HET DONKERSTE DONKER

ROSANNE KROPMAN

HET
DONKERSTE
DONKER

EEN GESCHIEDENIS
VAN SOBIBOR

Nieuw Amsterdam

Dit boek is tot stand gekomen met de steun van het

Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en het

Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek.

© 2023 Rosanne Kropman

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan van Zomeren

Foto’s © United States Holocaust Memorial Museum,

gedoneerd door Bildungswerk Stanislaw-Hantz

Foto auteur © Keke Keukelaar

NUR 689

ISBN 978 90 468 2689 8

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met
ISBN 978 90 468 2688 1

‘Het is niet gemakkelijk dit verhaal te vertellen.

Wat ik hier zeg, is slechts een druppel in de zee van

wat echt gebeurde.’

Esther Raab, overlevende van de opstand van Sobibor,

in gesprek met Jules Schelvis, 1983

‘Alles was zo georganiseerd dat er maar één weg was:

vanaf het perron door de “kleedruimte” naar de gaskamers.’

Emmanuel Schultz, bewaker, tijdens zijn verhoor in Kyiv

tegen de KGB, 1962

Voor de doden en de levenden

Inhoud

Proloog

1 Een kettingrokende muze

2 De Nederlandse kapitein die zijn mond hield

3 Hineni, hier ben ik

4 De resten onder het zand

5 Het dagboek

6 De huisschilder die god werd

7 Ivan Demjanjuk

8 Sobibors buren

Epiloog

Dankwoord

Literatuur

Proloog

Sobibor, Oost-Polen – september 2014

Bij iedere beweging van links naar rechts stroomt het zand door het ijzeren raster van de reusachtige zeef. Naast me, op de open plek in het dichtbegroeide Oost-Poolse bos, staat de Nederlandse archeoloog Ivar Schute met zo’n zelfde raster te zeven. Het zand valt op de bosbodem. Wat in de zeef blijft liggen, bestudeert Schute. Nadat ik geestdriftig een paar kilo zand door mijn zeef heb geschud, zie ik eerst een handvol steentjes. Maar als ik beter kijk, zit mijn zeef vol kleine stukjes glas. Andere stukjes zijn vreemd van vorm, en bij nader inzien te langwerpig voor een kiezel. Tussen duim en wijsvinger pakt Schute een van de korrels en zegt dat dit de resten van zwarte, bruine en gevlekte brilmonturen zijn.

Ik schud door, met iedere schep lichtbruin zand die door de zeef stroomt verschuift mijn mensbeeld een stukje verder. In de minuten die daarop volgen vind ik naast glas en fracties van brillenpootjes ook verbleekt roze plastic in mijn zeef. Het blijken versplinterde stukjes kunstgebit.

Aan de westkant van de fundamenten van de acht gaskamers, waar ik op dat moment sta te zeven, wordt veel gevonden. Op die plek zijn in 1942-1943 de doden uit de gaskamers gehaald door het Sonderkommando, dat bestond uit Joden die in een barak naast de gaskamers woonden en gedwongen waren te helpen bij de vergassing en het verbranden van de lijken.

Even later steekt er een delicate zilveren oorbel met een wit steentje aan de hanger tussen het ijzerwerk. Schute vindt in zijn zeef een gouden kies.

Schute stopt alle sporen van de doden zorgvuldig in plastic zakjes. Als ik de oorbel en de gouden kies zie, besef ik dat een van de mannen van het Sonderkommando waarschijnlijk de laatste was die deze gouden kies aangeraakt heeft. Vieze vingers die, op een van de smerigste plekken op aarde, met een tang het stuk goud uit een dode mond hebben gewrikt. Vingers van een anonieme man die het ook niet overleefd heeft, maar die misschien wel met buitengewone moed deze kostbaarheid de aarde in heeft getrapt, zodat het niet in nazihanden zou vallen.

In Sobibor sterven tussen eind april of begin mei 1942 en oktober 1943 naar conservatieve schatting 170.000 Joden. Andere schattingen gaan uit van 250.000 mensen. Onder hen zijn meer dan 34.000 uit Westerbork weggevoerde Joden. 18 maanden, grofweg 10.000 doden per maand, in een gebouw van 16 bij 22 meter, vergelijkbaar met de afmetingen van een kleedkamercomplex van een gemiddelde sportclub.

Daders zijn er veel minder. In Sobibor werken alles bij elkaar zo’n vijftig SS’ers, geholpen door 120 tot 150 Trawniki’s – bewakers die geworven zijn onder Sovjetkrijgsgevangenen. Ze wisselen elkaar af in ploegendiensten om de paar honderd dwangarbeiders die Sobibor draaiend houden te bewaken en te tergen.

De nazi’s hebben in Sobibor een bizarre efficiëntie aan de dag gelegd in het ombrengen van mensen. Die gerichtheid is in latere conflicten, hoe bloedig ook, nooit meer geëvenaard. Zo staat het aantal burgerdoden in Syrië volgens cijfers van de Verenigde Naties in de eerste tien jaar van de burgeroorlog op 300.000. Het Syrische regime gebruikt gifgas, moordt en martelt. IS verhandelt in Irak jezidi-vrouwen en -kinderen als slaaf en vermoordt de mannen. Maar nooit is in Syrië of Irak een gaskamer verrezen. Nog een vergelijking. In het eerste oorlogsjaar in Oekraïne vallen 8300 burgerdoden. Dat is het aantal moorden in Sobibor in minder dan één maand.

En dan zijn er nog twee kampen die volgens hetzelfde model gebouwd zijn: Bełżec en Treblinka. Samen noemen de nazi’s deze drieling Aktion Reinhard, genoemd naar de in juni 1942 vermoorde nazileider Reinhard Heydrich. In de kleine twee jaar dat de kampen in bedrijf zijn, komt het totale dodental op 1,5 miljoen.

Het zijn aantallen waar je je geen voorstelling meer bij kunt maken. Maar daar, op die open plek in dat desolate Poolse bos, met die zeef in mijn handen, worden de doden langzaam echt. Archeoloog Schute zal waarschijnlijk alleen een betrokken journalist gezien hebben, maar aan de binnenkant verschuiven de tektonische platen onder mijn zijn met iedere schep zand die er in mijn zeef gaat.

Tot die dag in Sobibor ben ik altijd van mening geweest dat er geen onderscheid is tussen mens en dier – homo sapiens was voor mij een soort als alle andere. Maar na het bezoek ben ik ervan overtuigd geraakt dat juist deze plekken de mens van de dieren onderscheiden. Een groep mensen heeft niet alleen heel goed nagedacht over een methode waarmee zo veel mogelijk mensen gedood kunnen worden, maar ook over hoe dat proces zo ordentelijk mogelijk kan verlopen. Alles in Sobibor ademt kille berekening. Geen daad van woede, geen gevecht op leven en dood, niet om voedsel of om een geschikte partner. Slechts het uitroeien van één groep vanwege een ideologie. Alleen de mens is hiertoe in staat.

Nooit meer Auschwitz, zoals iedere 4 mei, iedere Holocaust Memorial Day weer herhaald wordt? De mensen die getuigen zijn geweest zijn er niet langer. Om ons erover te vertellen, om ons te waarschuwen, om de woorden ‘nooit meer’ kracht bij te zetten door er de belichaming van te zijn, met hun eigen verhalen en trauma’s. En juist daarom is het misschien wel belangrijker dan ooit om de afgrond die Sobibor is te blijven belichten. Wij moeten het nu doen zonder de waarschuwing van de mensen die erbij waren, het is de waarschuwing aan onszelf, omdat wij in de twintigste eeuw hebben bewezen niet alleen mensen op de maan te kunnen zetten maar ook te kunnen moorden op industriële schaal.

‘Nooit meer’ is alleen waar te maken als wij realistisch naar onszelf durven te kijken en ons Sobibor ook expliciet blijven herinneren. Het betekent dat wij ook het donkerste donker van ons wezen en het donkerste donker van ons eigen kunnen, onder ogen moeten zien.

Dat is moeilijk, nu de herinnering aan de Holocaust ieder jaar weer verder van de levenden weg is. Er zijn nauwelijks nog (over)grootouders die kunnen vertellen over de verschrikkingen van de bloedigste jaren in de geschiedenis van de mens. En de verhalen die we het liefst onthouden uit die tijd gaan over verzet en overleven. In veel Nederlandse families zijn verhalen over hoe zij de moffen gesaboteerd hebben. Ze worden geregeld opgepoetst, goed onderhouden. Verhalen over verraad, collaboratie, lafheid en opportunisme eroderen makkelijker.

Wat Sobibor betreft, is de mondelinge overlevering nooit doorgedrongen tot in de haarvaten van Europa. Zelfs Nederlanders kennen het vaak niet, terwijl het na Auschwitz het grootste Nederlandse massagraf is. Slechts een handvol overlevenden heeft zijn of haar herinneringen over kunnen dragen, simpelweg omdat er maar enkele tientallen overlevenden waren – en inmiddels zijn die allemaal gestorven. Anders dan van Auschwitz is er niets over van deze plek. Al tijdens de oorlog werden alle sporen zo veel mogelijk uitgewist: de gaskamers opgeblazen, de houten gebouwen afgebroken en de braakliggende bosgrond beplant met jonge boompjes.

Tot archeologen in 2007 aan het werk gaan, is Sobibor vooral een desolate en vergeten open plek in de Oost-Poolse bossen op de grens met Belarus en Oekraïne. Doordat er plannen zijn voor de bouw van een nieuw herinneringscentrum en een nieuw monument op de plek waar Sobibor heeft gestaan, is er ruimte ontstaan om archeologisch onderzoek te doen voordat de bulldozers de sporen in de bodem uitwissen. Zo onttrekken de archeologen langzaam de plattegrond van Sobibor aan het zand en wordt ook het grote vergeten tot staan gebracht.

Sinds 2012 bezoeken journalisten de kuilen tussen de bomen, om zich te laten rondleiden door de archeologen. Dat jaar is een keerpunt: er wordt een naamplaatje gevonden dat kan worden gekoppeld aan een van de Nederlandse kinderen die in het kamp werden vergast. Als er een foto van het meisje gevonden wordt, kijkt de wereld in de ogen van Judith Lea de la Penha, een mollig kleutertje op de schoot van haar lachende vader, op visite bij vrienden rond de kerst.

Op 6 juli 1943 wordt zij, zes jaar oud, samen met haar ouders vanuit Westerbork op transport gezet. Als zij op 9 juli 1943 aankomt in Sobibor, verliest zij vermoedelijk haar naamplaatje in de chaos op het perron. Diezelfde dag sterft zij samen met haar beide ouders in de gaskamers. Bijna zeventig jaar later vindt een Poolse graver het metalen plaatje vlak bij de sporen. ‘Het symbool van Sobibor,’ noemt de Israëlische archeoloog Yoram Haimi haar in de kranten. Maar inmiddels is zij een van de vele symbolen: in de bijna tien jaar dat de archeologen graven, geeft de bodem talrijke verhalen prijs.

Een jaar na de vondst van het eerste naamplaatje gebeurt duizend kilometer westelijker nog iets verbluffends. Op het vlakke land van Oost-Friesland, in Duitsland, laat de kleinzoon van Sobibors plaatsvervangend commandant een oud fotoalbum aan een amateurhistoricus zien. De man blijkt tientallen foto’s van Sobibor te hebben geërfd. Hij schenkt ze via de Duitse vrijwilligersorganisatie Bildungswerk Stanisław Hantz aan het United States Holocaust Memorial Museum. De vondst en het speurwerk dat Bildungswerk doet, betekenen opeens dat het Sobibor uit 1943 letterlijk in beeld komt. Tot op dat moment zijn slechts een paar vrij onduidelijke foto’s van Sobibor bekend. De Duitse politie identificeert kampbewaker Ivan ‘John’ Demjanjuk bovendien op twee foto’s.

De bodemvondsten, ieder met hun eigen verhalen, maar ook de nazifoto’s vullen de getuigenissen van overlevenden en daders aan: precies op het scharnierpunt in de tijd dat de laatste overlevenden overlijden en het verhaal van Sobibor niet langer kunnen vertellen.

‘De Holocaust kies je niet, die kiest jou,’ zei de Pools-Joodse hoogleraar Jan Grabowski toen ik hem vroeg waarom hij er onderzoek naar deed. Dat is precies wat mij is overkomen tijdens mijn eerste bezoek aan Sobibor.

Misschien is het zoeken naar de feiten mijn manier om grip te krijgen op de mysterieuze, verdwenen moordmachine die mijn eigen soort zelf bedacht, gebouwd en bediend heeft. Starend in het donkerste donker, op zoek naar de contouren en daarna naar de details. Ik heb de afgelopen jaren af en toe het gevoel gehad dat iemand anders mijn ogen opengesperd hield: ik wilde het niet weten, en toch moest ik blijven kijken. Hoe meer ik hoorde en las, hoe meer ik me realiseerde hoe weinig we weten over deze plek.

Zelfs nu nog komen er feiten en verhalen aan het licht van daders en slachtoffers, van hun nazaten die nog steeds leven met Sobibor. Hun verhalen wil ik vertellen in dit boek, zodat we niet vergeten waartoe wij in staat zijn.

1

Een kettingrokende muze

Sobibor, bezet Polen – september 1943

Als Alexander Pechersky op 23 september 1943 de trein uit stapt, heeft hij zijn tot op de draad versleten Sovjetuniform nog aan. De rijzige officier uit het Rode Leger van begin dertig is mager, met dik donker haar boven een hoog voorhoofd. Aan zijn linkerkant ziet hij witgepleisterde gebouwen deels opgetrokken uit steen, deels uit hout. Voor de ramen hangen gordijntjes. In de voortuinen staan net aangeplante bloemen en planten.

Op het perron naast het doodlopende spoor in Sobibor staat een wegwijzer die een niet-bestaand zwembad aangeeft. Boven de dichte toegangspoort, die het kwartier van de SS’ers afscheidt van het perron, staat in sierlijke letters ‘Erbhof’, een nazistisch ideaal van een boerderij. Aan zijn rechterhand ziet hij een smalspoor de bossen in lopen, links daarvan staan een paar grote barakken.

Pechersky is al jaren aan het oostfront, merendeels aan de verkeerde kant van de linies, in gevangenschap. Voor hij in deze trein belandde, zo volgestouwd met menselijke lading dat je binnen alleen kunt staan, was hij een van de miljoenen jonge Sovjetmannen die de nazi’s krijgsgevangen maakten. In oktober 1941 vingen de nazi’s hem na een hopeloos verloren Slag bij Vjazma, halverwege de Belarussische grens en Moskou. Sindsdien was hij uitgehongerd, afgebeuld en blootgesteld aan de vrieskou in een krijgsgevangenenkamp bij Smolensk. Staand had hij een hol onder de grond, de ‘Jodenkelder’ van een krijgsgevangenenkamp nabij Minsk, overleefd, nadat zijn Joodse afkomst aan het licht was gekomen toen hij zijn broek uit had moeten doen bij een medische keuring. Pas nadat genoeg andere medegevangenen gestorven waren in het duister, konden de overblijvers zitten. Na tien dagen haalden zijn bewakers hem er weer uit, om hem en de andere Joodse krijgsgevangenen op transport te zetten naar een volgend kamp, eveneens in Minsk, speciaal voor Joodse gevangenen.

Pechersky had daar de mannen ontmoet met wie hij nu de trein uit stapt: Solomon Leitman, een Jood uit Polen die net als hij na meerdere ontsnappingspogingen in het krijgsgevangenenkamp in Minsk werd opgesloten, de piepjonge Sovjetsoldaten Simjon Rosenfeld en Arkadi Waispapier en een man die hij Kali Mali noemt, maar die in werkelijkheid Alexander Shoebajev heet.

De mannen zien er nog sterk genoeg uit als zij in Sobibor uit de trein komen: de SS’ers die langs de wagons op en neer lopen halen hen en enkele tientallen andere Russische Joden uit het Minsk-transport aan de kant. Pechersky liegt dat hij timmerman was voor hij het leger in moest en blijft met nog zo’n tachtig mannen achter op het perron; de mensen met wie zij in de trein gepropt zaten, lopen in de richting van de barakken waar zij hun spullen moeten afgeven en de uitkleedplaats, aan de rechterkant van het perron.

Pechersky ziet niet dat hij waarschijnlijk daar al opgenomen wordt door een man van zijn eigen leeftijd, begin dertig, die te werk gesteld is op het perron. Leon Felhendler, de zoon van een rabbijn uit Oost-Polen, zit op de dag dat Pechersky aankomt al bijna een jaar in Sobibor. Hij werd naar Sobibor gebracht met zijn vrouw, twee kinderen en andere familieleden, maar als hij Pechersky voor het eerst ziet, is hij de enige van het gezin die nog in leven is. Onder zijn leiding smeulen al maanden ontsnappingsplannen onder de Poolse Joden. Ze willen weg, zo snel mogelijk.

Heimelijk spreken zij onder leiding van Felhendler in de avonduren al maanden over een opstand. De samenzweerders in Felhendlers groep weten ook dat niets doen alleen uitstel van de dood is. De transporten worden steeds minder, de enige reden dat de ss de werkjoden in leven laat, zijn die transporten. Bij iedere trein moeten zij helpen met het sorteren van servies, kleding, kostbare bontjassen, juwelen, huissleutels. Het Bahnhofkommando helpt de bejaarden en kinderen uit de veewagons, en sjouwt met bagage. Weer andere gevangenen verbranden de documenten die mensen bij zich hebben. Vlak voor de gaskamers knipt een groepje mannen de net aangekomen vrouwen kaal. In het omringende bos hakt het Waldkommando, een ploeg gevangenen die in de bossen te werk zijn gesteld, het hout voor de vuren. Zonder het werk dat zij moeten doen rondom de transporten zijn zij slechts getuigen van een van de grootste misdaden in de geschiedenis.

In juni 1943 wordt de wil om te ontsnappen onder de gevangenen van Sobibor verder versterkt door de aankomst van een transport uit vernietigingskamp Bełżec, 140 kilometer ten zuiden van Sobibor. De wagons die het kamp in gerangeerd worden, vervoeren het Sonderkommando. De mannen hebben in de weken ervoor de gebouwen van Bełżec af moeten breken en de lijken moeten opgraven en verbranden. Zijzelf zijn het laatste bewijs van het bestaan van het kamp.

In Sobibor is de ss op die zomerdag voorbereid op het transport van de honderden mannen die in het hart van Bełżec zijn geweest. Voordat de trein binnenkomt, zijn Sobibors dwangarbeiders uit voorzorg opgesloten in de barakken in Lager I. Bewakers hebben zich opgesteld rondom en boven op de trein als de deuren opengaan. Deze mannen gaan niet rustig hun spullen afgeven en zich uitkleden, dat weet ook de ss. In een pandemonium van geschreeuw en geweervuur wordt het Sonderkommando uit Bełżec zodra ze uit de trein zijn gehaald ter plekke doodgeschoten.

In Lager I is het perron niet te zien vanuit de barakken, maar de moordpartij is onmiskenbaar te horen. In de zakken van de bebloede kleding vinden de sorteerders in de loodsen in Lager II later briefjes. ‘We hebben een jaar in Bełżec gewerkt. We weten niet waar ze ons heen brengen. Ze zeggen naar Duitsland. In de wagons zijn eettafels. We hebben brood, ingeblikt eten en wodka meegekregen voor drie dagen. Als dit een leugen is, moet je weten dat de dood op jou wacht. Vertrouw de Duitsers niet. Neem wraak voor ons,’ staat erop in het Jiddisj.

Het lot van de Joden in Sobibor lijkt onontkoombaar als ze blijven, maar hoe kunnen de gevangenen wegkomen of wraak nemen? Sobibor wordt goed bewaakt door een twintigtal SS’ers en rond de honderd Trawniki’s. Al hebben de bewakers maar vijf kogels in hun geweren, en ook alleen tijdens hun dienst, om te voorkomen dat ze het in hun hoofd halen zich tegen de SS’ers keren, ze zullen het niet nalaten op ontsnappende Joden te schieten. De samenzweerders kennen de repercussies van de nazi’s – het risico en de angst verlammen hun plannen.

Vermoedelijk al op Pechersky’s eerste avond in Sobibor raakt hij met Leon Felhendler in gesprek. De rabbijnenzoon stelt zich aan Pechersky voor met zijn schuilnaam, Baruch, ‘de gezegende’ in het Jiddisj. Pechersky noemt zichzelf Sacha. Felhendler zegt niets over ontsnappen, maar vertelt Pechersky wat er gebeurd is met zijn medereizigers die met hen opeengepakt zaten in de veewagons. In het treinstel hebben de Sovjetsoldaten beurtelings een meisje van een jaar of drie gedragen om haar moeder wat rust te geven. Ze sliep met haar wang tegen zijn borst tijdens de drie dagen die de trein erover deed om in Sobibor aan te komen.

De Sovjetofficier is diep aangedaan. Pechersky heeft gruwelijke dingen gezien in de dwangarbeiderskampen voor hij naar Sobibor is afgevoerd. Mannen die gras eten, mannen die ziek zijn, mannen die in elkaar geslagen worden, mannen die sterven aan ziekte en uitputting. Maar de hele trein, het driejarige peutertje, haar moeder, al die anderen, tot as op de dag van aankomst?

Pechersky nam afscheid van zijn eigen dochter Ella toen zij zeven jaar was in zijn woonplaats Rostov aan de Don, in het zuidwesten van de Sovjet-Unie. Inmiddels moet ze negen zijn, als ze nog leeft. Haar foto zit diep weggestopt in zijn uniform, haar beeltenis was steeds bij hem: eerst op het slagveld, nadat hij krijgsgevangen was gemaakt in de strafkampen in Belarus, zelfs in het vieze hol onder de aarde, de Jodenkelder, had hij de foto bij zich weten te houden. Als Felhendler het heeft over de rook die uit de noordwesthoek van het kamp omhoog wolkte op de dag van zijn aankomst, denkt Pechersky aan beide meisjes.

De Sovjets worden te werk gesteld als houthakkers in het Waldkommando. Bij het eerste transport dat Pechersky in Sobibor meemaakt, in zijn eerste week, is hij net aan het werk in Lager IV, een uitbreiding van Sobibor om buitgemaakte wapens op te slaan. Lager IV ligt tegen de Himmelfahrtstrasse aan. Zo noemen de nazi’s de gang waar de mannen, vrouwen en kinderen doorheen moeten lopen vanaf de uitkleedplaats naar de gaskamers. Door de dennentakken die tegen het hek staan kunnen de Sovjetsoldaten de mensen zien lopen, eerst in stilte, maar dan beginnen de vrouwen en kinderen te huilen en te schreeuwen.

Pechersky hoort vanaf de andere kant van het hek een kind boven het geschreeuw uit roepen om zijn moeder. Als versteend staan hij en de andere soldaten met hun bijlen in hun hand. Het idee om nu, op deze plek, de bewakers te vermoorden en het bos in te rennen, flitst door hun hoofd, maar ze weten ook dat het geen kans van slagen heeft.

In diezelfde week maakt Pechersky kennis met de man die in de gevangenenverblijven van Sobibor de meeste macht heeft. Karl Frenzel komt uit een boerengat in Oost-Duitsland. Hij heeft flaporen, een grote neus en een kleine, dunne mond. Ondanks zijn tweeëndertigjaar jaar heeft hij al een wijkende haargrens. In vredestijd zou Frenzel, opgeleid als timmerman, vermoedelijk geen hoogvlieger zijn geweest, maar in het Oost-Polen van 1943 is hij opgeklommen tot een man met ijzeren, onvoorspelbare greep op de gevangenen.

Frenzel beslist over of hij iemand doodslaat, of slechts kreupel – wat op hetzelfde neerkomt. Hij beslist of een gevangene die te ziek is om te werken nog een dag mag aansterken of naar de gaskamer gaat. Hij beslist waar de gevangenen werken en hoelang. Op hun eerste dag in Sobibor was hij het die op het perron als een god heeft kunnen beslissen over leven en dood, over wie naar de dwangarbeidersvertrekken in Lager I moet en wie de gaskamers in gaat.

De macht die Frenzel heeft, laat hij ogenschijnlijk nonchalant en opgewekt gelden. Hij is het type dat een liedje fluit als hij Joden afranselt. Zijn zweep komt neer op het ritme van het wijsje. Hij beveelt de mensen die hij martelt om als stoute kinderen hun broek te laten zakken en voorover te buigen, iedere zwiep en knal van de zweep moeten ze tellen. Als het stil blijft, begint hij opnieuw.

Frenzel is ambitieus: hij wil stijgen in de rangen, die brandende wens om beter te zijn en meer te doen dan zijn collega-SS’ers maakt hem scherp. Pechersky schrijft na de oorlog levendig over deze nazi, die hij als zijn tegenstander beschouwt. Tijdens het houthakken in Lager IV zou Frenzels oog gevallen zijn op een Nederlander die de grote bijl waarmee ze het hout moeten kloven nauwelijks meer kan optillen. Rustig stapt de SS’er op de man af om hem af te ranselen met zijn zweep. Pechersky stopt met zijn eigen hakken en kijkt vol walging naar het tafereel. Frenzel ziet dat, hij houdt wel van een spelletje. ‘Russische soldaat, bevalt het je niet hoe ik deze sukkel straf?’

In gebroken of vertaald Russisch, of in het Duits, maakt hij Pechersky duidelijk dat hij vijf minuten de tijd heeft om een grote stronk hout vol knoesten in spaanders te slaan. Slaagt hij, dan krijgt hij een pakje sigaretten, haalt hij het niet, dan zijn 25 zweepslagen zijn deel. Pechersky stort zich op het hout en haalt het binnen de tijd. Bezweet buigt hij zijn rug weer recht en staat voor Frenzel, die hem zoals beloofd het pakje sigaretten aanbiedt. ‘Bedankt, maar ik rook niet,’ zou Pechersky gezegd hebben. Frenzel komt later terug met een brood en een stuk boter, waarop Pechersky wederom beleefd bedankt. ‘De rantsoenen die ik hier krijg zijn toereikend.’ Frenzel grijpt naar zijn zweep, maar stokt – daarop draait hij zich zonder verder nog iets te zeggen om en beent weg.

Leon Felhendler beschikt over de contacten en een smokkelnetwerk in Sobibor. Hij heeft onder andere goed contact met de jonge jongens, putzers ofwel schoonmakers genoemd, die in het deel van Sobibor werken waar de nazi’s wonen, het Vorlager. Zij kunnen zich redelijk vrij bewegen tussen de verschillende met prikkeldraad afgezette delen van Sobibor. Bovendien kent Felhendler de Pools-Joodse leiders van de werkplaatsen. Maar hij beschikt niet over leiderschapskwaliteiten en koelbloedigheid. Dat weet hij van zichzelf, maar hij herkent die eigenschappen wel in Pechersky. Die week, de Sovjetofficier is nog maar zeven dagen in Sobibor, polst Leon Felhendler hem of hij de leider wil worden van een uitbraakpoging. Pechersky, op zijn hoede voor een valstrik, hoort hem aan, zegt niet meteen ja, maar laat de mogelijkheid open. Later, als de vertrouwensband tussen de beide mannen verder gegroeid is, stemt hij alsnog in.

De samenzweerders willen een bevrijding van het hele vernietigingskamp, maar hoe meer mensen van de plannen weten, hoe groter de kans wordt om verraden te worden. Tot op het laatste moment moet het plan geheim blijven. Allereerst moeten de mannen op zoek naar een manier en een plek om veilig met elkaar te overleggen, zonder dat de bewakers en hun medegevangenen argwaan krijgen over de plotselinge contacten van de Sovjetofficier en zijn mannen.

Ze kiezen voor de strategie van hiding in plain sight. Ze zullen vergaderen op de plek waar alle gevangenen elkaar ontmoeten als ze klaar zijn met hun dwangarbeid: in of voor de vrouwenbarak, op het pleintje waar de gevangenenverblijven van zowel de mannen als de vrouwen omheen gebouwd zijn in Lager II. De mannen zijn uiterst voorzichtig. Poolse Joden die de Sovjet-Joden opeens ontmoeten, dat valt te veel op. Ze hebben een dekmantel nodig, een reden om samen te scholen.

Die reden zoeken de mannen in een jonge vrouw, die zogenaamd afspraakjes heeft met Pechersky. De andere mannen komen in wisselende samenstelling bij het koppel staan. Mocht er iemand naar vragen, dan zeggen de mannen die zich rondom de jonge vrouw en Pechersky verzamelen dat ze erbij staan ‘om te tolken’. In feite bespreken ze de ontsnappingsplannen. De vrouw die de samenzweerders zoeken mag geen Russisch of Jiddisj spreken, zodat ze niet kan verstaan wat de samenzweerders tegen elkaar zeggen.

Tegen Felhendler zegt Pechersky dat hij al weet welke vrouw hij kiest. Zijn oog is gevallen op een jonge Duitse met kastanjebruin haar, die hij had gezien toen hij op een van de eerste avonden in de vrouwenbarak vertelde over de vorderingen van het Rode Leger. Ze had de ene sigaret na de ander gerookt. Haar bijnaam in Sobibor is Luka. Ze stemt toe als een samenzweerder haar vraagt of ze de Sovjetofficier wil ontmoeten die net is binnengebracht. Maar als de eerste afspraak nadert, is Pechersky minder voortvarend. ‘Wat moet ik tegen haar zeggen?’ vraagt de officier vertwijfeld aan zijn medestrijder Solomon ‘Schlomo’ Leitman, een Poolse Jood die net als Pechersky in Minsk gevangenzat. Maar het klikt tussen Pechersky en Luka, al is zij ruim tien jaar jonger dan hij.

En ze kunnen wel degelijk met elkaar communiceren, waarschijnlijk heeft Pechersky staan schutteren in zijn al jaren geleden weggezakte schoolduits.

Luka’s ogen staan melancholisch, maar niemand kijkt blij in Sobibor. Terwijl hij met haar praat, rookt ze net als bij de eerste ontmoeting in de vrouwenbarak onophoudelijk. Ze haalt Pechersky over om meer sigaretten voor haar te regelen als ze op zijn. ‘Luka, je bent nog zo jong, waarom rook je zoveel? Het is niet goed voor je,’ zegt Pechersky.