Voor Adam, Hanna, Hans-Silas, Maissa, Nora, Olivia en Raffael

Vertaling Rob Hartmans

© 2021 Minouche Shafik
Oorspronkelijke titel What We Owe Each Other:
A New Social Contract
Oorspronkelijke uitgever The Bodley Head
x © 2021 Nederlandse vertaling Rob Hartmans /
Nieuw Amsterdam
Alle rechten voorbehouden
Tekstredactie Marianne Tieleman
Correctie René de Graaff
Register en lay-out Yulia Knol
Ontwerp omslag Rouwhorst + Van Roon
Omslagbeeld iStockphoto
Foto auteur Nigel Stead
NUR 740
ISBN 978 90 468 2683 6
www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2021 met ISBN 978 90 468 2679 9

VOORWOORD

‘Alles valt uiteen; het midden houdt geen stand (...) nu zal de openbaring toch dichtbij zijn (...).’ Dit schreef W.B. Yeats kort na de gruwelen van de Eerste Wereldoorlog, terwijl zijn zwangere vrouw doodziek was als gevolg van de Spaanse grieppandemie van 1918-1919. De woorden ‘alles valt uiteen’ werden in 2016 veel vaker geciteerd dan in de jaren daarvoor.¹ Het gedicht van Yeats roept een onheilspellend gevoel op, het idee dat verandering onvermijdelijk is. De afgelopen jaren waren we getuige van de economische nasleep van de financiële crisis van 2008, groeiende politieke verdeeldheid, milieudemonstraties en de coronapandemie. Periodes van grote instabiliteit kunnen leiden tot een radicale herordening van onze samenlevingen. Hoe zo’n herordening eruitziet, hangt af van de instituties, de leiders die aan de macht zijn en welke ideeën opkomen.²

In deze jaren heb ik gezien hoe veel aannames verdwenen en hoe de instituties en normen die mijn wereld hebben gevormd steeds meer uiteenvielen. Vijfentwintig jaar lang was ik werkzaam in de internationale ontwikkelingssamenwerking en was ik er ooggetuige van hoe armoedebestrijdingsprogramma’s resulteerden in enorme verbetering van het dagelijks leven van veel mensen. Mensen hebben het echt nog nooit zo goed gehad. Niettemin zijn in grote delen van de wereld de burgers teleurgesteld, wat tot uitdrukking kwam in de politiek, de media en het publieke debat. De toenemende woede en bezorgdheid hebben te maken met het feit dat mensen zich onzekerder voelen en niet beschikken over de middelen om hun toekomst vorm te geven. Ook de steun voor het systeem van internationale samenwerking dat sinds de Tweede Wereldoorlog bestond, en waarin ik een groot deel van mijn carrière heb gewerkt, brokkelt af nu nationalisme en protectionisme sterker worden.

De pandemie van 2020 maakte de contouren van dit alles scherper. De gevaren waaraan de armen, de mensen zonder vast arbeidscontract of zonder toegang tot gezondheidszorg werden blootgelegd. Hoe sterk onze onderlinge afhankelijkheid is, bleek toen duidelijk werd dat de mensen met ‘vitale beroepen’ veelal tot de laagst betaalden behoren, zonder wie onze samenlevingen niet kunnen functioneren. Zonder bankiers en advocaten konden we wel overleven, maar winkeliers, verpleegkundigen en beveiligers bleken onmisbaar. De pandemie maakte duidelijk hoe sterk we van elkaar afhankelijk zijn, niet alleen om te overleven maar ook om ons op een maatschappelijk verantwoorde wijze te gedragen.

Crisismomenten bieden ook kansen. Sommige crises leiden tot beslissingen die de samenleving ten goede veranderen, zoals de New Deal, die werd ingevoerd om de gevolgen te bestrijden van de Grote Depressie, of de internationale rechtsorde die na de Tweede Wereldoorlog ontstond. Andere crises veroorzaakten nieuwe problemen, zoals de inadequate reactie op de Eerste Wereldoorlog of de financiële crisis van 2008 en de populistische reactie die daarop volgde. Wat de gevolgen van de coronapandemie zullen zijn moeten we nog afwachten. Of deze leidt tot verbeteringen of niet hangt af van de vraag of er alternatieve ideeën voorhanden zijn en welke de politiek daar dan uitpikt.³ Na veel lezen, luisteren, denken en praten kwam ik erachter dat het idee van een sociaal contract – het beleid en de normen die ervoor zorgen hoe we in een samenleving met elkaar omgaan – een nuttig begrip was om alternatieve oplossingen voor de problemen waarmee we geconfronteerd worden te omschrijven en te begrijpen.

In de loop der jaren zijn veel ideeën die ons denken over sociale contracten gevormd hebben bedacht in de London School of Economics and Political Science (LSE), waarvan ik momenteel directeur ben. Er bestaat daar een lange traditie van nadenken over de relatie tussen economie en samenleving, om te beginnen met de oprichters van de Fabian Society* en de LSE, Beatrice en Sidney Webb. Beatrice verzamelde jarenlang statistische gegevens in de armste delen van Londen en zag met eigen ogen welke gevolgen armoede had. Als lid van de in 1909 ingestelde Royal Commission of the Poor Laws schreef ze een minderheidsrapport dat afweek van het officiële rapport van deze commissie. Hierin leverde ze scherpe kritiek op het hardvochtige systeem van ‘werkhuizen’, waar armen te werk werden gesteld, en de wijze waarop de regering de armoede bestreed. Deze aanpak beperkte zich tot symptoombestrijding en deed nauwelijks iets aan de structurele armoede. In haar rapport pleitte Beatrice Webb ervoor dat een nieuw sociaal contract voor Groot-Brittannië ‘zou zorgen voor een nationaal minimum van beschaafd leven (...) toegankelijk voor iedereen, voor beide seksen en alle klassen, waarmee we doelen op voldoende voeding en onderwijs op jonge leeftijd, een menswaardig loon voor hen die gezond van lijf en leden zijn, gezondheidszorg als men ziek is, en een bescheiden maar zeker inkomen als men gehandicapt of oud is’.⁴ Meer dan honderd jaar later is dat in de meeste landen ter wereld nog steeds iets waarnaar gestreefd moet worden.

Haar argumenten kwamen ook naar voren in het bijzonder invloedrijke rapport dat werd opgesteld door William Beveridge (tussen 1919 en 1937 directeur van de LSE) en dat de blauwdruk vormde voor de Britse verzorgingsstaat. Onderdeel hiervan waren de National Health Service en de invoering van minimumloon, werkloosheidsuitkeringen en pensioenen. Het Beveridge Report (1942) was revolutionair en van dit regeringsdocument werden meer exemplaren verkocht dan ooit. Mensen stonden in de rij om een exemplaar te bemachtigen, zodat ze deze fundamentele tekst over de rechten en verantwoordelijkheden van Britse burgers zelf konden lezen. Veel voorstellen uit het rapport werden uitgevoerd door de Labourregering van Clement Attlee (1945-1951). Attlee was zelf docent geweest aan de LSE en had onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog de verkiezingen gewonnen door onder meer de ideeën uit het Beveridge Report te propageren. Hoewel de Webbs en Beveridge zich primair bezighielden met Groot-Brittannië hadden hun ideeën grote invloed in de rest van Europa en in grote delen van de postkoloniale wereld, vooral in India, Pakistan, Oost-Azië, Afrika en het Midden-Oosten.⁵

De LSE speelde eveneens een rol bij de volgende herordening van de samenleving, toen Friedrich Hayek The Road to Serfdom (1944) publiceerde. Hayek was een Oostenrijkse econoom die in 1931 docent aan de LSE was geworden en in 1974 de Nobelprijs voor Economie zou krijgen. Hij was van mening dat de sterk interveniërende staat die door Beveridge werd bepleit tot een totalitaire samenleving zou leiden. Met zijn nadruk op individuele vrijheid en de efficiëntie van markten legde hij de grondslagen voor een klassiek economisch liberalisme. Hayek nam in 1950 ontslag bij de LSE en ging doceren aan de universiteit van Chicago, waar zijn ideeën invloed uitoefenden op Milton Friedman en de basis legden voor wat later bekend werd als de ‘Chicago School’ in de economie, die sterk pleitte voor liberalisme en een laisser-faire-economie. Margaret Thatcher en Ronald Reagan verklaarden beiden dat ze wat betreft hun politieke filosofie en hun nadruk op individualisme en vrije markten sterk door Hayek waren beïnvloed.⁶ Hayek had bovendien ook enorme invloed in Midden- en Oost-Europa, waar zijn boeken veel werden gelezen door de dissidenten die hadden bijgedragen aan de ineenstorting van de Sovjet-Unie.

De hieropvolgende beweging van de Derde Weg was een poging om een alternatief te bieden voor zowel de interventionistische staat van de Fabians als het laisser-faire-liberalisme van Hayek. Veel ideeën over hoe markten gebruikt kunnen worden om meer egalitaire doelstellingen te verwezenlijken zijn ontwikkeld aan de lse. Anthony Giddens, tussen 1997 en 2003 directeur van de lse, publiceerde in 1998 The Third Way.⁷ Deze denkbeelden werden overgenomen door sociaaldemocratische politici over de hele wereld, onder wie Bill Clinton in de vs, Tony Blair in Groot-Brittannië, Luiz Inácio Lula da Silva in Brazilië, Gerhard Schröder in Duitsland, Thabo Mbeki in Zuid-Afrika en vele anderen. De Grote Recessie van 2008 betekende sterk verminderde steun voor de Derde Weg, die in de nasleep van de financiële crisis aan geloofwaardigheid inboette, waardoor over de hele wereld centristische leiders in toenemende mate werden vervangen door populisten.

En zo zijn we inmiddels weer toe aan een nieuw paradigma. Fundamentele veranderingen in de technologie en demografie stellen oude structuren op de proef. De klimaatcrisis, de pandemie en de onvermijdelijke economische gevolgen daarvan maken duidelijk dat ons huidige sociaal contract niet meer werkt. Dit boek is een poging om de onderliggende oorzaken van deze problemen te onderzoeken en, belangrijker, een alternatieve visie te geven op hoe een sociaal contract dat geschikt is voor de eenentwintigste eeuw eruit zou kunnen zien. Het is geen blauwdruk, maar naar ik hoop een bescheiden bijdrage om het debat te voeden en een richting aan te geven voor de politiek van de toekomst.

Ik heb in dit boek veel hooi op mijn vork genomen en probeer heel veel onderwerpen te behandelen vanuit een mondiaal perspectief, en sommige lezers zullen bij de vele punten die ik behandel met uitzonderingen kunnen komen. Ik leun zwaar op academisch onderzoek uit peer-reviewed tijdschriften en op meta-analyses: samenvattingen van honderden afzonderlijke onderzoeken. De bronnen van dit technische materiaal zijn in de noten te vinden. Ik geloof heel sterk in bewijzen, de waarde van deskundig onderzoek en het belang van een grondig debat, maar ik geef ook mijn eigen oordeel over deze literatuur. Ik wil laten zien wat zij ons leert over hoe de verschillende landen antwoorden formuleren op de vraag wat wij als samenleving aan elkaar verschuldigd zijn.

Deze oordelen zijn onvermijdelijk geworteld in mijn persoonlijke ervaringen met familie, onderwijs, werk en de invloed van de samenleving en de staat. Mijn belangstelling voor economie ontstond uit de wens om de architectuur van kansen en mogelijkheden in de samenleving te begrijpen. Als kind bezocht ik het Egyptische dorpje waar de familie van mijn moeder woonde en zag daar meisjes die even oud waren als ik, maar die niet naar school konden en hard moesten werken op het land. Zij hadden weinig te zeggen over met wie ze zouden trouwen en hoeveel kinderen ze zouden krijgen. Het leek zo willekeurig en onrechtvaardig dat ik kansen had die zij niet hadden, ik had immers gemakkelijk net zo kunnen zijn als zij, en zij als ik. Deze kansen veranderden radicaal toen het grootste deel van de grond en het bezit van mijn familie in de jaren zestig van de vorige eeuw werd genationaliseerd door de Egyptische staat en wij naar de Verenigde Staten emigreerden, waar mijn vader had gestudeerd.

Voor mijn vader, die een doctorsbul in de chemie had en verder weinig, was onderwijs de enige weg naar succes. ‘Ze kunnen alles van je afpakken, behalve je opleiding’ was zijn vaak herhaalde adagium. Tijdens de onrust en spanningen van de desegregatie in het zuiden van de vs waren onze kansen op goed onderwijs echter beperkt. Ik ging met de bus naar meer scholen dan ik me kan herinneren. Op sommige scholen werkten bevlogen leerkrachten, op andere was het puur een kwestie van overleven. Mijn redding waren de plaatselijke bibliotheken, waar mijn moeder me trouw elk weekend mee naartoe nam. Ik had bij verschillende bibliotheken een abonnement, zodat ik elke week zo veel mogelijk boeken kon lenen. Thuis op de bank bracht ik met die boeken ontelbare uren door en ontdekte zo de wereld.

Na het beklimmen van de onderwijsladder leidde mijn nieuwsgierigheid naar de kansenarchitectuur naar een carrière in de economie en de ontwikkelingssamenwerking bij onder meer de Wereldbank, het Britse ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking, het Internationale Monetaire Fonds en de Bank of England. Ik ben dol op universiteiten en heb daar jaren doorgebracht, maar het grootste deel van mijn carrière bracht ik door in de loopgraven van de beleidsvorming. Wat misschien wat ongebruikelijk is, is dat ik dat in een groot aantal landen heb gedaan. Van enkele van de armste landen ter wereld, zoals Zuid-Soedan en Bangladesh, tot een rijk land als Groot-Brittannië en de Europese Unie. Ook heb ik gewerkt met politici van uiteenlopende politieke signatuur. In Groot-Brittannië was ik hoogste departementsambtenaar onder zowel een Labourregering als onder een coalitiekabinet van Conservatieven en Liberaal-Democraten. In mijn jaren bij de Wereldbank en het imf heb ik met honderden politici van elke mogelijke politieke kleur gewerkt. Mijn perspectief is dus dat van iemand die politiek en beleidsvorming heeft bestudeerd, maar daarin ook praktijkervaring heeft, en hiervan is dit boek doordrongen.

Na 25 jaar gewerkt te hebben in internationale economische instellingen heb ik gezien hoe belangrijk het is dat landen hun uiteenlopende ervaringen delen. Uiteraard heeft elk land zijn eigen karakteristieken, vooral als het in het sociaal contract gaat om de verhouding tussen het individuele en het collectieve. Een land als de vs bijvoorbeeld legt veel meer nadruk op individuele vrijheid, Aziatische samenlevingen geven over het algemeen meer prioriteit aan collectieve belangen dan aan individuele voorkeuren. Europa bevindt zich min of meer in het midden en probeert een evenwicht te vinden tussen individuele vrijheid en collectieve belangen. Achter elk van deze generalisaties schuilt een groot aantal uitzonderingen en voorbeelden die ons kunnen leren hoe we in verschillende contexten tot oplossingen kunnen komen. Er bestaat zelden slechts één juist antwoord, maar vaker zijn er verschillende opties en compromissen mogelijk, waarbij de verschillende kosten en voordelen een weerspiegeling vormen van verschillende waardeoordelen.

Naast aandacht voor mondiale problemen en een oplossingsgerichte aanpak heb ik ook geprobeerd een persoonlijk boek te schrijven. Voor mij gaat het bij de voorwaarden van het sociaal contract niet om een of andere abstracte exercitie die alleen interessant is voor technocraten en dossiertijgers. Politieke beslissingen met betrekking tot de organisatie van het onderwijs of de financiering van de gezondheidszorg of wat er gebeurt wanneer je je baan verliest, hebben enorme consequenties voor iedereen. Zij bepalen het verschil tussen het leven dat ik heb geleid en dat van die meisjes in het dorp. Dat is waarom dit boek is opgebouwd rond de levensfases die de meesten van ons doormaken – het opvoeden van kinderen, naar school gaan, ziek worden, werk vinden en oud worden. Ik hoop dat dit perspectief deze belangrijke kwesties toegankelijk maakt en ons aanmoedigt om over deze essentiële kwesties een mening te vormen.

________________

* De Fabian Society, opgericht in 1884, was een denktank van pragmatische en democratisch gezinde socialisten die aandrong op concrete hervormingen ter verbetering van het lot van de arbeiders. In 1895 stichtte deze groep de LSE (vert.).

1

WAT IS HET SOCIAAL CONTRACT?

De samenleving is alles. Velen van ons leven in de veronderstelling dat we selfmade en zelfvoorzienend zijn. Sommigen bedanken misschien hun familie voor het lot dat hun in de loterij van het leven ten deel is gevallen (of verwijten hun dat), maar zelden denken we na over de grotere machten die ons leven bepalen – het land waar we toevallig zijn geboren, de sociale denkbeelden die in een bepaalde periode overheersen, de instituties die onze economie en politiek reguleren, en de willekeur van het simpelweg mazzel hebben. Deze algemene factoren bepalen het soort samenleving waarin we leven en zijn van doorslaggevend belang voor ons bestaan.

Neem bijvoorbeeld een leven waarin de samenleving een zeer geringe rol speelt. In 2004 bracht ik een tijd door bij een Ecuadoraanse familie die in het Amazonewoud leeft. Antonia, mijn gastvrouw, had twaalf kinderen en haar oudste dochter stond op het punt te bevallen van haar eerste kleinkind. Ze woonden aan de rand van het regenwoud, zonder wegen, elektriciteit, stromend water en sanitaire voorzieningen. Er was een school, maar die was zo ver weg dat de kinderen er slechts af en toe heen gingen. Antonia had echter een opleiding als wijkverpleegster en stond in radiocontact met een arts in de dichtstbijzijnde stad die haar en anderen kon adviseren. Los van deze dienstverlening (mogelijk gemaakt door een hulporganisatie) waren zij en haar man volledig op zichzelf aangewezen. Ze haalden hun voedsel uit het woud en leerden hun kinderen zelf hoe ze in deze omgeving moesten overleven. In het zeldzame geval dat ze iets nodig hadden wat ze zelf niet konden vinden of maken (bijvoorbeeld een kookpot), zochten ze in de Amazone naar gouddeeltjes, die ze, na een lange tocht per kano, op een markt konden ruilen tegen de gewenste goederen.

Dit lijkt misschien een vergezocht en bijzonder extreem voorbeeld, maar het herinnert ons eraan hoe gewend we zijn aan dingen die het gevolg zijn van het feit dat we met z’n allen deel uitmaken van een samenleving: infrastructuur, toegankelijk onderwijs en gezondheidszorg, wetten die de markten reguleren waar we een inkomen kunnen verdienen en toegang hebben tot goederen en diensten. Antonia en haar dochter beloofden de baby Minouche te noemen, wat ik als een grote eer beschouwde. Ik vraag me vaak af wat voor soort leven die andere Minouche zal hebben doordat ze in een totaal andere samenleving is geboren.

De wijze waarop een samenleving is georganiseerd heeft diepgaande consequenties voor de levens van de mensen die er deel van uitmaken en het soort kansen dat ze krijgen. Dit bepaalt niet alleen hun materiële omstandigheden, maar ook hun welzijn, relaties en vooruitzichten. De structuur van een samenleving wordt bepaald door instituties als het politieke en juridische systeem, de economie en de wijze waarop het gezins- en gemeenschapsleven zijn georganiseerd.¹ Alle samenlevingen kiezen ervoor om sommige dingen aan het individu over te laten, terwijl andere zaken collectief geregeld worden. De normen en regels die bepalen hoe deze collectieve instituties werken, vormen tezamen dat wat ik het sociaal contract zal noemen, dat volgens mij de belangrijkste bepalende factor is voor het soort leven dat we leiden. Omdat dit zo belangrijk is, en omdat de meeste mensen niet zo eenvoudig afscheid kunnen nemen van hun samenleving, moet het sociaal contract de instemming hebben van de meerderheid van de bevolking en moet er, aangezien de omstandigheden veranderen, periodiek opnieuw over onderhandeld worden.

We leven in een tijd waarin in veel samenlevingen talloze mensen teleurgesteld zijn in het sociaal contract en het leven dat dit hun te bieden heeft. En dit ondanks de enorme materiële vooruitgang die de wereld de afgelopen vijftig jaar heeft gezien.² Uit onderzoek blijkt dat in de Verenigde Staten, China, India en verschillende ontwikkelingslanden vier van de vijf mensen van mening zijn dat ‘het systeem’ voor hen niet werkt.³ In veel hoogontwikkelde landen geloven de meeste mensen niet langer dat hun kinderen het beter zullen hebben dan zijzelf. In de ontwikkelingslanden is het verlangen naar onderwijs, gezondheidszorg en werk vaak veel groter dan het vermogen van de samenleving om hierin te voorzien. En overal ter wereld zijn werknemers bang om door onvoldoende scholing of als gevolg van automatisering hun inkomen te verliezen.

Deze onvrede neemt verschillende vormen aan. In agrarische gebieden en kleine steden zijn er mensen die vinden dat er onevenredig veel aandacht en geld naar de grote steden gaat. In sommige landen heeft de autochtone bevolking het gevoel dat immigranten haar samenleving veranderen en profiteren van voorzieningen waarvoor zij betaald heeft. Sommige leden van etnische groepen die ooit dominant waren, storen zich aan andere groepen die gelijke rechten opeisen. Sommige mannen voelen zich bedreigd door mondig geworden vrouwen en emancipatiebeleid dat voor henzelf nadelig uitpakt. Een deel van de jeugd is steeds kritischer over de ouderen, die in hun ogen de kosten van de gezondheidszorg en pensioenvoorzieningen steeds verder opjagen, waardoor latere generaties worden opgezadeld met grote schulden en een verwoest milieu. Sommige ouderen zijn van mening dat jongeren onvoldoende dankbaar zijn voor de offers die zij hebben gebracht.

Dit boek probeert om door middel van de lens van het sociaal contract zicht te krijgen op de fundamentele oorzaken van deze onvrede. Deze benadering houdt rekening met het grote belang van verwachtingen en wederkerigheid, met de efficiëntie en waarde van collectieve voorzieningen en het spreiden van risico’s, en met het feit dat we, als we niet willen dat het onderling vertrouwen waarop burgerschap en samenleving zijn gebaseerd afbrokkelt, ons moeten aanpassen aan een veranderende wereld. Hoeveel is een samenleving verschuldigd aan een individu, en wat is een individu omgekeerd verschuldigd aan de samenleving? En in hoeverre moeten, in een tijd van snelle veranderingen, deze wederzijdse verplichtingen worden aangepast? De antwoorden op deze vragen vormen de kern van de oplossingen voor de politieke, economische en maatschappelijke uitdagingen waarmee de wereld vandaag de dag wordt geconfronteerd.

Verwachtingen en het sociaal contract

Als we de vraag stellen ‘wat zijn we elkaar verschuldigd’, wie bedoelen we dan met ‘we’? Tegenover wie voelen we wederzijdse verplichtingen? Dit is een complexe vraag met persoonlijke, culturele en historische dimensies. Ik geef er de voorkeur aan om wederzijdse verplichtingen voor te stellen als concentrische cirkels. In de kern hebben de meesten van ons het gevoel dat onze sterkste verplichtingen onze directe familie en vrienden gelden. Ouders zullen voor hun kinderen grote offers brengen, vrienden zullen heel veel doen om elkaar te helpen. In de volgende kring bevindt zich de gemeenschap waar we deel van uitmaken. Dit is vaak het domein van verenigingen, religieuze genootschappen en de structuren van de wijk en de gemeente waarin we leven. De volgende kring is de natiestaat, waarin we het overige van onze burgerplicht moeten doen: het betalen van belasting, het gehoorzamen van de wet, stemmen, deelnemen aan het openbare leven. In een integratieproject zoals de Europese Unie zijn er pogingen gedaan om een ‘wij-gevoel’ te creëren in een extra cirkel, die bestaat uit de burgers van de natiestaten die deel uitmaken van de Unie. De laatste cirkel is de wereld, waar de verplichtingen wellicht zwakker zijn maar die duidelijker worden wanneer er sprake is van een humanitaire crisis of een mondiale uitdaging als klimaatverandering en internationale solidariteit dus belangrijk wordt.

Iedere dag laveren we tussen wederzijdse verplichtingen en zorgen we voor anderen op een manier die veel verder gaat dan ons beperkte eigenbelang, en dat niet alleen binnen onze families maar ook in onze gemeenschappen en staten. Het duidelijkste voorbeeld is dat we belasting betalen die ten goede komt aan mensen in andere delen van ons land (en soms in andere delen van de wereld) die we nooit zullen ontmoeten. We doen dat omdat we geloven dat we in een eerlijke, goed georganiseerde samenleving een beter leven kunnen leiden. En we zijn bereid om daaraan ons steentje bij te dragen, in ons eigen belang en omwille van de solidariteit met onze medeburgers. In veel landen zijn werkgevers verplicht hun werknemers secundaire arbeidsvoorwaarden te bieden zoals ouderschapsverlof en pensioen, en veel ondernemingen doen daar vrijwillig nog een schepje bovenop. Voor de levering van brandstof en water, voor openbaar vervoer en afvalverwerking zijn we afhankelijk van een publieke infrastructuur waarvan we verwachten dat die voor iedereen beschikbaar is. We verwachten goede scholen en gezondheidszorg en veiligheid op straat, en in ruil daarvoor houden we ons aan de wet. Dit zijn allemaal manieren waarop we een evenwicht zoeken tussen onze individuele wensen en de noodzaak om in een collectief samen te leven met mensen die we niet kennen. Als we langetermijninvesteringen doen strekt die collectieve solidariteit zich uit tot toekomstige generaties, en wanneer we hulpbronnen opgebruiken waarover die generaties niet meer kunnen beschikken, doen we het tegendeel.

De hele geschiedenis door hebben mensen hun hulpbronnen in wisselende mate gedeeld, om te profiteren van de voordelen en de risico’s te beperken die voortkomen uit het leven in grote groepen. Deze voordelen bestaan onder meer uit arbeidsspecialisatie, een gezamenlijke defensie en een gedeelde infrastructuur. Wanneer groepen groter worden – van familie naar dorp naar steden en natiestaten – worden de wederzijdse verplichtingen abstracter en lopen ze vaak via instituties en het politieke proces. In plaats dat we onze familie of gemeenschap iets ‘verschuldigd’ zijn, nemen onze verplichtingen de vorm aan van solidariteit met medeburgers of plichten ten aanzien van ons land. Zo onderwezen families in het verleden thuis hun kinderen, zorgden ze daar voor de zieken en bekommerden ze zich ook om familieleden zonder werk. Tegenwoordig rekenen de meeste mensen op scholen, medische voorzieningen en (in sommige landen) werkloosheidsuitkeringen die door de staat worden verstrekt. Dat is de reden waarom van productieve volwassenen wordt verwacht dat ze een bijdrage leveren aan het algemeen welzijn. In ruil daarvoor krijgen ze op jonge leeftijd onderwijs en een uitkering als ze ziek, werkloos of oud zijn. De precieze aard van deze verwachtingen varieert al naar gelang de culturele normen, instituties, het beleid en de wetten die bepalen welke rechten en plichten individuen hebben ten opzichte van de samenleving, maar dergelijke verwachtingen bestaan overal.

Omdat deze verwachtingen al bestaan zolang er sprake is van de menselijke samenleving, zijn ze in de loop van de tijd sterk veranderd. Zo lag bijvoorbeeld gedurende het grootste deel van de geschiedenis in vrijwel elke samenleving de verantwoordelijkheid voor de zorg voor kinderen en ouderen bij de vrouwen, terwijl onderwijs, gezondheidszorg en werk voor de volgende generatie over het algemeen een collectieve verantwoordelijkheid was, net als vandaag de dag. In de meeste landen werd ook min of meer verwacht dat de rijkere inwoners de armen in hun gemeenschap een zekere mate van bescherming en ondersteuning boden. De geschiedenis laat zien dat deze vrijwillige benadering van barmhartigheid, die vaak gestimuleerd werd door religieuze instituties, onvoldoende was en tot zeer ongelijke uitkomsten leidde. Naarmate landen rijker werden, verwachtten burgers in toenemende mate dat de staat de verantwoordelijkheid op zich nam om voor allerlei diensten te zorgen, en dat op een meer billijke en consistente wijze, waarbij de bekostiging geregeld werd via belastingheffing.⁴

Filosofen hebben eeuwenlang gedebatteerd over de vraag hoe vrije individuen konden worden overgehaald om een samenleving te vormen en welke verwachtingen hierbij redelijk en verstandig zouden zijn.⁵ Het was echter tijdens de Verlichting dat dit concept, van vrijwillige wederzijdse afhankelijkheid in ruil voor voordelen die anders onhaalbaar waren, bekend kwam te staan als het sociaal contract. Verschillende denkers kwamen met uiteenlopende invullingen van het sociaal contract, maar aanvankelijk beschreven ze dat allemaal op een wijze die toen gangbaar was: de rechten van individuen binnen een monarchie.

Thomas Hobbes stelde dat mensen, die allemaal gedreven worden door eigenbelang maar ook rationeel zijn, zich vrijwillig dienden te onderwerpen aan een absolute soeverein. Volgens hem was dit de enige zekere manier om te ontkomen aan de ‘natuurlijke toestand van de mens’, waarin het leven ‘eenzaam, armoedig, afstotelijk, beestachtig en kort’ was.⁶ In de ogen van John Locke diende het sociaal contract om het leven, de vrijheden en het welzijn van burgers te beschermen. Dus wanneer de soeverein er niet in slaagde deze rechten te waarborgen, hadden burgers het recht om in opstand te komen en nieuw politiek bestel te creëren.⁷ Bij Jean-Jacques Rousseau stond het behoud van de vrijheid centraal terwijl hij tegelijkertijd erkende dat, als gevolg van het feit dat mensen in toenemende mate van elkaar afhankelijk waren, er compromissen moesten worden gesloten om samenleven in een rechtvaardige maatschappij mogelijk te maken. Volgens hem vereiste het sociaal contract het invoeren van politieke instituties, zoals een volksvertegenwoordiging, die het burgers mogelijk zouden maken om de wetten te maken waaraan zij zich voortaan vrijwillig zouden onderwerpen. Hierdoor zou de legitimiteit van het staatsgezag gegarandeerd zijn.⁸ Vergeleken met wat wij tegenwoordig als individu van de staat verwachten, waren de verwachtingen van deze drie filosofen minimaal: voor hen was het sociaal contract niets meer dan de voorwaarde voor het leven in een samenleving waarin mensen niet werden uitgebuit en onderdrukt.

Toen echter de monarchieën steeds meer macht moesten afstaan aan de burgers, verschoof het debat over het sociaal contract naar de verplichtingen die gepaard gingen met het burgerschap en naar de vraag wat wij elkaar verschuldigd zijn. In The Theory of Moral Sentiments (vertaald als De theorie over morele gevoelens) had Adam Smith, wiens denken het fundament voor de moderne economische wetenschap legde, het over de behoefte aan ‘kringen van sympathie’, waardoor op hun eigenbelang gerichte individuen ook begaan zijn met het welzijn van anderen.⁹ Volgens Smith was de uit empathie voortkomende solidariteit in moreel, politiek en economisch opzicht logisch.¹⁰ De morele logica bestaat eruit dat individuen in elke samenleving basale behoeftes hebben zoals veiligheid, toegang tot primaire gezondheidszorg, voldoende inkomen zodat je niet buiten de samenleving komt te staan, voldoende onderwijs om werk te vinden en te kunnen handelen als goed geïnformeerde burger, waardoor het moreel onjuist zou zijn om hierin niet te voorzien. Maatschappelijke solidariteit is politiek gezien logisch omdat democratieën alleen kunnen functioneren als burgers zo veel ervaringen delen dat ze het gevoel hebben dat er een gemeenschappelijk doel is.¹¹ Tot slot bestaat de economische logica uit het feit dat het efficiënter is om de risico’s met betrekking tot zaken als ziekte, werkloosheid en oudedagsvoorzieningen collectief af te dekken, dan wanneer alle burgers zich hiervoor individueel verzekeren.

In de optiek van Smith zijn er grenzen aan deze sympathie, aan hetgeen het individu mag verwachten, en is er minder bereidheid om risico’s te delen wanneer individuen zich ‘slecht’ gedragen. En dat geldt vandaag de dag nog steeds. Risico’s waar het individu niets aan kan doen, zoals een fysieke of geestelijke beperking of het verlies van een baan als gevolg van een ongeluk of een economische crisis, zijn de risico’s waarvoor de meeste mensen wel willen betalen. Wanneer het echter misgaat omdat iemand ziek wordt als gevolg van roken, of dronken achter het stuur is gaan zitten of slecht presteert op het werk, dan vinden velen dat mensen zelf de gevolgen moeten ondervinden van hun daden. Tegelijkertijd stellen anderen dat slecht gedrag meestal het gevolg is van opvoeding, armoede of zelfs een psychische stoornis. Bij de vraag hoe genereus het sociaal contract zou moeten zijn spelen morele oordelen over individueel gedrag vaak een grote rol.

De invloedrijkste twintigste-eeuwse filosoof die zich bezighield met het sociaal contract als grondslag voor het creëren van een rechtvaardige samenleving was John Rawls.¹² Hij stelde dat we ons sociaal contract moesten opstellen achter ‘een sluier van onwetendheid’, wat inhield dat we niet zouden weten wat in die samenleving onze eigen positie en status zou zijn. Omdat we dan niet zouden weten of we geboren zouden worden in geprivilegieerde omstandigheden of als pauper, zouden we een rechtvaardig sociaal contract creëren. Zijn beginsel van gelijke kansen houdt in dat ‘mensen met hetzelfde niveau van talent en vermogen en met dezelfde bereidheid om ze te gebruiken hetzelfde uitzicht op succes moeten hebben, ongeacht hun initiële plaats in het sociaal systeem’.¹³ Vandaag de dag vormt de notie van kansengelijkheid de kern van wat veel burgers over de hele wereld verwachten, en het idee dat het hieraan ontbreekt is een belangrijke oorzaak van bezorgdheid en onvrede.

In moderne samenlevingen wordt er verwacht dat zij die erg hun best doen erop vooruit zullen gaan. Dit was niet altijd het geval en in veel traditionele samenlevingen werd de bestaande hiërarchie op bijna fatalistische wijze aanvaard, waarbij sommigen beweerden dat dit essentieel was voor het behoud van de maatschappelijke orde. Maar tegenwoordig zien de meeste mensen het bevorderen van sociale mobiliteit als onderdeel van het sociaal contract, omdat dit eerlijker lijkt, de samenleving samenbindt en collectieve actie mogelijk maakt. De armen moeten de verwachting kunnen koesteren dat zij of hun kinderen het beter zullen krijgen. Om ervoor te zorgen dat de rijken zich zorgen maken over de minderbedeelden en een gevoel van een gemeenschappelijk belang te creëren, moeten zij vrezen dat hun kinderen armer zullen worden.

Als het gaat om de wijze waarop kansen voor de burgers worden vormgegeven, verschillen landen in de praktijk enorm van elkaar. Zo duurt het in Denemarken gemiddeld ongeveer twee generaties voor iemand vanuit de lagere inkomensklasse opklimt naar de middenklasse, in Groot-Brittannië zijn dat vijf generaties en in zeer ongelijke landen als Brazilië, Zuid-Afrika en Colombia duurt het meer dan negen generaties. Dit verschil in sociale mobiliteit (figuur 1) is een van de oorzaken waarom we zien dat er in landen waar de vooruitzichten om je situatie op termijn te kunnen verbeteren laag zijn of recent minder zijn geworden, de grootste onvrede bestaat over het sociaal contract. Ook zijn er veel aanwijzingen dat een sociale achterstandspositie, als het gaat om families of bepaalde regio’s, gedurende veel generaties hardnekkig blijft bestaan.¹⁴

Figuur 1 Sociale mobiliteit: hoeveel generaties duurt het in verschillende landen om van een laag inkomen op te klimmen naar een middeninkomen?

Het sociaal contract, de staat en de private sector

Veel mensen denken dat het sociaal contract hetzelfde is als de verzorgingsstaat, maar deze begrippen zijn niet synoniem. Het sociaal contract bepaalt welke zaken collectief geregeld worden en door wie, de verzorgingsstaat is een van de mogelijke opties om hierin te voorzien. Voor alle samenlevingen geldt dat veel van wat binnen de grenzen van het sociaal contract valt nog altijd wordt geregeld door families, bijvoorbeeld doordat ouders onbetaald hun kinderen opvoeden, mensen bij ziekte of werkloosheid elkaar helpen, of door het afsluiten van particuliere verzekeringen. Gemeenschappen, liefdadigheidsinstellingen en vrijwilligersorganisaties doen veel voor minderbedeelden en ouderen, komen in actie bij humanitaire crises en helpen mensen om weer aan het werk te gaan. Werkgevers worden vaak via wetgeving gedwongen te zorgen voor een deel van het sociaal contract, door mee te betalen aan de werkloosheidsuitkeringen en in sommige landen door bij te dragen aan de verplichte zorgverzekering, kinderopvang, scholing, welzijn en geestelijke gezondheidszorg.

Wanneer ik het over het sociaal contract heb, bedoel ik dus het samenwerkingsverband tussen individuen, bedrijven, het maatschappelijk middenveld en de staat, dat bijdraagt aan een stelsel waarin collectieve voordelen worden gerealiseerd. Wanneer ik het over de verzorgingsstaat heb, verwijs ik naar de politieke en bestuurlijke mechanismen die ervoor zorgen dat risico’s gespreid worden en die sociale voorzieningen regelen. Dit kan rechtstreeks plaatsvinden, door middel van belastingen en publieke diensten, maar ook indirect door middel van regelgeving die ervoor zorgt dat de private sector steun verleent. Onderdeel van de collectieve regeling kan ook zijn dat de staat optreedt als verzekeraar in laatste instantie, die bijvoorbeeld voorkomt dat mensen als gevolg van een natuurramp of pandemie honger lijden, dakloos worden of niets meer bezitten.

Voor de komst van de natiestaat was het sociaal contract gebaseerd op stamverbanden en lokale loyaliteiten, die ervoor zorgden dat mensen beschermd werden en tot op zekere hoogte eerste levensbehoeftes als voedsel en onderdak deelden. Ten tijde van het feodalisme werd dit deels overgenomen door plaatselijke leiders die voor orde en gezag zorgden en in ruil daarvoor pacht eisten, met aan de top van deze machtspiramide de vorst. Pas in de vroegmoderne tijd kwamen de eerste natiestaten op, die niet alleen voor veiligheid zorgden en belasting inden, maar die de beperkte belastingopbrengsten ook gebruikten om collectieve goederen zoals infrastructuur te financieren. Naarmate het kapitalisme zich ontwikkelde werd het sociaal contract ingewikkelder, omdat families minder zelfvoorzienend werden en er een steeds sterkere arbeidsdeling ontstond. Er ontstonden regulerende systemen en publieke diensten zoals afvalverwerking, riolering, waterleiding en elektriciteit moesten gecoördineerd en gefinancierd worden. Het voorzien in dergelijke collectieve goederen, waartoe ook het creëren van een goed opgeleide en gezonde beroepsbevolking behoorde, werd een steeds belangrijker onderdeel van het sociaal contract en mondde uit in wat we tegenwoordig de verzorgingsstaat noemen.

De conservatieve Pruisische staatsman Otto von Bismarck wordt doorgaans gezien als de eerste die de maatschappelijke solidariteit bij wet regelde toen hij als rijkskanselier in 1889 met een verplichte ziekte- en oudedagsverzekering kwam. Zijn motieven waren het efficiënter maken van de economie en het voorkomen dat zijn socialistische tegenstanders met veel radicalere voorstellen kwamen, waaronder de afschaffing van het particuliere bezit. In een baanbrekende brief aan het Duitse parlement schreef hij: ‘Zij die door ouderdom en invaliditeit niet meer in staat zijn te werken, maken een zeer gerechtvaardigde aanspraak op ondersteuning door de staat.’ De pensioengerechtigde leeftijd werd vastgesteld op zeventig, wat gezien de levensverwachting in Duitsland in die periode betekende dat de staat gemiddeld zeven jaar pensioen betaalde.¹⁵

In Groot-Brittannië was Beatrice Webb, als lid van de Koninklijke Commissie voor de Armenwet, in 1909 de eerste die stelde dat er met betrekking tot de gezondheidszorg een collectieve verantwoordelijkheid bestond. De commissie nam dit idee over en pleitte voor de invoering van wat uiteindelijk de National Health Service zou worden. Over het algemeen wordt echter William Beveridge (van 1919 tot 1937 directeur van de London School of Economics) gezien als degene die met een eerste blauwdruk voor de verzorgingsstaat kwam, waarin ‘van de wieg tot het graf’ werd voorzien in de behoeftes van de burgers. Om de ‘vijf reuzen van het kwaad’ – vervuiling, onwetendheid, armoede, werkloosheid en ziekte – te verslaan kwam Beveridge met een plan waarin iedereen bijdroeg aan een sociaal verzekeringsfonds en in ruil daarvoor recht had op collectieve voordelen zoals een zorgverzekering en een werkloosheidsuitkering.¹⁶

In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelden verzorgingsstaten zich overal op geheel eigen wijze. In landen als de Verenigde Staten en Australië lag de nadruk op individuele verantwoordelijkheid, zodat uitkeringen en een zeer geringe herverdeling van inkomen door de overheid zich beperkten tot degenen die er het slechtst aan toe waren. Op het vasteland van Europa werden de sociale zekerheidsstelsels vaak gekoppeld aan het werk in loondienst en waren ze afhankelijk van de bijdragen van werkgevers en werknemers, die zo meebetaalden aan de werkloosheidsuitkeringen en de gezondheidszorg. In Scandinavië financierde de overheid een groter deel van de verzorgingsstaat en bestond er een meer genereuze combinatie van algemene en specifieke voorzieningen. Een goed voorbeeld van deze verschillen is de duur van de werkloosheidsuitkeringen. In de vs krijgt men doorgaans niet langer dan een halfjaar een dergelijke uitkering, in landen als Frankrijk en Duitsland is het ongeveer een jaar, terwijl in landen als Denemarken en Nederland een werkloze ongeveer twee jaar lang een uitkering krijgt.¹⁷

Ook ontwikkelingslanden hebben de uitgaven voor collectieve voorzieningen snel zien stijgen, omdat ook hun burgers betere dienstverlening en bescherming eisen. Het aantal landen met gemiddeld lage of middeninkomens dat in zekere mate over sociale voorzieningen beschikt, is de afgelopen twintig jaar verdubbeld: van 72 naar 149 in 2017.¹⁸ De meerderheid hiervan (77 procent) heeft een of andere vorm van financiële steun voor de armste huishoudens, en veel landen (42 procent) kennen uitkeringen die afhankelijk zijn van bepaalde voorwaarden, zoals het naar school sturen of laten inenten van kinderen. De bedragen zijn vaak heel klein, maar gebleken is dat ze een significante rol spelen bij het terugdringen van armoede, het stimuleren van schoolbezoek, de verbetering van voeding en de verhoging van de productiviteit van huishoudens.¹⁹ De bedragen kunnen bovendien snel worden aangepast wanneer een bepaalde gemeenschap bijvoorbeeld wordt getroffen door hongersnood of een epidemie.²⁰

Wat betreft het sociaal contract wordt in de meeste ontwikkelingslanden de afhankelijkheid van families en lokale gemeenschappen geleidelijk iets minder en stijgen de overheidsuitgaven gestaag. Hoewel slechts ongeveer een derde van de armen in de wereld profiteert van de uitkeringen in ontwikkelingslanden, nemen deze uitkeringen wel toe in aantal en omvang. Dit is het gevolg van het stijgende verwachtingspatroon van burgers, vergrijzing en het aantoonbare nut van financiële steun als het gaat om deelname aan onderwijs, de volksgezondheid en economische activiteit. In ontwikkelingslanden vertrouwen de beter gesitueerden echter vaak vooral op dure privéscholen en particuliere gezondheidszorg en zelfs op particuliere beveiligingsbedrijven en infrastructuur, waardoor ze zich niet erg verplicht voelen om belasting te betalen. In landen als Nigeria of Libanon is het voor welgestelde burgers vrij normaal om een generator te bezitten, aangezien de publieke elektriciteitsvoorziening heel onbetrouwbaar is. Het overhalen van de hogere inkomens om te vertrouwen op de publieke voorzieningen is in ontwikkelingslanden absoluut noodzakelijk om meer belastinggeld binnen te halen, wat weer nodig is om een beter sociaal contract te kunnen realiseren.

Hoe komt het dat landen voor zulke sterk uiteenlopende benaderingen kiezen? Sommige auteurs zijn van mening dat landen met een homogenere bevolking geneigd zijn een uitgebreidere verzorgingsstaat op te bouwen, omdat er in deze landen een grotere mate van solidariteit zou bestaan. Dit in tegenstelling tot landen met een grotere etnische en raciale diversiteit als de vs of Australië.²¹ Recenter onderzoek levert echter een complexer beeld op en geeft aan dat andere factoren belangrijker zijn. Bijvoorbeeld de snelheid waarmee immigratie plaatsvindt, de wijze waarop diversiteit gemeten wordt, en culturele factoren zoals de houding ten opzichte van de herverdeling van welvaart en het antwoord op de vraag of men denkt dat iemands inkomen vooral een kwestie van geluk of van hard werken is.²²

Een van de redenen waarom sommige landen een bescheidener verzorgingsstaat kennen, heeft wellicht te maken met de veelvoorkomende misvatting dat het doel van de verzorgingsstaat het overhevelen van geld van de rijken naar de armen is. De verzorgingsstaat is voor drie kwart een spaarvarken (een gemeenschappelijke verzekering met betrekking tot de levenscyclus) en slechts voor één kwart Robin Hood (het herverdelen van middelen).²³ Een belangrijke rol van de verzorgingsstaat is echter het herverdelen van geld gedurende de loop van iemands eigen leven. Kinderen kunnen geen geld lenen om voor hun opvoeding en onderwijs te betalen, zelfs niet als hun vooruitzichten op werk heel goed zijn. Mensen weten niet welke kwalen ze zullen krijgen als ze oud zijn of hoe oud ze zullen worden.

De meeste mensen leveren een bijdrage aan de verzorgingsstaat tijdens het middelste deel van hun leven, als ze werken, en ze profiteren ervan als ze jong zijn (onderwijs) en op hun oude dag (pensioen en gezondheidszorg). In figuur 2, die laat zien welke bijdragen de verschillende leeftijdsgroepen aan de staat leveren, wordt dit patroon duidelijk voor Groot-Brittannië. In feite draagt de overgrote meerderheid van de bevolking van het Verenigd Koninkrijk gedurende haar hele leven grofweg evenveel bij aan de verzorgingsstaat als dat zij ontvangt.²⁴ Deze verzekeringslogica gaat hand in hand met het economische argument dat investeren in burgers een essentieel onderdeel vormt van de groeistrategie van een land, aangezien het bijdraagt aan de vorming en het behoud van de meest capabele en productieve beroepsbevolking.²⁵

Figuur 2 Mensen betalen in het midden van hun leven aan de staat en ontvangen op jonge leeftijd en als ouderen geld

Representatieve leeftijdsprofielen met betrekking tot belastingen, publieke diensten en collectieve uitgaven in Groot-Brittannië.

Dat er verschillende opvattingen zijn over de voorwaarden van het sociaal contract komt door de verschillende antwoorden op de vraag: wat zou het doel ervan moeten zijn? Volgens de klassieke welvaartseconomie, zoals die zich aan het eind van de negentiende en begin van de twintigste eeuw ontwikkelde, bestond dat doel uit het maximeren van het totale ‘nut’, ofwel de mate van behoeftebevrediging, dat mensen in een samenleving ervaren. Dit nut komt tot uitdrukking in de marktprijzen: als je bereid bent voor een bepaald loon te werken of voor een product een bepaalde prijs te betalen, geeft dat aan welk nut dit voor jou heeft. De afgelopen decennia zijn er echter meer economen gekomen die nut veel breder definiëren, namelijk als welzijn. Dit gaat niet louter om de consumptie van goederen of diensten, maar omvat ook andere zaken die mensen gelukkig maken, zoals een goede gezondheid (zowel geestelijk als lichamelijk), goede relaties en zinvol werk. Welzijn kan worden gemeten door middel van enquêtes, en verschillende landen, zoals Bhutan, Ierland, Nieuw-Zeeland en Schotland, gebruiken deze bredere benadering om hun sociaal contract te omschrijven.

Critici van de utilitaristische traditie, zoals de econoom en Nobelprijswinnaar Amartya Sen, zijn van mening dat het sociaal contract zich niet alleen zou moeten richten op het bevredigen van de behoeftes van mensen, maar ook op het versterken van het vermogen van elke burger om het soort leven te leiden dat hij of zij waardevol vindt.²⁶ Inkomen en marktprijzen vormen slechts een klein deel van het verhaal, aangezien mensen niet altijd in gelijke mate beschikken over de nodige middelen voor het verkrijgen van een goede opleiding, gezonde voeding, onderdak of politieke vrijheid. Om deze reden zou het sociaal contract over veel meer moeten gaan dan over inkomen, en ook gericht moeten zijn op grotere gelijkheid en de mogelijkheid om een goed leven te leiden. Het betekent ook dat als mensen weinig opties hebben, doordat ze bijvoorbeeld geen recht op onderwijs of gezondheidszorg hebben, het sociaal contract hen in de steek heeft gelaten. Mijn opvatting, die de grondslag vormt van de analyse in dit boek, is dat het doel van het sociaal contract zou moeten worden vastgesteld door de samenleving, terwijl het ook verschillende criteria behoort te omvatten, waaronder inkomen, subjectief welzijn, competenties, kansengelijkheid en vrijheid.

De mate waarin over deze kwesties consensus bestaat, zegt veel over de vraag of het sociaal contract vooral een kwestie van private of juist van publieke inspanning is. Wat dit betreft bestaan er grote verschillen tussen landen. Decennialang was het deze vraag die grofweg het onderscheid tussen links en rechts in de politiek bepaalde, hoewel deze definities de laatste tijd sterk zijn vervaagd. De Britse premier Margaret Thatcher is vermaard om haar uitspraak: ‘Er bestaat niet zoiets als de samenleving. Er zijn individuele mannen en vrouwen, en er zijn gezinnen. En geen enkele overheid kan iets doen zonder hulp van mensen, en mensen moeten allereerst voor zichzelf zorgen. Het is onze plicht om voor onszelf te zorgen, en om voor onze buren te zorgen.’²⁷ Deze visie impliceert een sociaal contract dat in hoge mate uitgaat van individuele verantwoordelijkheid: gezinnen zijn verantwoordelijk voor de zorg voor hun kinderen, privéonderwijs wordt aangemoedigd, financiële ondersteuning door de overheid moet minimaal zijn, en risico’s als ongelukken, handicaps en natuurrampen als overstromingen dienen vooral te worden afgedekt door middel van particuliere verzekeringen.

Anderen hebben gepleit voor een grote rol van de overheid wat betreft het compenseren van tegenslagen in het leven en het creëren van meer sociaaleconomische rechtvaardigheid. In zijn tweede inaugurale rede stelde de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt: ‘Onze vooruitgang moeten we niet afmeten aan de vraag of we meer kunnen toevoegen aan de rijkdom van hen die al veel hebben, het gaat erom of we genoeg geven aan hen die te weinig hebben.’²⁸ Ten tijde van de crisis van de jaren dertig van de vorige eeuw creëerde hij een activistische staat die een minimumloon garandeerde en werkgelegenheid schiep door grootschalige publieke werken, waardoor de overheid de grootste werkgever van de Amerikaanse economie werd. De zogenoemde New Deal resulteerde ook in een sterkere positie van de vakbeweging, pachters en geïmmigreerde arbeiders, terwijl tegelijkertijd de banken aan striktere regels werden gebonden om zo een nieuwe financiële crisis te voorkomen.

Over de rol van de private sector in het sociaal contract is altijd gediscussieerd, maar recent is dat debat belangrijker geworden. Als gevolg van verschillende economische crises en gestegen verwachtingen van de bevolking zijn meer ondernemers gaan pleiten voor een grotere verantwoordelijkheid voor het bedrijfsleven. De conservatieve opvatting, die vaak wordt toegeschreven aan Milton Friedman, houdt in dat de taken van het bedrijfsleven bestaan uit het maken van winst, het naleven van regels en het betalen van marktconforme lonen en belastingen. Op deze manier zou het bedrijfsleven de grootst mogelijke bijdrage aan de samenleving leveren.²⁹ Er bestaat echter een lange traditie van bedrijven die er een meer holistisch idee van hun eigen rol op na houden en die soms hogere lonen betaalden dan de markt aangaf, of die pensioenen en gezondheidszorg regelden en hun werknemers een aandeel in de winst gunden. Deze traditie wordt nu belangrijker. Ondernemingen ondervinden steeds meer druk om zich niet louter te richten op winst op de korte termijn, maar op de belangen van de samenleving als geheel – het zogenoemde multi-stakeholderkapitalisme. Voorstanders hiervan stellen dat dit geen liefdadigheid is, maar een manier om op langere termijn de waarde van de onderneming te maximaliseren.³⁰

In de praktijk geven de meeste landen hun sociaal contract vorm door in verschillende sectoren te kiezen voor een combinatie van individuele en collectieve verantwoordelijkheid. Neem het traditioneel conservatieve Zwitserland. Zwitserse burgers betalen relatief weinig belasting, wat type-rend is voor een land dat streeft naar een kleine overheid. Niettemin volgt een groot deel van de jongeren hoger onderwijs, dat zo goed als gratis is en wordt betaald door de staat, hoewel ongeveer de helft beroepsonderwijs volgt in plaats van een academische opleiding. Ook bestaat daar een complex stelsel van herverdeling op regionaal niveau, met een hoge mate van decentralisatie en plaatselijke democratie door middel van referenda. Tegelijkertijd woont in Singapore, dat eerder bekendstaat om zijn vrijemarkteconomie dan om een sterk interveniërende overheid en dat bovendien lage belastingen en relatief weinig regulering kent, ruim 80 procent van de bevolking in sociale woningbouw; die is bovendien zo georganiseerd dat er zo veel mogelijk sprake is van een balans tussen de verschillende etnische groepen. Daarnaast vervullen alle mannen twee jaar militaire dienstplicht, onder meer bedoeld om in dit land met een jonge, uit veel etnische groepen bestaande bevolking de sociale cohesie te versterken. En ondertussen had het in naam communistische China tot voor kort geen publieke gezondheidszorg of werkloosheidsuitkeringen, terwijl de rijken daar nog steeds geen belasting betalen over erfenissen.

Ook als het gaat om de combinatie tussen individuele en collectieve verantwoordelijkheid binnen een bepaalde sector kunnen de verschillen tussen landen heel groot zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor de financiering van het hoger onderwijs, dat in economische termen niet alleen een privaat goed is (dat het individu een hoger inkomen oplevert), maar ook een collectief goed (dat resulteert in actievere burgers die bekwamer en productiever zijn en minder misdaden plegen).³¹ Hoe beslissen verschillende landen hoeveel er geïnvesteerd wordt in de productiviteit van de volgende generatie, en wie dat gaat betalen? Aan de ene kant zien we de Verenigde Staten, met een meer marktgerichte benadering waarbij individuele studenten min of meer commerciële leningen afsluiten waarvan wordt verwacht dat ze die in de loop van hun arbeidzame leven aflossen. In Groot-Brittannië is er een soort tussenoplossing gevonden, waarbij studenten geld lenen maar dit alleen terugbetalen wanneer hun inkomen boven een bepaald niveau stijgt. Het vasteland van Europa en de meeste opkomende landen kennen vooral overheidsfinanciering van het hoger onderwijs, maar doordat dit min of meer gratis is en veel jongeren gaan studeren, betekent dit vaak dat de kwaliteit hieronder lijdt. In China, dat lange tijd het eenkindbeleid en door de staat gefinancierd onderwijs heeft gekend, vullen zes volwassenen (twee ouders en vier grootouders) de door de overheid gemaakte onderwijskosten aan met een aanzienlijke private investering, waarbij men verwacht dat de jongere later voor hun oude dag zorgt. Uit elk van deze modellen blijkt een sterk verschillende opvatting over wat de ene generatie verschuldigd is aan de volgende.

Wat verbrak het sociaal contract? Technologie en de veranderende rol van vrouwen

In het verleden werd in tijden van grote onrust het sociaal contract opnieuw vastgesteld. De economische crisis van de jaren 1930 resulteerde in de vs in de New Deal, de wereldoorlogen vormden de achtergrond van het Beveridge-rapport in Groot-Brittannië en na de dekolonisatie kwamen er activistische regeringen die gebrand waren op economische en maatschappelijke ontwikkeling. Een langdurige periode van recessie en inflatie vormde de context voor de ideologische verschuiving achter de Thatcher/Reaganrevolutie, die in hoge mate bepalend is geweest voor hoe er momenteel over politiek en beleid wordt gedacht. In dit boek beweer ik dat veel van de problemen waarmee wij vandaag de dag worden geconfronteerd, zoals de opkomst van het populisme, het verzet tegen globalisering en technologie, de economische nasleep van de financiële crisis van 2008 en de coronapandemie, de cultuuroorlogen met betrekking tot racisme, de rol van vrouwen in de samenleving en het jeugdprotest tegen klimaatverandering, signalen zijn die duidelijk maken dat een nieuw sociaal contract noodzakelijk is.

Tot aan het einde van de twintigste eeuw waren sociale contracten gebaseerd op de veronderstelling dat gezinnen één kostwinner hadden, de man, en dat vrouwen voor de kinderen en de ouderen zorgden. Over het algemeen werd ook aangenomen dat mensen getrouwd bleven tot een van beiden overleed en dat ze alleen kinderen kregen als ze getrouwd waren. Gedurende hun carrière zouden mannen vrijwel permanent een baan hebben en bij slechts enkele werkgevers werken, terwijl de kennis en vaardigheden die ze op school hadden geleerd voldoende zouden zijn voor hun gehele loopbaan. De meesten zouden slechts enkele jaren pensioen genieten en de ondersteuning die men op hoge leeftijd nodig had zou door de familie worden geboden.

Deze aannames liggen nog steeds ten grondslag aan het huidige sociaal contract, maar niettemin zijn ze inmiddels volkomen irrelevant. Tegenwoordig is de helft van de alle vrouwen ter wereld actief op de arbeidsmarkt en de stijgende lijn die hier zichtbaar is doet zich nagenoeg overal voor. In hoogontwikkelde economieën eindigt tussen een derde en de helft van de huwelijken in een echtscheiding; in de meeste ontwikkelingslanden ligt dit percentage aanzienlijk lager, maar stijgt wel. Steeds meer kinderen worden geboren buiten het officiële huwelijk. De gemiddelde werknemer heeft tijdens zijn of haar arbeidzame leven steeds meer banen en als gevolg van de technologische ontwikkelingen zal deze trend zich waarschijnlijk voortzetten. Terwijl veel ontwikkelingslanden zich nog in het stadium bevinden dat slechts een gestaag groeiende groep mensen in de formele economie werkt (vast werk, met contractuele verplichtingen en loon op vaste tijdstippen), wijst veel erop dat de arbeidsmarkt in meer ontwikkelde landen juist informeler wordt, aangezien veel mensen geen vaste baan meer hebben en minder sociale zekerheid kennen.

Aan het einde van de twintigste eeuw vormden de technologische ontwikkeling en de veranderende rol van vrouwen de twee voornaamste factoren die het sociaal contract onder druk zetten. Tijdens de jaren tachtig en negentig zorgden technologische innovaties als internet en containervervoer ervoor dat de kosten van communicatie en transport sterk daalden, waardoor het mogelijk werd om goederen te produceren waarvan de componenten uit tal van landen kwamen. Er ontstonden mondiale bevoorradingsketens die leidden tot de meest recente globaliseringsgolf.³² De industriële productie verplaatste zich voor een heel groot deel van de hoogontwikkelde landen naar opkomende markten, waarvan China de grootste is. Het gevolg was dat in industriegebieden in veel van de hoogontwikkelde economieën veel banen in het middensegment verdwenen.³³ Over het algemeen werden deze landen wel rijker, maar de welvaart werd steeds ongelijker verdeeld en het bestaan werd veel onzekerder. Laagopgeleide werknemers hadden hieronder te lijden, terwijl mensen met meer opleiding en vaardigheden hun inkomen zagen stijgen, iets wat ook voor veel ontwikkelingslanden gold. In landen met een minder gereguleerde arbeidsmarkt zoals de vs en Groot-Brittannië, waar het eenvoudiger is om werknemers te ontslaan, heeft dit ertoe geleid dat de lonen voor mensen met minder opleiding zijn gestagneerd. In de sterker gereguleerde arbeidsmarkten op het vasteland van Europa leidde dit tot hogere werkloosheid onder laagopgeleide werknemers, aangezien werkgevers er weinig voor voelden om nieuwe banen te creëren.

Aan de andere kant hebben deze economische krachten wereldwijd geleid tot de snelste daling van armoede uit de geschiedenis, aangezien miljoenen mensen in ontwikkelingslanden, en in de eerste plaats in China, werk vonden in de industrie. Figuur 3 toont het zogenoemde olifantdiagram, dat laat zien wat er gebeurde met de mondiale inkomensverdeling tussen de val van de Berlijnse Muur in 1989 en de Grote Recessie van 2008. Degenen die in deze periode het meest profiteerden van de technologische innovatie en de globalisering behoorden tot de bovenste 1 procent – helemaal rechts in de figuur. Wie er verder het meest op vooruitgingen, waren zij die zich tussen het tiende en zestigste deciel van de mondiale inkomensverdeling bevonden – de armen en de middenklassen in de ontwikkelingslanden. De groep die de grootste daling in inkomen zag, werd gevormd door de lagere middenklasse in veel hoogontwikkelde landen.

Figuur 3 De rijkste 1 procent en mensen in ontwikkelingslanden hebben het meest geprofiteerd van de recente economische groei

Het feit dat degenen die ooit goedbetaalde banen in sectoren als de industrie hadden, en die konden verwachten een middenklassenleven te leiden, het steeds moeilijker kregen is een van de oorzaken van politieke onvrede in hoogontwikkelde economieën. Sommigen wijten hun problemen aan de globalisering, anderen aan immigratie. In feite wijst echter alles erop dat de inkomensdaling van laaggeschoolde werknemers in hoogontwikkelde landen voornamelijk wordt veroorzaakt door de technologische ontwikkelingen, die gunstig zijn voor mensen met meer opleiding. Het hoeft geen betoog dat het ressentiment jegens de bovenste 1 procent van de inkomensverdeling, degenen die het meest geprofiteerd hebben van deze ontwikkelingen, sterk gegroeid is.

Het had ook anders gekund. Met beleid gericht op de aanpassing van werknemers aan de nieuwe omstandigheden, hadden de negatieve gevolgen in hoge mate beperkt kunnen worden. Zo werd in de vs, waar de gevolgen van de deelname van China aan de wereldeconomie enorm waren, begonnen met het Trade Adjustment Program, dat bedoeld was om werknemers te helpen door middel van training, verhuissubsidies en loongarantie. Er werd echter veel te weinig geld voor uitgetrokken en voor wie er gebruik van wilde maken werden hoge drempels opgeworpen, zodat weinig werknemers ervan profiteerden en een nieuwe baan vonden.³⁴ Als gevolg van de snelle toename van het aantal immigranten werd in Groot-Brittannië beleid ontwikkeld om de lokale overheden te helpen, maar het geld dat via dit Migration Impacts Fund beschikbaar werd gesteld was onvoldoende om werkelijk effect te sorteren. Landen als Denemarken, waar geïnvesteerd werd in een actief arbeidsmarktbeleid dat op royale wijze steun biedt aan alle werknemers, zodat zij de economische schokken kunnen opvangen, hebben het in vergelijking met de vs en Groot-Brittannië beter gedaan.

De andere factor die ervoor gezorgd heeft dat het sociaal contract onder druk is komen te staan, is het feit dat meisjes veel meer opleidingen zijn gaan volgen en veel meer vrouwen het huishouden hebben ingeruild voor betaald werk. Over bijna de hele wereld hebben vrijwel alle meisjes tegenwoordig toegang tot het basisonderwijs, en de genderkloof in het voortgezet onderwijs is in de meeste landen veel kleiner geworden of zelfs verdwenen. Voor het eerst in de geschiedenis gaan er meer vrouwen naar de universiteit dan mannen. Een van de gevolgen van deze enorme vooruitgang in het onderwijs is dat nu ongeveer de helft van de vrouwen actief is op de formele arbeidsmarkt, waardoor het voor hen steeds moeilijker wordt om gratis de zorgtaken te verrichten die traditioneel van vrouwen verwacht werden.

De arbeidsparticipatie van vrouwen is het hoogst (tussen de 60 en 80 pro-cent) in enkele van de rijkste landen van de wereld, zoals Zweden en Noorwegen, en in enkele van de armste Afrikaanse landen, zoals Mozambique, Ethiopië en Niger.³⁵ De laagste percentages (20 tot 40 procent) vindt men in Zuid-Azië en het Midden-Oosten, waar ondanks het onderwijs voor meisjes de vooruitgang langzamer gaat als gevolg van traditionele opvattingen.³⁶ In Zuid-Azië en het Midden-Oosten is de bevolking gemiddeld relatief jong en besteden vrouwen hierdoor meer tijd aan onbetaalde zorgtaken. In de komende decennia zal dat ongetwijfeld veranderen, aangezien onderwijs ertoe leidt dat de voorkeuren en mogelijkheden van vrouwen veranderen.

De mogelijkheid voor vrouwen om buitenshuis te werken is vooral snel toegenomen in landen en gebieden waar de tijd die ze moeten besteden aan onbetaald huishoudelijk werk minder is geworden (bijvoorbeeld waar waterleiding is aangelegd of tijdbesparende huishoudelijke apparaten beschikbaar zijn gekomen), of waar mannen een groter deel van de zorgtaken op zich zijn gaan nemen.³⁷ Ook zijn er duidelijke aanwijzingen dat in landen waar de overheid meer uitgeeft aan gezinnen (bijvoorbeeld aan kinderopvang en ouderschapsverlof), meer vrouwen buitenshuis gaan werken. In landen die dat niet doen is de arbeidsparticipatie van vrouwen over het algemeen lager.

Niettemin zal de trend dat meer vrouwen de arbeidsmarkt betreden waarschijnlijk versnellen en zich over de hele wereld verspreiden, wat grote gevolgen heeft voor het sociaal contract. De arbeidsparticipatie van vrouwen zal bovendien stijgen doordat het deel van de beroepsbevolking dat werkzaam is in de industrie of de bouw (waar vooral mannen werken) kleiner wordt en de werkgelegenheid in de zorg en het onderwijs (waar meer banen voor vrouwen zijn) groeit. Wanneer bovendien steeds meer vrouwen hoger onderwijs met succes doorlopen, zal hun aandeel in de beroepsbevolking alleen maar groter worden.

Tegelijkertijd zal economische druk beleidsmakers dwingen om manieren te vinden om zo goed mogelijk gebruik te maken van al dat vrouwelijk talent. Recent onderzoek van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) laat zien dat het kleiner maken van de genderkloof op de arbeidsmarkt niet alleen het bruto binnenlands product (bbp) doet stijgen, maar ook de arbeidsproductiviteit, omdat werknemers dan op een efficiëntere wijze worden ingezet in banen waar hun bijdrage het grootst is.³⁸ De potentiële economische voordelen zijn enorm. Een hogere arbeidsparticipatie van vrouwen zal ook essentieel zijn voor het in balans houden van overheidsbudgetten, vooral waar het gaat om de bekostiging van pensioenen. Landen als Japan zijn gaan beseffen dat voor het onderhouden van een vergrijzende bevolking het van cruciaal belang is dat meer vrouwen gaan werken en zo gaan bijdragen aan de oudedagsvoorzieningen. In hoofdstuk 2 zullen we zien hoe veranderingen in de wijze waarop we kinderen opvoeden een beter gebruik van vrouwelijk talent mogelijk maken.

Nieuwe druk op het sociaal contract: vergrijzing, kunstmatige intelligente en klimaatverandering

Hoewel het sociaal contract al onder druk staat als gevolg van de technologische ontwikkelingen en de veranderende economische rol van vrouwen, doemen er aan de horizon nog andere krachten op. De stijgende levensverwachting, die wordt veroorzaakt door betere gezondheidszorg, betekent dat overal ter wereld de gemiddelde leeftijd van de bevolking stijgt, al gaat dat niet overal in hetzelfde tempo. In 2018 was het deel van de wereldbevolking dat ouder was dan 64 jaar voor het eerst in de geschiedenis groter dan het aantal kinderen jonger dan vijf jaar.

Demografische trends hebben enorme gevolgen voor het sociaal contract tussen de generaties. In Japan, waar de vergrijzing het snelst gaat, onderhouden elke tien werkende mensen vier ouderen en twee kinderen jonger dan vijftien jaar. In Nigeria daarentegen, waar de gemiddelde leeftijd veel lager is, onderhouden tien werkende mensen acht kinderen jonger dan vijf jaar en slechts een halve oudere. In Europa gaat het gemiddeld om drie ouderen en twee kinderen. Wanneer de huidige bevolkingstrends zich voortzetten, zal deze afhankelijkheid alleen maar groter worden. Zo zal naar verwachting in het jaar 2100 in Japan nog slechts de helft van de bevolking werken, terwijl de andere helft hiervoor te jong of te oud zal zijn. Hoe zullen samenlevingen hun steeds oudere bevolking gaan onderhouden, en hoe zal deze verantwoordelijkheid worden verdeeld tussen families en de staat? Hoe zullen overheden de zorg voor ouderen gaan betalen terwijl de beroepsbevolking krimpt? De toetreding van vrouwen tot de arbeidsmarkt is slechts een deel van het antwoord. Hoe we op een zowel humane als betaalbare wijze voor de ouderen kunnen zorgen wordt geanalyseerd in hoofdstuk 6, terwijl in hoofdstuk 4 wordt gekeken naar oplossingen voor de onstuitbaar groeiende vraag naar gezondheidszorg.

Naast vergrijzing hebben we momenteel ook te maken met een golf van technologische veranderingen veroorzaakt door ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie en zelflerende systemen. Deze technologieën zijn gunstig voor hoogopgeleide mensen die in stedelijke gebieden wonen. In het verleden leidde globalisering ertoe dat kapitaal de hele wereld rond ging op zoek naar goedkope arbeidskrachten. Textielbedrijven in Europa en de vs verplaatsten de productie naar lagelonenlanden als Bangladesh of Vietnam. In moderne kenniseconomieën is kapitaal over de hele wereld op zoek naar reservoirs van geschoolde arbeid in grote steden. Zo vestigen digitale bedrijven op zoek naar hoogopgeleid personeel zich in steden als Sjanghai, Bangalore of San Francisco, omdat dergelijke arbeidskrachten vaak in de buurt van belangrijke universiteiten of culturele centra wonen. Wanneer deze nieuwe dynamiek niet op de juiste wijze gereguleerd wordt, ontstaat het risico dat inkomensongelijkheid en regionale verschillen steeds groter worden.

De schattingen lopen uiteen, maar de komende twintig jaar zal ongeveer 50 procent van de banen de gevolgen ondervinden van automatisering. In tegenstelling tot de vorige golf van technologische innovatie zal deze niet alleen gevolgen hebben voor werk in de industrie, maar ook voor mensen in dienstverlenende beroepen zoals winkelpersoneel, vrachtwagenchauffeurs, advocaten en accountants.³⁹ De gevolgen zullen voelbaar zijn voor zowel ontwikkelingslanden als geavanceerde economieën, aangezien robotica het mogelijk zal maken om een groot deel van de maakindustrie die eerder naar lagelonenlanden was verhuisd weer ‘terug te brengen’ naar landen met hoge lonen. Het is mogelijk dat deze trend versneld wordt door de coronapandemie, omdat bedrijven hun toeleveringsketens willen vereenvoudigen en dichter bij huis willen brengen, hoewel de mogelijkheid om flexibeler en vanaf elke locatie te werken weer kan leiden tot een sterkere geografische spreiding van banen.

Er is veel te doen over verdwijnende banen, massale werkloosheid en de noodzaak om hen die worden vervangen door robots te steunen, misschien door middel van een basisinkomen. Het meest waarschijnlijke scenario is echter niet dat banen verdwijnen, maar dat banen veranderen. Automatisering kan arbeid vervangen, maar het kan arbeid ook aanvullen en voor nieuwe banen zorgen. Routinematige en geestdodende taken zullen geautomatiseerd worden, machines zullen de menselijke vermogens vergroten en mensen die over vaardigheden beschikken die de capaciteiten van robots aanvullen zullen in het voordeel zijn.⁴⁰ Bij dit soort aanvullende vaardigheden moet men denken aan creativiteit, emotionele intelligentie en het vermogen om met mensen om te gaan. Het risico bestaat dat degenen met hoger gekwalificeerde vaardigheden, die dus het meest profiteren van de technologische ontwikkelingen, snel een voorsprong krijgen op mensen met meer routinematig en repetitief werk. In hoofdstuk 3 (over onderwijs) en hoofdstuk 5 (over werk) zullen oplossingen voor deze steeds grotere uitdaging worden gepresenteerd.

Ondertussen tonen de klimaatprotesten van jongeren overal ter wereld hun frustratie dat het huidige sociaal contract hen berooft van het recht op een stabiele en bewoonbare planeet. Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) schat dat als gevolg van menselijke activiteiten wereldwijd de temperatuur al met 1 oC is gestegen ten opzichte van het pre-industriële tijdperk, met als gevolg dat gemiddelde temperaturen stijgen, extreem weer zich vaker voordoet, de zeespiegel stijgt en tal van soorten uitsterven.⁴¹ In totaal is al 80 procent van het bos op aarde gekapt, en jaarlijks gaat er naar schatting tussen de 6 en 12 miljoen hectare landbouwgrond verloren.⁴² De afgelopen veertig jaar is de helft van de in het wild levende dieren verdwenen.⁴³ De Food and Agriculture Organization (FAO) van de Verenigde Naties concludeerde dat op 33 procent van de wereldwijde visgronden sprake is van overbevissing.⁴⁴

Is het mogelijk om de huidige en toekomstige generaties te compenseren voor dergelijke milieuschade? Veel mensen zijn ongetwijfeld van mening dat het milieu een intrinsieke waarde heeft en dat het ongepast is om in dit geval de economische notie van compensatie te gebruiken. Een deel van het verlies, zoals het uitsterven van soorten, is onomkeerbaar, zodat niet kan worden vastgesteld welk toekomstig profijt inmiddels onmogelijk is gemaakt. Bovendien wijzen wetenschappers erop dat wanneer de temperaturen boven een bepaald niveau komen, het risico bestaat dat we te maken krijgen met rampzalige overstromingen, extreem weer, agrarische rampen en uiteindelijk een ecologische ineenstorting waarvoor geen enkele mate van compensatie mogelijk is. In hoofdstuk 7 wordt gekeken naar het contract tussen de generaties en de mogelijkheden om ook hier tot een eerlijker verdeling te komen.

Waar moet het heen met het sociaal contract?

Het sociaal contract geeft aan wat we in onze samenleving van elkaar mogen verwachten. De combinatie van technologische ontwikkeling, de veranderende rol van vrouwen, vergrijzing en bezorgdheid om het milieu betekent dat onze oude economische en maatschappelijke modellen onder druk staan. De scheuren in ons sociaal contract kwamen op pijnlijke wijze aan het licht tijdens de coronapandemie, toen duidelijk werd welke groepen in onze samenleving het meest kwetsbaar zijn. De politieke onrust die we in veel landen zien is slechts een voorproefje van wat ons te wachten staat als we niet opnieuw nadenken over wat we elkaar verschuldigd zijn. Als we onze verwachtingen kunnen bijstellen en kunnen zorgen voor nieuwe kansen en steun bij het omgaan met de veranderingen, dan bestaat er de mogelijkheid van een nieuwe consensus die ons en onze kinderen in staat zal stellen in de toekomst te floreren.

Maar hoe zou een sociaal contract dat beter aansluit bij de behoeftes van de eenentwintigste eeuw eruit moeten zien?

Elk van de volgende hoofdstukken concentreert zich op essentiële bestanddelen van het sociaal contract van de wieg tot het graf: het grootbrengen en opvoeden van kinderen, het verbeteren van de gezondheid, mensen helpen bij het zich aanpassen aan de nieuwe economische realiteit, zorg voor ouderen en het zoeken naar een evenwicht tussen de belangen van verschillende generaties. De voorbeelden en lessen zijn gebaseerd op ervaringen uit de hele wereld, om te laten zien op hoeveel manieren het sociaal contract onder druk staat en opnieuw gedefinieerd kan worden. De nadruk ligt op de oplossingen en de wijze waarop deze kunnen worden gerealiseerd, maar ook wordt erkend dat er geen ‘juiste’ antwoorden zijn. Het sociaal contract moet ingebed zijn in de waarden van de samenleving en deze ook weerspiegelen, en wij allen zullen een bijdrage moeten leveren aan het definiëren van deze waarden.

In mijn ogen zijn er drie algemene principes die kunnen fungeren als richtlijnen bij het ontwerpen van een nieuw sociaal contract. In de eerste plaats moet iedereen kunnen beschikken over een zeker minimum aan middelen om een fatsoenlijk leven te kunnen leiden. Dit behoort onder meer te bestaan uit basale gezondheidszorg, uitkeringen bij werkloosheid of arbeidsongeschiktheid, onderwijs en een oudedagsvoorziening. Het niveau van deze voorzieningen hangt hierbij uiteraard af van wat een samenleving zich kan veroorloven. In de tweede plaats mag van iedereen worden verwacht dat iedereen zo veel bijdraagt als waartoe men in staat is. Hiertoe moet iedereen de mogelijkheid krijgen om de eigen capaciteiten maximaal te ontwikkelen, door middel van permanente scholing, het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd en publiek gefinancierde kinderopvang die het vrouwen mogelijk maakt om te werken. Tot slot is het zo dat de bescherming tegen bepaalde risico’s als ziekte, werkloosheid en een armoedige oude dag beter door de samenleving als geheel kunnen worden geregeld dan door individuele verzekeringen, de steun van familie of bijdragen van werkgevers.

De sterke krachten die de wereldeconomie vandaag de dag voortstuwen – globalisering, kapitalisme, demografische ontwikkelingen, technologische innovatie, exploitatie van het milieu – hebben geleid tot enorme materiële vooruitgang, maar ons sociaal contract is er niet in geslaagd de negatieve gevolgen te beheersen. Ik zal betogen dat een ander sociaal contract in staat is de voordelen te behouden en tegelijkertijd een vorm te vinden die meer gelijke kansen voor iedereen biedt. Daarbij zou het de negatieve politieke spiraal kunnen doorbreken die wordt gevoed door teleurstelling en woede. Het nadenken over een nieuw sociaal contract zal ook bijdragen aan de meer fundamentele opgave om onze verwachtingen en ons gedrag, zowel binnen onze families als binnen onze samenlevingen, te veranderen, terwijl het ook invloed zal hebben op wat wij vragen van onze werkgevers en onze overheid. De volgende hoofdstukken zijn bedoeld om een dergelijk gesprek over wat we elkaar in de toekomst verschuldigd zijn mogelijk te maken.