Opgetekend door Robert Heukels

Nieuw Amsterdam

© 2020 Louis van Gaal

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Foto omslag © Presse Sports / Roberto Frankenberg

NUR 491

ISBN 978 90 468 2669 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met
ISBN 978 90 468 2668 3

Inhoud

Louis, mens in licht en schaduw • voorwoord door David Endt

Proloog

1 Hoe het begon

2 Ajax

Ajax, was getekend: LvG • Bryan Roy • Frank Rijkaard • Rob Jansen ft. John van’t Schip • Ronald de Boer

3 Barcelona

Pep Guardiola

4 Oranje • deel I

Oranje deel I, was getekend: LvG

5 Terug naar Barcelona

6 Geen dichterlijke tijd als TD van Ajax

7 De ommekeer: AZ

AZ, was getekend: LvG • Toon Gerbrands

8 Droomclub FC Bayern: kort en hevig

FC Bayern, was getekend: LvG • Philipp Lahm • Uli Hoeneß • Thomas Müller

9 Een niet zo heel fluwelen revolutie bij Ajax

De fluwelen revolutie, was getekend: LvG • Steven ten Have

10 10 WK 2014: meesterwerk

Oranje deel II, was getekend LvG • Arjen Robben

11 FA Cup met Manchester United: het laatste kunstje

Manchester United, was getekend: LvG • Daley Blind • Robin van Persie • Wayne Rooney

12 De specialisten & de ontwikkeling

Max Reckers • Piet Bon • Jos van Dijk

13 Een tamelijk druk pensioen

Marc Overmars • Erik ten Hag

14 Ontmoetingen met Louis van Gaal

Fotoverantwoording

Register

Louis, mens in licht en schaduw

De ruimte meet zo’n drie bij zes meter en is in twee compartimenten verdeeld. Het krijgt de naam ‘kantoor’ en inderdaad: er staan twee bureaus. Ze staan tegenover elkaar met over de volle lengte van de muur een afsluitbare stellingkast. Het door een glazen deur afsluitbare grootste compartiment is het domeintje van Louis. Meestal staat de deur open, alleen voor ‘belangrijke gesprekken’ gaat die dicht. Wij zitten tegenover elkaar: de hoofdtrainer en de perschef. Dit zijn wat je noemt ‘korte lijnen’. Hoe vroeg ik ’s morgens ook binnenstap, Louis zit al achter zijn bureau. Hij is een man van orde, organisatie en structuur. Ik ben dat, op zijn zachtst gezegd, minder. Wij verschillen in meer dingen, maar wij kunnen het wel goed met elkaar vinden en beleefden bijzondere tijden. We kennen elkaar al vanaf november 1971, maar vanaf onze intrek in het dubbelzits kantoortje in de kleinbehuisde De Meer in de winter van 1992 waren we min of meer tot elkaar veroordeeld.

Vijf jaar lang vrijwel dagelijks in elkaars nabijheid zijn, een kantoor delen, op reis gaan, weekenden als hoogtepunten van de week delen… Dan moet je wel contactgestoord zijn, wil je elkaar niet leren kennen. De lol van het iedere dag weer aan de slag gaan, nooit een saai moment. De emoties van geluk en beheerste euforie, de momenten van gedeeld verlies, zo nietig als die van een nederlaag, zo diepsnijdend en onacceptabel als het overlijden van zijn lieve vrouw Fernanda…

Omdat de gestaag groeiende persoonlijk aan Louis gerichte post na zijn eerste beoordeling door mij als perschef/persoonlijk secretaris werd afgewerkt, en die post vaak niet voetbalgerelateerd was, kwamen er andersoortige gesprekken los. Dat bood intiem inzicht in wie deze gestructureerde, doelgerichte, ambitieuze en soms pertinente man óók was, hoeveel van wat hij deed uiteindelijk steunde op simpele, maar bepalende menselijke waarden, met als absolute basis: aandacht en liefde voor mensen.

De buitenwereld en, eerlijk is eerlijk, ook deelgenoten van de binnenwereld, keken vaak anders tegen deze man aan. Niet zelden geleid door oneigenlijke belangen en motieven. Maar ook personen die waren gekwetst of zich gekwetst voelden, stigmatiseerden Van Gaal als een zelfingenomen, eigengereid, betweterig, onbuigzaam en zelfs hooghartig persoon. Bij de veroordelende beoordeling ging het niet om inhoud maar om voorkeur en eigenbelang. Louis wenste daar niet ‘handig’ mee om te gaan: hij deed geen concessies aan zijn waarheid en principes. Dat nobele standpunt maakte het er niet makkelijker op. En Louis’ onmiskenbare talent om weerstand op te wekken, deed een duit in het zakje.

Met name de media weten met een opgespeld stigma de publieke opinie te bepalen. Gelukkig was niet iedereen gevoelig voor het negatieve etiket, genoeg mensen die zuivere voelsprieten hebben. In de loop der jaren is het negatieve etiket vervangen door een zuiverder beeld. Resultaten, soms fantastische resultaten, hebben meegeholpen om zijn vakmanschap volmondig te erkennen. Nu, met de loopbaan niet langer als obstakel maar als referentiepunt achter hem, is het punt van omkijken aanbeland: de biografie.

Een voorwoord schrijven is eervol, maar hier geen persoonlijke confessie van mijzelf. Het gaat immers om de hoofdpersoon. Toch misbruik ik, zonder Louis te passeren, dit podium: de jaren met hem koester ik inhoudelijk als de mooiste voetbalperiode van mijn leven. Naast de bijzondere, met verblindende successen behangen dynamiek van die tijd, heeft dat vooral met hem te maken. We waren het niet altijd met elkaar eens, maar een verschil van mening of inzicht deed nooit afbreuk aan het wederzijdse persoonlijk respect. Ik zag Louis van Gaal in licht en in schaduw en hij is me juist door zijn oprechte mens-zijn dierbaar. Louis is geen goeroe, godheid of profeet. Zoals hij absoluut ook geen boeman, betweter, laat staan een hooghartig persoon is. Maar ik kan u, aanstaand lezer van dit boek, verzekeren dat hij wél een bijzonder mens is, met zijn kracht en zwakheden, overtuiging en kwetsbaarheid als getuigen. Hij is mij dierbaar.

David Endt

Proloog

‘Begrijp je dat?’

Ik haal adem. Mijn pen danst als een razende over het papier, maar ik loop altijd een fractie achter bij zijn stem. Heel even is het stil. Het duurt hem toch te lang.

‘Begrijp je wat ik zeg?’

We zitten aan ‘onze’ tafel bij het restaurant van Fysiomed, het domein van Leo Echteld, sinds jaar en dag fysiotherapeut van menig topvoetballer. Wederom heeft Louis van Gaal gekozen voor de curry wrap met kip en avocado en wederom heeft hij de loftrompet gestoken over de fantastische bereiding ervan. De charmeur in hem deelt complimenten uit aan de bediening. Hij vindt hem oprecht lekker, die wrap, iedere keer geniet hij ervan alsof het zijn eerste is. Netjes veegt hij de resten uit zijn mondhoeken en kijkt me indringend aan. Urenlang heeft hij gepraat, iets harder dan wellicht wenselijk is. Mensen kijken naar ons tafeltje. Ze denken. Daar zit hij. De man die sinds 2014 voor eeuwig ‘onze bondscoach’ is.

‘Begrijp je dat?’

Louis van Gaal buigt zich voorover. Aan de zijkanten van zijn voorhoofd worden de aderen net wat meer zichtbaar. Het duiden van zijn gedachten vergt energie. Zodra de leraar in Van Gaal wakker wordt, komt alles op scherp te staan. De stembanden worden aangespannen, de blik wordt priemend en het lijf doet nadrukkelijk mee, de handen, het bovenlichaam, de nek. Met grote ogen kijkt hij me – emotioneel bijna – aan. Ik knik, hopelijk niet te gedwee. Als ik mijn ogen sluit, zie ik hem, begin jaren negentig, oog in oog met een achttienjarige Nwankwo Kanu. De afstand tussen hun twee gezichten klein, het volume van de stem van Louis van Gaal desondanks hoog. Ik zie Kanu knikken zoals ik nu knik.

Ik vraag me af: wat doet dit met mij? Wat deed dit met Kanu? We zouden ons geïntimideerd kunnen voelen. Maar zo is het niet. Het antwoord is: ik heb niet louter naar Van Gaal geluisterd. Hij heeft me overtuigd. Ik ben iets wijzer geworden. Wat ik voel is niet de lome vermoeidheid na een met iets te veel vuur afgestoken wiskundeles. Wat ik voel, is ruimte. Energie. Na iedere urenlange sessie met Louis van Gaal voel ik me – stopwoordje van hem – fantastisch. Ik begrijp dingen die ik voorheen niet begreep. Ik zie kansen die ik voorheen niet zag. Ik zie puzzelstukjes landen die ik voorheen nooit dacht in te kunnen passen. In zijn woorden opnieuw: het is ongelooflijk.

Als we weglopen, hij altijd met rechte rug en trage, statige pas, wordt Louis van Gaal vaderlijk. Dan gaat het plots nog over het leven. De dood. Onze geliefden. Eén keer pakt hij mijn schouder vast als het gaat over de mensen die ons ontvallen. ‘Het overkomt ons allemaal. We kunnen ieder moment omvallen, het kan elk moment afgelopen zijn. Zo is het gewoon. Het kan mij overkomen, maar jou ook.’

Hij trekt een wenkbrauw op. Dan breekt de zon weer door op zijn gezicht als hij iedereen gedag zwaait. Buiten talmen we. Alsof we liever nog niet ieder onze eigen weg willen gaan, liever nog wat hadden doorgepraat. Hij wijst op het rek. ‘Ben je nou al weer op de fiets? Dat vind ik wel echt fantastisch.’

Ik doe mijn fiets van het slot en stap op. Hij roept na: ‘Als ik hier weer naartoe ga, app ik je.’

Die appjes zijn kort en helder. En altijd met een vaste ondertekening: LvG.

1

Hoe het begon

Ze hadden nog maar net de verjaardag van Ton gevierd. Vijftien was hij geworden, het was een vrolijke boel geweest. Vader Ben had het hoogste woord, ze hadden gesmikkeld van taart en lekkernijen. Moeder Truus zat er puffend bij. Ze stond op knappen. En het wás al een imposant gezin. Er liepen acht kinderen rond in het huis aan het Galileïplantsoen. Buiten Ton waren dat Ad (zestien), Ben (dertien), Truus (twaalf), Gerdie (tien), Riet (acht), Jos (vijf) en Gérard (twee). Twee dagen na het verjaardagsfeest, op 8 augustus 1951, mocht het hele stel een middagje naar het zwembad en baarde moeder klokslag half zes ’s het laatste kind: Aloysius Paulus Maria, Louis van Gaal.

De naoorlogse tijd was vol verrukking, alles was bijzonder. Een televisie! Een badkamer! Een grote auto, een piano, met z’n allen kijken naar de zondagavondshow van Lou van Burg en Maud van Praag. De familie Van Gaal genoot van het leven. De sfeer was warm, de gezinsleden speelden met vuur hun kaartspelletjes. En ook al werkte vader lange dagen als hoofdvertegenwoordiger van de Steenkolen Handels Vereeniging, áls hij er was, was vader de aanjager, de man die het feest maakte. Maar ook was er een ritme van regels en taken, tussen alle gezelligheid door moest er aangepakt worden.

Toen Louis zes was, genoot de hele familie van een dagje aan zee, maar het onweer naderde zo snel dat het rennen werd. Tijdens de spurt richting de auto werd vader onwel: hartinfarct. Zo begon een beklemmende periode van vijf jaar ziekbed. Soms hoorde de kleine Louis na het uithalen van kattenkwaad klop-klop-klop boven zijn hoofd en moest hij naar boven, over zijn zieke vader liggen, dan kreeg hij billenkoek met de blote hand. Maar alle Van Gaals herinnerden zich hun vader vooral als een man die diplomatiek de teugels in handen hield. Gestraft werd er nooit zonder reden. Zoals zijn jongste zoon later een speler tot in detail kon uitleggen waarom hij niet in de basis stond, legde vader het uit als hij een moeilijke beslissing nam. Rechtvaardig en eerlijk was hij, tot zijn veel te vroege dood.

De zussen turnden, de broers voetbalden. RKSV De Meer was van de familie Van Gaal. Een bezienswaardigheid, iedere keer weer, als ze met z’n allen uit de Borgward Isabella 1500 CC rolden.

Niemand was zo goed als die kleine Louis. Ondanks zijn ‘trage spieren’ domineerde hij de duels, met een verfijnde techniek, een waanzinnig oog voor ruimte, sterk over de grond en in de lucht.

Moeder maakte er weinig van mee. Zondag was haar dag, eindelijk rust. Toen ze toch een keer ging kijken, speelden Ad en Ben tegen elkaar, die eerste bij RKAVIC, de tweede bij De Meer. Moeder zag hoe Ad een tand uit zijn mond spuugde en Ben met een hersenschudding het veld afdroop. Nou, dan kon ze beter thuis de huishouding doen, daar was zij de spil.

De Watergraafsmeer was een dorp. Buurvrouwen gluurden vanachter hun gordijnen, er werden stiekem sigaretjes gerookt en op straat struinde Louis rond met een stadionbal van zeven gulden vijftig in de maat van een echte leren knikker. Louis was zo fanatiek met voetballen dat hij altijd weer een volgende stap wilde zetten en met die bal, die zowel op gravel als gras ideaal was, kon dat. Bovendien had de hele buurt er plezier van, zijn vriendje Maarten Spanjer kwam menigmaal aan moeder Van Gaal vragen of hij die stadionbal van Louis even mee mocht krijgen.

Al snel had Louis allerlei baantjes, mooi dat hij op zijn dertiende een krantenwijk liep en op zijn zestiende als beloning een rood-zwarte Puch kon kopen. Op het landje bij de Emmakerk legde hij jarenlang met zijn vrienden de jassen neer, dat waren de doelpalen en dan was het voetballen geblazen. Of ze domineerden de straten, dan keepte hij net zo lang tot zijn knieën tot bloedens toe openlagen. Eén ding had Louis nooit. Neuzen van zijn schoenen. Hij voetbalde zo veel dat die verdwenen als sneeuw voor de zon, tot grote ergernis van zijn moeder. Maar als jongste had hij een streepje voor en liet ze toe dat hij tot laat op straat bleef. Door het vroege overlijden van vader was zij de belangrijkste persoon in zijn leven en Louis was haar grote steun en toeverlaat.

Henk Groot. Daar kreeg Louis rillingen van. Als je die spits zag spelen, scoren, koppen, timen, daarvoor ging Louis graag naar stadion De Meer. Daar zongen ze van ‘Henkie, Henkie’ en dat was precies wat het hele gezin ook zong op sinterklaasavonden als Louis gedichtjes over Henk Groot moest voorlezen. De kleine Louis kon nog niet bevroeden dat juist Henk Groot hem zou scouten voor Ajax en dat Louis later als assistent van Leo Beenhakker scout Henk Groot moest ophalen om samen een wedstrijd te gaan bekijken. ‘Een hele eer,’ had Louis gezegd. Maar dat was pas veel later.

~

Achttien was Louis en in El Bacchus had handbalster Fernanda Obbes hem tijdens het dansen verteld dat ze al verkering had. Daar liet Louis zich niet door uit het veld slaan: ‘Ik zal altijd op je blijven wachten.’ Vier weken later stond Fernanda voor hem.

Een jaar later zat zijn moeder aan tafel bij Jaap van Praag, de voorzitter van Ajax. De oude Van Praag pakte haar helemaal in. Maar ook broer Ad zat aan tafel en die lette goed op. Aan het eind van het gesprek was Louis speler van Ajax-B met een heel best contractje en een Fiat 127 als bonus toe. Hij ging 750 gulden per maand verdienen en zou 125 gulden per punt krijgen. De ster van RKSV De Meer werd een Ajacied, maar hoewel hij sterk speelde in een team vol grote talenten als Johnny Rep, Arnold Mühren en Gerrie Kleton, had hij pech: op zijn plek stond in Ajax-1… Johan Cruijff.

Inmiddels wist Louis al lang wat hij later wilde. Rinus Michels worden. Als die Ajax onder handen nam op de velden bij De Meer, keek de jonge Van Gaal ademloos toe. Zijn latere studiekeuze voor de ALO (Academie voor Lichamelijke Opvoeding) was volstrekt logisch en daar leerde hij lessen voor het leven. Speldocent Max Koops kwam op een dag met een zooitje ongeregeld aanzetten en zei tegen zijn studenten: ‘Jij, jij en jij: lesgeven. Nu!’ Zelf klom hij in het klimrek. Toen een student wilde beginnen, riep Koops: ‘Hoe kun je nou beginnen, je mist er al één, want ik zit hier.’ De wanhoop bij de studenten was voelbaar, tot een van hen, de latere dansdocent Wladimir Donse, voor de groep ging staan en een indringend verhaal begon te vertellen. Plots werd het ongeregelde zooitje stil, daalde Koops af van het klimrek en begreep Van Gaal wat Koops hen wilde leren: iedere groep heeft zijn eigen benadering nodig. Koops liet hem loskomen van de materie, erboven te staan, op alle niveaus.

Hij voetbalde, hij leerde. Ondertussen getrouwd met Fernanda en met twee dochters (Brenda en Renate) verrijkt, reisde hij via Antwerpen (Antwerp FC) naar Velsen (Telstar), volgende halte Rotterdam (Sparta) en uiteindelijk Alkmaar (AZ’67). Omdat hij ook nog eens de spelers vertegenwoordigde bij de vvcs (Vereniging voor Contractspelers), lesgaf op de Don Bosco-school in Amsterdam-Oost en de cursus betaald voetbal volgde, reed hij zijn auto pardoes drie keer in de vangrail uit pure vermoeidheid. Van Gaal werkte als een bezetene en was ondertussen overal de grote gangmaker en aanvoerder. Zijn persoonlijke top bereikte hij bij Sparta, waar hij te midden van medespelers als Dick Advocaat, Danny Blind, Wout Holverda en John de Wolf Europese successen vierde.

In 1986 kwamen voor Louis van Gaal alle lijnen samen bij AZ’67. Daar zou hij zijn loopbaan als speler beëindigen en tevens assistent zijn van hoofdtrainer Han Berger. Dat ging niet goed. Van Gaal speelde erbarmelijk en Berger werd ontslagen. Hans Eijkenbroek nam het over, maar lag al na één dag met hyperventilatie plat. Van Gaal pakte alles op: AZ-1, AZ-2, voorzitter van de spelersraad. Voetbal International sprak er in de persoon van Kees Jansma schande van, Van Gaal zou de poten onder Eijkenbroeks stoel wegzagen en op hysterische en autoritaire wijze tekeergaan. Het tegendeel bleek waar. Van Gaal beschermde Eijkenbroek en leidde AZ vanuit zijn visie: jonge jongens inbrengen vanuit het tweede, het team dat hij al zo goed kende. Martin van Ophuizen, Fons van Haastrecht, Marc Castelijn en Maurice van Ham speelden oudjes als David Loggie en Arnold Oosterveer er met flair uit. Bestuursleden die te laat kwamen, misten de spelersbus, ook daarin was Van Gaal al bijzonder duidelijk. Dat kwam hem duur te staan in oktober 1987, na het stuk van Kees Jansma in VI. Floor Mouthaan was het bestuurslid dat toen zei: ‘Louis, neem jij maar even vakantie.’ Van Gaal: ‘Vakantie? Ik neem ontslag.’

Het duurde tot maart 1988 toen Ajax-voorzitter Ton Harmsen zich meldde bij een sollicitatiecommissie van de club: ‘Jullie moeten Louis van Gaal vragen als hoofd jeugdopleiding.’ Dat vond de hoofdpersoon in kwestie een slecht idee. ‘Wie was ik nou? Een oud-voetballer die als trainer nog niks had gepresteerd. Ik was er nog lang niet aan toe.’ En zo werd hij eerst maar eens trainer van Ajax A1 en Ajax-B. ‘Ik had Aad de Mos’ pad voor ogen, die had ook eerst de A1 gedaan en was toen hoofdtrainer geworden.’

Van Gaal ging voortvarend aan de slag, pikte Edgar Davids en Michael Reiziger op uit de A2, maar na twee maanden vroeg de club hem al assistent te worden van Ajax-1. Kurt Linder was ontslagen, Spitz Kohn volgde hem tijdelijk op en Barry Hulshoff zou ook assistent worden. Linder had twee spelers nog een keer naar Van Gaal gestuurd met de mededeling ‘die kunnen er niet zoveel van’. Van Gaal zette een van die twee spelers, een speersnelle rechtsbuiten, op tien tijdens een jeugdtoernooi, dat deed de blonde krullenkop geweldig. Even later zaten Dennis Bergkamp en Richard Witschge gewoon weer in Ajax-1.

Spitz Kohn bleek een Godfather. Kohn liet Van Gaal alle ruimte, maar als het ongeduld en de passie tot uitbarsting kwamen bij de jonge assistent, zei de ervaren Kohn simpelweg: ‘Doe maar niet zo, Louis.’ ‘Hij corrigeerde me als ik weer eens te fanatiek of te streng was geweest. Hij was achttien jaar ouder, liet mij mijn gang gaan, maar ondertussen was hij overduidelijk de baas. Hij was verantwoordelijk. Ik had er totaal geen moeite mee om tweede viool te spelen. We hadden dezelfde visie, hielden van aanvallend voetbal. Later, onder Leo Beenhakker, kreeg ik wel moeite met het tweede viool spelen. Leo en ik waren meer tegenpolen. Ik ga met iedereen om, Leo ging meer met de oudere spelers om. Leo was wel de eerste die mij erop wees dat ik niet langer assistent moest zijn, maar ook geduld moest hebben. Hij zei: “Jongen, wacht nou, ik weet dat je het moeilijk hebt als tweede man, maar ik weet dat je geschikt bent voor Ajax-1.”’

Het trio Kohn-Van Gaal-Hulshoff leverde een knappe prestatie. Vanuit het niets schoot Ajax omhoog en werd het alsnog tweede in de competitie. Vervolgens werd Leo Beenhakker hoofdcoach en kon Van Gaal zich concentreren op het behalen van zijn hoofdtrainersdiploma-A. Als stage koos hij eind 1989 voor een verblijf bij het Barcelona van Johan Cruijff. ‘Ik had twee trainingen meegemaakt toen ik, met de Koemannetjes, Tweede Kerstdag vierde bij Johan thuis. We kenden elkaar nog niet zo goed, ik had één keer een goed gesprek over het leven gevoerd, maar dat was vooral met Danny. Johan zei niet zoveel. Tijdens Kerst ging de telefoon, het was voor mij. Mijn zus Riet was overleden. Halsoverkop ben ik naar huis gegaan.’

2

Ajax

Arie van Os had hem gebeld. Of Louis van Gaal naar het huis van de penningmeester wilde komen. September 1991. In de winter ervoor had Van Gaal nog lang met voorzitter Michael van Praag over het strand van Izmir gelopen. De trainer wilde weg, op eigen benen staan, hij had al gesolliciteerd bij Roda JC en NAC. Van Praag had indringend op hem ingepraat: ‘Niet doen Louis, jij bent de eerstvolgende hoofdtrainer van Ajax-1.’ Nu was het zover. Leo Beenhakker ging terug naar Madrid.

Binnen het uur was het geregeld. Zijn salaris verdrievoudigd naar 375.000 gulden, maar veel belangrijker: een contract van drie jaar in plaats van het voorgestelde één. Van Gaal wilde wat kunnen opbouwen. De volgende dag, toen hij van het stadion naar huis reed, overviel het hem. Wat een verantwoordelijkheid. Hoofdtrainer van Ajax-1. Moest hij doen wat hij dacht dat hij moest doen of moest hij het op een gelijkmatige manier gaan aanpakken? Thuis zei Fernanda: ‘Doen wat je moet doen, anders ben je jezelf niet meer.’ Hij wist dat ze gelijk had.

De dag erna gooide hij de knuppel in het hoenderhok. Jan Wouters ging van vier naar acht, Wim Jonk van Ajax-B naar vier, Danny Blind van twee naar drie, Dennis Bergkamp van zeven naar tien, Marciano Vink van drie naar zes. Wouters, gelauwerd international, gooide mopperend zijn kont tegen de krib. Met buitenspelers Bryan Roy en John van ’t Schip kreeg Van Gaal flink wat strijd, Vink was ook niet blij. Het programma Barend & Van Dorp nodigde iedere ontevreden speler uit om zijn beklag te doen, media als De Telegraaf schreeuwden moord en brand en het duurde niet lang of het stadion zong om Johan Cruijff.

Ondanks alle onrust en aanvankelijk ook de tegenvallende prestaties bleef Van Gaal vol energie zijn evangelie prediken. Hij sprak over de veilige binnenwereld, zijn voorkeur voor multifunctionele spelers, het belang van gogme, teambuilding, tips (Techniek Inzicht Persoonlijkheid Snelheid), keer op keer legde hij uit hoe zijn proces werkte. Maar voor de wedstrijd tegen Osasuna op 27 november 1991 was de situatie kritiek. Die avond deden de spelers het voor hem, hun coach. Ze wonnen. De wedstrijden in de UEFA Cup hadden sowieso iets magisch. Zeker in uitduels speelde Ajax bijzonder voetbal, waarbij het steeds snel scoorde. Jongens als Edgar Davids, Dennis Bergkamp, Wim Jonk, Stefan Pettersson en Aron Winter leken dan net even iets extra’s te kunnen. Van Gaal deed die avonden concessies aan zijn systeem van 1-4-3-3, speelde soms met slechts twee aanvallers; de zegetocht in Europa redde hem. Vooral in Genua (halve finale) en Turijn (tegen Torino, finale) maakte het nieuwe Ajax van Louis van Gaal grote indruk. De winst van de UEFA Cup deed in ieder geval de roep om Johan Cruijff verstommen.

Co Adriaanse was het die het zei. Het hoofd jeugdopleidingen die vanwege zijn karige onderkomen bij Ajax Co Container werd genoemd poneerde: ‘Louis van Gaal? Die heeft de kracht van een ziener.’

Van Gaal kreeg meer en meer het gelijk aan zijn zijde. Het doorselecteren bracht hem ver. Ronald de Boer kwam terug van FC Twente, op de linksbuitenplaats werd Bryan Roy eerst vervangen door Edgar Davids en vervolgens door Marc Overmars, op de linksmiddenpositie speelde de jonge Michel Kreek ijzersterk, maar bleek de nog jongere Davids toch beter voor de balans en na het vertrek van de bejubelde tandem Bergkamp-Jonk naar Internazionale koos Van Gaal voor John van den Brom op vier en Dan Petersen op tien, maar al snel werd de blessuregevoelige Deen voorbijgestreefd door een onbekende Fin, Jari Litmanen, die op de training liet zien geen zes maar een tien te zijn. Een grote klapper werd gemaakt met het binnenhalen van de verloren zoon Frank Rijkaard die op zes terechtkwam. Maar pas toen Rijkaard naast Danny Blind als fenomenaal centraal verdedigingsduo de geroutineerde ‘billen’ van de ploeg werd, kwam Ajax op Champions League-niveau.

Intussen verjongde Van Gaal – met zijn tegenpool Gerard van der Lem als assistent – aan één stuk door. Clarence Seedorf debuteerde op zijn zestiende, Patrick Kluivert en Nwankwo Kanu op hun achttiende. Een andere jonge Nigeriaan, Finidi George, bleek een revelatie als rechtsbuiten. Edwin van der Sar was nog piep en toch al de gedroomde keeper omdat hij altijd op de goede plek stond en uitstekend kon meevoetballen. Van Gaal had een meesterwerk zitten smeden en na de nodige nationale prijzen ging het jeugdige Ajax brutaal op jacht naar de elite van Europa.

AC Milan, winnaar van de Champions League in 1994, was de eerste die verbouwereerd werd achtergelaten: 2-0 in Amsterdam, 0-2 in Triëst. Vervolgens was er de heerlijke voetbalstorm in het Olympisch Stadion tijdens de halve finale tegen Bayern: 5-2. En zelfs in Wenen, op 24 mei 1995, hield Ajax het hoofd koel. Het speelde niet eens groots, maar maakte wel een goal waar eindeloos op was geoefend. Lokken, omcirkelen, rondspelen, inspelen, diepgang, alles zat in de 1-0 van Patrick Kluivert. Van Gaal, die avond vooral ook beroemd geworden met De Karatetrap, was definitief topcoach van Europa.

~

De meest beladen prijs was de eerste landstitel, in 1994. Dat was de prijs die zijn spelers wonnen voor Fernanda, zijn veel te vroeg overleden echtgenote.

Fernanda, over haar zei Van Gaal: ‘Zij was mijn liefhebbende vrouw, baarde mijn kinderen, ging met me mee, zorgde voor mij.’

In de zomer van 1993 waren ze twintig jaar getrouwd. Om het te vieren zaten ze twintig dagen op een cruise, negentien daarvan was Fernanda ziek. Pas 39 en elke dag het zuur, even een Rennie en iedere middag moeten slapen, dat kon niet goed zijn. Maar Fernanda stond in het leven zoals haar man: sterk, positief, nooit zeuren. Pas op 7 november 1993 riep Joan, de vrouw die met Tante Sien het spelershome runde, Louis van de training. Hij wist het meteen. Het was mis.

De dag erop kwam de diagnose. Lever- en pancreaskanker. De alvleesklier, een kansloze zaak. Desondanks – het lot van een BN’er – kregen de Van Gaals alle hulp aangeboden en wilden medici het onmogelijke bereiken. Het had nooit zo mogen gaan. Fernanda overleed op 17 januari 1994 na een gruwelijke tijd vol met tot mislukken gedoemde reddingsacties en veel pijn.

Zijn geloof in God was weg. Een jonge vrouw zo laten creperen, dat kon Van Gaal niet rijmen. De spelers en alle andere mensen die bij Ajax werkten, hadden het drama geroerd gevolgd. De jongens zeiden: we worden kampioen, voor haar, voor Fernanda. Twee doelen had de vrouw van Louis nog gehad: veertig worden en het kampioenschap meemaken. Het was haar niet gegeven, maar Louis maakte een belofte waar: hij werkte verder in haar geest, met de strijdlust die haar zo kenmerkte.

Rondom de winst in de Champions League werd Ajax schier onoverwinnelijk. Het Van Gaal-voetbal was oogstrelend en dominant, zijn doorselecteren bleef zich uitbetalen. Na het vertrek van routiniers Frank Rijkaard, Peter van Vossen en John van den Brom en youngsters Clarence Seedorf en Tarik Oulida kwamen andere mannen op. Geen aankopen, de progressie kwam van binnenuit. Frank de Boer groeide uit tot een geweldige centrumverdediger die de ene vrije trap na de andere erin krulde, Winston Bogarde werd van een druistige linksbuiten een imponerende linksback, Ronald de Boer en Edgar Davids werden wereldtop op het middenveld en wie er ook spits stond, Patrick Kluivert of Nwankwo Kanu, het was weergaloos. In de Champions League was de titelverdediger op zijn best in de uitduels tegen Real Madrid en Borussia Dortmund. Met name in Bernabeu speelde Ajax droomvoetbal. Het won slechts met 0-2, met de huidige var was het vermoedelijk 0-4 geworden.

Het jarenlange passen-trappen, de vormpjes, de fitheid, het imagineren, de gigantische balsnelheid, het uitgekiende positiespel, alles wat Van Gaal erin had gedrild, kwam eruit. Maar met name zijn Totale Mens Principe vierde hoogtij en dat was nodig ook. Igenewari, de broer van Finidi, werd in Nigeria per ongeluk vermoord, Patrick Kluivert veroorzaakte een dodelijk ongeluk, de spelers waren inmiddels popidolen en werden bemind door alle mooie meisjes van de stad, de kapitaalkrachtige clubs uit Italië en Spanje trokken hevig aan de sterren en door het Bosman-arrest van 1996 – waardoor spelers na afloop van een contractperiode transfervrij konden vertrekken – wankelde het droompaleis Ajax. Het grootste gevaar was de enorme onrust over de salarisschalen die Ajax hanteerde, waarbij de jonge spelers zich achtergesteld voelden ten opzichte van de routiniers. En toen zelfs de kaart ‘kabel versus blanke spelers’ werd gespeeld tijdens het EK in 1996 barstte de bom. Desondanks bleven alle Ajacieden zich maar stormachtig ontwikkelen. Ook in 1996 (finale) en 1997 (halve finale) denderde Ajax door de Champions League. Beide keren kon alleen Juventus, een van doping verdacht team, de Amsterdammers stuiten.

Van Gaal zelf wilde al een tijdje weg bij Ajax. Wat had hij nog te winnen na de Wereldcup die ze in Tokyo hadden bemachtigd? Maar zijn dochters hadden hem nodig. En dus duurde het tot de zomer van 1997 voordat hij vertrok. Vol emoties. Het laatste seizoen was ongekend zwaar. In de competitie draaide het niet meer, er waren blessures, de vele grasmatten in de ArenA waren een drama, de overgang van de vertrouwde De Meer naar het nieuwe onderkomen ging sowieso niet soepel en toen Van Gaal bekend had gemaakt naar FC Barcelona te vertrekken, raakte de club hem diep in het hart door hem buiten te sluiten. Hij was directeur betaald voetbal en had dus ook de scouting onder zich. Er werd gezegd: jij gaat naar een andere topclub, straks ga je mensen voor onze neus weg scouten.

‘Ik had me zeven, acht jaar volledig ingezet voor Ajax, ik had alles gegeven. Ik had zo veel kennis van die club. Als ik hen was geweest, had ik daar gebruik van gemaakt. Hoe konden ze nou denken: Louis zal ons wel dwars gaan zitten… Natuurlijk niet!’

Desalniettemin: het afscheid was groots. De F-Side had hem met een schitterend vuurwerk uitgeluid, het publiek juichte hem eindeloos toe, zijn moeder zat in de koninklijke loge, Van Gaal werd geridderd, René Froger en Karin Bloemen zongen, het was een van de mooiste dagen uit zijn leven. ‘Maar het mooiste was hoe de spelers afscheid namen: heel betrokken en intens.’ Het gouden horloge dat de spelers hem toen gaven deed hem meer dan het andere dat het bestuur hem gaf in de Lokeend, in Vinkeveen. ‘Vlak ervoor had het bestuur in de media gezegd: “Louis kreeg altijd alle eer, maar geen speler was goed genoeg voor hem, we zullen nooit meer zo veel macht bij één man leggen.”’

Ajax, was getekend: LvG

‘Ajax, ik ben er opgegroeid. Je gaat er nooit echt weg. De club is diepgeworteld in mijn hele denken. Zoals Truus dat heeft met Feyenoord. Dat is iets van vroeger. Ik ben in de Watergraafsmeer geboren, was idolaat van voetbal, dus logisch dat het voor mij Ajax werd.

Ajax heeft alleen met wat factoren te maken. De Amsterdamse cultuur is erg kritisch. Er lopen veel lijnen, ex-spelers hebben grote invloed, want spelers worden in Nederland meer gewaardeerd dan de trainer. Als coach van Ajax moet je resultaten halen en mooi spel laten zien. Als dat ene er is, zeuren ze om het ander en vice versa. Daarbij spelen de media rondom Ajax altijd een grote rol, die benaderen die ex-spelers steeds. En nu heeft één speler – behalve in het verleden Johan Cruijff – niet zo veel invloed, daar heb je steun voor nodig, dus al die vrienden lullen met elkaar. En met De Telegraaf. Als die krant iets niet wil, is het een repeterende breuk, dan blijven ze bezig met ondermijnen. L’histoire se répète.

Mensen als Erik ten Hag en ik overleven dat wel. Wij zorgen voor resultaat en mooi spel. Maar sommige trainers doen het heel goed en overleven niet. Hoe er is omgegaan met Marcel Keizer, is buiten alle proporties. Zijn elftal ging juist heel goed spelen, belachelijk dat je zo’n man dan wegstuurt. Een politieke moord, Marcel is geslachtofferd om dingen te veranderen binnen Ajax. Hij had te maken met de Nouritragedie, dat heeft veel invloed gehad. Marcel was al weg voor hij kon beginnen. Na die politieke moord was de leiding afhankelijk van Ten Hag. Hij heeft het bewezen en ze daarmee gered.’

‘In mijn tijd heb ik altijd ruggensteun gehad van Michael van Praag, Arie van Os, André Kraan en Uri Coronel. Maar ook zij konden niet op tegen de mediadruk en de oud-spelers. Ik werd gedwongen resultaten te halen, anders zou ik niet overleven. Als we Osasuna-uit niet hadden gewonnen, was ik er gewoon uitgevlogen. Ik heb toen Aron Winter op tien gezet, Bergkamp toch maar weer aan de zijkant geposteerd. Tegen het principe van Ajax in voor wat meer verdedigende accenten gekozen. Ik had body nodig. We wonnen, maar het was geen topwedstrijd, geen aanvallend voetbal. Maar als we niet hadden gewonnen, had ik later niet bij Ajax zo veel titels kunnen winnen. Want dat is de andere kant: als coach van Ajax kun je wél wat bereiken, als je wat in je mars hebt. Er is altijd die jeugd die doorstroomt.’

‘Ik had meteen het Totale Mens Principe in mijn hoofd zitten. Ik paste het al toe in 1991, toen ik Ajax ging trainen, in 1995 paste ik het nog veel beter toe en in 2013 bij Oranje nóg veel beter. Toen ik begon als trainer, had ik wel een idee hoe ik spelers moest benaderen, daarin had ik een voorsprong. Dat ik leraar was, overtuigend was, het spelletje redelijk zag, dat speelde allemaal een rol, maar dé innovatie was dat ik spelers als mensen zag. Hoe waren ze opgevoed, hoe zaten ze in elkaar? Ik was een praktijkjongen, ik heb gestudeerd door te observeren, door te doen en dat dan te evalueren en het vervolgens toe te passen.

Daarom haalde ik Ronald de Boer terug naar Ajax. Ik was het er totaal niet mee eens dat Leo Beenhakker hem wegstuurde. Ongelooflijk. Zo’n creatieve geest als Ronald. Echt een Ajax-voetballer. Dus ik haalde hem meteen terug.

Leo liet Ronald als rechterspits spelen en ik dacht altijd al: daar moet hij niet staan. Ik zag hem eerst als spits en later als rechtsmidden. Op zes. Ronald was een belangrijke aankoop, helemaal in de visie en de cultuur van de club. Ronald was een geweldenaar als mens, als teamspeler, dé verpersoonlijking van hoe ik vind dat voetballers zouden moeten zijn. Maar hij was verpest in zijn ontwikkeling als aanvaller. De omschakeling van balbezit naar balverlies ging hem minder goed af. Negen van de tien keer had hij gelijk in zijn beslissingen in het veld, bij het omschakelen. Finidi en Litmanen deden het tien van de tien keer goed. Die verzaakten nooit.’

‘Frank Rijkaard kwam terug naar Ajax dankzij Bobby Haarms. Ik moest nog zien of Frank het zou brengen. Oudere spelers opereren vaak op de automatische piloot en dat was wat ik juist niet wilde. Ik ben er voorstander van iedere wedstrijd anders te benaderen, om onze sterke punten tegen die specifieke tegenstander eruit te laten komen. Ik wist niet of Rijkaard daarin mee zou gaan. Haarms zei: “Dat gaat-ie doen.” Bob had hem al meegemaakt bij Cruijff en De Mos. Dan ga ik afwegen. Waarom zegt Bobby dat? Bobby heeft me toen wel overtuigd. Maar dan nog neem ik de beslissing. En als er iemand op afgerekend wordt: Louis van Gaal. Niet Bobby. Het kan ook fout gaan. Iván Gabrich. Mijn scout Ton Pronk zei: “De man die nooit omvalt.” En Ton had Finidi, Kanu, Litmanen binnengebracht. Een grootheid als scout. Maar hij bracht ook Gabrich en Rosales. Mooie man, Ton. Ook niet altijd gewaardeerd. Met Gabrich zaten we mis. Alleen: het is mijn beslissing hem te halen, het is mijn beslissing de woorden van Ton – de man die nooit omvalt – te gebruiken.’

‘Ik had een goede band met jongens als Kanu. Maar toen kwam het Bosman-arrest. Gingen Finidi en Kanu weg. Het hele elftal liep leeg. Pisnijdig was ik. Maar wij hebben in 1997 nog de halve finale Champions League gehaald met jongetjes van 19, 20 jaar, spelers die later nooit meer in de absolute top hebben gespeeld. Ik kreeg kritiek toen we in die halve finale door Juventus werden uitgeschakeld, nu krijgen ze applaus als ze in de halve finale worden uitgeschakeld.

Als je met een club de Champions League en Wereldbeker wint, kun je het nooit meer beter doen. Alleen: mijn jongste dochter moest haar atheneum nog afmaken. Ik kon het niet maken naar het buitenland te gaan. Heb gewacht tot ze geslaagd was. Toen heb ik gevraagd: “Kun je het aan?” Ze was nog zo jong, haar moeder was overleden. Ze had wel een vriendje. Ze zei: “Papa, ik red me.” Ja, wat denk je, voor haar was het een paradijs dat haar vader wegging. Vrijheid! Maar gek hè, ik doe altijd dingen voor andere mensen, neem mijn beslissingen voor hen. Toen ik naar AZ ging, was dat ook omdat Truus’ vader zijn laatste dagen sleet en mijn dochters me nodig hadden.’

‘Ik probeer spelers gedurende een seizoen te beïnvloeden, te overtuigen hoe zij zich moeten ontwikkelen. Ik introduceerde voor hen het ontwikkelplan. Ik sprak met hen vanuit het vak: wat zou goed zijn voor jou en wat niet? Hoe gaan we bereiken wat goed is voor jou? Met Bryan Roy heb ik dat ook gedaan. Hij bleef maar vanaf links naar binnen snijden. Terwijl hij met rechts niets kon. Bij Foggia ging-ie het precies zo doen. Maar bij Ajax hadden we een filosofie. De buitenspelers moesten buitenom passeren. Dat was al zo met Piet Keizer en Sjaak Swart, dan gaven ze een voorzet en kon Henk Groot hem zo inkoppen. Later was dat zo met Patrick Kluivert en Stefan Pettersson, die liepen naar de eerste paal en hop, buitenspelers naar buiten, voorzet, kopbal: doelpunt. Láter evolueerde het voetbal naar meer verdedigende tactieken, dus evolueerde mijn visie op aanvallend voetbal ook en had Bryan mijn rechterspits kunnen zijn. Zoals Arjen Robben dat was bij Bayern.

Bryan Roy was een heel lieve jongen. Nada was een geweldige meid. Ik mocht ze graag. Maar als je niet doet wat het team van je verwacht en verlangt… Roy vervulde niet de functie van linkerspits zoals dat bij Ajax hoorde. Hij trok in zijn acties naar onze vier, Wim Jonk, toe en eindigde soms bij Danny Blind, onze drie. Het was heel jammer. De enige oplossing was een vertrek. Want voetballen kon-ie. Hij had kwaliteit. Maar niet in de visie van Ajax. Dat heb ik hem uitgelegd. Met pijn in mijn hart, want ik had een sterke binding met hem.’

Bryan Roy

Van mythe naar mens

Wat was er toch in hemelsnaam aan de hand? Zijn telefoon bleef maar afgaan. Appje na appje, berichtje na berichtje. Keek hij? Zag hij het? Het was zondagavond, 5 augustus 2018 en Bryan Roy tuurde op een vliegveld in Denemarken verwonderd naar zijn mobiel.

Die avond was Louis van Gaal de hoofdpersoon in Zomergasten. Een kwartier lang praatte hij over Bryan Roy. Van Gaal had fragmenten uitgekozen, een daarvan betrof de uitzending van Brandpunt in 1992. Die ging over de linksbuiten van Ajax. Het was een pikant moment waarop de kro dit uitzond, het was vlak nadat de trainer zijn pupil had verteld dat ze afscheid gingen nemen. In Brandpunt kwamen vele romantici aan het woord die dichterlijk verhaalden over de schoonheid van de voetballer, als ware hij een mythe, een filmster, een popster.

De presentatrice van Zomergasten, Janine Abbring, zei het nogal bot tegen Van Gaal: ‘Maar jij hebt hem eruit geknikkerd.’

Van Gaal: ‘Nee, dat is niet waar, dat is een heel proces. Ik heb dit fragment uitgezocht omdat het laat zien hoe moeilijk het is om als jonge speler dit te managen. Hij wordt verheerlijkt.’

‘Verafgood,’ gaf Abbring toe.

En ja, Van Gaal was de coach geweest die had gezegd: ‘Hier stopt het, Bryan.’ En nee, dat had niets te maken met het niet willen luisteren of het zweven van de speler. Van Gaal: ‘In die uitzending van Brandpunt is er één puntje van kritiek, als Hugo Camps zegt dat Bryan maar één keer in de maand liet zien hoe goed hij was. Maar een coach is bezig met een ander doel. Die wil dat een speler iedere wedstrijd dat niveau kan halen. Daarin ga je een speler begeleiden, dat-ie van een bepaald punt naar een hoger punt in zijn niveau komt. Via zijn weg. Dat zou het beste zijn, dat is het Totale Mens Principe. Maar Bryan kon die functies en taken van linkerspits niet uitvoeren zoals ik het voor ogen had. En voetbal is geen individuele sport, het is een teamsport. Je moet in dienst van het team spelen. Behalve als je zo’n hoog rendement haalt als Mounir El Hamdaoui later deed bij AZ, dan pas je je team daar op aan. Mounir maakte 25 goals. Bryan niet.’

Abbring suggereerde nog een keer dat Roy niet had willen luisteren. Van Gaal schudde het hoofd: ‘Bryan wilde echt wel luisteren. Maar tegenstanders stelden zich op hem in. Dubbele dekking. Toen ging hij niet meer verticaal zijn acties maken, maar diagonaal of zelfs horizontaal, naar rechts. Dan ging hij niet naar zijn voorkeursbeen. Dit heeft te maken met de identiteit van de speler. Hij heeft een radaroog en een sterk been en als beide niet worden gebruikt, moet je hem als trainer gaan begeleiden. Ik probeerde hem in zijn kracht te laten voetballen. Maar het gaat dan wel om de effectiviteit en het rendement dat een speler voor het team brengt, want een spits is ook weer afhankelijk van de mensen rondom hem, ook van de linksbuiten. Als iemand dan iets niet doet wat past in het systeem, moet ik kijken naar alternatieven.’

Bryan Roy was 21, nog een kind. De trainer zei: hier stopt het. Bij Brandpunt zeiden ze: hij is een God. Van Gaal: ‘Die heren die iets zeiden hadden het over zijn kleding, zijn handen, ze noemden het zelfs erotisch. Daar had ik als trainer toch niks mee te maken? Het gaat toch erom of een speler zich in het team kan meten met zijn medespelers en in dienst van dat team kan spelen?’

Hij had het teruggekeken, Bryan Roy. En nog eens. Steeds weer kippenvel en tranen. ‘Omdat het zo liefdevol en respectvol was hoe Van Gaal het zei. Hoeveel spelers heeft hij niet gehad in zijn carrière en dan praat hij op zo’n avond een kwartier over mij om het nog een keer goed uit te leggen. Ik was ontroerd.’

Roy is kind aan huis in het hippe Brooks op de Beethovenstraat in Amsterdam. Hij ziet er goed uit. Dat is de laatste jaren wel eens anders geweest. Gedoe allemaal, bij Ajax. De naweeën van de Cruijff-revolutie. Maar nu is Bryan alive and kicking, met tomeloze energie en harde lachsalvo’s zet hij een bevlogen monoloog neer, holt zo nu en dan naar de bar om kopjes en schoteltjes te halen om in beeld te brengen waar hij mee bezig is: hoe je moet voetballen in balbezit.

Maar eerst terug naar 1992. ‘Zal ik eens wat raars zeggen? Toen ik Louis leerde kennen, vond ik hem Cruijffiaans. Alle aanwijzingen die hij gaf: Cruijffiaans. Je moest er altijd even over nadenken en dan dacht je: simpel eigenlijk, maar het klopt!’

Roy zag de jonge trainer Van Gaal graag. ‘Ontzettend enthousiaste, bevlogen coach. Je had Spitz Kohn, Barry Hulshoff en Louis en aanvankelijk was hij niet nadrukkelijk aanwezig. Een aimabele man, aardig, een leraar, dat gedrag. Hij was gek op mij. Och, man. Dan kwam-ie weer even een kletsje met me maken. Zo enthousiast als ik wat goed deed. Dan vloog ik. Later heb ik dat als trainer overgenomen van hem. Als je trainer juicht als je iets goed doet als jonge speler, geeft je dat zo’n boost.’ Voor Roy voelde het logisch dat Van Gaal hoofdtrainer werd toen Leo Beenhakker naar Real Madrid vertrok. ‘Dat was organisch, de normaalste zaak van de wereld. Hij deed al veel trainingen onder Beenhakker en zijn visie was overduidelijk. Viel geen speld tussen te krijgen. We waren in de jeugd door Cruijff gevormd in het 1-4-3-3 en Van Gaal perfectioneerde het; iets minder frivool en los, met iets meer taken en functies. Maar die lijn was helder.

Daarna ging hij mensen op andere posities zetten. Dat was de eerste strijd. Voor mij was intussen wel iets dramatisch gebeurd: Richard Witschge was verkocht aan Barcelona. Ries was de linkshalf die mij zo goed aanvoelde. Die heb ik zo gemist.’

Desondanks: zonnige tijden. ‘We wonnen de UEFA Cup en werden heel knap tweede in de competitie, terwijl PSV top of the world was met Romário, Vanenburg, Koeman en een toptrainer als Guus Hiddink. Dat was onze pech. Maar ik ben nog steeds trots dat we toen ons publiek zo geëntertaind hebben. We speelden het beste voetbal. Het spel van Pep Guardiola, van nu, is daar begonnen, laatste jaren tachtig, begin jaren negentig. Eerst onder Johan, later onder Louis. Heel Europa wist niet wat het zag. Guardiola heeft het tegen me gezegd: “Ik keek zo op tegen jullie.” Weet jij nog dat we een keer vriendschappelijk speelden tegen Real Madrid? September 1992. We wonnen met 1-3 en het was echt fantastisch. We speelden ze he-le-maal zoek. Staande ovatie. Bergkamp maakte toen nog twee goals: wonderschoon.’

Van Gaal had zijn voetbal erin gebracht. ‘Hij was er een meester in om ons van achteruit de vrije man te laten vinden. Doorschuiven, inzakken, de tegenstander die ons probeerde vast te zetten, lange balletje op Dennis, het was subliem. Weet je, wij speelden met het lef van Johan en Louis. Geen enkele coach durft dat meer. Guardiola en Ten Hag, die komen in de buurt. Maar zo extreem als wij toen speelden, zo aanvallend? Nooit meer gezien.’

De wedstrijd tegen Real Madrid was een van zijn laatste hoogtepunten bij Ajax, de zomer van 1992 had hem gesloopt. ‘We hadden een zwaar seizoen gehad. UEFA Cup gewonnen, meteen het EK in Zweden erachteraan. Ik hoor Michels nog zo roepen: “Hé, Garfunkel!” Ik zat te knikkebollen op de grond na een training voor de wedstrijd tegen Duitsland. Ik liep op mijn tenen. Na dat EK hadden we twee weekjes rust en hup, daar moest ik weer beginnen. Ik was doodop. Raakte geen pepernoot. Out of the blue zei Louis toen: “Bryan, ik wil met je praten.”’

Het was op het trainingsveld bij De Meer. ‘Hij zei: “Ik ga afscheid van je nemen, ik heb er niet zo veel vertrouwen meer in. Je mag bij het tweede gaan trainen en aan het einde van het seizoen de club verlaten.” Ik moest huilen, was helemaal kapot. Hij hield me even vast en drukte me aan zijn borst.

Die avond herhaalde Louis op televisie precies wat hij tegen mij had gezegd. Dat kwam hard aan bij mij. Hij had kunnen zeggen: “Bryan is even moe, die moet rusten, maar hij kan terugknokken.” Nu had ik geen leven meer. Tv-camera’s voor de deur van mijn ouders en van Nada. Ik was een jochie, woonde nog thuis. Het was een gekkenhuis.’

Een maandje speelde hij in het tweede. ‘Ik herpakte me en begon weer te draaien. Het lichaam was hersteld. We moesten tegen Feyenoord en mijn zaakwaarnemer Rob Jansen zei: “Bryan, Louis wil je weer op de bank hebben.” Maar Mino Raiola, die bij Rob indertijd klusjes deed, zei: “Er is belangstelling van Foggia. Dat zegt je niks, maar die hebben een heel goede trainer, Zdenĕk Zeman.” Toen heb ik uit emotie gekozen. Ik was boos. De allerslechtste beslissing die je sportief kunt nemen, heb ik genomen. En het is uitgepakt zoals het is uitgepakt. Dat was het trieste einde van mij bij Ajax. Wat extra pijnlijk was: in de zomer wilde Fiorentina dertien miljoen gulden voor me neerleggen, maar toen mocht ik niet weg van Louis. Florence, man. Had ik zo mooi gevonden. Dat was het roemruchte Fiorentina met Batistuta.’

De impact van dit alles op de jonge Bryan Roy: enorm. ‘Ik heb er lang last van gehad. Maar het was mijn lot, mijn levenspad, mijn manier om wakker te worden. Ik ben er Louis ook dankbaar voor geweest, ik heb me in Foggia goed door kunnen ontwikkelen en heb er twee fantastische jaren onder Zeman gehad, met Kolyvanov, Stroppa en mezelf als speerpunten. Tegenwoordig zijn gasten op hun 22ste al zo volwassen, als ik naar mijn zoon Quentin kijk, die is in sociaal opzicht veel verder dan ik was op die leeftijd. Bij Foggia werd het proces van jongen tot man versneld, kon ik me sociaal-emotioneel doorontwikkelen. Nada en ik waren in het diepe gegooid. In de eerste maanden was zij er nog niet eens, in het begin zat ik er alleen met Mino, hij was mijn personal assistent, mijn broer, mijn tolk. Met ons tweeën stonden we daar het huis te schilderen. Nu is Puglia booming, maar in die tijd was er niks en Foggia was ook nog eens het lelijkste stadje van de hele streek. Het was een beproeving.’

Bryan Roy heeft er lang last van gehad. ‘Ja, omdat ik zo als een speer ging onder Louis. Dus mijn boosheid had gronden: teleurstelling, omdat ik dacht dat we wat hadden samen en mijn rotgevoel over de manier waarop het was gegaan. Ik was toch niet de minste speler en ik mocht weg? Dat vond ik ontzettend pijnlijk. Wat Louis in Zomergasten vertelde, begreep ik. Maar er was toch wel iets aan de hand wat onbenoemd bleef: dat ik doodmoe was. Ik begon dat seizoen niet sterk, was ook zo’n lichte jongen. Misschien was Louis als beginnende coach ook wel ongeduldig en kon hij daar niet doorheen kijken.’

Na Zomergasten belde Roy Van Gaal op. ‘Ik wilde hem bedanken voor zijn mooie woorden. Ik heb toen met hem afgesproken in Huis ter Duin. Toen zei hij: “Ik had je gewoon op rechts moeten zetten. Maar ik was nog jong en kwam daar later pas op.” Ik zei: “Dat maakt niet meer uit, ik heb me daardoor zo kunnen ontwikkelen dat ik nu nog steeds Bryan ben.” Zo voelt dat echt, ik heb me los kunnen maken van het label dat ik zelf had gecreëerd. Als je een stripfiguur wordt, is het moeilijk gelukkig te zijn, want wie ben je dan in essentie? Nu weet ik het wél. Toen niet. Het was precies wat Louis liet zien in Zomergasten: de bewieroking versus het shockeffect dat Louis bij mij teweegbracht.

Toen zag ik dat niet, hoor. Zat ik daar vlak nadat Louis me naar het tweede had gezet in de talkshow van Frits Barend en Henk van Dorp. Dat interview deed heel wat stof opwaaien. Ik was zo boos en zo verdrietig en Frits en Henk zaten daar natuurlijk bovenop. Niet handig van mij. Ik zette mijn relatie met Louis daarmee op scherp. Wat deed ik daar, denk ik nu. Mijn gram halen.’

En nu? ‘Nu kan ik er zonder rancune op terugkijken.’