopte, sloeg en trapte, en toen we arriveerden, pakte de hotelbazin de vieze, bemodderde bal met haar spitse vingers op en bracht hem zonder een spier te vertrekken naar onze kamer, alsof het op Sark de normaalste zaak van de wereld is de vieze bal van een jongetje in korte broek en met een met ijs besmeurde mond naar een kraakheldere andere kamer te brengen.

Elke avond hebben Franz en Mia op de uitgestorven, in stof verdrinkende hoofdstraat in de zachte oostenwind die bal naar de hemel gejaagd en er wolken mee neergehaald, ja, pief-paf-poef neergehaald, terwijl Simon naar zinnen zocht waaruit hij zijn teksttapijt kon weven. Overdag liep hij door de Atlantische zon en greep hij de verhalen die overal rondslingeren, ze liggen er voor het oprapen, onder stenen en struiken wachten ze erop gevonden en verteld te worden, oorlog, adel, scheepsongelukken, belastingontduikers, paardenkoetsiers, honden en wind, veel, eindeloos veel wind, die de huizen teistert en de bomen doet buigen. Molke en Franz duwden Henri in de kinderwagen door daslookbossen, over voetsmalle brempaadjes naar het grote water, op het geruis van de zee af naar beneden, wij allemaal licht en vrolijk, zelfs Simon, zelfs ik, het kon me niet schelen of Henri krijste, ik verbeeldde me dat het minder was. Toen hij vastgesnoerd in zijn doek op Simons borst lag te zuchten, was ik gelukkig, Johanna, niet alleen met Mia, Franz, Henri en Simon omdat ze bij mij horen en ik bij hen, niet overdreven, hoogdravend, belachelijk idioot gelukkig, maar domweg gelukkig, vanbinnen heel stilletjes en zachtjes gelukkig, zo gelukkig als ik maar kan zijn, elke keer wanneer we bij het water stonden en zeiden: Henri, kijk, de zee, zie je hem, hoor je hem?

De stadsvogels beginnen nu opdringerig hard te tjilpen, de regen wordt minder en ik moet aan mijn dag beginnen, nog snel even wat ik je sinds Sark al wil schrijven. Op de ramen van de cafés en in de etalages daar hingen bordjes summer season – help wanted. Voor een bakkerij met maisgeel geverfde vensterspijlen bleef ik met pijn in mijn hart staan toen ik contact kate las. Op ons twintigste zouden we ons meteen hebben aangemeld, Johanna, we hadden er niet over hoeven nadenken, we zouden een koelgroene, windomwoelde, naar wilde rozen geurende Sarkzomer lang broodjes en koffie achter deze toonbank hebben verkocht en in de nachten in het klamme zand onder aan de weiden bij de piratenstranden de hemel hebben uitgelachen. Ach, Johanna, voorbij en verloren!

Márta

6 MEI 2009 – 00:16

Liefste Márta,

Zwarte nacht vlijt zich rond de bergen. Daar rijst de Avondster kalm op uit de dennentakken. De afgronden uit mijn dromen roepen. Ik moet erin gaan jagen. Met pijl-en-boog op de schouder eropuit trekken. Slechts een paar regels. Voordat ik de smalle trappen op loop en doe alsof ik slaap. Vriendschap sluit met de maan. Ja, het zou geweldig zijn met jou een zomer lang op Sark koffie en hoorntjes ijs te verkopen. ’s Avonds zonverbrand in een baai te soezen. In de wind het zout van de zeerovers. In plaats daarvan zit ik te broeden op ideeën voor proefwerken. Van directe naar indirecte rede. Hij zegt: ik kan niet meer van je houden. Hij zegt dat hij niet meer van haar kan houden. Hij zegt: ik ga bij je weg. Hij zegt dat hij bij haar weggaat. Hij zegt: morgen ga ik. Hij zegt dat hij morgen gaat.

Het irriteert me dat de lente de winter opnieuw ontboden heeft. Alsof hij nu al geen zin meer had. Op de fiets moet ik weer handschoenen aantrekken en een muts opzetten. Een zomer op Sark zal er voor ons vast nooit meer van komen, Márti. Misschien als ik met pensioen ga. Dus over drieëntwintig jaar. Als jouw kinderen voor hun studie naar Amerika zullen zijn vertrokken. Voltooid toekomende tijd. Zullen zijn vertrokken. Maar Kate zal dan wel niet meer leven. En wie wil ons dan nog hebben?

Johanna

13 MEI 2009 – 23:57

Liefste Jo,

Mij wil zeker niemand hebben, alleen de dagelijkse sleur sluit me in zijn grote dikke armen, alsof hij me smartelijk heeft gemist – de sleur van het opstaan, de school, de stad, mijn dagelijkse sleur van uitputting en de piep in mijn oor die op Sark bedeesd heeft gezwegen, of was de wind te luid om hem te horen?

Terwijl ik je schrijf, neemt de milde meiavond, die me op het dak onder zijn sterren heeft gelokt, afscheid, de nacht is mijn huis – gelogen, er waren geen sterren, ik heb ze er gewoon bij gedroomd, ze in de meiblauwe avondhemel geschilderd toen ik de ladder beklom en het huis in vuil en afval liet verzinken, tussen mueslibrokjes en resten van sabbelbroodjes, prentenboeken en rammelaars, kleren en schoenen, die niet meer te ordenen zijn. Franz heeft het wasmachinedeurtje gesloopt, hij heeft de schroeven eruit gedraaid en overal en nergens verspreid, hij heeft het deurtje uit de hengsels gelicht, de badkamer naar de slaapkamer, de keuken naar de badkamer gedragen, door alle kamers bouwt hij landingsplaatsen voor raketten, een smal spoor van verwoesting bestaande uit zakdoeken, shampooflessen en Henri’s spuugdraadjes. Bovendien laat de school haar gebruikelijke gezicht zien, Mia’s onderwijzeres is ziek, de hulpjuf ook, de kinderen mogen steppen en mandala’s tekenen, Mia zou net zo goed thuis kunnen blijven, maar hier wachten alleen haar stomme ouders, de vader schreeuwt, de moeder schreeuwt, de vader brult, de moeder brult, tegenwoordige tijd, derde persoon enkelvoud, de vader trekt de haren uit zijn hoofd, de moeder trekt de haren uit haar hoofd, lijdend voorwerp meervoud, de vader geeft de deur een trap, de moeder geeft de deur een trap, meewerkend voorwerp enkelvoud, enzovoort, we blijven eindeloos in onze dolgedraaide, oververhitte Horváth-Leibnitz-woedespiraal zitten. De telefoon is kapot, midden in het gesprek met Ildikó gaf hij de geest, misschien om me op het laatste moment te redden, me vast te pakken en in veiligheid te brengen, misschien geeft hij daarom geen kik meer tot mijn lichaam in de voltooid toekomende tijd zal hebben uitgevonden welke diepliggende reserve het nog kan ontdekken, misschien heeft het een spoor gevonden en volgt het dat.

De kinderen zuigen mijn leven weg, Johanna. Wie ongestoord wil werken mag geen kinderen hebben, wie iets anders beweert, liegt, maar dat weet ik nu pas, niemand heeft me dat ooit verteld, iedereen heeft gezwegen. Ik kom nauwelijks aan schrijven toe, terwijl ik toch zou moeten schrijven, het schrijven klopt heftig tegen mijn schedel, tegen mijn handen, en fluistert: schrijf, schrijf, schrijf, driewerf schrijf, Márta, ga nou schrijven! Iets in me vormt zich tot deze woordbezetenheid, deze zinverzotheid, ik laat me meedrijven en schrik zodra iemand uit het echte, werkelijke leven, uit het leven in de Körberstraße 12, zich meldt. De twee halve dagen oppas voor Henri slurpen geld en glijden als zand door mijn vingers, omdat er te veel blijft liggen, wat me dan pas opvalt. Maar, Johanna, toch heb ik kunnen schrijven, de oppas, Lori en Simon hebben elkaar afgewisseld, ik mocht in mijn troebele poelen met verhalen vissen en dat heeft me gekalmeerd, ook al dacht ik voortdurend: het komt nooit af, niet in dit leven. Om na dagen of weken de losse eindjes weer op te pakken, terwijl ik vecht tegen de hevige aanvallen van uitputting, is bijna onmogelijk – maar slapen doen we immers later wel, wanneer we dood zijn misschien.

Ik dwing mezelf te denken: wees tevreden, Márti, toon deemoed, zoals je dat lang geleden op een harde kerkbank in Höchst naast Johanna hebt geleerd, echt werken kun je pas zodra ook Henri elke morgen het huis verlaat – dat is de strijd die ik dagelijks lever en verlies. De kleuterschool zegt: geen plaats. Franz is op de wachtlijst de vergetenswaardige nummer 47, wat rest is onze dagelijkse autorit naar de andere kant van de stad. Knoop het in je oren: nooit verhuizen met kinderen, je mag je twintig jaar niet verroeren, je moet het zien uit te houden op een en dezelfde plek en daar moet je blijven leuren. Ook zoiets wat niemand me heeft verteld: dat je voortdurend met je kinderen moet lopen leuren. Alleen kleine Henri heeft zicht op een plek, hij is de nummer één van zijn jaargang, omdat ik hem al voor zijn geboorte heb aangemeld, en als alles goed gaat kan hij er over tweeënhalf jaar al naartoe!

Erger is dat ik steeds gekker en gevoeliger word, mijn huid wordt dunner, mijn hoofd wordt gekker, ik schreeuw tegen de kinderen om niets, tegen Franz vanwege zijn lange, korte, dikke en dunne stokken die hij met duizenden opraapt onder de door honden ondergepieste stadsbomen en waar hij met zijn houtsnijmes pijlen van snijdt, die hij als een speurtocht door alle kamers legt, tegen Mia vanwege een verfrommeld, aangevreten stuk papier dat ik uit haar schooltas vis. Ooit zal ik tegen je zeggen: de kinderen hebben mijn leven weggezogen. Als oude vrouw zal ik dat zeggen, dus, als ik echt oud ben en met jou aan de sterkedrank zit, in je zwarte woud, in Hamburg of hier, waar dan ook, dan zal ik zeggen: luister, Johanna, mijn kinderen hebben mijn leven weggezogen, Mia, Franz en Henri hebben het weggezogen, weg is het. Maar desondanks beangstigt het me als ze er niet zijn, als ze met Lori op pad gaan om stadsboeketten te maken van paardenbloemen, madeliefjes, pinksterbloemen en berenklauw, als ze bij mijn ouders blijven slapen met in de bagage vier flessen afgekolfde, ingevroren moedermelk, als ze bij mijn zussen zijn, bij Ildikó in de Rotlintstraße, bij Anikó in Stuttgart-Degerloch, als ze met Simon op een zachte, regenachtige lentedag als vandaag, als gisteren, als eergisteren, het pontje naar het Höchster slot nemen, naar jouw betoverende oude geboorteplaats met de kronkelige straatjes en de klinkers in de binnenstad, en in de Nidda naar vissen speuren maar er geen vinden, en ik me herinner, o ja, zo is mijn leven vroeger ook geweest, ik en ik en nogmaals ik. Dromen, prins? En als het slechts dromen waren geweest?

Je kunt je niet voorstellen hoe hard ik vecht om een heel klein beetje te kunnen schrijven, om een vleugje ik, nee, dat kun je niet. Al kun je veel, dat zal je niet lukken – maar ’s nachts mijn neus tegen mijn nieuwe, kleine, geurige zoontje aan drukken en zo in slaap vallen, wie wil dat missen?

Márti