De wesp

Voor mijn ouders, Frances en Graham,
voor hun niet-aflatende liefde en steun

SEIRIAN SUMNER

DE WESP

De geheimen van een onmisbaar insect

Nieuw Amsterdam

© 2022 Seirian Sumner

Oorspronkelijke titel Endless Forms – The Secret World of Wasps

Oorspronkelijke uitgever HarperCollinsPublishers

© 2022 Nederlandse vertaling Louise Koopman en Joost Pollmann/Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Correctie Yulia Knol

Register Ewout van der Hoog

Met dank aan Kees van Achterberg

Ontwerp omslag Paul Pollmann

NUR 432

ISBN 978 90 468 2682 9

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2022 met ISBN 978 90 468 2680 5

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Inleiding

DEEL 1

Het probleem van de wesp

DEEL 2

De obsessies van Wespenfluisteraars

DEEL 3

Met elkaar samenleven

DEEL 4

Het spel spelen

DEEL 5

Aan tafel met Aristoteles

DEEL 6

De natuurlijke ongediertebestrijders

DEEL 7

De geheime bestuivers

NAWOORD

Een toekomst met wespen

Dankwoord

Noten

Register

INLEIDING

‘... boeken die me alles vertelden over de wesp,

behalve over het waarom.’

Dylan Thomas (1952)

Toen ik drie was, woonde ik in een klein vergeten dorp in het westen van Wales, Cribyn. Op de kaart zie je het snel over het hoofd. Maar toentertijd was het mijn wereld.

Ik herinner me de tuin nog. Het was een nogal zompige tuin. Het was Wales. Het kwam misschien door dat zompige, of misschien vanwege mijn vaders zelfgebrouwen bier dat van de patio af droop, maar er waren veel naaktslakken in de tuin. Eerlijkheidshalve moet ik toegeven dat mijn herinneringen eraan vaag zijn, maar ik weet nog van die slakken omdat ik er op een dag eentje opat. Mijn moeder was ontzet. Want slakken waren volgens haar weerzinwekkende beesten.

Mensen gooien zout op slakken als ze hun zilversporen op veranda’s of op sla zien, zonder zich te realiseren wat voor belangrijke functie ze hebben in de natuur of wat ze zonder dat wij het weten allemaal voor ons doen. En ook tegen andere natuur die ze niet aanstaat gebruiken mensen allerlei soorten gif. Als peuter vroeg ik me af waarom mensen dingen uit de natuur waar ze korte metten mee wilden maken niet gewoon opaten.

Dit boek gaat niet over slakken. Ik heb niet zoveel tijd meer voor slakken. Maar misschien ben ik wel zo gefascineerd door de wesp vanwege juist die slakken, die ene die ik opat in een afgelegen dorp, in het zompige prachtige Wales. Toen ik drie was.

Want mensen hebben een hekel aan slakken, net zoals aan spinnen, wormen, bloedzuigers en teken. En wespen. Misschien is het tuinincident met de naaktslak de verklaring voor het feit dat mijn interesse voor slakken zo snel overging op vogels, waarbij ik al het kruipgedierte oversloeg waaraan ik volgens de wereld een hekel moest hebben. Inclusief de wesp. Ik hield totaal niet van wespen. Als er een wesp in de buurt kwam dan begon ik met mijn handen te wapperen. Ik schreeuwde. Ik begon te meppen. Ik rende weg. Net zoals jij wellicht doet. Vanaf dat je drie was.

En toen op een dag lag ik ineens op de grond in een regenwoud in Maleisië met een wespennest bungelend boven mijn neus. Voor mijn promotieonderzoek had ik elke wesp gemerkt met een paar stippen zodat ik ze van elkaar kon onderscheiden. Ik had mijn gemerkte insecten een paar weken geobserveerd; ik zag hoe ze geboren werden, ik zag hoe ze hun plaats in de wespengemeenschap bevochten, ik zag hoe ze moeder werden en hoe anderen zich onderwierpen aan een leven van hard werken. En zo geschiedde het. In mijn verwondering over hoe zij leefden, werd ik verliefd op het minst geliefde, meest raadselachtige insect dat er bestaat: de wesp.

Vijfentwintig jaar later onderzoek ik de wesp nog steeds, maar (helaas) meestal vanuit mijn kantoor aan het University College London en niet in een tropisch regenwoud. Hoe meer ik me afvraag, des te meer vragen (en wespen) ik tegenkom: waarom zijn er zoveel soorten? Waarom verschillen wespen zo van elkaar qua vorm en functie? Hoe kunnen ze andere insecten zo handig manipuleren? Waarom is de wespensamenleving zo complex dat die van ons daarbij vergeleken kinderspel lijkt? Waarom maken we niet beter gebruik van de diensten van de wesp als onmisbare vijand van ongedierte?

Als ik aan mensen die ik niet ken, uitleg wat ik doe stellen ze verschillende vragen: waarom zouden we ons om de wesp moeten bekommeren? Wat voor nut hebben ze voor ons? Waarom bestudeer je ze? Waarom bestudeer je niet iets nuttigers... zoals bijen? Ik leg dan uit dat wespen natuurlijke ongediertebestrijders zijn, dat ze waarschijnlijk zelfs meer variëteit kennen dan kevers, dat een wereld zonder wespen net zo ten dode opgeschreven zou zijn als een wereld zonder bijen, of kevers, of vlinders. Mijn nieuwe vrienden schutteren een beetje ongemakkelijk, alsof ze met een plastic zak een ecologische winkel binnenlopen. Maar als ze het woord ‘bij’ horen, zien ze hun kans schoon om zich te herpakken en me te vertellen hoe dol ze zijn op bijen. Veilig terrein. De wesp is van het toneel verdwenen, in de recyclebak gegooid als ongeopende reclamepost; mijn vrienden zijn opgelucht dat het gesprek (over de wesp) afgelopen is.

Ik kan het ze niet kwalijk nemen. Bijen zijn goed en schattig en nuttig. We houden van ze, en terecht. Maar er zijn maar 22.000 bijensoorten en wel 100.000 wespensoorten. En toch is het bijna onmogelijk om een boekwinkel in te lopen zonder dat je een prachtig boek over bijen ziet liggen. Geschreven door een (wetenschaps)journalist of academicus en toegespitst op elke consumentengril. Die boeken zijn het gevolg van de hausse aan media-aandacht voor de ontstellende stroom nieuwe wetenschappelijke inzichten over het belang van bijen, de benarde situatie waarin de bijenpopulatie zich bevindt en de vernietigende effecten die hun neergang waarschijnlijk heeft op onze eigen gezondheid, de voedselveiligheid en ons geluk. Het is niet verrassend dat lezers een niet te stillen honger hebben naar boeken over deze aanbiddelijke, hulpvaardige wezens.

In sterk contrast daarmee worden wespen afgeschilderd als de gangsters van de insectenwereld; listige undercoveragent uit een misdaadroman, gevleugeld schorem, inspiratie voor horrorfilms, het stekende venijn in de staart van thrillerscenario’s en brengers van Bijbelse straffen. Shakespeare, paus Franciscus, Aristoteles, zelfs Darwin hadden er de grootste moeite mee om iets positiefs te zeggen over de wesp en zij vroegen zich af waartoe de wesp op aarde was. Wetenschappers dachten er net zo over, ze meden wespen als onderzoeksobject ondanks de eindeloze hoeveelheid variëteiten die nog nooit bestudeerd zijn. De bron van deze haat lijkt de steek van de wesp te zijn,* haar gretigheid om maar door te blijven steken,** en het feit dat ze geen natuurlijk nut lijkt te hebben.

Voor de meeste mensen zijn wespen de yin (de donkere kant) tegenover de yang (zonnige kant) van de bij. Deze aan de Chinese filosofie ontleende analogie klopt op veel niveaus: het beschrijft het gevoel dat we hebben over de wesp (negatief) en de bij (positief). Het drukt uit hoe we denken over het nut van de wesp (niet nuttig) en de bij (heel erg nuttig). Het drukt ook de respectievelijke rollen in ecosystemen uit van bijen (verspreiders van stuifmeel) en wespen (jagers). Het belang van wespen als jagers is niet bepaald op waarde geschat en het is een van de redenen waarom ik dit boek heb geschreven. Wespen zijn in ecologische en economische zin belangrijk; ze hebben net zoveel ‘zonnige kanten’ als bijen, met hun fascinerende sociale gedrag, hun schoonheid en diversiteit en hun evolutionaire belang als de voorouders van alle bijen en mieren.

In wespen zitten schatten verborgen die relevant zijn voor onze eigen cultuur, ons overleven, onze gezondheid en ons geluk. ‘Het verhaal van de bij’ was al door wespen geschreven voordat de bij bestond en voordat wespen de mens hadden laten zien hoe je papier maakt waarop het eerste bijenboek geschreven kon worden. De bedoeling van dit boek is om het evenwicht te herstellen, om wespen hun rechtmatige waardering te geven voor hun rol in de natuur en om de macabere afkeer die mensen hebben van wespen om te buigen naar de fascinatie en waardering die ze verdienen.

Als je van bijen houdt, dan lees je in dit boek wellicht niet zulk leuk nieuws: bijen zijn eigenlijk gewoon wespen die zijn vergeten hoe ze moeten jagen. De ‘oorspronkelijke bij’ was een solitaire wesp die vegetariër werd en vleeseiwit verving door planteneiwit – stuifmeel – en op die manier de lange co-evolutionaire relatie van bijen met planten in gang zette. Maar deze evolutionaire verandering van dieet betekende niet het begin van ‘nuttigheid’; de voorouder van de ‘oorspronkelijke bij’ was als meestermenner van andere insecten en geleedpotige soorten van even groot belang gebleken.

Wespen zijn ook de voorouders van mieren: de eerste mier was een wesp die zijn vleugels was kwijtgeraakt. In de solitaire jachtwesp van nu is nog een glimp te zien van de oorspronkelijke bij en mier. De wesp is een tijdmachine waarin de geheimen van de evolutie van een van de meest diverse diersoorten en meest complexe samenlevingen op aarde onthuld worden. Er zijn wel 100.000 wespensoorten bekend, en er zijn er waarschijnlijk miljoenen die nog niet beschreven zijn en die in de wachtkamer zitten van de taxonoom, maar toch wordt hun diversiteit nog steeds over het hoofd gezien. De meeste mensen denken bij het woord ‘wesp’ aan de geel-zwart gestreepte lastpost bij een picknick. Nieuwe data en onderzoeksmethoden binnen de moleculaire biologie (genoomsequentie), die gedetailleerde ontleding van evolutionaire verbanden (fylogenie) mogelijk maken, hebben een revolutie teweeggebracht in het determineren van soorten. Het wordt duidelijk dat wespen niet alleen op het gebied van het aantal soorten, maar ook qua diversiteit van vorm en functie wedijveren met de kever. Deze kennis zet ons aan het denken over welke groep insecten nou eigenlijk de baas is op aarde.

Op die vochtige grond van het Maleisische regenwoud kantelde mijn beeld van de wesp door de dramatiek van hun insectengemeenschappen. Ze hebben een klein brein, maar het leven van de wesp is een ware soap waarbij onze tv-soaps in het niet vallen. Taakverdeling, rebellie en politieke spelletjes, monarchieën, strijd om leiderschap, asociaal gedrag, onderhandelaars, sociale profiteurs, ondernemers... het bestaat allemaal in de wespengemeenschap. Hun burchten zijn het resultaat van evolutionaire ontwikkeling en het begrijpen waarom en hoe die zich zo ontwikkeld hebben is de drijvende kracht geweest voor mijn persoonlijke zoektocht in de raadselachtige wereld van de wesp. Het sociale gedrag van de wesp is werkelijk fascinerend, misschien wel door de overeenkomsten die er zijn met onze eigen sociale wereld.

De bekendste bij is de honingbij van het westelijke halfrond: de Apis mellifera. Dankzij een millennialange nauwe culturele verwantschap tussen mens en honingbij weten we heel veel over het gedrag en de levensgeschiedenis van deze soort, en hoe we zijn ‘nut’ als bestuiver en producent van voedingsmiddelen kunnen aanwenden. De wesp is daarentegen decennialang door de wetenschap genegeerd en als gevolg daarvan is onze kennis van dit opmerkelijke dier om te huilen. Een goed voorbeeld daarvan is de honingbij onder de wespen – de limonadewesp, de Vespula vulgaris – die de bekendste wesp en tegelijkertijd het meest verafschuwde insect op aarde is. Meer dan honderdvijftig jaar geleden opperde Sir John Lubbock (1st Baron Avebury en buurman van Charles Darwin) dat de limonadewespen misschien wel slimmer was dan de honingbij. Gek genoeg weten we nog steeds heel weinig over de cognitieve capaciteiten van de wesp, maar ze zijn waarschijnlijk net zo indrukwekkend als die van bijen, zo niet indrukwekkender, want hun prooi is moeilijker te vangen. Grondiger kennis van het opmerkelijke sociale gedrag van de limonadewesp zal je verbaasd doen staan.

Wereldwijd ligt de waarde van bijen als bestuivers van gewassen zo rond de 350 biljoen dollar. Wat is de economische waarde van wespen? We weten het niet. Maar wat we wel weten is dat wespen vraatzuchtige jagers zijn. Ze eten een heel scala aan insecten (en in grote hoeveelheden), waarvan vele door de landbouw als ongedierte worden beschouwd. Sommige wespensoorten worden al gewaardeerd voor die rol, zoals de parasitoïde wesp, die wereldwijd op veel plekken wordt ingezet als natuurlijk verdelgingsmiddel. Je hebt er zelf misschien ook weleens een paar gekocht, om af te rekenen met de gevreesde motten in je huis.

Maar de jachtwesp, door de meeste mensen beschouwd als de typische wesp, net zoals de picknickverstorende limonadewesp Vespula, worden op dit moment niet gewaardeerd vanwege hun talent van natuurlijke ongediertebestrijder. Wetenschappers hebben niet berekend hoeveel tonnen aan ongedierte door wespen uit de akkers en weiden worden verwijderd en ook niet in hoeverre wespen een economisch rendabel alternatief kunnen bieden voor chemische insecticiden. Pas nu beginnen we de volle omvang te waarderen van de biodiversiteit van onze planeet. Pak de wesp daaruit en je staat waarschijnlijk versteld van hun vermogen als biologisch verdelgingsmiddel binnen de wereldwijde duurzame landbouw die minder chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt.

De geschiedenis van de wesp als bestuiver bevat een aantal van de verbluffendste evolutionaire verhalen. Neem de gewone vijgenwesp: zonder deze minuscule insecten zouden er geen vijgen zijn. Sommige orchideeën ontwikkelden een gelijkenis (zowel chemisch als qua uiterlijk) met een tamelijk sexy uitziende vrouwelijke wesp. Niet alleen qua uiterlijk, de orchidee ruikt ook zo. Mannelijke wespen vliegen zwijmelend van de ene naar de andere bloem, daarbij terloops orchideeënstuifmeel verspreidend samen met hun eigen zaadjes. Andere orchideeën wasemen een bloemige geur, als imitatie van een plant die aangevallen wordt door een sappige rups. Gulzige limonadewespen slaan aan op deze signalen en komen in drommen aan in de hoop op een smakelijk slokje eiwitpunch, waarna ze teleurgesteld maar onbedoeld overdekt met stuifmeel afdruipen. Los van deze buitengewone verhalen is het verspreiden van stuifmeel door wespen een veelal genegeerd onderwerp. En dat nog wel ondanks het feit dat er een hele subfamilie wespen is die louter van stuifmeel leeft. Zelfs hun naam – stuifmeelwesp – is er niet in geslaagd om de aandacht van bestuivingsbiologen te trekken, weg van de bij, de vlieg en de vlinder.

Hoe zouden de goede werken van de wesp zich bij de ‘paarlen poorten’ van de insectenhemel verhouden tot die van de bijen, kevers, vlinders of zelfs slakken? Wespen hebben een eindeloze variatie in vorm en functie, en hebben (waarschijnlijk) een grotere variëteit aan soorten dan welk ander dier ook. Hun gedrag is geheimzinnig, verrassend en mysterieus; hun leefgemeenschappen zijn net zo wonderbaarlijk als die van de geliefde honingbij. Wespen zijn als insectenbestrijders, stuifmeelverspreiders, zaadverdelers en beschermers van micro-organismen rentmeesters van onze ecosystemen. Ze zouden voor een weelderige voedselpracht op tafel kunnen zorgen, zouden als maatstaf kunnen gelden voor het welzijn van onze aarde en ze zijn een nog onontdekte medicinale voorraadkast.

Ik hoop dat dit boek het mysterie van de wesp zal ontrafelen, dat het je beeld van de wesp aan het wankelen zal brengen. Dat het een reden zal zijn om de wesp op waarde te schatten en dat het nieuwe wapenfeiten zal leveren voor deze onontdekte pareltjes van de natuur. In 1952 verhaalde de dichter Dylan Thomas op de verwarrend simpele manier van een kind over zijn herinneren aan Kerstmis in Wales. Onder de nutteloze maar zogenaamd belangrijke geschenken bevonden zich ‘boeken die me alles vertelden over de wesp, behalve over de reden waarom’.

Dit is het boek dat je zal vertellen waarom wespen, het meest raadselachtige insect op aarde, een nadere beschouwing verdienen.

__________________

* Terwijl bijen ook steken!

** Ook de meeste bijen blijven doorgaan met steken; en juist de sterk gekartelde angel van de honingbij blijft in je vlees steken, waarbij de hele binnenkant van de bij uit het insectenlijf gerukt wordt als hij zich probeert van je los te scheuren.

DEEL 1

Het probleem van de wesp

‘Ben ik zo wespig, ducht mijn angel dan.’

William Shakespeare,
Het temmen van de feeks

INLEIDING

Het probleem van de wesp is de mens. We zijn vaak nogal arrogant. Dat is niet onze fout: er is veel wat we moeten opnemen en verwerken op deze rijke en overvloedige planeet. We zijn snel afgeleid, we vellen harde oordelen gebaseerd op beperkte ervaringen. We proberen een complexe wereld te begrijpen. We zijn nieuwsgierige wezens, hongerig naar kennis. Maar gebrekkige kennis is gevaarlijk.

Neem mij en mijn slak. Toen ik drie was, leerde de maatschappij me dat slakken weerzinwekkend zijn. Ik extrapoleerde dat negatieve, slijmdiergerelateerde sociale begrip op alle ongewervelde dieren.

Tot ik gered werd door de wesp.

Deel 1 van dit boek zal je misschien verrassen. Ik hoop het. Lees het alsjeblieft helemaal door, anders zou je de rest van het boek weleens te ongeloofwaardig kunnen vinden.

I

‘Dit is misschien wel het meest bizarre telefoontje dat je ooit in je leven zult krijgen,’ zei Amit. ‘Ik wil dat de dichtgenaaide oogleden van het slachtoffer golven, kronkelen en uitpuilen. En dat er dan grote, gruwelijke wespen uit barsten!’ Opgetogen vervolgde hij: ‘Is dat eigenlijk mogelijk? Wat voor wesp kan dat? En hoe doet-ie het?’

De thrillerschrijver Amit Dhand was verbaasd toen hij hoorde dat er natuurlijk een wesp bestaat die hiertoe in staat is. Met zoveel soorten moest er wel iets zijn uit de smeltkroes van de evolutie dat paste in zijn script. Misschien een spinnendoder, van de familie van de Pompilidae, en wellicht ook een tropische soort, want die zijn meestal wat groter van formaat.

‘Maar hoe ademen ze dan onder een dichtgenaaid ooglid?’ vroeg hij. ‘Wat eten ze?’ Amit was bezorgd. Sceptisch.

Het oog zou een bron van voedsel kunnen zijn voor een wesp in de groei, vertelde ik. Net zoals zijn natuurlijke bron van eiwitten – een verlamde spin – zou een lid van de Pompilidae een eitje kunnen leggen op het oog, daar zou een larve uit kunnen komen, dat zich zou voeden met het oogweefsel voordat het zich verpopte (zoals de pop van een rups) om uiteindelijk volgroeid tevoorschijn te komen. Als de biologie van de wesp niet sensationeel genoeg was voor de lezers van Amits boeken, dan zouden de namen die de Pompilidae in de volksmond hebben ze misschien over de streep kunnen trekken: keel-afsluiters en paardenmoordenaars. Amit kon gewoon niet geloven dat er zo’n oplossing voor zijn gruwelijke verhaal bestond (al was er enige artistieke vrijheid genomen). Maar waar hij om gevraagd had was geen sciencefiction – het was evolutie.¹

Sterker nog: Amit had wel uit 5000 soorten van de familie van de Pompilidae kunnen kiezen voor zijn thriller. Sommige van die tropische soorten hebben het formaat van een kleine vogel: je kunt ze horen aankomen, de vleugels maken het geluid van een helikopter. Hun gif is een van de sterkste insectenkillers en is in staat de grootste tarantula’s te verlammen. Hun snelheid, verlammende gif en schichtige gedrag stellen hen in staat om spinnen van een paar keer hun eigen formaat te overmeesteren. Eén enkele steek maakt hun prooi tot was in de kaken van moeder wesp. Daarna sleept ze de spin in een nest dat ze al gemaakt heeft en legt er één enkel ei op. Als de baby-wesp zich een weg vreet door zijn levende voorraadkast, is zijn moeder allang weer bezig met jagen en meer kroost produceren. Het is een militaire operatie waarin verder geen tijd is voor opvoeding.

Amit Dhand is niet de eerste schrijver die onze griezelige fascinatie met het wespengedrag te gelde maakt. Wespen spelen in tientallen boeken een rol. Agatha Christie voert wespengif op als moordwapen in het verhaal ‘Het wespennest’ uit 1928. Wasp, het sciencefictionboek van Eric Frank Russell uit 1957, speelt in op de paniek en de schade die een wesp in een besloten ruimte kan veroorzaken, waarbij hij vertelt hoe een kleine onbeduidende infiltrant van de aarde een buitenaardse beschaving kan vernietigen. Russels boek is wel een ‘handboek voor terroristen’ genoemd en heeft verontrustende parallellen met de aanval op Amerika van 9/11, veertig jaar later. Zelfs Shakespeare waarschuwt ons uit te kijken voor wespachtig gedrag (en dan vooral voor opvliegende vrouwen).

Dat tentoonspreiden van een gevoel van angst, weerzin en horror die de aanwezigheid van de wesp oproept, gaat al veel verder terug, tot de oudste literaire uitingen. Bijna 2500 jaar geleden schreef Aristophanes, de ‘aartsvader van de komedie’, het blijspel De wespen (422 v.Chr.), dat als een van de grootste komedies aller tijden wordt beschouwd en vernoemd is naar de juryleden in het toneelstuk die problemen veroorzaken door een collectieve macht uit te oefenen over de maatschappij. Ook in religie komen wespen voor. In de laatste drie boeken van de Bijbel stuurt God zwermen wespen naar de ongelovigen om ze te straffen. Hij was tamelijk precies over de soort wesp: het was altijd een hoornaar (horzel). Helaas bewegen hoornaars zich meestal niet in zwermen. Misschien haalde Hij ze door de war met honingbijen. In navolging hiervan deelde paus Paulus IV, die slechts vier jaar paus was (van 1555 tot 1559), nog een heilige klap uit naar de wesp: ‘Woede is als een steen die je op een wespennest gooit.’ Dit is inderdaad een treffende beschrijving van wat er gebeurt als je een steen op een wespennest gooit (per ongeluk of expres), maar als je een steen op een bijennest zou gooien, zou dat hetzelfde woede-opwekkende effect hebben.

Een Senegalees scheppingsverhaal zet de wesp neer als de ‘Eva’ onder de dieren. Alle dieren moeten hun blik afwenden terwijl God bezig is de wereld te scheppen, maar de wesp kan het niet laten om toch te kijken. Om het wezen te straffen grijpt God het bij zijn middel: ‘Hij kneep het middel zo fijn, dat het wezen geen jongen meer kon dragen en geen nakomelingen meer kon voortbrengen... Zodoende was de wesp gedoemd nimmer de geneugten van de nieuwgeborenen te genieten.’

De ‘wespentaille’ is inderdaad een kenmerk van wespen, een kenmerk dat hen onderscheidt van hun neef de bij. Dit scheppingsverhaal gaat verder met vertellen dat de wesp ‘goddelijke kennis’ heeft en dat het wezen ertoe overgaat een nest te bouwen waarin het de wormachtige larven van andere insecten legt, waarmee het zijn kroost grootbrengt. Dat is een tamelijk accurate beschrijving van de levenscyclus van veel solitaire wespen, die hun nest vullen met andere insecten, vaak wormachtige rupsen. De leemwesp nestelt zich heel graag in de lemen muren van huisjes in landelijke delen van Afrika, dit scheppingsverhaal haalt zijn informatie duidelijk uit observaties van vroegere entomologen.

Zulke verwijzingen in de literatuur – van vroeger en nu – grepen terug op onze algemene cultuurbepaalde angst voor wespen en onze stereotiepe (negatieve) emotionele reactie. De wesp vormde lange tijd een krachtige metafoor voor een slecht, slinks wezen dat weinig goeds voorspelt. Dit werkte mee aan een negatief beeld van de wesp en heeft er ook voor gezorgd dat veel misverstanden over hun levensgeschiedenis en gedrag bleven bestaan. Zo’n zelfde cultureel ingesleten sentiment was te zien op het witte doek. The Wasp Woman, een film uit 1959, was daar wel een mooi hoogtepunt van in cultureel en wetenschappelijk opzicht: een vrouw gaat zich te buiten aan een antiverouderingsmiddel dat gemaakt is van de koninginnengelei van een koninginnenwesp en transformeert ’s nachts tot een moordzuchtig ‘wespachtig’ wezen dat (vooral) mannen verslindt.

The Wasp Woman is een geweldig ‘bordkartonnen’ verhaal, zowel visueel als qua plot. Maar de makers hadden duidelijke ideeën over wat voor type hun heerlijke hoofdrolspeler moest neerzetten (een gewone ‘picknick’wesp om precies te zijn) en ze lijken heel goed begrepen te hebben dat er geknoeid kan worden met het voorkomen en gedrag van het insect door wat het uitscheidt en waarmee het zich voedt. Koninginnengelei (vaak prozaïscher beschreven als ‘witte snot’) wordt geproduceerd in de klieren van werkbijen, ze voeden er hun broed mee als dat nog klein is, maar wel alleen de oudere larven die voorbestemd zijn koningin te worden. Het geheime ingrediënt van de honingbij zorgt ervoor dat de larve zich tot koningin ontwikkelt (en dus niet tot werkbij). Wat een geweldig op biologie geïnspireerde plotontwikkeling voor een film over een wespenvrouw wier gedrag verandert door deze magische gelei.

Helaas maken wespen in het echt geen koninginnengelei. We weten eigenlijk heel weinig over hoe de klasse van koningin of werker bij de wespen bepaald wordt. Er is waarschijnlijk een of ander signaal dat de verschillende ontwikkelingsroutes triggert, waarschijnlijk iets met voeding, zoals bij de honingbij, maar tot dusver heeft niemand onderzocht hoe dat bij de limonadewespen zit. Een substantie geproduceerd in de onderbuik door een aparte groep wespen die leven in Zuidoost-Azië, de Stenogastrinae, of hangwespen, komt het dichtst in de buurt van de koninginnengelei. Hangwespen zijn verrukkelijk vriendelijke fragiele wezens en het is niet gek als je ze verwart met zweefvliegjes, want dat is wat ze vooral doen: zweven. Ze hebben ook een buitengewoon lang en tenger middel, wat ze maakt tot de supermodellen onder de wespen. En (net zoals supermodellen) hebben ze een aantal speciale gedragskenmerken, een daarvan betreft in hun geval het leggen van eitjes.

‘Normale’ wespen (zoals de limonadewesp en de solitaire jachtwesp) leggen hun eitjes rechtstreeks op de beoogde ondergrond (dat kan een spin zijn, een rups of de bodem van een broedcel). Zo niet de hangwesp. Als de vrouwtjeshangwesp klaar is om eitjes te leggen, voert ze een benijdenswaardige yogabeweging uit, waardoor haar achterkant en haar monddelen elkaar raken. Ze perst een plakkerige gelei uit haar onderbuik, die ze tussen haar kaken propt. Een volgende yogabeweging (waarbij ze haar angel in een rechte hoek omhoog brengt) plaatst een eitje in deze smurrie. Het ‘eismurrie’-pakketje wordt dan zorgvuldig vastgeplakt aan de bodem van een lege broedcel.

We weten niet precies wat er nu zo bijzonder is aan deze door de onderbuik geproduceerde substantie en waarom hangwespen het anders aanpakken dan alle andere wespen, maar waarschijnlijk heeft het te maken met de voedingsfuncties voor het broed en met het maken van een stevige basis voor de eitjes. Om nog even terug te komen op het thema van de koninginnengelei, de titel Bee Woman was vanuit wetenschappelijk oogpunt passender geweest, maar daar zit die mooie alliteratie niet in en het rijmde ook niet met een hoofdrolspeler die zich transformeerde tot een mannenverslindende vrouw (bijen zijn strenge vegetariërs). Met zulke opruiende geluiden over wespen die uitgedragen wordt in de literatuur, de kunst en film, is het niet echt verrassend dat de meeste mensen ze met grote vijandigheid bekijken.

De beroemdste literaire verwijzing naar de wesp is waarschijnlijk die van Ian Banks in zijn roman uit 1984, The Wasp Factory (De wespenfabriek). De roman gaat niet over wespen, afgezien van een aantal passages over een tiener die in de war is en die wespen in gevangenschap zit te tarten op de zolder van het huis van zijn vervreemde familie. Banks is een van mijn favoriete auteurs, maar er past geen eindeloze hoeveelheid exemplaren in mijn boekenkast. Het is zo’n boek dat iedereen mij maar steeds geeft zonder het zelf gelezen te hebben, maar ze weten dat ik wespen bestudeer en gaan ervan uit dat ik behoefte heb aan een exemplaar.

The Wasp Factory was de eerste roman van Banks en de bedoeling was om er de nodige aandacht mee te trekken. Dat lukte. De protagonist is een psychopathische moordenaar: de tiener Frank Cauldhame, die transgender is zonder zich daarvan bewust te zijn en zijn tijd besteedt aan het ritueel doodmaken van dieren op een afgelegen Schots eiland dat vaag gebaseerd is op het Isle of Islay. Het biedt een afgrijselijk meeslepende en bevredigende leeservaring als je van totale sociale verdorvenheid houdt, maar het stelt teleur als je hoopt er enig inzicht in de wesp mee op te doen. De titel refereert aan een soort mini-beestenmartelkamer die Frank in het geheim op zolder heeft gebouwd. Hij gebruikt hem om limonadewespen te onderwerpen aan onplezierige ‘keuze-kamers’ die hun lot bepalen: een Russische roulette aan keuzes. Hoe zal de wesp vandaag sterven? Zal hij levend verbranden, verpletterd worden of verdronken worden in urine? De wespen zijn eigenlijk maar een zijpaadje in het eigenlijke verhaal: een van de vele gruwelijke uitingen van Franks wraak op zijn angstige en beschadigde leven. Naast dierenoffers, de moord op kinderen en de door maden aangevreten hersenen van een baby, is de langdurige marteling en voortijdige dood van een paar wespen waarschijnlijk het minst verontrustende deel van het boek.

Stel dat Frank geen wespen martelde in zijn fabriek, maar bijen. En stel je voor dat Frank arme hardwerkende bijen had weggerukt van hun dagelijkse liefdewerk voor de bloemen en ze had onderworpen aan hetzelfde vreselijke lot dat wespen ondergingen. Aha! Nu komen de emoties: ‘Die arme bij! Wat een in- en inslechte jongen!’ Waarom dit gevoel wel bij de bijen, maar niet bij wespen? Misschien wel omdat je weet hoe nuttig en belangrijk bijen zijn voor het verspreiden van stuifmeel, of misschien is het vanwege de bijzondere relatie die wij hebben met de honingbij: ons favoriete gedomesticeerde insect, verschaffer van honing met sociaal prettig gedrag dat we kunnen begrijpen.

Na meer dan twintig jaar wespenstudie, was ik de wereldwijd gedeelde mening over de wesp als verachtelijk dier zat. Ik dacht zeker te weten dat er wel mensen waren zoals ik, die de wesp waardeerden voor wat hij deed en die niet inzagen waarom je de wesp anders zou behandelen dan de bij. Met nog twee wespenfanatici, Alessandro Cini en Georgia Law, bekokstoofde ik een plan om tot de bodem uit te zoeken waarom mensen zo’n afkeer hebben van de wesp.² Met behulp van internet peilden we de emoties van het publiek ten opzichte van wespen en bijen, en onderzochten we in hoeverre ze op de hoogte waren van wat deze insecten doen voor het ecosysteem.

De resultaten waren positief voor de bij: in een groep van zevenhonderdvijftig mensen bleek de bij hoog te scoren qua positief gevoel, de respondenten waren groot fan. Ze beschreven de bij met vruchtbare, positieve woorden als ‘honing’, ‘gezoem’ en ‘bloemen’. De bij scoorde ook hoog wat betreft haar ‘waarde’ als bestuiver in de natuur, maar ze scoorde laag wat betreft haar bijdrage als jager. Dit was geweldig nieuws: mensen hebben een uitstekende kennis over wat bijen wel en niet doen in de natuur.

En hoe ging het bij de wesp? Mijn grootste angsten werden bevestigd. Gevoelens jegens de wesp waren een spiegelbeeld van die jegens de bij. Bij bijna iedereen veroorzaakte de wesp een negatief gevoel. Mensen gebruikten in overgrote mate hetzelfde woord om wespen te beschrijven: STEKEN! Maar wat het meest verontrustend was, mensen hadden geen idee wat wespen betekenen voor het ecosysteem. Het leek wel alsof onze respondenten hun beoordeling blind uit een bak vol negativiteit hadden gevist. De scores die ze gaven voor zowel ‘roofzuchtigheid’ als ‘bestuiving’ leken volkomen willekeurig.

Het was allemaal totaal logisch: mensen hebben een negatief gevoel bij de wesp omdat wespen steken én omdat wespen worden gezien als nutteloos in de natuur. Natuurlijk, bijen steken ook en dat komt ook naar voren in de data: ‘Steken’ was ook een van de meest gebruikte woorden om bijen te beschrijven. Maar mensen hebben ondanks dat steken waardering voor bijen, omdat ze zoveel goeds doen voor de natuur: als bestuivers. Een beetje pijn is oké als er maar een verborgen voordeel aan zit. Ook los van een algemene interesse in de natuur leken mensen bijen hogelijk te waarderen. Maar wespen werden eerder gewaardeerd door mensen die een sterke interesse hadden in natuur in het algemeen.

Zou het kunnen dat mensen alleen maar veel weten over bijen omdat ze er overal zoveel over horen? Bijen staan in de media altijd in de picture, het hele jaar door. Van oproepen tot: ‘Red de bij!’ tot ‘Bijbommen voor uw tuin!’ en ‘Plant bloemen, daar kom je van BIJ!’ Misschien zoeken mensen daarom ook vaker informatie over bijen dan over wespen: de afgelopen jaar is er op internet zes keer vaker naar ‘bijen’ gezocht dan naar ‘wespen’.³ De meeste zoekopdrachten naar wespen werden gedaan om van wespen af te komen. Wespen zijn niet vaak in het nieuws. In Groot-Brittannië mogen ze blij zijn als ze aan het eind van de zomer bij gebrek aan ‘echt’ nieuws de koppen halen. En dat nieuws staat dan voornamelijk in de sensatiebladen en bestaan uit spectaculaire verhalen over ‘moordwespen’ en opdringerige soorten.

Zo deed in 2004 de komst van de Aziatische hoornaar in Europa (Vespa velutina) de angst voor wespen weer oplaaien. Deze soort is iets kleiner dan de inheemse Europese hoornaar (Vespa crabro) of paardenwesp, maar het is een vraatzuchtige jager. Er zijn redenen voor zorg: hij breidt zijn leefgebied uit met een snelheid van honderd kilometer per jaar en jaagt op inheemse bestuivers en gedomesticeerde honingbijen. Informatie in de media over deze indringers zoals de Aziatische hoornaar is zeer waardevol om de waakzaamheid te verhogen; miljoenen paren ogen en oren van burgers overal in het land zijn van onschatbare waarde voor milieuorganisaties die indringers onder controle proberen te houden.

Helaas gaan dit soort berichten vaak gepaard met bangmakerij en desinformatie: waarom zou je een foto plaatsen van een onopvallende, kleine zwarte hoornaar (wat de Vespa velutina toevallig ook is) als illustratie bij je artikel over moordwespen, als je ook een foto kunt plaatsen van de Vespa mandarinia – de grootste hoornaar ter wereld met een vleugelwijdte van 7,5 centimeter en een angel van 6 millimeter gevuld met een giftige cocktail van diverse neurotoxinen? Deze hoornaar bereikt een snelheid van wel veertig kilometer per uur en heeft een bijpassende angstaanjagend felgele kop. Zelfs ik zou niet zomaar bij de Vespa mandarinia in de buurt komen (hoewel je kennelijk pas na 58 gelijktijdig toegediende steken gedood zou worden door de neurotoxinen). Maar, beste sensatiebladen, houd je wel aan de juiste feiten: dit is niet de hoornaar die Europa aan het binnenvallen is (wel Amerika, maar dat is weer een ander verhaal). De tegenstelling die door de media wordt aangewakkerd met spookverhalen over monsterwespen en ijverige bijen is niet goed voor de beeldvorming.

Engelse woorden die gebruikt worden om wespen te beschrijven (boven). Hoe groter de letter, des te vaker mensen dat woord gebruikten.

Het is tegenwoordig nog moeilijk te geloven, maar een paar decennia geleden stonden de media bol van een werkelijk angstaanjagend bijenverhaal, nadat er per ongeluk een kruising van de Apis mellifera mellifera en een ondersoort van de Oost-Afrikaanse laaglanden, de Apis mellifera scutellata, was gekweekt en per ongeluk in de de natuur losgelaten. De Braziliaanse bioloog Warwick Kerr had een poging gedaan om een bijensoort te cultiveren die meer honing zou produceren en beter bestand zou zijn tegen tropische omstandigheden. Het noodlot sloeg toe toen een aantal kolonies van deze Afrikaanse kruising uit de bijenkasten in de staat São Paulo ontsnapten. De bijen verspreidden zich snel en paarden met de lokale westerse bijenkolonies. Deze insecten kwamen bekend te staan als de Afrikaanse moordbijen, of geafrikaniseerde bijen.

Na een tijdje heeft deze krachtige kruising zich over de Amerikaanse continenten verspreid. De soort van Kerr is inderdaad zeer productief: goed nieuws voor de bijenhoudersbusiness. Maar ze concurreren de minder temperamentvolle westerse honingbij eruit, simpelweg omdat ze beter zijn in het oogsten van stuifmeel, zich sneller voortplanten en een noestere arbeidsmoraal hebben (ze gaan op pad onder weersomstandigheden waaronder de Apis mellifera zich in de korf verschuilt). Ze zijn ook agressiever en meer geneigd uit te zwermen, wat het voor de imker moeilijker maakt om met ze te werken en er is meer kans dat ze dodelijke slachtoffers maken. Maar dat is verleden tijd nu. Imkers hebben hun werkwijze aangepast en geven actief de voorkeur aan het houden van de Afrikaanse bijensoort boven de westerse omdat deze meer oplevert. We zijn weer een stapje verder sinds 1970. Angstaanjagende verhalen over bijen verkopen niet meer, maar verhalen over ‘gezegende bijen’ en ‘kwaadaardige wespen’ wel.