Voor de fylgjur, allemaal

NEIL PRICE

DE VIKINGEN

EEN NIEUWE GESCHIEDENIS

NIEUW AMSTERDAM

Vertaling Roelof Posthuma

© 2020 Neil Price

Oorspronkelijke titel Children of Ash and Elm

Oorspronkelijke uitgever Basic Books

© 2020 Vertaling Roelof Posthuma/Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Omslagontwerp Paul Pollmann (naar het ontwerp van Chin-Yee Lai)

Omslagbeeld Vikingskipshuset, Oslo/Bridgeman Images;

© Alin Brotea/Shutterstock.com

NUR 680

E-BOOK ISBN 978 90 468 2712 3

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2020 met ISBN 978 90 468 2711 6

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

INHOUD

Kaarten

Opmerking over de taal

Proloog – Drijfhout

Inleiding – Voorouders en erfgenamen

KAARTEN

Kaart 1 Vereenvoudigde politieke en etnische geografie van Europa, omstreeks 565 n.Chr., met de veranderingen die het resultaat waren van de voorafgaande decennia van crisis. De grenzen van het Oost-Romeinse Rijk zijn aangegeven zoals ze ten tijde van de dood van keizer Justinianus liepen. (Kaart Neil Price)

Kaart 2 Scandinavische stammengroepen, rechtsdistricten en koninkrijken, uit de bronnen daterend van ongeveer 500-1350 n.Chr., waaronder de Getica van Jordanes (ca. 551) en het tiende-eeuwse Engelse dichtwerk Widsith. (Kaart © Ingvild T. Bøckman en Frode Iversen, Cultuurhistorisch Museum Universiteit van Oslo)

Kaart 3 Plaatsen die tijdens de eerste fase van de plundertochten van de Vikingen (793-833 n.Chr.) werden aangevallen, met de Europese kustemporia en de belangrijkste Scandinavische nederzettingen. (Kaart Ben Raffield en Daniel Löwenborg)

Kaart 4 Aanvallen van de Vikingen op de Britse eilanden en het Frankische Rijk, 834-999, met de gevestigde bases in Ierland, Engeland en op het continent. (Kaart Ben Raffield en Daniel Löwenborg)

Kaart 5 De grote mediterrane plundertocht van ca. 859-862, onder de vermeende leiding van Björn Järnsida (‘IJzeren flank’) en Hástein. De route van de Vikingvloot naar het zuiden kan vanaf de basis in Noirmoutier in de monding van de Loire langs de kusten van het Frankische Rijk en het Iberisch Schiereiland tot in de Middellandse Zee zelf gevolgd worden. Drie jaar later kwam een derde van alle schepen weer thuis nadat ze enige tijd in het oostelijke bekken van de Middellandse Zee hadden doorgebracht en zich door de Straat van Gibraltar (Nörvasund) heen hadden gevochten. (Kaart Neil Price)

Kaart 6 De Vikingdiaspora in het Oosten, naar Byzantium, de Euraziatische steppe en verder. De rivierroutes vanuit het Oostzeegebied naar de Zwarte Zee, gedomineerd door de Roes, sloten naadloos aan op de karavaanroutes in het Abbasidische kalifaat en de zijderoutes, die tot diep in Azië liepen. (Kaart Ben Raffield, Daniel Löwenborg en Neil Price)

Kaart 7 De latere Vikingperiode in Scandinavië en het Noordzeegebied, vanaf de regeerperiode van Harald Blauwtand (ca. 960-987) tot het ‘rijk’ van Knoet de Grote (ca. 1016-1035). De zes bekende ronde versterkingen van het Trelleborg-type zijn aangegeven: (1) Aggersborg, (2) Fyrkat, (3) Nonnebakken, (4) Trelleborg, (5) Borgring en (6) Borgeby. (Kaart Ben Raffield en Daniel Löwenborg)

Kaart 8 De Noormannen in het Noord-Atlantische gebied. IJsland werd omstreeks 870 gekoloniseerd en kende al snel een grote populatie. Iets meer dan een eeuw later stichtten de IJslanders de oostelijke en westelijke nederzettingen op Groenland, en voeren vervolgens naar wat nu het oosten van Canada is. Naar de precieze locatie van de streken die ze Helluland, Makland en Vinland noemden kan slechts gegist worden, en L’Anse aux Meadows op Newfoundland is nog steeds de enige nederzetting in Noord-Amerika waarvan is aangetoond dat die door Vikingen is gesticht. (Kaart Neil Price)

OPMERKING OVER DE TAAL

In dit boek gaat het veel over wezens, plaatsen en concepten waarvan de hedendaagse benamingen ofwel uit het Oudnoors zijn afgeleid (eigenlijk een parapluterm voor een complexe verzameling dialecten en linguïstische vertakkingen op IJsland en in Scandinavië, daterend uit de Middeleeuwen en vroeger), of uit de moderne talen van de noordse landen. Dat levert soms een gecompliceerd geluidslandschap op dat in een anderstalige tekst niet eenvoudig te normaliseren is zonder de originele variatie geweld aan te doen. Ik heb de leesbaarheid en conventie prioriteit gegeven boven consistentie, en de taal is in dit boek op verschillende manieren vereenvoudigd.

Twee Oudnoorse (en modern IJslandse) letters zijn aangepast, behalve bij rechtstreekse citaten in de originele taal en in sommige namen: Þ/þ(thorn) voor ‘th’, uitgesproken als in het Engelse ‘thought’; ð/ð (eth) op dezelfde wijze, maar zachter uitgesproken zoals in het Engelse ‘breathe’. Op dezelfde manier is de Oudnoorse diftong æ gescheiden tot ‘ae’, ongeveer uitgesproken als ‘aie’.

Het Noorse accent aigu op klinkers is bij namen veelal behouden gebleven: lange á wordt uitgesproken als ‘auw’, en dus wordt há (hoog) ‘hauw’; é is ‘ee’; í is een lange ‘ie’; ó is een ronde, lange ‘oo’ als in ‘boom’, met enige nadruk; ú is een lange, diepe ‘oe’. In het Oudnoors is de y een klinker die ongeveer wordt uitgesproken als ‘ieuw’, met een accent (ý) wordt de klank nog langer gerekt.

In plaatsnamen en persoonsnamen zijn de moderne Scandinavische letters å, ä/æ en ö/ø gehandhaafd waar dat van toepassing is, met kleine verschillen tussen het Zweeds en het Deens/Noors. De uitspraak is bij benadering als volgt: å als ‘oa’, ä/æ als ‘è’, ö/ø als ‘eu’. De Zweedse letter ö vervangt in de tekst de ǫ ,de Oudnoorse ‘korte, open o’.

In sommige academische werken, inclusief veel van mijzelf, wordt de Oudnoorse nominatief voor eigennamen gebruikt, ook al levert dat in de hedendaagse vertaalde context grammaticale problemen op. Het meest voorkomende voorbeeld, waarin ook enkele letters en accenten die hierboven werden genoemd voorkomen, is waarschijnlijk de naam van de god Óðinn (uitgesproken als ‘Oe-thinn’). Met enkele uitzonderingen zijn deze en soortgelijke gevallen (zoals de naam van zijn zoon Þórr) hier aangepast en ‘Odin’ en ‘Thor’ geworden.

Citaten uit Oudnoorse teksten zijn veelal in vertaling weergegeven zonder het origineel, hoewel ik hier en daar de middeleeuwse woorden ook heb behouden, vooral in verzen. Op de juiste wijze geciteerd in een passende omgeving, kan poëzie uit het Vikingtijdperk smaken als oud ijzer op de tong, met complexe rijmschema’s die op elkaar voortbouwen als ijslagen – verraderlijk maar prachtig. We horen iets ouds en waarachtigs in deze taal, ook al begrijpen we die alleen in vertaling, en om die reden heb ik in het boek een selectie opgenomen.

PROLOOG

DRIJFHOUT

De voetafdrukken van de goden strekken zich achter hen uit in een meanderende lijn, duidelijk afgetekend in het zand aan de kust van de omsluitende oceaan. De golven breken en schuimen naast hen, in hun oren het gebulder. Het strand vertoont geen spoor van andere passanten omdat er nog geen mensen in deze wereld zijn.

We zien drie broers lopen: Odin, de machtigste en vreeswekkendste van hen drieën, en zijn broers Vili en Vé. Ze dragen vele namen, wat algemeen gebruikelijk zal worden in hun goddelijke familie van de Asen of Aesir.

Hoe vredig en stil het ook lijkt, alles om hen heen is gemaakt van bloed, de aarde en de hemelen zijn letterlijk geformeerd uit het uiteengescheurde lichaam van een moordslachtoffer. Het universum als plaats delict: het is een verontrustend verhaal, vol vreemde gebeurtenissen, geweld en tegenstrijdigheden, een verhaal waarvan de waarheden eerder gevoeld moeten worden dan louter uitgelegd en begrepen. We zullen het in de loop van de tijd onderzoeken, maar nu, in de nasleep ervan, is alles stil. Ze zijn nieuwsgierig, deze goden, altijd rusteloos vorsend naar de aard van de dingen die zij in hun fonkelnieuwe schepping aantreffen. Wat is dat? En dit? Ze zijn ook eenzaam, op deze plek die nog alle bezieling, gevoel en kleur ontbeert.

Maar nu zijn de goden op het strand en hebben ze bij de waterkant iets gezien.

Twee grote stammen drijfhout zijn met het getij aangespoeld op de oever die verder leeg is onder de immense hemel. Odin en zijn broers lopen ernaartoe en draaien de stammen met moeite om in het zand. Dan begrijpen ze wat zich daarin bevindt, zoals een beeldhouwer het beeld in een blok ruwe steen ziet, wachtend om bevrijd te worden. De drie goden bewerken het hout met hun handen, ze modelleren, schaven en vormen het. Een wolk van houtsnippers en stof. Ze grijnzen naar elkaar, opgezweept door de vreugde van het scheppen. Langzaam worden de dingen in het hout zichtbaar, vormen ze zich onder de druk van goddelijke vingers. Hier een arm, daar een been, en uiteindelijk de gezichten.

Eerst een man, de eerste man, en dan een vrouw. De goden staren op hen neer. Odin komt in beweging, hij ademt uit in hun monden en geeft hun leven; ze hoesten en beginnen te ademen, nog altijd gevangen in het hout. Vé opent hun ogen en oren, zet hun tongen in beweging en strijkt hun gezichten glad; wilde blikken, wauwelende geluiden. Vili schenkt hun intellect en beweging; ze scheuren zich los van de boomstronken, snippers boombast vallen op het strand.

Ten slotte geven de goden hun namen, hun substantie omgezet in geluid. De man is Ask, de es. De vrouw is Embla, de iep.

De eerste mensen op de wereld kijken verbaasd om zich heen, luisteren naar de stilte en vullen die dan met hun spraak, geschreeuw, gelach. Ze wijzen naar de oceaan, de hemel, het bos en meer en meer, en geven alles een naam terwijl ze weer lachen. Ze beginnen te rennen, weg van de goden die naar hen kijken, van het zand af, verder en verder hun nieuwe thuisland in, totdat ze uit het zicht verdwenen zijn. Misschien zwaaien ze naar Odin en de anderen, misschien ook niet, maar ze zullen ze terugzien.

Van dit paar stamt de hele mensheid af, door de millennia heen tot in onze eigen tijd.

1 De vleesgeworden Vikingen en victorianen. Een opmerkelijke tekening van Lorenz Frølich uit 1895: het feestmaal van de goden zoals verteld in het Oudnoorse gedicht Lokasenna, ‘Loki’s scheldpartij’. De Asen verschijnen als een kruising tussen barbaarse banketgangers naar klassiek model en tamelijk keurige contemporaine dinergasten, terwijl Loki de dronken oom speelt. Dat alles in een rococokamer onder wat een kroonluchter lijkt. (Afbeelding publiek domein)

De Vikingen genieten een algemene waardering en belangstelling zoals maar weinig andere oude culturen. Vrijwel iedereen heeft op zijn minst van hen gehoord. In net iets meer dan drie eeuwen tijd, van ongeveer 750 tot 1050 n.Chr., hebben de volken van Scandinavië transformaties in de noordelijke wereld teweeggebracht die tot op de dag van vandaag doorwerken. Ze veranderden de politieke en culturele kaart van Europa en schiepen nieuwe vormen van handel en economie, van nederzettingen en conflicten, die zich uiteindelijk van de Amerikaanse oostkust tot in de Aziatische steppen uitstrekten. De Vikingen staan tegenwoordig bekend om een stereotype van maritieme agressie – de beroemde langschepen, plundering en brandstichting, het vurige drama van een ‘Vikingbegrafenis’. Er zit een zekere kern van waarheid in de clichés, maar de Scandinaviërs exporteerden ook nieuwe ideeën, technologieën, overtuigingen en praktijken naar de landen die ze ontdekten en de volken die ze ontmoetten. Zelf veranderden ze daardoor ook en ontwikkelden ze nieuwe manieren van leven in hun uitgestrekte diaspora. De vele kleinschalige koninkrijken van hun thuislanden zouden uiteindelijk de staten Noorwegen, Zweden en Denemarken gaan vormen, zoals die nog altijd bestaan, terwijl de traditionele godsdiensten van het Noorden langzamerhand door het christendom werden onderworpen. Dat aanvankelijk vreemde geloof zou hun levensbeschouwing en de Scandinavische toekomst fundamenteel veranderen.

In letterlijke zin zijn de Vikingen natuurlijk een volk van het verleden, uitgestorven en verdwenen, maar tegelijkertijd bevolken ze een wonderlijk tastbaar soort prehistorie, dat telkens weer terug lijkt te komen, hoeveel druk er ook op wordt uitgeoefend. Velen zijn in de verleiding gekomen om hun vingers op de weegschaal van de achterafkennis te zetten en hebben zich verbeeld dat de impuls om dat te doen niet van henzelf uitging, maar voortkwam uit de onthulling van in het graf van de tijd verdwenen waarheden. Middeleeuwse monniken en geleerden vonden hun heidense voorvaderen opnieuw uit als nobele, misleide voorgangers of als trawanten van de duivel. In de handschriftverluchtingen van ridderromans werden ze met een soort oriëntalistisch vooroordeel afgebeeld als Saracenen, vijanden van Christus, voorzien van tulbanden en kromzwaarden. In het Engeland van Shakespeare werden de Vikingen voorgesteld als gewelddadige aanjagers van de vroege geschiedenis van het koninkrijk en zijn grootsheid. Tijdens de Verlichting herontdekt als een soort ‘edele wilde’ werd de Viking enthousiast omarmd door de nationalistische romantici van de achttiende en negentiende eeuw. Op zoek naar hun eigen ontluikende identiteit pluisden victoriaanse imperialisten de Scandinavische literatuur uit op zoek naar passende assertieve noordelijke rolmodellen en gaven zo via hun noordse verwanten uitdrukking aan de onmiskenbare lotsbestemming van de Angelsaksen. Het logische eindpunt van dit traject kwam een eeuw later, toen de nazi’s zich de Vikingen toe-eigenden voor hun racistische ficties en ze tot een vals arisch archetype verhieven; hun hedendaagse opvolgers teisteren ons nog altijd. Elementen uit de brede heidense gemeenschap zoeken tegenwoordig een spiritueel alternatief dat zijn inspiratie ontleent aan de Vikingreligie, waarbij het troebele Oudnoorse brouwsel met Tolkien-achtige specerijen op smaak wordt gebracht. Al deze groeperingen en vele andere, inclusief hedendaagse academici en het publiek voor historisch drama, hebben het fragmentarische materiaal en de tekstuele nalatenschap van de Vikingen in de mallen van hun eigen keuze gegoten en hen zo herschapen. Soms lijkt het erop dat het volk zelf bijna verdwenen is onder de almaar toenmende last die het opgelegd heeft gekregen. De woorden van Anthony Blanche uit Brideshead Revisited schieten ons door het hoofd: ‘Oh, la fatigue du Nord’.

Wat al deze perspectieven gemeen hebben, is dat ze de toeschouwer die van buitenaf naar de Vikingen kijkt vooropstellen en eraan voorbijgaan hoe zij de wereld zelf zagen. Het is een houding met een lange traditie, die in feite teruggaat op de geschriften van de slachtoffers van de Vikingen, van wie nauwelijks verwacht mag worden dat ze onbevooroordeeld waren. Ironisch genoeg waren zelfs de mensen die met de Scandinaviërs in contact kwamen (en vaak vooral met hun zwaard) er niet altijd zeker van met wie ze eigenlijk te maken hadden. Om een enkel voorbeeld uit de late negende eeuw te noemen: na een felle strijd met een heel Vikingleger kon koning Alfred van Wessex in Zuid-Engeland een Noorse niet-strijder en handelaar aan zijn hof nog het hemd van het lijf vragen. Waar kwamen ze vandaan? Wat deden ze? Hoe leefden ze? En de koning was niet de enige in zijn onzekerheid en nieuwsgierigheid.

Dezelfde vraagstukken bleven de volgende duizend jaar onderwerp van debatten, die in de laatste twee eeuwen met de groei van het wetenschappelijk onderzoek en de academische kennis in een stroomversnelling raakten. Maar opnieuw was er de tendens om de nadruk grotendeels te leggen op wat de Vikingen deden in plaats van op de vraag waarom ze het deden. In zekere zin betekent deze benadering dat er door het verkeerde einde van de historische telescoop wordt gekeken en dat een volk louter en alleen wordt gedefinieerd (en vaak veroordeeld) op grond van de gevolgen van zijn daden, niet op de motivering daarachter.

Dit boek gaat van de omgekeerde benadering uit en werkt van binnen uit naar buiten toe. De nadruk ligt hier sterk op wie de Vikingen werkelijk waren, wat hen dreef, hoe zij dachten en voelden. Hun spectaculaire expansie wordt vanzelfsprekend niet genegeerd, maar de context en de oorsprong daarvan vormen de kern van wat hier volgt.

Waar kunnen we dan beter beginnen dan bij de schepping zelf? Het verhaal over de goden die de eerste mensen aan de kust van de wereldoceaan uit stukken boomstam vormden, heeft diepe wortels in de noordse mythologie. Hoeveel bange verwarring er ook over hun identiteit heerste onder degenen die zij tegenkwamen, in de geest van de Vikingen zelf was er nooit sprake van enige twijfel: zij waren de kinderen van Ask, de kinderen van Embla.

2 Waar het allemaal misging. Wervingsposter voor de SS, met de aankondiging van een bijeenkomst in het door de nazi’s bezette Noorwegen, in 1943. De politieke toe-eigening van de Vikingen kan niet duidelijker. (Afbeelding publiek domein)

INLEIDING

VOOROUDERS EN ERFGENAMEN

Wat betekent ‘Viking’ eigenlijk? Moet die term wel gebruikt worden, en zo ja, hoe?

De Scandinaviërs van de achtste tot de elfde eeuw kenden het woord – víkingr in het Oudnoors, indien toegepast op een persoon – maar ze zouden zichzelf of hun tijd niet in die benaming hebben herkend. Voor hen betekende het misschien zoiets als ‘piraat’, de definitie van een beroep of activiteit – waarschijnlijk een tamelijk marginale –, maar het was zeker niet de aanduiding voor een hele cultuur. In die tijd was het woord niet noodzakelijkerwijs negatief of altijd geassocieerd met geweld, want deze overheersende bijbetekenissen zijn aanslibsels uit de eeuwen na het Vikingtijdperk. Het woord verwees ook niet uitsluitend naar Scandinaviërs maar werd meer in het algemeen gebruikt voor plunderaars in het Oostzeegebied. Het werd zelfs in Engeland gebezigd. Op dezelfde manier bevonden de doelen van de Vikingen zich beslist niet alleen buiten Scandinavië. Zeeroverij met geweld houdt zelden rekening met zulke fatsoensnormen. Zelfs nog in de elfde eeuw werd op een Zweedse runensteen een man herdacht – ene Assur, zoon van Jarl Hákan – ‘die de Vikingwacht hield’ en dus waakte tegen invallen van de buren.

De exacte afleiding van de term is niet bekend, maar de tegenwoordig meest geaccepteerde interpretatie gaat uit van het Oudnoorse vík, wat zeebaai betekent. Vikingen waren van origine dus wellicht ‘mensen uit de baai’, die met hun verborgen schepen klaarlagen om passerende boten aan te vallen. Een andere uitleg verbindt de term met de regio Víken in Zuidwest-Noorwegen, waar de vroegste plunderaars ooit vandaan zouden zijn gekomen. Ook daar kan iets van waarheid in schuilen.

In de moderne noordse talen wordt vikingar of vikinger nog steeds alleen gebruikt in de exacte betekenis van zeevarende plunderaars, terwijl het woord in het Engels en in andere talen op iedereen van toepassing is geworden die, zoals een academicus uit Cambridge het ooit berustend uitdrukte, ‘ook maar iets met het Scandinavië “van die dagen” te maken had’. Er zijn tal van pogingen gedaan om het probleem te omzeilen, met weinig succes. Bbijvoorbeeld door wijlen een historicus die pagina’s lang fulmineerde tegen wat hij zag als de terminologische onachtzaamheid van zijn collega’s, waarna hij zich tevreden stelde met ‘Noormannen’, waarmee hij Zweden, Denen en zelfs vrouwen uitsloot. Sommige historici gebruiken nu ‘vikingen’, met een kleine letter, voor de algemene bevolking, maar reserveren de hoofdletter voor hun piraterende verwanten. In dit boek wordt overal Vikingen met hoofdletter gebruikt, waarbij de betekenis door de context wordt bepaald.