10 MINUTEN 38 SECONDEN IN DEZE VREEMDE WERELD

Elif Shafak

10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld

Vertaald uit het Engels
door Manon Smits

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

De vertaler dankt het Europäische Übersetzer-Kollegium in Straelen voor het aangename en nuttige verblijf

EÜK : Straelen

In overleg met de auteur zijn er in de tekst enkele kleine aanpassingen gedaan

Oorspronkelijke titel 10 Minutes 38 Seconds in This Strange World. Viking, imprint van Penguin Books

© 2019 Elif Shafak

© 2020 Nederlandse vertaling Manon Smits / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Herburg Weiland

Omslagbewerking Nico Richter

Foto auteur © Zeynel Abidin

NUR 302

ISBN 978 90 468 2660 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 468 2627 0

Voor de vrouwen van Istanbul en voor de stad Istanbul, die altijd al een vrouwenstad is geweest

Nu is hij iets vóór mij vertrokken van deze vreemde wereld. Maar dat betekent niets. Mensen zoals wij, die in de natuurkunde geloven, weten dat het onderscheid tussen verleden, heden en toekomst slechts een hardnekkige illusie is.

Albert Einstein na de dood van zijn beste vriend, Michele Besso

Einde

Haar naam was Leila.

Tequila Leila, zoals haar vrienden en klanten haar kenden. Tequila Leila, zoals ze thuis werd genoemd en op haar werk, in dat palissanderkleurige huis in een doodlopende straat met kinderkopjes onderaan bij de kade, ingeklemd tussen een kerk en een synagoge, met allemaal lampenwinkels en kebabzaken – de straat die de oudste legale bordelen van Istanbul herbergde.

Maar als zij dat zo zou horen zeggen, zou ze vast beledigd zijn en speels een pump naar je toe gooien – een van haar stilettohakken.

‘Is, zul je bedoelen, schat, niet was… Mijn naam is Tequila Leila.’

Nooit of te nimmer zou ze het goedvinden dat er in de verleden tijd over haar werd gesproken. Bij de gedachte alleen al voelde ze zich klein en vernederd, en zo wilde ze zich absoluut niet voelen. Nee, zij zou aandringen op de tegenwoordige tijd – ook al begon ze nu met een wee gevoel te beseffen dat haar hart ineens niet meer klopte, en dat haar ademhaling net was gestopt, dus hoe ze het ook wendde of keerde, ze kon niet ontkennen dat ze dood was.

Niemand van haar vrienden wist er nog van. Zo vroeg in de ochtend lagen ze vast nog diep te slapen, allemaal zoekend naar de uitgang van hun dromenlabyrint. Leila zou willen dat ze ook thuis was, lekker in haar warme bed met op het voeteneind haar kat, spinnend van soezerige tevredenheid. Hij was helemaal doof en helemaal zwart – afgezien van een sneeuwvlokje op zijn ene voorpootje. Ze had hem Meneer Chaplin genoemd, naar Charlie Chaplin, omdat haar kat net als de helden van de vroege film in zijn eigen stille wereld leefde.

Tequila Leila zou er alles voor over hebben gehad om nu in haar eigen bed te liggen. Maar in plaats daarvan lag ze hier, ergens in een buitenwijk van Istanbul, tegenover een donker, vochtig voetbalveld, in een stalen afvalcontainer met roestige handvatten en afbladderende verf. Het was er zo een op wieltjes; ruim een meter hoog en half zo breed. Leila zelf was één meter vierenzeventig – plus de twintig centimeter van haar paarse stilettopumps met open hiel, die ze nog aanhad.

Er was zo veel dat ze wilde weten. In haar geest bleef ze maar de laatste ogenblikken van haar leven afspelen, piekerend op welk moment het fout was gegaan – een vergeefse bezigheid, want je kon de tijd nu eenmaal niet afwikkelen als een bol garen. Haar huid begon al wat grauw te worden, ook al bruisten haar cellen nog van de activiteit. Onwillekeurig stelde ze vast dat er een heleboel gebeurde in haar organen en ledematen. Mensen dachten altijd dat een lijk net zomin leefde als een omgevallen boom of een holle stronk, zonder enig bewustzijn. Maar als Leila ook maar even de kans zou krijgen, zou ze getuigen dat een lijk juist een en al leven was.

Ze kon niet geloven dat het nu over en uit was met haar sterfelijke bestaan. De vorige dag was ze nog door de wijk Pera gelopen, waar haar schaduw door straten gleed die waren vernoemd naar militaire leiders en nationale helden, straten vernoemd naar mannen. Die week nog had haar lach weerklonken in de lage taveernes van Galata en Kurtuluş, en in de kleine, bedompte tentjes van Tophane, die geen van alle ooit werden genoemd in reisgidsen of op toeristische plattegronden. Het Istanbul dat Leila had gekend was niet het Istanbul dat het ministerie van Toerisme aan buitenlanders zou willen laten zien.

Gisteravond had ze haar vingerafdrukken nog achtergelaten op een whiskyglas, en een zweem van haar parfum – Paloma Picasso, een verjaardagscadeau van haar vrienden – op de zijden sjaal die ze had afgegooid op het bed van een onbekende, in de bovenste suite van een luxehotel. In de lucht hoog boven haar was nog een stukje van de maan van gisteren te zien, fel en onbereikbaar, als het restant van een fijne herinnering. Ze maakte nog steeds deel uit van de wereld, en er was nog steeds leven in haar, dus hoe kon ze dan dood zijn? Hoe kon zij nu voorbij zijn, alsof ze een droom was die bij het eerste sprankje daglicht vervaagde? Een paar uur geleden was ze nog aan het zingen, roken, vloeken, denken… trouwens, ze was nu ook aan het denken. Wat bijzonder dat haar brein nog op volle toeren werkte – al had ze geen idee hoelang dat nog zou duren. Ze zou willen dat ze terug kon gaan om iedereen te vertellen dat de doden niet op slag dood waren, dat ze juist nog konden blijven nadenken over allerlei dingen, tot en met hun eigen overlijden. Als mensen dat zouden horen, zouden ze het vast eng vinden, bedacht ze. Ze zou het zelf zeker eng hebben gevonden toen ze nog leefde. Maar ze vond het toch belangrijk dat men het te weten zou komen.

Leila had het idee dat mensen veel te weinig geduld hadden wat betreft de mijlpalen in hun bestaan. Zo gingen ze er bijvoorbeeld van uit dat je automatisch iemands man of vrouw werd op het moment dat je het jawoord gaf. Maar in werkelijkheid duurde het jaren om te leren hoe je moest functioneren in het huwelijk. Zo verwachtte de maatschappij ook dat iemands moederinstinct – of vaderinstinct – meteen in werking trad als je een kind kreeg. Maar het kon een hele tijd duren voordat mensen doorhadden hoe ze een goede vader of moeder moesten zijn – of opa of oma, dat kon ook. En hetzelfde gold ook als iemand met pensioen ging en ouder werd. Hoe kon je in vredesnaam meteen naar een lagere versnelling schakelen zodra je wegging van het kantoor waar je je halve leven had doorgebracht en je je meeste dromen had verkwanseld? Dat was niet zo makkelijk. Leila had leraren gekend die na hun pensioen toch nog om zeven uur opstonden, gingen douchen en zich netjes aankleedden, om vervolgens aan de ontbijttafel in elkaar te zakken omdat ze toen ineens weer beseften dat ze geen baan meer hadden. Ze moesten nog wennen aan het idee.

Misschien was het niet zo heel anders als het om de dood ging. Mensen dachten dat je in een lijk veranderde op het moment dat je je laatste adem uitblies. Maar zo abrupt was die overgang niet. Net zoals er talloze tinten zaten tussen pikzwart en sneeuwwit, zo waren er ook meerdere fases van deze zogenoemde ‘eeuwige rust’. Als er een grens bestond tussen het rijk der levenden en het rijk der doden, dan was die zo poreus als zandsteen, kreeg Leila nu het idee.

Ze wachtte tot de zon opkwam. Dan zou ze toch vast wel door iemand worden gevonden en uit deze smerige container worden gehaald. Ze ging ervan uit dat het de autoriteiten niet veel tijd zou kosten om te achterhalen wie ze was. Ze hoefden alleen maar haar strafblad op te duikelen. Vaker dan haar lief was, was ze door de jaren heen gefouilleerd, gefotografeerd, waren er vingerafdrukken van haar genomen en was ze vastgezet. In die politiebureautjes in buitenwijken hing altijd een heel specifieke geur: asbakken die uitpuilden van de oude peuken, bodempjes koffie in gebarsten kopjes, zure adem, natte doeken, en de smerige stank van de urinoirs die geen enkele hoeveelheid bleekmiddel ooit zou kunnen onderdrukken. Wetsdienaren en overtreders deelden krappe ruimtes. Leila had het altijd een fascinerend idee gevonden dat boef en politie hun dode huidschilfers op dezelfde vloer lieten vallen, en dat die door dezelfde stofmijten werden opgepeuzeld, zonder voorkeur of partijdigheid. Op een bepaald niveau, onzichtbaar voor het menselijk oog, konden tegenpolen op de meest onverwachte manieren in elkaar opgaan.

Als de autoriteiten haar eenmaal hadden geïdentificeerd, zouden ze haar familie wel op de hoogte brengen, nam ze aan. Haar ouders woonden in het oude centrum van de stad Van – zo’n vijftienhonderd kilometer verderop. Maar ze verwachtte niet dat die helemaal hierheen zouden komen om haar dode lichaam op te halen, want ze hadden haar lang geleden al verstoten.

Je hebt ons te schande gemaakt. Iedereen roddelt achter onze rug om.

Vervolgens zou de politie dus naar haar vrienden moeten gaan. Haar vijf vrienden: Sabotage Sinan, Nostalgie Nalan, Jamilla, Zaynab122 en Hollywood Humeyra.

Tequila Leila twijfelde er niet aan dat haar vrienden zo snel mogelijk zouden komen. Ze zag al bijna voor zich hoe ze op haar af kwamen rennen, haastig en toch aarzelend, met grote ogen van de schok en een pas beginnend verdriet, een rauwe pijn die nog niet was doorgedrongen, nog niet echt. Ze vond het vreselijk dat haar vrienden nu vanwege haar door zo’n hel zouden moeten gaan. Maar het was een opluchting om te weten dat ze haar een prachtige begrafenis zouden geven. Kamfer en wierook. Muziek en bloemen – vooral rozen. Vlammend rode, felgele, bordeauxrode… Klassiek, tijdloos, onverslaanbaar. Tulpen waren te verheven, narcissen te delicaat, en van lelies moest ze niezen, maar rozen waren perfect, een combinatie van wulpse glamour en scherpe doorns.

Langzaam maar zeker brak de dag aan. Strepen in de kleuren van cocktails – Peach Bellini, Orange Martini, Strawberry Margarita, Frozen Negroni – gleden over de horizon, van oost naar west. Binnen een paar tellen weerklonken er vanuit de moskeeën om haar heen allemaal oproepen tot het gebed, en natuurlijk totaal niet synchroon. In de verte ontwaakte de Bosporus uit zijn turkooizen slaap, en geeuwde krachtig. Een vissersboot kwam de haven in varen, de motor hoestte rook uit. Een flinke deining rolde loom naar de waterkant. Vroeger hadden hier olijfgaarden en vijgenbomen gestaan, maar die waren allemaal platgebulldozerd om plaats te maken voor nog meer gebouwen en parkeerplaatsen. Ergens in het halfduister blafte een hond, meer uit plichtsbesef dan van opwinding. Vlak bij haar kwinkeleerde een vogel, dapper en luid, en een ander vogeltje tjirpte terug, maar iets minder vrolijk. Een ochtendkoor. Leila hoorde nu een vrachtwagen ronken op het gehavende wegdek, hij reed hobbelend door de kuilen. Zo meteen zou het geraas van het vroege ochtendverkeer oorverdovend worden. Het leven op vol volume.

In de tijd dat ze nog leefde, was Tequila Leila altijd een beetje verbaasd, van streek zelfs, door mensen die er lol in hadden om obsessief te speculeren over het einde van de wereld. Hoe konden op het eerste oog gezonde geesten zo opgaan in al die bizarre scenario’s over asteroïden, vuurballen en kometen die een ravage zouden aanrichten op deze planeet? Wat haar betrof was de Apocalyps niet het ergste dat zou kunnen gebeuren. De mogelijkheid dat de beschaving in één klap zou kunnen worden weggevaagd vond ze niet half zo eng als het simpele besef dat ons individuele heengaan geen enkel effect had op de orde der dingen, en dat het leven gewoon doorging, met of zonder ons. Dát had zij altijd pas echt een angstaanjagende gedachte gevonden.

De wind veranderde van richting en joeg nu over het voetbalveld. Toen zag ze het groepje. Vier jongens die in alle vroegte tussen het vuilnis liepen te zoeken naar bruikbare spullen. Twee van hen duwden een karretje vol plastic flessen en ingedeukte blikjes. Een andere sjokte met hangende schouders en gebogen knieën achter hen aan, sjouwend met een groezelige zak waarin zo te zien iets heel zwaars zat. De vierde, duidelijk de leider, liep parmantig voorop, met zijn borst vooruit als een kemphaan. Ginnegappend kwamen ze haar kant op lopen.

Ja, loop maar door, deze kant op.

Ze bleven staan bij een afvalcontainer aan de overkant van de weg en begonnen die te doorzoeken. Shampooflessen, sappakken, yoghurtbakjes, eierdozen… alle schatten werden eruit gepikt en in het karretje geladen. Ze bewogen zich behendig, bedreven. Een van hen vond een oude leren hoed. Lachend zette hij hem op en zette een paar stappen in een overdreven stoere houding, met zijn handen in zijn achterzakken, als een gangster uit een of andere film. Meteen griste de leider de hoed af en zette hem op zijn eigen hoofd. Niemand protesteerde. Nu ze het vuilnis hadden uitgezocht waren ze klaar om verder te gaan. Tot Leila’s ongenoegen leken ze zich om te draaien en terug te lopen, de andere kant op.

Hé, ik ben hier!

Langzaam, alsof hij Leila’s smeekbede had gehoord, stak de leider zijn kin omhoog en keek met toegeknepen ogen naar de opkomende zon. In het veranderende licht speurde hij de horizon af, zijn blik rondzwervend totdat hij haar ineens in het oog kreeg. Zijn wenkbrauwen schoten omhoog, zijn lippen trilden een beetje.

Alsjeblieft, niet wegrennen.

Dat deed hij niet. In plaats daarvan zei hij iets onhoorbaars tegen de anderen, en nu stonden die ook naar haar te staren, met hetzelfde verbijsterde gezicht. Leila besefte hoe jong ze waren. Het waren nog maar kinderen, snotneuzen, deze jongens die deden alsof ze mannen waren.

De leider zette een klein stapje naar voren. En nog een. Hij liep naar haar toe zoals een muis naar een gevallen appel – schuchter en ongemakkelijk, maar ook vastberaden en snel. Zijn gezicht betrok toen hij dichterbij kwam en zag hoe ze eraan toe was.

Niet bang zijn.

Nu stond hij naast haar, zo dichtbij dat ze zijn bloeddoorlopen oogwit kon zien. Ze besefte dat hij lijm had gesnoven, deze jongen van hooguit vijftien, die zogenaamd was opgenomen door Istanbul, maar die wanneer hij er het minst op bedacht was door de stad aan de kant zou worden gesmeten als een oude lappenpop.

Bel de politie, jongen. Bel de politie zodat die mijn vrienden op de hoogte kan brengen.

Hij keek naar links en naar rechts om te controleren of er geen pottenkijkers of bewakingscamera’s in de buurt waren. Toen pakte hij snel Leila’s ketting vast – een gouden medaillon met een piepkleine smaragd in het midden. Voorzichtig, alsof hij bang was dat het sieraad in zijn hand zou ontploffen, streelde hij de hanger, voelde de comfortabele koelte van het metaal. Hij klikte het medaillon open, er zat een fotootje in. Hij pakte het eruit en bekeek het aandachtig. Hij herkende de vrouw zelf, een jongere versie van haar – en een man met groene ogen, een lachend gezicht en lang haar, gekamd in een kapsel uit een andere tijd. Ze leken gelukkig samen, verliefd.

Achter op het fotootje stond geschreven: D/Ali en ik… voorjaar 1976.

Vlug rukte de leider de hanger van de ketting af en propte de buit in zijn broekzak. Als de anderen, die zwijgend achter hem stonden, al in de gaten hadden wat hij had gedaan, besloten ze het te negeren. Ze waren dan wel jong, maar ze hadden genoeg ervaring in deze stad om te weten wanneer je je slim moest gedragen en wanneer je je van den domme moest houden.

Slechts één van hen zette een stap naar voren en waagde de vraag te stellen, op fluistertoon: ‘Is ze… leeft ze nog?’

‘Doe niet zo stom,’ zei de leider. ‘Ze is zo dood als een pier.’

‘Arme vrouw. Wie zou ze zijn?’

De leider hield zijn hoofd schuin en bestudeerde Leila, alsof hij haar nu pas voor het eerst zag. Hij bekeek haar van top tot teen, en er gleed een glimlach over zijn gezicht, als gemorste inkt over een vel papier.

‘Zie je dat niet, sukkel? Ze is een hoer.’

‘Denk je?’ vroeg de andere jongen ernstig – te bedeesd, te naïef om het woord te herhalen.

‘Ik weet het zeker, dombo.’ De leider draaide zich nu half naar het groepje en zei op luide, nadrukkelijke toon: ‘Dit staat straks in alle kranten. En het komt op tv! We worden beroemd! Als de journalisten komen, zal ik wel met ze praten, oké?’

In de verte klonk een auto die flink gas gaf en richting de snelweg scheurde, met piepende banden. De stank van de uitlaatgassen raakte vermengd met de zilte geur van de wind. Zelfs op dit vroege tijdstip, terwijl het zonlicht pas net over de minaretten, de daken en de hoogste takken van de judasbomen spoelde, hadden mensen al haast in deze stad, waren ze al bang om elders te laat te komen.

DEEL EEN

De geest

Eén minuut

In de eerste minuut na haar dood begon Tequila Leila’s bewustzijn langzaam maar zeker weg te ebben, zoals het getij zich terugtrekt van het strand. Doordat er geen bloed meer naar haar hersencellen stroomde, kregen die nu ook geen zuurstof meer. Maar ze schakelden niet uit. Niet direct. Door een laatste restje energie werden talloze neuronen geactiveerd en met elkaar verbonden alsof het de eerste keer was. Hoewel haar hart was gestopt met slaan, bood haar brein nog weerstand, tot op het laatst strijdlustig. Het kwam in een toestand van verhoogd bewustzijn, waarin het de dood van het lichaam wel observeerde, maar er niet klaar voor was om het eigen heengaan te accepteren. Haar geheugen stuwde voort, onstuimig en ijverig, en verzamelde stukken van een leven dat op het einde afstevende. Ze herinnerde zich dingen waarvan ze niet eens wist dat ze nog ergens zaten, dingen waarvan ze dacht dat ze voorgoed verloren waren. De tijd werd vloeibaar, een snelle stortvloed aan herinneringen die in elkaar overvloeiden, het verleden en het heden onlosmakelijk verbonden.

De eerste herinnering die in haar opkwam had te maken met zout – de prikkeling op haar huid en de smaak op haar tong.

Ze zag zichzelf als baby – bloot, glibberig en rood. Ze had net een paar tellen tevoren de baarmoeder verlaten en was door een vochtige, gladde gang gegleden, overmand door een angst die haar volkomen nieuw was, en nu lag ze hier in een kamer vol geluiden en kleuren en onbekende dingen. Zonlicht dat door de glas-in-loodramen scheen, bespikkelde de gewatteerde deken op het bed en weerspiegelde op het water in een porseleinen waskom, ook al was het een kille januaridag. In datzelfde water doopte een oudere vrouw gekleed in tinten van herfstbladeren – de vroedvrouw – een handdoek die ze vervolgens uitwrong, waarbij het bloed van haar onderarm drupte.

‘Masjallah, masjallah.* Het is een meisje.’

De vroedvrouw pakte een stukje vuursteen, dat in haar beha zat weggestopt, en sneed de navelstreng door. Dat deed ze nooit met een mes of schaar, want de kille efficiency daarvan vond ze niet passen bij de morsige taak om een baby te verwelkomen in deze wereld. De oude vrouw was zeer gerespecteerd in de buurt, al werd ze door haar excentrieke trekjes en eenzelvigheid beschouwd als ietwat ongrijpbaar – als een vrouw met twee kanten aan haar persoonlijkheid, een aardse en een onaardse, die op elk moment een van beide gezichten kon laten zien, als een munt die in de lucht werd geworpen.

‘Een meisje,’ echode de jonge moeder in het smeedijzeren hemelbed, haar honingbruine haar plakkerig van het zweet, haar mond kurkdroog.

Hier was ze al bang voor geweest. Vorige week had ze door de tuin gewandeld en gezocht naar spinnenwebben in de takken boven haar, en toen ze er een had gevonden had ze voorzichtig haar vinger erdoorheen gestoken. Daarna was ze er een paar dagen lang telkens even gaan kijken om het web te controleren. Als de spin het gat had gerepareerd wilde dat zeggen dat de baby een jongetje was. Maar het web was kapot gebleven.

De jonge vrouw heette Binnaz: ‘Duizend Liefkozingen’. Ze was negentien, al voelde ze zich sinds dit jaar een stuk ouder. Ze had volle lippen, een sierlijke wipneus die in dit deel van het land werd gezien als een zeldzaamheid, een langwerpig gezicht met een spitse kin, en grote, donkere ogen met blauwe spikkels, als spreeuweneitjes. Ze was altijd slank en tenger geweest, maar nu leek ze nog fijner in haar reebruine linnen nachthemd. Ze had een paar lichte littekens van de pokken op haar wangen; haar moeder had eens gezegd dat die betekenden dat ze in haar slaap door het maanlicht was gestreeld. Ze miste haar moeder en haar vader en haar negen broers en zussen, die allemaal in een dorp op vele uren afstand woonden. Haar familie was straatarm – iets wat ze vaak genoeg te horen had gekregen sinds ze als een nieuwe bruid in dit huis was binnengekomen:

Wees dankbaar. Toen je hier kwam, had je niets.

Ze had nog steeds niets, bedacht Binnaz vaak; al haar bezittingen waren zo vluchtig en los als paardenbloemzaadjes. Eén stevige bries, één flinke stortbui en alles was weg. Het viel haar zwaar dat ze zomaar dit huis uit kon worden gegooid, en waar zou ze naartoe moeten als dat gebeurde? Haar vader zou haar nooit terug willen nemen, die had al genoeg monden te voeden. Dan zou ze moeten hertrouwen – maar er was geen garantie dat haar volgende huwelijk gelukkiger zou zijn, of dat een nieuwe echtgenoot haar beter zou bevallen, en wie zou haar überhaupt nog willen hebben als ze was gescheiden, een gebruikte vrouw? Geplaagd door die gedachten bewoog ze zich als een ongenode gast door het huis, door haar slaapkamer, door haar eigen hoofd. Tenminste, tot nu toe. Dankzij de geboorte van deze baby zou alles anders worden, hield ze zichzelf voor. Nu zou ze zich niet langer ongemakkelijk en onzeker voelen.

Bijna onwillekeurig keek Binnaz naar de deur. Daar stond, met één hand op haar heup, de andere op de klink, alsof ze twijfelde tussen blijven of weggaan, een stevige vrouw met een vierkante kaaklijn. Hoewel ze pas begin veertig was, zag ze er ouder uit door de ouder-domsvlekjes op haar handen en de rimpels rondom haar dunne mond. Er zaten diepe, onregelmatige groeven in haar voorhoofd. Haar rimpels waren voornamelijk veroorzaakt door het fronsen en het roken. Ze pafte de hele dag uit Iran gesmokkelde tabak en dronk uit Syrië gesmokkelde thee. Haar haar was baksteenrood door de overvloedige toepassing van Egyptische henna, had een midden-scheiding en zat in een volmaakte vlecht die bijna tot op haar middel reikte. Haar lichtbruine ogen had ze zorgvuldig omlijnd met diepzwarte kohl. Zij was Suzan, de andere vrouw van Binnaz’ echtgenoot, zijn eerste vrouw.

Even keken de twee vrouwen elkaar recht aan. De lucht rondom hen voelde dik en een beetje gistend, als rijzend deeg. Ze hadden meer dan twaalf uur in dezelfde kamer doorgebracht, maar werden nu toch weer in verschillende werelden geduwd. Ze wisten allebei dat hun positie in dit huishouden voorgoed zou verschuiven door de komst van deze baby. De tweede vrouw zou, ondanks haar jeugdige leeftijd en het feit dat ze er pas een paar jaar was, promoveren naar de eerste plaats.

Suzan wendde haar blik af, maar niet voor lang. Toen ze Binnaz weer aankeek, lag er een hardheid in haar ogen die er voorheen niet was geweest. Ze maakte een hoofdbeweging naar de baby: ‘Waarom maakt ze geen geluid?’

Binnaz trok bleek weg. ‘Inderdaad, is er iets mis?’

‘Niks aan de hand,’ zei de vroedvrouw, terwijl ze Suzan boos aankeek. ‘We moeten gewoon even geduld hebben.’

De vroedvrouw waste de baby met heilig water uit de bron Zamzam – met dank aan een pelgrim die net was teruggekeerd uit Mekka. Alle bloed, slijm en huidsmeer werden weggespoeld. De pasgeborene kermde ongemakkelijk, en bleef ook na het wassen kermen, alsof ze ruzie had met zichzelf – met al haar zeven pond en twee ons.

‘Mag ik haar nu vasthouden?’ vroeg Binnaz, terwijl ze haar haren om haar vingertoppen krulde – een zenuwtic die ze zich het afgelopen jaar had aangewend. ‘Ze… ze huilt niet.’

‘O, dit meisje gaat heus nog genoeg huilen,’ zei de vroedvrouw vol overtuiging, en meteen beet ze op haar tong, want haar bewering klonk als een dreigende voorspelling. Vlug spuugde ze drie keer op de grond en zette haar rechtervoet op haar linkervoet, om te zorgen dat de onheilstijding – als dat het was – niet ver zou komen.

Er viel een ongemakkelijke stilte toen iedereen in de kamer – de eerste echtgenote, de tweede echtgenote, de vroedvrouw en twee buurvrouwen – vol verwachting naar de baby staarde.

‘Wat is er? Vertel het me eerlijk,’ zei Binnaz tegen niemand in het bijzonder, haar stem ijler dan lucht.

Nadat ze in een paar jaar tijd zes miskramen had gehad, elke nog hartverscheurender en moeilijker te vergeten dan de vorige, was ze deze hele zwangerschap extreem voorzichtig geweest. Ze had geen enkele perzik aangeraakt zodat de baby niet onder het donshaar zou zitten; ze had geen specerijen en kruiden gebruikt met koken zodat de baby geen sproeten of moedervlekken zou krijgen; ze had niet aan een roos geroken zodat de baby geen wijnvlekken zou hebben. Niet één keer had ze haar haren geknipt, om te voorkomen dat ook hun geluk zou worden beknot. Ze had bewust geen spijkers in de muur geslagen voor het geval ze een slapende ghoul op zijn kop zou raken. Omdat ze heel goed wist dat de djinns hun bruiloften in de buurt van toiletten vierden, was ze ’s avonds na het donker steeds op haar kamer gebleven, waar ze zich moest behelpen met een po. Konijnen, ratten, katten, gieren, stekelvarkens, zwerfhonden – die had ze allemaal weten te vermijden met haar blik. Zelfs toen er een rondreizende muzikant met een dansende beer bij hen in de straat was gekomen, en alle buurtbewoners buiten samendromden om het schouwspel te bekijken, had zij geweigerd mee te gaan, bang dat de baby helemaal behaard geboren zou worden. En telkens wanneer ze een bedelaar of een lepralijder tegenkwam, of een lijkwagen zag, had ze zich omgedraaid en was ze haastig de andere kant op gelopen. Elke ochtend had ze een hele kweepeer gegeten zodat de baby kuiltjes in de wangen zou krijgen, en elke nacht had ze met een mes onder haar kussen geslapen om boze geesten af te weren. En na elke zonsondergang had ze stiekem de haren uit Suzans borstel verzameld en in de haard verbrand, om te zorgen dat de eerste vrouw van haar man minder macht zou krijgen.

Zodra de weeën waren begonnen, had Binnaz een hap genomen van een rode appel, zoet en zacht door de zon. Nu lag die appel op haar nachtkastje, en kleurde de plek waar de hap uit was langzaam bruin. Diezelfde appel zou later in schijfjes worden gesneden en worden uitgedeeld aan de vrouwen uit de buurt die maar niet zwanger werden, zodat zij ook ooit een kind zouden dragen. Verder had Binnaz gedronken van granaatappellimonade die in de rechterschoen van haar man was geschonken, had ze venkelzaadjes in alle vier de hoeken van de kamer gestrooid en was ze over een bezem gesprongen die voor de deuropening op de grond was gelegd – een drempel om Sheitan weg te houden. Toen de weeën heviger werden, waren alle gekooide dieren in huis stuk voor stuk vrijgelaten om de bevalling te bespoedigen. De kanaries, de vinken… Als laatste was de Siamese kempvis bevrijd, die trots en eenzaam rondjes zwom in zijn glazen kom. Nu zwom hij waarschijnlijk in een beekje in de buurt, met zijn lange, golvende vinnen zo blauw als een zuivere saffier. Als het visje helemaal tot aan het sodameer zou komen, waar deze Oost-Anatolische stad om bekendstond, zou het niet veel kans hebben om te overleven in het zoute, basische water. Maar als het de andere kant op ging, zou het de Grote Zab kunnen bereiken, en als het die rivier volgde kon het een eindje verder zelfs in de Tigris belanden, de legendarische rivier die was ontsprongen in de Hof van Eden.

En dat allemaal om te zorgen dat de baby gezond en wel geboren zou worden.

‘Ik wil haar zien. Kun je me mijn dochter geven?’

Zodra Binnaz de vraag had gesteld, zag ze vanuit haar ooghoeken iets bewegen. Suzan had stilletjes de deur opengedaan en was naar buiten geglipt, ongetwijfeld om het nieuws te gaan brengen aan haar man – aan hún man. Binnaz verstijfde over haar hele lichaam.

Haroun was een man van opvallende tegenstellingen. De ene dag bijzonder hartelijk en gul, de volgende dag egocentrisch en afwezig – op het ongevoelige af. Als de oudste van drie kinderen had hij zijn broer en zus grootgebracht nadat hun ouders waren omgekomen bij een auto-ongeluk, dat hun hele wereld had verwoest. Het drama had zijn karakter gevormd, hij was overdreven beschermend tegenover zijn familie en argwanend tegenover buitenstaanders. Soms erkende hij dat er iets was kapotgegaan in zijn binnenste en wenste hij vurig dat hij het kon repareren, maar die gedachten brachten hem nooit verder. Hij was dol op alcohol en bang voor religie. Wanneer hij zijn zoveelste glas raki achteroversloeg kon hij plechtige beloftes doen aan zijn drinkebroers, maar later, als hij vol schuldgevoel nuchter werd, kon hij nog plechtiger beloftes doen aan Allah. Zijn mond kon hij al moeilijk in bedwang houden, maar zijn lichaam bleek een nog grotere uitdaging. Elke keer dat Binnaz zwanger raakte, was ook zijn buik flink uitgedijd en gelijk op met de hare, niet heel veel, maar genoeg om de buren achter zijn rug om te laten ginnegappen.

‘Hij is weer in verwachting, hoor!’ zeiden ze dan honend. ‘Jammer dat hij niet zelf kan bevallen.’

Haroun verlangde hevig naar een zoon. En niet slechts eentje. Hij vertelde iedereen die het horen wilde dat hij vier zoons zou krijgen, en dat hij ze Tarkan, Tolga, Tufan en Tarik* zou noemen. Zijn jarenlange huwelijk met Suzan had geen nakomelingen opgeleverd. Toen hadden de ouderen van de familie Binnaz voor hem gevonden – een meisje van amper zestien. Na weken van onderhandelingen tussen de beide families waren Haroun en Binnaz getrouwd tijdens een religieuze ceremonie. Het was geen officieel huwelijk, en als er ooit iets mis mocht gaan zou het niet worden erkend door het seculiere gerechtshof, maar niemand had de moeite genomen om dat detail te vermelden. Bij de plechtigheid zaten ze met zijn tweeën op de grond voor de getuigen, tegenover de scheelogige imam wiens stem nog krassender klonk wanneer hij van Turks naar Arabisch switchte. Binnaz had haar blik voortdurend op het tapijt gehouden, al zat ze wel steeds onwillekeurig te kijken naar de voeten van de imam. Zijn sokken, lichtbruin als gebakken leem, waren oud en afgedragen. Telkens als hij ging verzitten dreigde een van zijn grote tenen door de versleten wol te steken, verlangend om te kunnen ontsnappen.

Kort na de bruiloft was Binnaz zwanger geraakt, maar het was geeindigd in een miskraam die bijna haar dood was geworden. Nachtelijke paniek, hete pijnscheuten, een koude hand die in haar kruis greep, de geur van bloed, de behoefte om zich ergens aan vast te klampen, alsof ze omlaagtuimelde, steeds verder omlaag. Bij elke volgende zwangerschap was het opnieuw zo gegaan, maar dan erger. Binnaz kon het tegen niemand zeggen, maar ze had het gevoel dat er bij elke baby die ze kwijtraakte weer een stuk van de touwbrug die haar met de rest van de wereld verbond losknapte en wegviel, totdat er nog maar een heel dun draadje over was waardoor ze nog met die wereld in contact stond, en waardoor ze niet haar verstand verloor.

Na drie jaar wachten waren de ouderen van de familie opnieuw druk gaan uitoefenen op Haroun. Ze wezen hem erop dat een man van de Koran tot wel vier vrouwen mag hebben, zolang hij hen maar rechtvaardig behandelt, en ze twijfelden er niet aan dat Haroun al zijn vrouwen gelijk zou bejegenen. Ze drongen erop aan dat hij deze keer een boerenvrouw zou zoeken, desnoods een weduwe die al kinderen had. Ook dat zou geen officieel huwelijk zijn, maar het kon eenvoudig worden geregeld met een religieuze ceremonie, net zo stilletjes en snel als de vorige keer. Of hij zou kunnen scheiden van deze nutteloze jonge vrouw en dan hertrouwen. Tot nu toe had Haroun beide suggesties afgewezen. Het was al zwaar genoeg om twee vrouwen te onderhouden, zei hij, een derde zou hem financieel ruïneren, en hij was niet van plan om Suzan of Binnaz te laten vallen, want hij was aan hen allebei gehecht geraakt, zij het om verschillende redenen.

Nu Binnaz wat overeind ging zitten tegen de kussens, probeerde ze zich voor te stellen wat Haroun aan het doen was. Hij lag waarschijnlijk op een bank in de aangrenzende kamer, met een hand op zijn voorhoofd en de andere op zijn buik, wachtend tot hij een baby zou horen huilen. Toen zag ze voor zich hoe Suzan naar hem toe liep, haar passen afgemeten, beheerst. Ze zag hen samen fluisteren; hun gebaren soepel en geoefend, gevormd door jarenlang samenzijn in één huis, zij het niet in één bed. Geschrokken van haar eigen gedachten zei Binnaz, meer tegen zichzelf dan tegen iemand anders: ‘Suzan gaat het hem vertellen.’

‘Dat is prima,’ zei een van de buurvrouwen sussend.

Er lag zo veel besloten in die opmerking. Laat haar maar degene zijn die hem het nieuws bezorgt van de baby die ze hem zelf niet kon bezorgen. Onuitgesproken woorden liepen tussen de vrouwen van deze stad als waslijnen die tussen huizen waren gespannen.

Binnaz knikte, ook al voelde ze iets duisters borrelen in haar binnenste, een woede die ze nooit had geuit. Ze keek de vroedvrouw aan en vroeg: ‘Waarom heeft de baby nog steeds geen kik gegeven?’

De vroedvrouw gaf geen antwoord. Diep vanbinnen had ze een ongemakkelijk gevoel. Er was iets vreemds met deze baby, en dat kwam niet alleen doordat ze zo onrustbarend stil was. De vroedvrouw boog voorover en snoof aan het kind. Aha, precies wat ze al dacht – een poederige, muskusachtige geur die niet van deze wereld was.

De vrouw legde het kleintje op haar schoot, draaide het op haar buik en sloeg het één, twee keer op haar billen. Het gezichtje registreerde de schok, de pijn. De handjes balden zich tot vuisten, het mondje vertrok, maar er kwam nog steeds geen geluid.

‘Wat is er met haar?’

De vroedvrouw zuchtte. ‘Niks. Het is gewoon… ik denk dat ze nog steeds bij hen is.’

‘Welke hen?’ vroeg Binnaz, maar omdat ze het antwoord niet wilde horen zei ze er gauw achteraan: ‘Doe dan iets!’

De oude vrouw dacht na. Het was beter als de baby haar eigen weg vond in haar eigen tempo. De meeste pasgeborenen pasten zich direct aan aan hun nieuwe omgeving, maar sommige bleven wat dralen, alsof ze aarzelden of ze zich wel of niet bij de rest van de mensheid zouden voegen – en wie kon het ze kwalijk nemen? In al haar jaren als vroedvrouw had ze heel wat baby’s gezien die ofwel net voor hun geboorte, of vlak erna, zo geïntimideerd waren door de kracht van het leven die van alle kanten op hen drukte dat ze de moed opgaven en stilletjes vertrokken uit deze wereld. ‘Kader’, noemden de mensen dat, ‘lot’, en meer zeiden ze er niet over, want de mensen gaven altijd eenvoudige namen aan de ingewikkelde dingen die hun angst inboezemden. Maar de vroedvrouw dacht dat sommige baby’s simpelweg besloten om het leven niet eens te proberen, alsof ze al wisten wat voor ontberingen hun te wachten zouden staan, en ze die liever wilden vermijden. Waren dat lafaards, of waren ze zo wijs als de grote Salomon zelf? Wie zou het zeggen?

‘Breng me zout,’ zei de vroedvrouw tegen de buurvrouwen.

Ze had ook sneeuw kunnen gebruiken, als er genoeg verse sneeuw had gelegen buiten. In het verleden had ze heel wat baby’s in een berg pasgevallen sneeuw ondergedompeld, en ze net op het juiste moment weer tevoorschijn getrokken. Door de schok van de kou gingen hun longetjes open, ging hun bloed stromen, kreeg hun immuunsysteem een boost. Die baby’s waren stuk voor stuk opgegroeid tot sterke volwassenen.

Algauw kwamen de buurvrouwen terug met een grote plastic bak en een zak bergzout. De vroedvrouw legde de baby liefdevol in de bak en begon haar in te wrijven met de zoutkorrels. Als de baby niet meer dezelfde geur had als de engelen, zouden ze haar moeten loslaten. Buiten in de bovenste takken van een populier zat een vogel te zingen, een blauwe gaai zo te horen. Een eenzame kraai vloog krassend in de richting van de zon. Alle dingen spraken hun eigen taal – de wind, het gras. Alles maakte geluid, behalve deze baby.

‘Misschien heeft ze geen stembanden?’ opperde Binnaz.

De vroedvrouw fronste haar wenkbrauwen. ‘Heb geduld.’

Alsof ze op dat teken had gewacht, begon de baby te hoesten. Een rochelend, schor geluid. Ze had vast een korreltje zout binnengekregen, zo’n scherpe, onverwachte smaak. Het kindje werd vuurrood, ze smakte met haar lippen en trok haar gezicht samen, maar vertikte het nog steeds om te huilen. Wat een koppig kind, wat een gevaarlijk opstandige inborst. Het zou niet voldoende zijn om haar alleen maar in te wrijven met zout. Dus nam de vroedvrouw een besluit. Ze moest een andere benadering kiezen.

‘Breng me meer zout.’

Aangezien er geen bergzout meer over was in huis moesten ze genoegen nemen met tafelzout. De vroedvrouw maakte een kuil in de berg zout, legde de baby erin en bedekte haar helemaal met de witte korrels; eerst haar lijfje, toen ook haar hoofdje en haar gezicht.

‘Kan ze zo niet stikken?’ vroeg Binnaz.

‘Maak je geen zorgen, baby’s kunnen langer hun adem inhouden dan wij.’

‘Maar hoe weet je wanneer je haar eruit moet halen?’

‘Sst, luister,’ zei de oude vrouw, en ze legde een vinger op haar gebarsten lippen.

Onder de laag zout deed de baby haar ogen open en staarde in het melkachtige niets. Het voelde eenzaam daarbinnen, maar ze was het gewend om eenzaam te zijn. Ze rolde zich op in de houding waarin ze maandenlang had gezeten, en nam alle tijd.

Haar instinct zei: Hm, ik vind het fijn hier, ik ga niet meer terug, hoor.

Haar hart protesteerde: Doe niet zo raar. Waarom zou je op een plek blijven waar nooit iets gebeurt? Dat is zo saai.

Waarom zou je weggaan van een plek waar nooit iets gebeurt? Hier is het veilig, zei haar instinct.

Verward door het gekissebis wachtte de baby af. Er verstreek weer een volle minuut. De leegte wervelde en spetterde rondom haar, likte aan haar tenen, aan haar vingertoppen.

Alleen omdat jij denkt dat het hier veilig is, wil dat nog niet zeggen dat het de beste plek is voor jou, wierp haar hart tegen. Soms is de plek waar je je het veiligst voelt juist de plek waar je het minst thuishoort.

Eindelijk kwam de baby tot een besluit. Ze zou naar haar hart luisteren – hetzelfde hart dat uiteindelijk een behoorlijke onruststoker zou blijken te zijn. Ineens wilde ze er graag uit om de wereld te gaan ontdekken, ondanks alle gevaren en moeilijkheden, dus deed ze haar mond open om een geluid te maken – maar vrijwel meteen stroomde het zout in haar keel, verstopte haar neus.

Onmiddellijk stak de vroedvrouw met snelle, vaardige bewegingen haar handen in de bak en trok de baby tevoorschijn. Een harde, geschrokken kreet klonk door de kamer. Alle vier de vrouwen glimlachten vol opluchting.

‘Goed zo, meisje,’ zei de vroedvrouw. ‘Waarom duurde dat zo lang? Huil maar, liefje. Je hoeft je nooit te schamen voor je tranen. Huil maar, dan weet iedereen dat je leeft.’

De oude vrouw wikkelde de baby in een sjaal en rook nog eens aan haar. Die bekoorlijke geur uit een andere wereld was vrijwel vervlogen, er was nog maar een heel lichte zweem van te bespeuren. Na verloop van tijd zou ook die verdwijnen – al had de vroedvrouw ook best wat mensen gekend die zelfs op oudere leeftijd nog altijd een vleugje paradijs met zich meedroegen. Maar het leek haar niet nodig om die informatie te delen. Ze ging op haar tenen staan en legde de baby naast haar moeder op het bed.

* Zie verklarende woordenlijst op blz. 313-314.

* De betekenis van deze namen is respectievelijk ‘Dapper en sterk’, ‘Oorlogshelm’, ‘Stortregen’ en ‘De weg naar God’.