Leila Slimani (Marokko, 1981) is opgegroeid in Marokko en studeerde politicologie en handelswetenschappen in Frankrijk. Voor De perfecte oppas (eerder: Een zachte hand) won ze de Prix Goncourt. Het boek werd verfilmd onder de titel Chanson douce. Ook haar debuut In de tuin van het beest werd een wereldwijde bestseller.

Seks en leugens, een bundel met openhartige interviews over de hypocriete seksuele moraal in Marokko, werd genomineerd voor de Prix Renaudot de l’essai. In Marokko deed ze afstand van haar auteursrechten hierop om het boek betaalbaar te maken voor Marokkaanse vrouwen. Ze was een van de 130 vrouwelijke prominenten uit de Franse culturele wereld die een actie startten om geld in te zamelen voor slachtoffers van seksueel geweld. En samen met documentairemaakster Sonia Terra startte ze een online petitie om een wegens abortus opgepakte journaliste vrij te krijgen en om te protesteren tegen de omstreden Marokkaanse overspelwet, die elke vorm van seks buiten het huwelijk strafbaar stelt. Slimani wil een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van een vrije samenleving met gelijke rechten voor vrouwen en mannen. Sinds 2017 is ze daarnaast persoonlijk vertegenwoordiger van president Macron voor de Francofonie.

Mathilde is het eerste deel van de trilogie Het land van de anderen. Het verhaal is gebaseerd op haar familiegeschiedenis en kwam in Frankrijk op één binnen in de bestsellerlijst.

Leïla Slimani

Mathilde

DEEL 1 VAN DE TRILOGIE
Het land van de anderen

Uit het Frans vertaald
door Gertrud Maes

Nieuw Amsterdam

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie
van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Le pays des autres.

Première partie: La guerre, la guerre, la guerre

© 2020 Éditions Gallimard

© 2020 Nederlandse vertaling Gertrud Maes / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Arcangel Images

Foto auteur © Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 468 2701 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met
ISBN 978 90 468 2700 0

Ter herinnering aan Anne en Atika,
hun vrijheid blijft me inspireren.

Voor mijn allerliefste moeder.

‘De verdoemenis van dit woord: rassenvermenging, laten we het in koeienletters op de bladzijde zetten.’

L’intention poétique, Edouard Glissant

‘But his blood would not be quiet, let him save it. It would not be either one or the other and let his body safe itself. Because the black blood drove him first to the negro cabin. And then the white blood drove him out of there, as it was the black blood which snatched up the pistol and the white blood which would not let him fire it.’

Light in August, William Faulkner

I

De eerste keer dat Mathilde de boerderij bezocht, dacht ze: het is te ver weg. Zo afgelegen wonen vond ze zorgelijk. In die tijd, in 1947, bezaten ze nog geen auto en de vijfentwintig kilometer vanaf Meknès hadden ze afgelegd op een oude ezelskar, die werd gemend door een zigeuner. Amine schonk geen aandacht aan de ongemakkelijke houten bank en aan het stof, waarvan zijn vrouw moest hoesten. Hij had uitsluitend oog voor het landschap en duidelijk haast om aan te komen bij de grond die zijn vader hem had toevertrouwd.

Na jaren te hebben gewerkt als tolk in het koloniale leger had Kadour Belhaj die hectares rotsgrond in 1935 gekocht. Hij had zijn zoon verteld dat hij ervan droomde er een bloeiend agrarisch bedrijf van te maken, waar generaties kinderen Belhaj van zouden kunnen eten. Amine herinnerde zich de blik van zijn vader en de vaste stem waarmee hij zijn plannen voor de boerderij uiteenzette. Hij praatte over onafzienbare rijen wijnstokken en hectares bestemd voor graan. Op het zonnigste gedeelte van de heuvel zou een huis moeten komen, met eromheen een boomgaard en een paar stroken amandelbomen. Kadour was er trots op dat die grond van hem was. ‘Onze grond!’ Dat zei hij niet zoals de nationalisten of kolonialisten dat deden, vanuit morele principes of een ideaal, maar als een grondbezitter die met recht gelukkig was. Vader Belhaj wilde hier begraven worden en dat wilde hij ook voor zijn kinderen, hij wilde dat deze grond hem te eten gaf en zijn laatste rustplaats zou zijn. Maar hij stierf in 1939, terwijl zijn zoon dienst had genomen in het regiment van de spahi’s en met trots de boernoes en wijde broek droeg. Voordat hij naar het front vertrok, had Amine, de oudste zoon en nu dus hoofd van de familie, het bezit verpacht aan een Fransman uit Algerije.

Toen Mathilde vroeg waaraan die schoonvader die ze niet had gekend, was overleden, raakte Amine zijn maag aan en schudde hij zwijgend zijn hoofd. Pas later hoorde Mathilde wat er was gebeurd. Sinds zijn terugkeer uit Verdun leed Kadour Belhaj aan chronische buikpijn en geen Marokkaanse of Europese arts was erin geslaagd zijn lijden te verlichten. En hoewel hij er zich op liet voorstaan een man van de rede te zijn, trots op zijn opleiding en zijn talent voor vreemde talen, was hij beschaamd en wanhopig naar een kelder gegaan waar een chouafa* zat. Die heks had hem ervan proberen te overtuigen dat hij betoverd was, dat iemand hem iets kwalijk nam en dat deze pijn werd veroorzaakt door toedoen van een geduchte vijand. Ze had hem een in vieren gevouwen papiertje gegeven dat een saffraangeel poeder bevatte. Diezelfde avond had hij het in water opgeloste middel gedronken en was hij na enkele uren afschuwelijk lijden gestorven. De familie sprak er niet graag over. Ze schaamden zich voor zijn naïviteit en de omstandigheden waarin hij was overleden, want de eerbiedwaardige officier had zijn darmen geleegd op de patio van het huis en zijn witte djellaba had onder de stront gezeten.

Op die aprildag in 1947 lachte Amine naar Mathilde en zette hij de voerman, die zijn vieze blote voeten tegen elkaar wreef, aan tot spoed. De man ranselde het muildier nog harder en Mathilde schrok ervan. Het geweld van de zigeuner wekte haar verontwaardiging. Hij klakte met zijn tong, ‘Vort!’, en zwiepte zijn zweep tegen de schonkige kont van het beest. Het was voorjaar en Mathilde was twee maanden zwanger. De velden stonden vol goudsbloemen, kaasjeskruid en borage. De stengels van de zonnebloemen wiegden in de frisse wind. Aan weerszijden van de weg lagen de landerijen van de Franse kolonisten, die hier al twintig, misschien dertig jaar woonden, en van wie de velden zich golvend uitstrekten tot aan de horizon. De meesten kwamen uit Algerije en de overheid had hun de beste grond en de grootste oppervlakten gegund. Amine strekte een arm en hield zijn andere hand boven zijn ogen ter bescherming tegen de middagzon en om naar het weidse landschap om hem heen te kijken. Hij wees zijn vrouw een dubbele rij cipressen rondom het eigendom van Roger Mariani, die rijk was geworden met wijnbouw en het fokken van varkens. Vanaf de weg kon je het woonhuis en zelfs de wijngaarden niet zien. Maar Mathilde kon zich de rijkdom van die boer zonder enige moeite voorstellen, een rijkdom die haar hoopvol stemde over haar eigen toekomst. Het landschap, mooi en sereen, deed Mathilde denken aan een prent boven de piano bij haar muziekleraar in Mulhouse. Ze herinnerde zich zijn uitleg: ‘Dat is in Toscane, jongedame. Ooit zul je misschien weleens naar Italië gaan.’

De muilezel hield stil en begon te grazen in de berm langs de weg. Ze was niet van plan de helling vóór hen te beklimmen, die bezaaid was met grote witte keien. De voerman kwam woedend overeind en vloekend en tierend ranselde hij het dier af. Mathilde voelde tranen opwellen. Ze probeerde zich goed te houden en drukte zich tegen haar man aan, die haar liefdesbetuiging misplaatst vond.

‘Wat heb je?’ vroeg Amine.

‘Zeg dat hij ophoudt die arme ezel te slaan.’

Mathilde legde haar hand op de schouder van de zigeuner en keek hem aan, zoals een kind dat probeert een boze ouder te vermurwen. Maar de voerman verdubbelde zijn geweld. Hij spuugde op de grond, hief zijn arm en zei: ‘Wil jij soms ook de zweep voelen?’

De stemming veranderde en het landschap ook. Ze bereikten de top van een heuvel met kale hellingen. Geen bloemen meer, geen cipressen, hooguit een paar olijfbomen die standhielden tussen de rotsen. De heuvel zag er onvruchtbaar uit. Ze waren niet meer in Toscane, dacht Mathilde, maar in de Far West. Ze stapten van de kar en liepen naar een onooglijk wit gebouwtje, met een dak dat niet meer was dan een stuk golfplaat. Het was geen huis, maar een reeks schamele kamers achter elkaar, die vochtig, klein bemeten en donker waren. Door het enige raam, dat heel hoog zat om ongedierte buiten te houden, viel een sprankje licht naar binnen. Op de muren zag Mathilde grote, groene vochtplekken, als gevolg van de laatste regenbuien. De voormalige huurder had alleen gewoond; zijn vrouw was teruggegaan naar Nîmes nadat ze een kind had verloren, en hij had er nooit over gedacht om van het gebouw een huiselijke plek te maken, geschikt voor een gezin. Ondanks de zachte lucht had Mathilde het ijskoud. De plannen die Amine haar uit de doeken deed vervulden haar met zorg.

~

Eenzelfde gevoel van verontrusting was over haar gekomen toen ze op 1 maart 1946 in Rabat was geland. Ondanks de strakblauwe hemel, ondanks de blijdschap over het weerzien met haar man en de trots dat ze aan haar lot was ontkomen, was ze bang geweest. Ze had twee dagen gereisd. Van Straatsburg naar Parijs, van Parijs naar Marseille en daarna naar Algiers, waar ze aan boord was gegaan van een oude Junkers en had gedacht dat ze zou sterven. Zittend op een harde bank, tussen mannen met een vermoeide blik door de oorlogsjaren, had ze moeite gehad om niet te gaan gillen. Tijdens de vlucht had ze gehuild, overgegeven en tot God gebeden. In haar mond mengde zich de smaak van gal en zout. Ze was bedroefd, niet eens om boven Afrika te sterven, maar om het idee dat ze op de pier zou verschijnen in een verkreukelde jurk bespat met braaksel. Uiteindelijk landde ze veilig en wel, en daar was Amine, knapper dan ooit, onder de hemel die zo intens blauw was dat het leek alsof hij een grote wasbeurt had ondergaan. Haar man, gevoelig voor de blikken van de andere passagiers, kuste haar op beide wangen. Hij pakte haar bij haar rechterarm, op een manier die sensueel was maar waar tegelijkertijd een dreiging van uitging. Het leek alsof hij haar onder zijn gezag wilde hebben.

In de taxi kroop Mathilde dicht tegen Amine aan, en eindelijk voelde ze zijn lichaam verstrakken van begeerte, van verlangen naar haar. ‘We overnachten vannacht in een hotel,’ zei hij tegen de chauffeur, en alsof hij zijn fatsoen wilde bewijzen, voegde hij eraan toe: ‘Ze is mijn vrouw. We hebben elkaar net weer teruggevonden.’ Rabat was een klein stadje, wit en zonnig, en eleganter dan Mathilde had verwacht. Verrukt keek ze naar de artdecogevels van de gebouwen in het centrum en ze drukte haar neus tegen de ruit om beter te kunnen kijken naar de knappe vrouwen die over de cours Lyautey liepen, met hun handschoenen die pasten bij hun schoenen en hoed. Overal werkzaamheden, overal gebouwen in de steigers, waar mannen in lompen om werk kwamen vragen. Daar liepen twee nonnen naast twee boerinnen met takkenbossen op hun rug. Een meisje met een kortgeknipt jongenskapsel zat lachend op de rug van een ezel die door een zwarte man werd voortgetrokken. Voor het eerst van haar leven ademde Mathilde de zilte lucht van de Atlantische Oceaan in. Het licht vervaagde, werd roze en zachter. Ze had slaap en wilde net haar hoofd tegen de schouder van haar echtgenoot leggen toen die zei dat ze er waren.

Twee dagen kwamen ze hun kamer niet uit. Terwijl Mathilde normaal gesproken zo nieuwsgierig was naar anderen en naar wat er buiten gebeurde, deed ze nu niet eens de luiken open. Ze kon geen genoeg krijgen van Amine, van zijn handen, zijn mond, de geur van zijn huid, die, snapte ze nu, iets te maken had met de reuk van dit land. Ze was helemaal van hem in de ban en smeekte hem in haar te blijven, zo lang als maar kon, zelfs als ze sliepen of praatten.

Toen ze nog leefde, had Mathildes moeder gezegd dat lijden en schaamte de herinnering aan onze dierlijke toestand naar boven haalden. Maar nooit had iemand Mathilde iets verteld over dit genot. In de oorlog, op treurige, naargeestige avonden, bevredigde ze zichzelf in het ijskoude bed, boven op haar kamer. Wanneer het luchtalarm ging en het eerste gebrom van een vliegtuig was te horen, rende Mathilde niet voor haar leven, maar om haar lust te bevredigen. Altijd als ze bang was, ging ze naar boven, naar haar kamer, waarvan de deur niet dicht kon, maar het kon haar niet schelen of iemand haar betrapte. De anderen bleven trouwens liever bij elkaar in de holen of kelders, die wilden gezamenlijk sterven, als beesten. Zij ging op haar bed liggen, voor haar was klaarkomen de enige manier om haar angst te bedwingen, te overwinnen, om de oorlog in haar macht te krijgen. Liggend op de vuile lakens dacht ze aan de mannen die gewapend met geweren overal open veld overstaken, mannen die een vrouw ontbeerden zoals zij een man ontbeerde. Terwijl ze haar hand in haar kruis duwde, stelde ze zich voor hoe immens die onvervulde begeerte was, die hunkering naar liefde, en die bezitsdrang die zich van de hele aarde meester had gemaakt. Die grenzeloos geile gedachte bracht haar in extase. Met haar hoofd achterover en rollende ogen fantaseerde ze hordes mannen die naar haar toe kwamen, die haar namen en haar bedankten. Voor haar smolten angst en genot samen en op gevaarlijke momenten dacht ze altijd daaraan.

Na twee dagen en nachten moest Amine, die stierf van de honger en dorst, haar bijna uit bed sleuren om haar op het terras van het hotel aan tafel te krijgen. En zelfs daar, terwijl de wijn haar hart verwarmde, dacht ze aan de plek tussen haar benen, die Amine weldra weer zou vullen. Maar haar man was serieus geworden. Gulzig at hij met zijn handen een halve kip en hij wilde over de toekomst praten. Hij ging niet weer met haar mee naar boven naar hun kamer en werd boos toen ze hem voorstelde siësta te houden. Meerdere keren ging hij weg om telefoontjes te plegen. Als ze hem vroeg met wie hij had gesproken en wanneer ze uit Rabat en het hotel zouden weggaan, deed hij heel vaag. ‘Het komt allemaal perfect voor elkaar,’ zei hij. ‘Ik ga alles in orde maken.’

Een week later, toen Mathilde de middag alleen had doorgebracht, kwam hij zenuwachtig en geërgerd de kamer binnen. Mathilde overlaadde hem met liefkozingen en ging bij hem op schoot zitten. Hij nam een slokje van het glas bier dat ze voor hem had ingeschonken en zei: ‘Ik heb slecht nieuws. We moeten een paar maanden wachten voordat we in ons eigen huis kunnen. Ik heb met de huurder gepraat en hij weigert de boerderij te verlaten voordat de pachttermijn is afgelopen. Ik heb geprobeerd een etage te vinden in Meknès, maar er zijn nog veel vluchtelingen en er is niets te huur voor een schappelijke prijs.’

Mathilde was ontdaan. ‘Wat gaan we nu dan doen?’

‘We gaan zolang bij mijn moeder wonen.’

Mathilde sprong overeind en begon te lachen. ‘Dat meen je niet.’ Ze leek de toestand vermakelijk te vinden, lachwekkend. Hoe kon een man als Amine, een man die in staat was haar te bezitten zoals hij dat die nacht had gedaan, haar laten geloven dat ze bij zijn moeder zouden gaan wonen?

Maar Amine vond het niet grappig. Hij bleef zitten om het verschil in lengte tussen hem en zijn vrouw niet te hoeven verduren. Met ijzige stem en zijn ogen strak gericht op de granito vloer, zei hij: ‘Zo gaat dat hier.’

Dat zinnetje zou ze nog vaak horen. En op dat ogenblik begreep ze dat ze een vreemdeling was, een vrouw, een echtgenote, een wezen dat was overgeleverd aan de willekeur van anderen. Nu was Amine op eigen terrein, was hij degene die de regels uitlegde, die zei welke stappen ze moesten zetten, die kuisheid, schaamte en fatsoen afbakende. In de Elzas, in de oorlog, was hij een vreemdeling, een man die er tijdelijk was en moest zorgen dat hij niet opviel. Toen ze hem had ontmoet, in de herfst van 1944, had zij hem gegidst en in bescherming genomen. Amines regiment was gelegerd geweest in haar dorp, een paar kilometer van Mulhouse, en ze hadden dagenlang op orders moeten wachten om op te rukken naar het oosten. Van alle meisjes die op de dag van hun aankomst om de jeep heen stonden, was Mathilde het langste. Ze had brede schouders en jongenskuiten. Met haar ogen zo groen als de fonteinen in Meknès bleef ze strak naar Amine kijken. Gedurende de lange week die hij in het dorp doorbracht, vergezelde ze hem op wandelingen, stelde ze hem voor aan haar vrienden en leerde hem kaartspelletjes. Hij was minstens een kop kleiner dan zij en had een onvoorstelbaar donkere huid. Hij was zo knap om te zien dat ze bang was dat iemand hem van haar zou afpakken. Bang dat hij een hersenschim was. Dit had ze nog nooit gevoeld. Niet met haar pianoleraar toen ze veertien was. Niet met haar neefje Alain, die zijn hand onder haar jurk stak en kersen voor haar stal langs de Rijn. Maar nu ze hier was aangekomen, op zijn terrein, voelde ze zich machteloos.

~

Drie dagen later stapten ze in een vrachtauto waarvan de chauffeur had toegezegd hen naar Meknès te rijden. Mathilde voelde zich niet lekker door de stank van de vrachtwagenchauffeur en de erbarmelijke staat van de weg. Tweemaal stopten ze bij een greppel zodat ze kon overgeven. Bleek en moe staarde ze naar het landschap, waar ze geen betekenis of schoonheid in kon ontdekken, en ze werd steeds somberder. Maak dat dit landschap me niet vijandig gezind zal zijn, dacht ze. Zal deze wereld me ooit vertrouwd worden? Toen ze in Meknès aankwamen, was het al donker en kletterde er een harde, koude regen tegen de voorruit van de vrachtwagen. ‘Het is al te laat om je nu aan mijn moeder voor te stellen,’ zei Amine. ‘We slapen in een hotel.’

De stad kwam haar donker en vijandig voor. Amine legde haar de indeling ervan uit, die overeenkwam met de principes die maarschalk Lyautey had geformuleerd, in het begin van het protectoraat. Een strikte scheiding tussen de medina, waar de voorvaderlijke zeden gehandhaafd zouden worden, en de Europese stad, waar de straten waren vernoemd naar Franse steden en die een proeftuin van moderniteit moest worden. De vrachtwagen zette hen in het lagergelegen gedeelte af, op de linkeroever van de wadi Boufakrane, bij de toegang naar de inheemse stad. Daar woonde Amines familie, in de wijk de Berrima, pal tegenover de mella.* Ze namen een taxi naar de overkant van de rivier. Ze reden over een lange, omhooglopende weg, kwamen langs sportvelden en door een soort bufferzone, een no man’s land, die de stad in tweeën deelde en niet bebouwd mocht worden. Amine wees haar het kamp Poublan, een militaire basis die boven de Arabische stad lag en van waaruit elke beweging daar nauwlettend in de gaten werd gehouden.

Ze namen hun intrek in een fatsoenlijk hotel en de receptionist bestudeerde met ambtelijke omzichtigheid hun papieren en huwelijksakte. Op de trappen naar hun kamer dreigde er ruzie te ontstaan, want de etagekelner bleef hardnekkig Arabisch praten tegen Amine, die hem in het Frans aansprak. De puberjongen wierp duistere blikken op Mathilde. Hij nam het Amine kwalijk dat die met de vijand sliep en vrij kon bewegen, terwijl hij de autoriteiten een papiertje moest laten zien om te bewijzen dat hij het recht had ’s nachts door de straten van de nieuwe stad te lopen. Ze hadden nog maar nauwelijks hun bagage in hun kamer gezet, toen Amine zijn jas alweer aantrok en zijn hoed opzette. ‘Ik ga mijn familie begroeten. Ik blijf niet lang weg.’ Hij liet haar geen tijd om te antwoorden, sloeg de deur dicht, en ze hoorde hem de trap af rennen.

Mathilde ging met opgetrokken benen op het bed zitten. Wat deed ze hier? Ze kon alleen zichzelf en haar ijdelheid de schuld geven. Zij had een avontuur willen beleven, zij was vol branie in dit huwelijk gestapt waar haar jeugdvriendinnen haar om benijdden omdat het zo exotisch was. Maar misschien werd er nu de spot met haar gedreven of werd ze bedrogen. Misschien was Amine bij een minnares. Of was hij zelfs al getrouwd, mannen waren hier immers polygaam, zoals haar vader haar met enige gêne had verteld. Misschien zat hij wel te kaarten in een bar om de hoek en vertelde hij zijn vrienden vrolijk dat hij zijn lastige echtgenote zonder zelfs maar gedag te zeggen had achtergelaten. Ze begon te huilen. Ze schaamde zich voor haar paniek, maar het was al donker en ze wist niet waar ze was. Als Amine niet terugkwam, zou ze volkomen verloren zijn, zonder geld, zonder vrienden. Ze wist niet eens in welke straat ze logeerden.

Toen Amine iets voor middernacht terugkeerde, was ze daar, met verwarde haren en een rood, behuild gezicht. Het duurde even voordat ze de deur opendeed, ze beefde en Amine dacht dat er iets was gebeurd. Ze vloog hem om de hals en probeerde te vertellen over haar bange gevoelens, haar heimwee, de gekmakende angst die haar had aangegrepen. Hij begreep het niet en vond zijn vrouw, die met haar volle gewicht aan hem hing, verschrikkelijk zwaar. Hij trok haar naar het bed en ze gingen naast elkaar zitten. Amines hals was nat van de tranen. Mathilde kalmeerde, haar ademhaling vertraagde, ze snoof een paar keer en Amine gaf haar een zakdoek die hij in zijn mouw had gestopt. Zachtjes streek hij over haar rug en zei: ‘Gedraag je nou niet als een klein meisje. Je bent nu mijn vrouw. Jouw leven is hier.’

Twee dagen later namen ze hun intrek in het huis in de Berrima. In de smalle straatjes van de oude stad greep Mathilde de arm van haar man, ze was bang dat ze zou verdwalen in dit doolhof, waar een menigte kooplui zich verdrong en groenteverkopers met veel geschreeuw klanten lokten. Achter de zware, beslagen deur van het huis wachtte de familie op haar. De moeder, Mouilala, stond op de binnenplaats. Ze droeg een elegante zijden kaftan en haar haar was bedekt met een smaragdgroene sjaal. Voor de gelegenheid had ze uit haar cederhouten kistje antieke gouden sieraden tevoorschijn gehaald: enkelbanden, een gegraveerde doekspeld, en een halsketting die zo zwaar was dat haar broze lichaam een beetje voorovergebogen was. Toen het paar binnenkwam, stortte ze zich op haar zoon en zegende hem.

Ze lachte naar Mathilde, die haar handen in de hare nam en aandachtig keek naar het mooie bruine gezicht met de zacht blozende wangen. ‘Ze zegt “welkom”,’ vertaalde Selma, het kleine zusje dat kortgeleden negen was geworden. Ze stond voor Omar, een zwijgzame, magere adolescent, die zijn handen op zijn rug hield en naar de grond keek.

Mathilde moest wennen aan dit opeengepakte leven, in dit huis waar de matrassen vol bedwantsen en ander ongedierte zaten, waar je je niet kon afschermen van lichamelijke geluiden en gesnurk. Haar schoonzusje kwam zonder kloppen haar kamer binnen en sprong op haar bed, waarbij ze de paar woorden Frans opsomde die ze op school had geleerd. ’s Nachts hoorde Mathilde het geschreeuw van Jalil, de jongste broer, die boven zat opgesloten, met als enig gezelschap een spiegel die hij nooit uit het oog verloor. Hij rookte voortdurend een hasjpijp, en de kiefgeur verspreidde zich door de gang en bedwelmde haar.

De hele dag hingen er hordes graatmagere katten rond in de kleine binnentuin, waar een stoffige bananenboom vocht voor zijn leven. Achter op de patio was een put gegraven, waaruit de meid, een voormalige slavin, water haalde voor het huishouden. Amine had haar verteld dat Yasmine uit Afrika kwam, misschien uit Ghana, en dat Kadour Belhaj haar voor zijn vrouw had gekocht op de markt in Marrakesh.

In de brieven die Mathilde aan haar zus schreef, loog ze. Ze deed alsof haar leven leek op de boeken van Karen Blixen, Alexandra David-Néel of Pearl Buck. In elk epistel bedacht ze avonturen waarin ze zichzelf opvoerde, in contact met de zachtmoedige en bijgelovige inheemse bevolking. Ze beschreef zichzelf met laarzen aan en een hoed op, hoog op de rug van een Arabische volbloed. Ze wilde dat Irene jaloers zou zijn, dat ze bij elk woord gepijnigd werd, dat ze stierf van afgunst, uit haar vel sprong van nijd. Mathilde nam wraak op haar autoritaire, strenge oudere zus, die haar haar leven lang had behandeld als een kind en het vaak leuk had gevonden haar in het openbaar te vernederen. ‘Hersenloze Mathilde, schaamteloze Mathilde,’ zei Irene kil en hard. Mathilde dacht altijd dat haar zus haar nooit had begrepen en haar gevangen had gehouden in een bazige liefde.

Toen ze naar Marokko was vertrokken en ze hun dorp, de buren en de toekomst die haar te wachten stond, was ontvlucht, had Mathilde aanvankelijk een gevoel van overwinning gehad. In het begin schreef ze enthousiaste brieven, waarin ze haar leven in het huis in de medina beschreef. Ze legde nadruk op de geheimzinnige steegjes in de Berrima, overdreef de viezigheid op straat, en het lawaai en de geur van de ezels die mannen en hun koopwaar vervoerden. Dankzij een van de nonnen van het pensionaat vond ze een boekje over Meknès met reproducties van prenten van Delacroix. Ze legde het boekje met de vergeelde bladzijden op een nachtkastje en wilde zich er helemaal in onderdompelen. Passages van Pierre Loti die ze heel poëtisch vond leerde ze uit haar hoofd en ze was verrukt van de gedachte dat de schrijver een paar kilometer verderop had geslapen en oog had gehad voor de ommuring en de waterpartij van Agdal.

Ze vertelde over de borduurwerkers, de ketellappers en de houtdraaiers, die in kleermakerszit in hun kelderwinkeltjes zaten. Ze vertelde over de processies van de broederschappen op de place El Hedim en over de stoet van zieners en genezers. In een van haar brieven schreef ze bijna een heel kantje vol over de winkel van een bottenkraker die hyenaschedels, gedroogde kraaien, egelpootjes en slangengif verkocht. Ze dacht dat Irene en haar vader, Georges, diep onder de indruk zouden zijn en haar in hun bed, boven in hun deftige huis, zouden benijden omdat ze de verveling had ingeruild voor avontuur, het comfort voor een leven als in een roman.

Alles in het landschap was onverwacht en anders dan wat ze tot dan toe had gekend. Ze zou nieuwe woorden nodig hebben, een heel vocabulaire ontdaan van het verleden om haar gevoelens te kunnen beschrijven – of het licht dat zo scherp was dat je leefde met samengeknepen ogen, of haar verbazing, elke dag weer, over zo veel raadselachtigs en moois. Niets was vertrouwd, niet de kleur van de bomen, niet die van de lucht, zelfs niet de smaak die de wind achterliet op het puntje van je tong en op je lippen. Alles was anders.

De eerste maanden in Marokko bracht Mathilde veel tijd door aan het bureautje dat haar schoonmoeder in hun deel van het huis had gezet. De oude vrouw had een ontroerende eerbied voor haar. Voor het eerst in haar leven deelde Mouilala haar huis met een ontwikkelde vrouw, en toen ze Mathilde over haar bruine briefpapier gebogen zag zitten, voelde ze een geweldige bewondering voor haar schoondochter. Vanaf dat moment verbood ze het om lawaai te maken in de gangen en Selma mocht niet meer tussen de verdiepingen op en neer rennen. Ze wilde ook niet dat Mathilde haar dagen doorbracht in de keuken, want ze dacht dat dit geen plaats was voor een Europese vrouw die kranten kon lezen en de bladzijden van een boek kon omslaan. Dus sloot Mathilde zich op in de slaapkamer en schreef ze. Ze beleefde er zelden plezier aan, want telkens als ze een landschap begon te beschrijven, of een situatie die ze had meegemaakt probeerde te schetsen, had ze het gevoel dat haar woordenschat tekortschoot. Ze stuitte steeds op dezelfde logge, saaie woorden en werd op een verwarrende manier gewaar dat taal een onmetelijk veld was, een onbegrensd speelterrein dat haar beangstigde en haar deed duizelen. Er was zo veel te vertellen en ze had De Maupassant willen zijn om een beschrijving te geven van het geel op de muren van de medina, om de drukte tot leven te wekken van de jongetjes die speelden in de straten waar vrouwen gehuld in hun witte haiks* als spoken voorbijgleden. Ze deed een beroep op een exotische woordenschat die, dat wist ze zeker, bij haar vader in de smaak zou vallen. Ze sprak over razzia’s,* fellahs,* djinns* en zellige* in allerlei kleuren.

Maar ze had zo graag gewild dat er geen enkele barrière was, geen enkel obstakel om zich uit te drukken. Dat ze de dingen kon vertellen zoals ze die zag. Zoals de jochies met kaalgeschoren hoofden vanwege de favus, al die jongens die door de straten renden, die schreeuwden en speelden, die zich omdraaiden als ze voorbijkwam, stilstonden en haar bekeken met een duistere blik die niet paste bij hun leeftijd. Een keer was ze zo dom geweest om een jongetje in een korte broek dat nog geen vijf jaar oud was en een tarboesj* droeg die hem te groot was, een muntstuk in zijn handje te drukken. Hij was niet groter dan de jutezakken met linzen of griesmeel die de kruidenier voor zijn deur zette en waar Mathilde in haar fantasie altijd haar arm in stak. ‘Koop maar een ballon,’ had ze tegen hem gezegd, en ze had zich trots en blij gevoeld. Maar het jongetje had een schreeuw gegeven en uit alle zijstraten waren kinderen opgedoken die zich als een zwerm insecten op Mathilde stortten. Ze riepen God aan, zeiden dingen in het Frans, maar ze begreep er niets van en had moeten rennen, onder de spottende blikken van de voorbijgangers, die dachten: dat krijg je van die domme liefdadigheid. Dat zal haar leren! Dit grandioze leven had ze van veraf willen bekijken, ze had onzichtbaar willen zijn. Haar lengte, haar witheid, haar status van vreemdelinge hielden haar weg van de kern der dingen, van een bepaalde stilte die maakt dat je weet dat je ergens thuishoort. In de nauwe straten rook ze de geur van leer, van houtvuur en vers vlees, een geur vermengd met die van drabbig water en overrijpe peren, ezeldrek en houtzaagsel. Maar ze had er geen woorden voor.

Wanneer ze genoeg had van schrijven of van romans herlezen die ze zo ongeveer uit haar hoofd kende, ging Mathilde op het terras liggen, waar de was werd gedaan en vlees te drogen gehangen. Ze luisterde naar gesprekken op straat, naar de liedjes van vrouwen in het leven achter de schermen, dat hun was toebedeeld. Ze keek hoe ze soms als koorddanseressen van het ene naar het andere terras gingen en bijna hun nek braken. De meisjes, de dienstmeiden, de echtgenotes schreeuwden, dansten, vertrouwden elkaar van alles toe op die daken, die ze alleen ’s nachts verlieten, of op het middaguur wanneer de zon te heet was. Verborgen achter een laag muurtje oefende Mathilde de paar beledigingen die ze kende om haar uitspraak te verbeteren, en de voorbijgangers keken op en beledigden haar op haar beurt. ‘Lay atik typhus!’* Ze dachten vermoedelijk dat een jochie de spot met hen dreef, een boefje dat zich doodverveelde bij moeders rokken. Altijd zat ze met gespitste oren en pikte de woorden op met een snelheid waar iedereen versteld van stond. ‘Gisteren begreep ze nog niets!’ verbaasde Mouilala zich, en inmiddels waren ze voorzichtig met wat ze in haar aanwezigheid zeiden.

In de keuken leerde Mathilde Arabisch. Uiteindelijk drong ze zich op en Mouilala accepteerde het dat ze kwam zitten kijken. Ze wierpen haar knipoogjes en glimlachjes toe en er werd gezongen. Eerst leerde ze tomaat, olie, water en brood zeggen. Ze leerde wat warm en koud was, en de woorden voor specerijen en daarna die voor het klimaat: droogte, regen, vorst, warme wind en zelfs zandstorm. Met die woordenschat kon ze ook het lichaam benoemen en over de liefde praten. Selma, die op school Frans leerde, speelde voor tolk. Vaak wanneer Mathilde naar beneden kwam voor het ontbijt vond ze Selma slapend op een van de banken in de woonkamer. Ze bekritiseerde Mouilala, die het niet kon schelen of haar dochter zich ontwikkelde, goede cijfers haalde of ijverig was. Ze liet het meisje slapen als een marmot en had niet het hart haar vroeg wakker te maken vanwege school. Mathilde had Mouilala ervan proberen te overtuigen dat Selma met een opleiding onafhankelijk en vrij kon worden. Maar de oude vrouw had haar wenkbrauwen gefronst. Haar gewoonlijk zo zachtaardige gezicht betrok en ze had het de nassrania* kwalijk genomen dat die haar de les had gelezen. ‘Waarom laat u haar school missen? U brengt haar toekomst in gevaar.’ Over welke toekomst had die Française het, vroeg Mouilala zich af. Wat deed het ertoe of Selma overdag op school zat, terwijl ze beter kon leren darmen vullen en weer dichtnaaien dan bladzijden volschrijven in een schrift? Mouilala had te veel kinderen, te veel zorgen gehad. Ze had een man en meerdere baby’s begraven. Selma was haar cadeau, haar rust, de laatste kans die het leven haar gaf om teder en toegeeflijk te zijn.

Bij haar eerste ramadan besloot Mathilde ook te vasten en haar man was haar dankbaar omdat ze zich naar hun rituelen voegde. Elke avond dronk ze de harira*, die ze niet lekker vond, en voor zonsopgang stond ze op om dadels te eten en karnemelk te drinken. Gedurende de heilige maand kwam Mouilala de keuken niet uit en Mathilde, een makkelijk over te halen lekkerbek, begreep niet dat je jezelf eten kon ontzeggen en toch de hele dag kon doorbrengen in de geuren van tajines en brood. Van de vroege ochtend tot de late avond rolden de vrouwen amandeldeeg uit en doopten gefrituurd gebak in de honing. Ze kneedden het met veel vet bereide deeg en rekten het op tot het zo dun werd als postpapier. Hun handen waren niet bang voor kou of hitte, ze legden ze zomaar plat op hete platen. Door het vasten zagen de vrouwen bleek en Mathilde vroeg zich af hoe ze het volhielden in die bloedhete keuken, waar een overweldigende soeplucht hing. Zij kon gedurende die lange dagen van afzien aan niets anders denken dan aan wat ze zou gaan eten als het donker werd. Met gesloten ogen lag ze op een van de vochtige banken in de woonkamer en liet het speeksel rondgaan in haar mond. Haar hoofdpijn bestreed ze door zich sneden dampend brood voor te stellen, en gebakken eieren met buffelvlees, en gazellehoorntjes gedoopt in de thee.

Als dan de oproep voor het gebed klonk, maakten de vrouwen de tafel gereed, met daarop de pot met dampende soep, een kan melk, hardgekookte eieren en dadels, die ze met hun nagels openpeuterden. Mouilala had aandacht voor iedereen; ze vulde rghaifs*met vlees en deed hete peper bij de pannenkoekjes voor haar jongste zoon, die graag zijn tong brandde. Voor Amine perste ze sinaasappels uit, omdat zijn gezondheid haar zorgen baarde. In de deuropening van de woonkamer wachtte ze tot de mannen, met hun gezichten nog verkreukeld van de siësta, het brood braken, een ei pelden en in de kussens zakten, en pas daarna ging ze terug naar de keuken om zelf iets te eten. Mathilde begreep er niets van. Ze zei: ‘Dit is pure slavernij! Ze staat de hele dag te koken en dan moet ze nog wachten totdat jullie hebben gegeten! Het is niet te geloven.’ Ze uitte haar ergernis tegen Selma, die in de keuken op de vensterbank zat en lachte.

Ze schreeuwde boos tegen Amine en dat deed ze weer na het Aïd el-Kébir, het offerfeest, toen er een verschrikkelijke ruzie ontstond. De eerste keer hield Mathilde zich stil, als versteend bij de aanblik van de slagers met hun bebloede schorten. Vanaf het dakterras van hun huis keek ze naar de stille straten van de medina, waar de gestalten van de beulen bewogen en daarna de jonge jongens, die heen en weer liepen tussen de huizen en de oven. Warm bloed stroomde in borrelende beekjes van het ene huis naar het andere. In de lucht hing de geur van rauw vlees, en de wollen vachten van de dieren werden aan metalen haken aan de huisdeuren gehangen. Een goede dag om een moord te plegen, dacht Mathilde. Op de andere dakterrassen was het in het vrouwendeel een drukte van belang. Ze sneden, leegden, vilden, hakten. Ze sloten zich op in de keuken om de ingewanden schoon te maken en de darmen te ontdoen van de strontgeur voordat ze die vulden en dichtnaaiden en daarna lang lieten sudderen in een pikante saus. Vet en vlees moesten worden gescheiden, de kop van het dier moest worden gekookt, want zelfs de ogen zouden worden opgegeten door de oudste zoon, die zijn wijsvinger in de schedel zou steken om er de glimmende bollen uit te vissen. Toen ze Amine kwam vertellen dat het ‘een feest voor wilden’ was, ‘een ritueel van wrede mensen, dat ze het rauwe vlees en het bloed weerzinwekkend vond, zo erg dat ze er bijna van moest overgeven, hief hij zijn trillende handen ten hemel. En dat hij zich beheerste en niet zijn handen op de mond van zijn vrouw drukte, kwam alleen maar omdat het een heilige dag was en hij het aan God verplicht was kalm en invoelend te zijn.

~

Aan het slot van elke brief vroeg Mathilde aan Irene haar boeken te sturen. Avonturenromans en verhalenbundels die zich afspeelden in koude, verre landen. Ze schreef niet dat ze niet meer naar de boekwinkel ging, in het centrum van de Europese stad. Ze verafschuwde die winkelbuurt en de vrouwen van kolonisten en militairen, ze voelde dat ze een moord zou kunnen plegen in die straten waar ze zo veel slechte herinneringen aan bewaarde. Op een dag, in september 1947, toen ze zeven maanden zwanger was, liep ze over de avenue de la République, die de meeste inwoners van Meknès simpelweg ‘de avenue’ noemden. Het was heet en haar benen waren gezwollen. Ze bedacht dat ze naar de Empirebioscoop kon gaan, of iets kon gaan drinken op het terras van Le Roi de la Bière. Toen waren er twee jonge vrouwen tegen haar op gebotst. De donkerste was gaan lachen: ‘Kijk die daar. Die is door een Arabier met jong geschopt.’ Mathilde had zich omgedraaid en de mouw van de vrouw vastgegrepen, maar die had zich met een ruk losgetrokken. Als ze die buik niet had gehad, als de hitte niet zo afmattend was geweest, zou Mathilde haar achterna zijn gerend. Dan had ze haar om zeep geholpen. Ze zou haar alle klappen hebben gegeven die zij zelf in de loop van haar leven had gehad. Als brutaal meisje, als wellustige puber, als ongehoorzame echtgenote had ze veel moeten incasseren: slaag, pesterijen, de woede van degenen die een respectabele vrouw van haar wilden maken. Die twee onbekende vrouwen zouden hebben geboet voor het tamme leven dat Mathilde moest verduren.