LAAT JE
HOREN

Voor mijn oma Corrie, als ik later een beetje zoals jij mag zijn, dan ben ik tevreden. En Marina, als iedereen z’n hart zou openen zoals jij dat deed voor mij, dan komt het wel goed met de wereld. Ik mis je.

© 2020 Lisa Jansen

Alle rechten voorbehouden

Boekomslag © Bowie Redman Barbiers

Foto auteur © Lemon & Peach Photography

NUR 400

ISBN 978 90 468 2721 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met

ISBN 978 90 468 2720 8

‘Do the best you can until you know better. Then when you know better, do better.’ – Dr. Maya Angelou

INHOUD

Voorwoord

Inleiding

Wat je vooraf moet weten: tips voor activisten

Intersectionaliteit: waarom alles met alles samenhangt

Alleen samen: community care hoe en wat

Feminisme: waarom gelijkheid voor iedereen nog altijd niet vanzelfsprekend is

Body-shaming: over hoe onze onzekerheden als wapen tegen ons worden gebruikt

Validisme: waarom het begrip ‘bijzondere behoeften’ de grootste onzin is

Klassisme: waarom niemand in onze maatschappij selfmade kan zijn

Racisme: over hoe alle witte mensen profiteren van dit onderdrukkende systeem

LGBTQIAP+: zoveel meer dan een afkorting

Veganisme: waarom deze plantaardige levensstijl beter is voor mens en dier

En nu dan?

Dankwoord

Activistische woordenlijst

VOORWOORD

Lieve lezer,

Wat ben ik blij en dankbaar dat je hebt besloten dit boek op te pakken en ermee aan de slag te gaan. Het is een handleiding voor de activist van nu, voor diegene die het verschil wil maken in een wereld die dat heel hard nodig heeft. Met dit boek bied ik je uitleg, inspiratie en heel veel praktische tips om deze aardbol tot een mooiere plek te maken.

Voor je aan de slag gaat, vertel ik je graag hoe dit boek werkt. Allereerst: zie je een woord dat je niet kent? Dan kun je ervan uitgaan dat je dat terug kunt vinden in de woordenlijst achter in het boek. Je kunt bovendien alle hoofdstukken door elkaar lezen. Ja, er zit een bepaalde gedachte achter hoe het boek is opgebouwd, maar zoek je informatie over een specifiek onderwerp, dan kun je gewoon even de inhoudsopgave raadplegen en naar de bewuste bladzijde bladeren. Houd je wel de volgorde van het boek aan, dan zul je eerst een stuk over mij en mijn activistische reis lezen, vervolgens over activistische basics leren, waarna ik je vertel over alle ‘ismen’ die ons leven rijk is (denk aan feminisme, racisme en validisme). Aan het einde van ieder hoofdstuk geef ik je tips ter verdieping en om praktisch mee aan de slag te gaan. Voor deze hoofdstukken heb ik hulp gekregen van activisten uit het hele land, ik ben enorm blij dat ik hun unieke perspectieven heb mogen verwerken in dit boek.

Ik heb mijn best gedaan een zo compleet mogelijke activistische gids voor je samen te stellen. De bronnen die ik daarbij gebruikt heb zijn vermeld op mijn website: www.bigvegansister.com/bronnenlaatjehoren. Uiteraard is dit boek niet perfect en ook niet volledig. Er is enorm veel dat ik niet heb kunnen benoemen, omdat ik er nog niet (genoeg) vanaf wist of omdat er simpelweg geen ruimte meer voor was. Zie dit boek dus vooral als een uitnodiging om zelf verder op onderzoek uit te gaan middels de eerder genoemde tips. Op mijn Instagramaccount @BigVeganSister deel ik bovendien dagelijks over alles wat maar met activisme te maken heeft. Ook bespreek ik daar onderwerpen en nuances die in dit boek niet aan bod zijn gekomen. Ga me daar dus zeker volgen voor nog meer activistische informatie, inspiratie en tips.

Tot slot: we leven in een enorm snel veranderende wereld en ik leer nog iedere dag. Het kan daarom gerust zijn dat bepaalde woorden die ik in dit boek gebruik, over een tijdje niet meer gebruikt worden in die context. Ik heb in dit boek gekozen voor de taal die mij op dit moment het meest gepast en inclusief leek. Weet dat als ik spreek over ‘vrouwen’, ik daarmee iedereen bedoel die zich als vrouw identificeert – idem bij ‘mannen’, tenzij ik dat expliciet anders aangeef. Wellicht zie je af en toe voornaamwoorden voorbijkomen waar je nog niet aan gewend bent – zie in dat geval dit boek als een leermoment om ook de voornaamwoorden hen/ hun en die/diens in je taal te verwerken.

Het feit dat je dit boek in handen hebt, zegt veel. Het betekent dat je bereid bent iets aan de ongelijkheid in de wereld te doen. Zullen we dan maar meteen aan de slag gaan? Laat je horen!

Liefs,

Lisa

INLEIDING

Al mijn hele leven ben ik allergisch voor onrecht. Ik verdraag het niet wanneer zaken oneerlijk verdeeld zijn. Geld, gezondheid, geluk – zaken die zogenaamd maakbaar zijn, maar voor zovelen niet zijn weggelegd. Ik kwam er al vroeg achter dat de wereld verre van een eerlijke plek is, maar dat simpelweg aannemen als feit en het vervolgens weer naast me neerleggen, kon ik niet. Ik wilde altijd iets dóen, iets voor de wereld en al haar bewoners. Dus dat probeerde ik. Wanneer ik als vierjarige op bezoek ging bij mijn oma in het verzorgingstehuis waar ze verbleef, deelde ik de rozijntjes uit mijn rode Sun-Maid doosje met alle mensen in de koffiekamer. Zodra ik zelfstandig gebruik mocht maken van de keuken, bakte ik muffins en koekjes en verkocht die langs de deuren in de buurt, om geld in te zamelen voor het plaatselijke asiel. Wanneer een klasgenootje gepest werd, vroeg ik juist haar – ten overstaan van de hele klas – om bij mij thuis te komen spelen. Op mijn achtste legde ik ineens de link tussen het stuk vlees op mijn bord en de dieren waar ik zo veel van hield, dus besloot ik vegetariër te worden. Ik spaarde geld en gaf dat mee aan mijn oom die regelmatig op reis ging naar landen waar de bevolking leeft van toerisme, zodat hij die paar gulden – in mijn ogen een enorm bedrag – aan iemand kon geven die het meer nodig leek te hebben dan ik. Ik nam het slechtst uitziende plantje uit het klaslokaal van de basisschool mee naar huis om thuis op te lappen in de zomervakantie. Wanneer ik bij gym zelf mijn team samen mocht stellen, koos ik altijd als eerste voor diegenen die normaal als laatsten werden gekozen. Toen ik mijn eerste baantje had en ik een kerstpakket kreeg, doneerde ik dat aan de Voedselbank. Toen ik een leeftijd had bereikt waarop ik zelfstandig door Nederland mocht reizen, zorgde ik altijd dat ik een extra mueslireep bij me had die ik aan iemand kon geven die er hongerig uitzag.

Ik merk dat ik moeite heb met het vertellen van deze kant van mijn verhaal. Het voelt alsof ik vraag om applaus, maar dat doe ik niet. Ik hoef geen schouderklopje omdat ik geef om anderen en mijn gevoel van woede en onmacht al vroeg om wist te zetten in actie. Het is een groot voorrecht dat ik daar destijds de ruimte voor had en kreeg. En het is zo nodig een nog groter voorrecht dat ik me überhaupt druk kon en kan maken om het leed van anderen. Wanneer je bijna verdrinkt in je eigen leed, is daar – terecht – vaak weinig ruimte voor.

Ik groeide op in een warm gezin, in een twee-onder-een-kapwoning in een Gelders stadje vlakbij de Nederlands-Duitse grens. Op zondag reden we vaak diezelfde grens over om verse broodjes te halen bij onze favoriete Duitse bakker. We aten ze samen op aan de keukentafel: papa, mama, mijn grote zus en ik. Wanneer ik aan vroeger denk, bekruipt me een gevoel van nostalgie, maar soms ook van weemoed. Geveinsde weemoed denk ik, want natuurlijk was niet alles altijd zo mooi als het nu in mijn gedachten lijkt. In mijn herinnering was het vroeger altijd zonnig en was ik een zorgeloos, dromerig kind dat iedere ochtend opgewekt haar bed uit sprong, klaar om de wereld te ontdekken. En deels was dit ook zo. Ik heb een waanzinnig fijne jeugd gehad waarin ik alle ruimte had om erachter te komen wie ik was en wat ik wilde, maar het was niet altijd zonnig. Niet alleen qua weersomstandigheden, maar ook niet in mijn hoofd.

Als klein kind dacht ik al veel en diep na over de wereld. Ik weet nog dat ik buiten stond, onder onze pergola, links van mij mijn moeder en rechts de schommel. Het was een warme zomerdag, ik droeg een luchtig jurkje. Uit het niets kwam er een gedachte in mij op. Ik richtte me naar mijn moeder en zei: ‘Als één van ons nu dood moet, kies mij dan maar. Ik ben toch nog maar zo jong.’ En dat was dat. Ik dacht er verder niet over na en zat ook – ik verzeker je – niet in een existentiële crisis (alhoewel ik mijn moeder waarschijnlijk wel de stuipen op het lijf joeg, sorry mama), maar het illustreert wel dat de wereld voor mij nooit veel luchtigheid heeft gekend, zelfs als kleuter niet. Enerzijds koester ik deze eigenschap van mezelf: ik reflecteer veel en kan goed alleen zijn. Ik denk veel en diep na over het leven en ontdek nog altijd nieuwe inzichten in mijzelf. Ik kan inmiddels oprecht van het leven genieten, al zijn daar behoorlijk wat jaren van enorme pijn en moeite aan vooraf gegaan. Anderzijds vraag ik me weleens af hoe mijn leven was geweest als ik me niet altijd zo druk zou maken. Alleen is dat precies waar de crux zit, want dat zou mijn leven niet zijn. Ik kán niet anders dan mij druk maken, het is onlosmakelijk verbonden met wie ik ben en waar ik voor sta.

Toen ik veertien was had ik mijn eerste afspraak bij een psycholoog. Ik liep al lang rond met depressieve klachten en hoewel ik therapie eerst afschoof als ‘iets voor zwakke mensen’, gaf ik er uiteindelijk toch maar aan toe. Ik wist zelf namelijk niet meer hoe ik ooit nog onder die zware deken vandaan kon komen. Een paar jaar eerder had ik als tienjarige de overstap van de basisschool naar de middelbare school gemaakt. Ik was al een zeer jonge leerling toen ik mocht starten in groep één en deed daarna groep drie en vier in één jaar. Dit betekende dat ik gemiddeld twee jaar jonger was dan de mensen in mijn klas. Ik wilde de basisschool liever niet inruilen voor die grote, onbekende middelbare school, maar ik ontkwam er niet aan: groep acht zat erop en ik moest doorstromen. Ik was piepjong toen ik aan de eerste klas begon en dat viel gelukkig niemand op, tot het moment dat we ons voor moesten stellen bij het vak Frans. Er werd gevraagd om je naam, je leeftijd en je woonplaats, een paar getallen stonden in het Frans uitgespeld op het bord. ‘Je suis Lisa et j’habite à Zevenaar,’ zei ik snel en probeerde de beurt door te geven aan een klasgenoot. ‘En je leeftijd?’ zei de docent terwijl hij me prangend aankeek. ‘Dix ans…,’ fluisterde ik. ‘Iets harder deze keer?’ ‘Dix ans,’ zei ik. Ik hoorde geschokte geluiden en gelach. ‘Ze is pas tien!’ werd er door een paar jongens geroepen. En toen was het hek van de dam. Iedere mogelijkheid die er was om mij voor lul te zetten, werd aangegrepen. Ik werd gekleineerd en buitengesloten, tegengehouden wanneer ik het schoolplein af wilde fietsen, nageroepen wanneer ik bijna thuis was en achterna gezeten door het voetbalteam van een van de pesters toen ik onderweg was van mijn theatervereniging naar huis. Het broertje van een van mijn klasgenoten kwam naar me toe om te vertellen dat hij van zijn grote broer moest zeggen dat ik een debiel was.

De pesters wisten me de hele dag te vinden, alles wat ik deed en droeg was belachelijk. Had ik een vijf? Dombo! Had ik een tien? Stuud! Droeg ik een fleecevest? Je lijkt wel een ballon! Droeg ik sokken met een Disney-figuur erop? Klein kind! Tijdens de gezamenlijke pauze in de aula werd mijn rokje omhoog getild, zodat iedereen mijn onderbroek kon zien. Vanaf toen had de hele school het op me gemunt. Tot overmaat van ramp kwam dat jaar mijn oppas onverwacht te overlijden door een medische fout. Ze was als een tweede moeder voor mij en haar afwezigheid liet een gapend gat achter. Toen ik een paar dagen na haar uitvaart weer terug was op school, was de situatie onveranderd. Het pesten ging net zo hard door als eerst en niemand greep in. Mijn mentor deed niets, zelfs niet toen mijn ouders met hem kwamen praten. Ik had mijn ouders pas twee weken voor het eind van het schooljaar verteld dat ik werd gepest, daarvoor had ik het niet aangedurfd het hen te vertellen. Uiteindelijk was ik zo bang dat ik niet meer naar school wilde en kwam het hoge woord eruit.

Ik moest het nog maar een paar weken volhouden, zei mijn mentor, het schooljaar was toch bijna afgelopen en het viel heus wel mee. Laat mij maar verdwijnen, dacht ik. Alles beter dan dit.

Mijn uitweg presenteerde zich in de vorm van een extra vak: Latijn. In de tweede zou er een nieuwe klas samengesteld worden, enkel bestaande uit leerlingen die ervoor kozen klassieke talen toe te voegen aan hun vakkenpakket. Niemand uit mijn huidige klas had cijfers die hoog genoeg waren om voor Latijn te mogen kiezen, behalve ik. Eindelijk was ik vrij.

In mijn nieuwe klas werd ik al snel opgenomen in een vriendinnengroepje waarvan ik één iemand kende van mijn theatergroep, het voelde als een warm bad. Het pesten ging nog een week of twee door, op de gangen tussen de lessen door en in de aula wanneer het pauze was, maar al snel was de lol er bij de pesters vanaf. En hoewel ik in het nieuwe schooljaar dus relatief snel van de pesterijen af was, was dat niet zo bij de sporen die een jaar lang buitensluiten en kleineren bij me hadden achtergelaten. De overtuiging dat ik niets waard was en dat ook nooit zou zijn, zat diep. Hoe kon ik hiervoor ooit geloofd hebben dat ik ertoe deed? Dat ik goed was zoals ik was? Ik ontwikkelde naast een depressie een eetstoornis: zo kon ik in ieder geval controle houden over hoe dun ik zou zijn. Dácht ik. Ik ontwikkelde een gigantisch ongezonde relatie met betrekking tot eten en raakte geobsedeerd door mijn lichaam. Ik kon me niet voorstellen dat al die lelijkheid me nooit eerder op was gevallen. Ik keek in de spiegel en zag een monster. Ik snapte de pesters wel.

Hoe dramatisch dit ook mag klinken: bijna mijn hele leven lang heb ik het gevoel gehad niet écht ergens bij te horen. Ik heb me altijd ‘anders’ gevoeld. Sowieso was ik jonger dan iedereen om me heen. Daarnaast was ik altijd veel serieuzer dan mijn leeftijdsgenoten. Ik kon me druk maken over zaken waar mijn vriendjes en vriendinnetjes het bestaan nog niet eens van wisten. Ik was een jaar of negen toen ik – op eigen initiatief – begon met het lezen van de krant, het leek me wel een goed idee om op de hoogte te blijven van wat er speelde in de wereld. Toen er niet veel later Tweede Kamerverkiezingen plaatsvonden, deelden mijn klasgenoten de partijleiders in op aantrekkelijkheid, terwijl ik bijna uit mijn vel sprong van woede omdat ik tijdens een fictief debat partijvoorzitter van de VVD moest spelen. Door wat ik las in de krant, wist ik dat ik het absoluut niet eens was met hun standpunten. Om mijn verontwaardiging werd gelachen door zowel mijn klasgenoten als de volwassenen die de activiteit begeleidden. Niemand snapte mij en ik snapte hen niet.

Wát een verademing was het toen ik op mijn veertiende eindelijk gelijkgestemden leek te ontmoeten. Via een online forum raakte ik bevriend met een oudere jongen die wel wat in mij zag. Ik voelde me gevleid door zijn aandacht, dus toen hij me een sms’je stuurde met de woorden ‘ik denk dat ik verliefd op je ben’ en ik daarbij niets voelde behalve licht ongemak, leek het me logisch om te reageren met: ‘ik denk ik ook op jou’. Eindelijk had iemand interesse in míj, die kans wilde ik niet voorbij laten gaan. Door deze jongen kwam ik niet veel later op de divan van mijn psycholoog terecht voor een paar sessies EMDR-therapie: een therapievorm die helpt bij het verwerken van trauma. Mijn ouders wisten dat ik naar therapie ging, maar dachten dat ik de traumatische ervaring van een jaar lang gepest worden aan het verwerken was. Dat dacht ik zelf eerst ook.

‘Dus je bent hier omdat je een vervelende ervaring met pesten hebt gehad?’, vroeg mijn psycholoog aan me.

‘Ja. Ik denk het’, zei ik aarzelend.

‘Of is er iets anders?’ vroeg ze en keek me recht aan met die typische, lieve vertel-het-maar blik in haar ogen.

De woorden bleven ergens achterin mijn keel hangen. Uiteindelijk lukte het me om haar te vertellen dat mijn eerste keer niet vrijwillig was verlopen. Ik zette de koptelefoon op die ze me aanreikte, de tranen stroomden over mijn wangen. Het verwerken kon beginnen.

Waar ik de eerste jaren van mijn leven vooral via krantenberichten en het dagelijkse journaal meekreeg dat de wereld een harde, oneerlijke plek was, was ik nu ineens één van die mensen die het onderwerp van zo’n krantenbericht kon zijn. Er werd indirect over mij gepraat met grafieken en statistieken. Zoveel procent meer of minder kinderen gepest in jaar X, zoveel procent meer of minder slachtoffers van seksueel geweld, zoveel jongeren met een eetstoornis of psychische klachten. Ik merkte al snel dat er vaak werd gezegd dat men het heel erg vond dat ‘dit soort dingen’ gebeuren, maar dat het nu ‘eenmaal bij het leven hoort’ – waarna ik en de rest van de slachtoffers weer werden gereduceerd tot een grafiek of krantenkop. Ik zocht naar een plek waar ik wél begrepen werd, waar ik niet uit hoefde te leggen dat het leed dat mij was aangedaan niet uit te drukken viel in een percentage. Waar ik samen met anderen kon strijden tegen een systeem dat ons vertelde dat we er waarschijnlijk toch wel ergens zelf om hadden gevraagd en waar het niet vreemd werd gevonden dat deze uitspraak mij deed koken van woede. Ik zocht driftig naar gelijkgestemden en kwam rond die tijd in aanraking met feminisme via mijn Tumblr-account, een online plek waar destijds veel activisten te vinden waren. Natuurlijk had ik weleens van feminisme als fenomeen gehoord, maar tot die tijd – dit wordt een classic dit-is-wat-ik-dacht-dat-feminismewas-verhaal – dacht ik dat feministen vooral boze vrouwen waren die geen bh droegen en hun okselhaar lieten staan. En ja, die feministen bestaan (soms ben ik er zelf zo één), maar toen ik erachter kwam dat het hedendaags feminisme nog veel meer te bieden had, ging er een wereld voor me open.

Ik leerde over begrippen als validisme, fat-shaming en klassisme en maakte kennis met genderneutrale voornaamwoorden. Ik leerde dat ik als witte, cisgender, hetero vrouw enorm veel privileges heb en ik leerde ook dat dat niet betekent dat ik geen moeilijkheden tegen kan komen in het leven. Ik leerde dat alle vormen van onderdrukking onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn en dat dat intersectionaliteit heet. Alle informatie die ik maar kon vinden, zoog ik op als een feministische spons: boeken, blogs, zines, YouTube-video’s, documentaires, discussies op online fora en – natuurlijk – muziek, want ook muziek heeft altijd al een enorm belangrijke rol gespeeld binnen mijn activistische reis. In punkmuziek kan ik mijn woede en frustratie kwijt, de do it yourself-cultuur die onlosmakelijk verbonden is aan punk, sluit precies aan bij mijn ‘is het er nog niet, dan ga ik het zelf wel doen’- instelling en het helpt ook mee dat de scene – bestaande uit een mengelmoes van buitenbeentjes – grotendeels enorm linksgeorienteerd is. Ik leerde gelijkgestemden kennen via sites als Tumblr en Punk Rock Domestics (een groot forum voor punks, dat inmiddels helaas is opgeheven) en ging van vegetariër naar veganist.

Door alle contacten die ik legde, voelde ik me voor het eerst in mijn leven niet meer zo heel erg alleen. Het ding was wel: al deze gelijkgestemden bevonden zich verspreid over de wereld, in mijn eigen omgeving kende ik niemand die deze interesses met mij deelde. Ik zocht naar plekken in de buurt waar ik gelijkgestemden zou kunnen ontmoeten. Ik bezocht anarchistische en feministische boekhandels, hing rond in activistische vrijplaatsen, at bij linkse volkskeukens en ging naar mijn eerste feministische festival. En waar ik had verwacht juist op deze plekken met open armen te worden ontvangen, viel me dat enorm tegen. Iedere keer wanneer ik binnentrad in een van deze – fysieke of figuurlijke – ruimtes, voelde het alsof ik door een links-feministische ballotagecommissie moest. Alsof ieder woord dat ik zei op een activistische weegschaal werd gelegd, om te bepalen of ik wel woke genoeg was om hier rond te mogen lopen. Omringd door mensen die mijn mensen zouden moeten zijn op een plek die mijn plek zou moeten zijn, voelde ik me eenzamer dan ooit.

Nu ik erop terugkijk, was er vooral één ding dat me stoorde aan deze plekken: er leek nergens ruimte te zijn om te groeien. Zodra je je voet over de drempel van een activistisch bolwerk durfde te zetten, moest je ‘af’ zijn. Je mocht geen fouten maken en ook niet terugkomen op dingen waarover je van mening was veranderd, wanneer je inmiddels beter wist. Er werd bovendien standaard geclaimd dat er geen leider was, terwijl er heel duidelijk sprake was van een hiërarchische structuur waarbij het vaak dezelfde witte, cisgender personen waren die de leidersposities innamen. Ik raakte totaal gedesillusioneerd, want als ik híer al niet kon vinden wat ik zocht, waar moest ik dan in godsnaam nog zoeken? En hoe moest dat wel niet zijn voor personen die een stuk verder buiten de boot vielen dan ik? Ik kon toch niet de enige zijn die zó hard zocht naar een plek met gelijkgestemden, en die maar niet leek te kunnen vinden?

Een paar jaar later kan ik zeggen: ik was daar inderdaad niet alleen in, ik zocht tot die tijd alleen op de verkeerde plekken. Zodra ik besloot zélf aan de slag te gaan, ging er een wereld voor me open. Ik besefte dat ik geen genoegen hoefde te nemen met de plekken die al bestonden, maar dat ik er ook zélf een kon creëren. Net zoals zovelen met mij doen en altijd al hebben gedaan. En wanneer ik het over een plek heb, heb ik het niet over een fysieke plaats. Ik heb het over de figuurlijke ruimte die wij – verbonden door onze idealen – in kunnen nemen, of dat nu offline of online is, letterlijk of tussen de regels door. Een plek waar we het heus niet altijd met elkaar eens zijn, maar we wel naar elkaar luisteren. Een plek waar het logisch is dat je niet alleen jezelf, maar ook elkaar verantwoordelijk houdt voor woorden en daden. Een plek waar alle individuen en communities naast elkaar mogen bestaan, wetende dat we altijd op elkaar kunnen rekenen, zolang we maar met een goed hart op komen dagen, klaar om het werk te doen. Wat dat werk ook moge zijn en wie van ons het ook ten goede komt. Een plek waar het is toegestaan om te groeien, om te leren, om op je bek te gaan en weer op te krabbelen. Een plek waar het logisch is dat degene die meer heeft, ook meer geeft. Een plek om samen te zijn, te huilen, te lachen, te strijden. Een imperfecte plek bovendien, net als ik, net als wij, maar wel een plek waar je beter doet wanneer je beter weet. Want wat de fuck heb je aan een plek, wanneer deze niet bedoeld is om te groeien?

Dit besef heeft me doen besluiten om, voor mijn huidige platform Big Vegan Sister in beeld kwam, mijn veganistische bakkerij Taarten van Jansen op te richten. Via zelfgebakken taart, koekjes en cheesecake liet ik mensen kennismaken met veganisme. Ik wilde hen laten zien dat veganistisch gebak minstens zo lekker kan zijn als een gebakje met melk, ei en boter. Daarnaast spoorde ik mensen aan om zichzelf een stuk taart te gunnen. Iets lekkers hoef je namelijk niet eerst te verdienen en je hoeft je ook niet schuldig te voelen wanneer je het eenmaal hebt gegeten. Baktivisme, noemde ik dit ook wel. Uit dit bedrijf kwam uiteindelijk Big Vegan Sister voort, het platform dat ik nu run. Tegenwoordig bak ik geen taartjes meer, maar schrijf ik, geef ik lezingen en maak ik mijn eigen podcast. Ook organiseer ik evenementen onder het mom van you can sit with us. Via mijn Instagramaccount en events weten mensen elkaar te vinden, zo vormen we een fijne community die bereid is om samen te groeien. Zeker geen perfecte plek, maar wel een plek waar ik en veel anderen zich thuis voelen. En boven alles: mijn vorm van activisme.

Lieve lezer: besef alsjeblieft dat al deze ruimte die ik pak net zo goed van jou is, als dat-ie van mij is. Er is meer dan genoeg plek voor iedereen, de wereld is geen taart waarvan alle taartpuntjes inmiddels vergeven zijn. Besef dat jij recht hebt op zo’n plek, dat je geen toestemming nodig hebt om ruimte in te nemen en besef dat jij net zo goed zo’n plek kunt creëren als ik of welke willekeurige andere persoon op aarde dat kan. Ik kan nu volmondig zeggen dat ik me in een community bevind waarin ik me op mijn plek voel. Een imperfecte gemeenschap van mensen die elkaar wellicht niet allemaal face to face spreken of offline ontmoeten, maar die wel samen keihard werken aan een betere wereld. De tijd waarin ik me in een groep zogenaamd gelijkgestemden op mijn aller eenzaamst voelde, is verleden tijd. De tijd waarin ik andere mensen nodig had om mijn activistische inzet te valideren, is officieel voorbij. Ik hoop jou met dit boek te laten zien dat je nooit, maar dan ook nooit hoeft te wachten tot iemand je toestemming geeft om initiatief te nemen. De enige toestemming die jij nodig hebt, is die van jezelf. Met dit boek hoop ik je de juiste handvatten te bieden, zodat we met z’n allen een enorme community kunnen vormen van imperfecte activisten met het hart op de juiste plek, om zo écht shit gedaan te krijgen. Doe je mee?

WAT JE VOORAFMOET WETEN

‘Be the change you wish to see in the world’ – bron onbekend

Ik ga ervan uit dat je dit boek leest, omdat je iets wilt doen aan de ongelijkheid in de wereld. Je wilt je inzetten om een positief verschil te maken en oprecht: dat is fantastisch. Ik, alle mensen op de wereld én de wereld zelf bedanken je daar nu alvast voor. Om ervoor te zorgen dat jij vol vertrouwen op jouw manier van je kunt laten horen, heb ik een aantal tips en inzichten voor je verzameld. Zowel mijn eigen tips en inzichten als die van verschillende activisten die zich dagelijks inzetten voor positieve verandering. Het begin van jouw activistische reis kan namelijk best even zoeken zijn. Waar begin je? Waar ga je het over hebben en met wie? En wanneer precies? En vooral: hoe?

Blijf dicht bij jezelf

Mijn allereerste tip voor jou? Blijf heel dicht bij jezelf. Ik snap dat alles dat met activisme te maken heeft aan het begin heel overweldigend kan voelen, maar hé: iedere activist heeft ooit op dit punt gestaan. Het proces dat jij gaat doormaken mag er zijn en het kan enorm inspirerend zijn voor anderen wanneer jij ze meeneemt op jouw reis. Door diegene te zijn die eerlijk vertelt over jouw dagelijkse lessen en de hobbels die je daarbij moet nemen, zullen mensen je veel eerder vertrouwen. Ze herkennen zich namelijk in je, want jij bent niet perfect en dat zijn zij ook niet. Denk maar eens na, wie zou jij eerder vertrouwen: de persoon die eerlijk vertelt over diens reis van vleeseter naar veganist of de zure planteneter die met een vingertje naar alles en iedereen wijst die niet óók veganist is, terwijl diegene een jaar geleden zelf nog vlees at? Precies. Het is namelijk veel prettiger om met personen om te gaan die toegeven ook maar gewoon mens te zijn. Mignon Nusteling is kunstenaar en cultuurinfluencer, ze houdt zich onder andere bezig met feminisme en de strijd tegen validisme. Ze doet dit via haar Instagramkanaal waar ze duizenden volgers heeft, via eigen werk en via evenementen die ze organiseert. Ze is het met me eens: ‘Blijf bij jezelf, want je eigen verhaal vertel je het beste. Jouw proces is veel inspirerender voor mensen om te zien, dan de zoveelste deugmens die alles al goed doet’ Bovendien hoef jij maar één hoofdstuk verder te zijn dan de persoon die jij inspireert, je hoeft niet alles te weten om een positief effect te kunnen hebben op anderen. We leren allemaal nog iedere dag bij, geef elkaar én jezelf daar de ruimte voor.

Begin klein

Begin klein en lokaal, net zoals ik dat ooit deed met de rozijntjes die ik uitdeelde of de koekjes die ik in mijn buurt verkocht voor het goede doel (heb je nu geen idee waar dit over gaat, lees dan even de inleiding van dit boek, te vinden op bladzijde 11). Vervolgens ging ik langzaam over naar het grovere geschut: een kraam vol taart op een festival, een podcast met duizenden plays, lezingen op grote podia en natuurlijk dit boek. Vergeet niet dat ik daar in totaal zo’n twintig jaar (!) over heb gedaan. Probeer daarom eerst op een wat kleiner niveau impact te maken, in je directe omgeving bijvoorbeeld, want dat is de plek waar jij het gemakkelijkste een positieve verandering teweeg kan brengen. En ja, wellicht is boodschappen inzamelen voor de Voedselbank net wat minder sexy dan je op Instagram positief uitspreken over free the nipple en ik zeg ook niet dat het een het ander uit moet sluiten, maar het is niet realistisch om vanuit het niets meteen álles te willen. Dat ga je niet volhouden en dat gaat enorm demotiverend werken. Mignon vult aan: ‘Houd het allereerst klein, vervolgens kun je je activisme stapsgewijs uitbouwen.’ Het uitbouwen van je activisme zal dan waarschijnlijk ook heel organisch verlopen. Michelle Wijma, activist op het gebied van onder andere autisme awareness en wetenschapsjournalist die zichzelf omschrijft als ‘een soort bèta Hermione’ (ge-ni-aal), voegt daar nog aan toe dat activisme enorm besmettelijk is: ‘Als jij laat zien wat je doet, inspireert dat anderen om óók iets te doen.’

De ‘echte’ activist

Activisme is – in mijn ogen – de belichaming van niet alleen vinden of denken, maar ook dóen. Dit mag je dan ook helemaal op jouw manier invullen, zolang je het werk maar doet. Er is echter een groep mensen die het begrip ‘activist’ graag claimt als exclusief aan hen toebehorend. Volgens hen ben je alleen een échte activist wanneer je met een spandoek de straat op gaat, luidkeels van je laat horen en vooral enorm zichtbaar bent. Ik ben oprecht dankbaar dat deze vorm van activisme bestaat. Dat er mensen zijn die zich zo kwetsbaar opstellen door de straat op te gaan en letterlijk te gaan staan voor waar ze in geloven, is enorm dapper. Een heleboel zaken die we nu als vanzelfsprekend zien, hebben we bovendien te danken aan deze vorm van protest. Als énige invulling van activisme vind ik deze vorm van activisme echter te eenzijdig; deze doet namelijk een grote groep mensen tekort. De ouder die geen oppas voor de kinderen kon vinden, de persoon die te weinig financiële middelen heeft om af te reizen naar de plek van de demonstratie, degene die letterlijk de straat niet op durft vanwege pleinvrees, de persoon die zich voortbeweegt door middel van een rolstoel en voor wie de route niet toegankelijk is, degene die wegens chronische ziekte aan huis is gebonden, degene die z’n werk niet af kan zeggen omdat geen salaris direct betekent dat er geen geld is voor eten. Ik kan nog wel even doorgaan. Bovendien is er ook een groep mensen die simpelweg doodongelukkig wordt van het idee oog in oog te staan met mensen die vinden dat zij geen bestaansrecht hebben, wat ik een heel valide reden vind om niet de straat op te gaan.

Er zijn zó veel voorbeelden te noemen van mensen die keihard hun best doen om de wereld te verbeteren, alleen doen zij dat niet op een manier die de voorpagina van de krant haalt. Ik vind het enorm belangrijk om alle vormen van activisme te erkennen, of dit nu om online of offline varianten gaat en om acties op micro- of macrolevel. Activisme is helaas nog steeds keihard nodig, dus alsjeblieft: deel die bewustmakende tekst op je Instagram, laat je vrienden weten dat die racistische grap echt niet oké is, start die petitie tegen de bomenkap in jouw straat, word lid van die politieke partij en bevecht het systeem van binnenuit, organiseer dat online protest (looking at you, Online Disability March!), benader je favoriete restaurant en vraag of ze hun toegankelijkheidsinformatie willen vermelden op hun website en ja, ga óók die straat op wanneer je dit kunt en wilt – maar laat niemand je ooit vertellen dat je geen echte activist bent als je dat niet doet. Geen enkele vorm van activisme is superieur aan een andere. Juist de combinatie van online en offline activisme is bijzonder krachtig, deze vormen kunnen anno 2020 niet meer zonder elkaar. Gebruik deze kijk op activisme echter ook niet als vrijbrief. Het is te gemakkelijk om zo af en toe een sassy feministische quote te delen op je Instagram en het daarbij te laten. Dat is mooi voor het planten van zaadjes, maar niet genoeg om op korte termijn écht positieve verandering teweeg te brengen in de wereld. En die verandering is keihard nodig.

Je kunt niet alles doen

Hoe tegenstrijdig het ook mag klinken: vaak heeft activisme veel meer impact en is deze bovendien duurzamer, wanneer deze enigszins selectief is. Hiermee bedoel ik niet dat je je enkel op één issue stort en angstvallig je mond houdt wanneer andere thema’s aan bod komen. Wat ik wél bedoel met selectief activisme, is dat je niet alle problemen van de wereld tegelijkertijd op je schouders kunt nemen. Je mag keuzes maken in waar je het grootste gedeelte van je aandacht aan besteedt. Je moet zelfs wel, om jezelf in bescherming te nemen.

Waarschijnlijk wil je je activistisch inzetten omdat je iets wilt doen aan het leed in de wereld, het kan dan enorm tegennatuurlijk voelen om keuzes te moeten maken in waar je je voor inzet. Realiseer je alleen goed dat we uiteindelijk allemaal maar mensen zijn met een beperkte hoeveelheid energie en emotionele bandbreedte. Wanneer je je energie evenredig probeert te verdelen over de strijd tegen alle vormen van onrecht in de wereld, zal dat uiteindelijk gelijk staan aan verspilling van ál je energie, omdat je dit simpelweg niet volhoudt.

Het is daarom enorm belangrijk dat je kiest voor een manier van activisme die goed bij je past. Met activist Non van Driel sprak ik hierover. Non is humanistisch geestelijk verzorger en community caretaker, wat onder andere inhoudt dat hen supportgroepen en andere bijeenkomsten organiseert voor mensen die buiten de norm vallen. Ook leidt hen anderen op om dergelijke supportgroepen te kunnen leiden. Dit is Nons vorm van activisme, maar het duurde even voordat Non zichzelf de toestemming gaf om te kiezen voor een vorm van activisme die bij hun past: ‘Ik stond op de barricades en ben in conflicten terechtgekomen. Ik werd compleet verkeerd begrepen en merkte dat ik het niet meer volhield om te vechten. Ik raakte verbitterd en teleurgesteld en voelde me een gefaald activist,’ vertelt Non. ‘Gelukkig was er iemand die me vertelde dat wat ik doe, het zorgen voor anderen, óók activisme is. Ik heb mezelf toestemming gegeven om te doen waar mijn talenten liggen en dat te zien als mijn bijdrage aan mijn gemeenschap en het werken aan een betere wereld.’

Het is enorm belangrijk dat je een manier van activisme kiest die bij jou past. Een manier die je niet doodongelukkig maakt, maar juist eentje die je jarenlang vol passie uit wilt voeren omdat je er goed in bent. Dit maakt je activisme het meest duurzaam. Ik haal bijvoorbeeld ongelooflijk veel voldoening uit het cureren van mijn Instagramaccount, het maken van mijn podcast en het schrijven en spreken over onderwerpen waar ik mij druk om maak. Ik kan me bijna niet voorstellen dat dit op korte termijn gaat veranderen.

Tamar Doorduin is chronisch ziek en zocht naar een manier van activisme die ze ondanks haar klachten kan uitvoeren. Dat werd Ziek. De podcast. Ook Tamar is een groot voorstander van doen wat bij je past: ‘Activisme is gewoon werk, ook al is het meestal onbetaald. Als we allemaal datgene doen wat ons gemakkelijk af gaat en wat ons blij maakt, dan houden we het allemaal het langste vol.’

Wereldleed versus wereldvreugde

Activisme kan je zo veel moois brengen: het om kunnen zetten van frustratie in concrete actie, het bouwen aan en ervaren van een hechte community van gelijkgestemden, het gevoel hebben dat je ‘het ergens voor doet’ en ja, heus ook plezier. Maar activisme kan je net zo goed stress en verdriet bezorgen omdat het voor empathische mensen (en ik durf te wedden dat jij er zo een bent) al snel voelt alsof het leed van de hele wereld op hun schouders drukt. Het is best logisch dat dit gebeurt, want we worden dagelijks overspoeld met vreselijke berichten. De hoeveelheid positief nieuws die we consumeren, staat totaal niet in verhouding met al het negatieve nieuws dat we dagelijks tot ons nemen, waardoor we nogal eens vergeten dat er ook mooie dingen gebeuren in de wereld. Inzien dat de wereld niet enkel bestaat uit slechte mensen die vreselijke dingen doen, is stap één. Vervolgens is het belangrijk dat je jezelf in bescherming neemt tegen al het leed van de wereld door je informatieconsumptie te beperken. Ja, het is enorm belangrijk om op de hoogte te blijven van wat er speelt in de wereld, doe dat ook zeker – alleen niet de hele dag door en ook niet via alle nieuwskanalen die er maar bestaan. Wees je bewust van op welke momenten je welke informatie consumeert van welk platform.

Ik kijk bijvoorbeeld bewust geen journaal, omdat de manier waarop nieuws daar gebracht wordt me vaak enorm overstuur maakt. Wat ik wel doe is één keer per dag checken wat het nieuws van de dag is, bijvoorbeeld op de website van een krant. Ook houd ik mijn oren en ogen goed open wanneer ik rondkijk op Instagram en andere social mediakanalen; wanneer je de ‘juiste’ mensen volgt, krijg je al snel mee wat er op dat moment speelt. Desgewenst zoek ik meer informatie op via een bron die ik vertrouw. Daarnaast heb ik met mijn vriend afgesproken dat hij me inlicht over belangrijke gebeurtenissen, maar dat hij me wel altijd eerst vraagt of ik er op dat moment de mentale ruimte voor heb. Verder probeer ik mezelf te wapenen tegen de hardheid van de wereld met een vast ochtendritueel. Vóór ik dat ritueel heb volbracht, mag ik van mezelf geen social media-apps openen en geen e-mails checken. Mijn ritueel houdt in: redelijk op tijd opstaan, met mijn hondje op schoot kort mediteren, drie dingen opnoemen waar ik dankbaar voor ben en eentje waar ik trots op ben. Zo ben ik even alleen met mezelf, zonder input van buitenaf en zorg ik ervoor dat ik er klaar voor ben om met eventuele tegenslag of negativiteit om te gaan. Wat ik ook doe, is screenshots maken van de fijne woorden en lieve foto’s die mensen me toesturen of die ik toevallig tegenkom op het internet. Ik heb hier een speciaal mapje voor aangemaakt in mijn Google Drive en dat ‘fijn mapje’ genoemd; hierin sla ik alles op wat me blij maakt. Als ik een slechte dag heb, hoef ik alleen maar dit mapje te openen om overladen te worden met positieve energie in de vorm van lieve woorden en hondenfoto’s.

Wanneer zelfs hondenfoto’s niet helpen

Ik moet wel toegeven: soms werkt het gewoon even niet. Dan kun je nog zó hard mediteren, dankbare woorden uitspreken en naar de liefste hondenfoto’s kijken, maar word je toch overspoeld door een gevoel van verdriet, woede, onbegrip, onmacht of een combinatie daarvan. En hoe tegenstrijdig het wellicht ook mag voelen, vaak is het dan het beste om dat gevoel maar even toe te laten. Vechten tegen je emoties maakt je vaak somberder en het gevoel dat je ervaart zwaarder, bovendien kan het ervoor zorgen dat het negatieve gevoel langer blijft hangen. Ik heb geleerd dat het wegduwen van nare gevoelens er meestal voor zorgt dat ze alleen maar erger worden. In de jaren dat ik cognitieve gedragstherapie volgde, heb ik de nodige handvatten ontvangen om constructief om te gaan met nare gevoelens, maar ook buiten therapie om heb ik hard gewerkt aan een mindset waarin alle emoties die ik ervaar er oordeelloos mogen zijn. Waar ik vroeger dacht dat het slecht was om boos of verdrietig te zijn en ik die gevoelens zo snel mogelijk wilde wegduwen, weet ik nu dat deze gevoelens onlosmakelijk verbonden zijn aan het mens-zijn. Woede en verdriet zijn bovendien enorm belangrijke emoties: ze zetten je in beweging op een manier waarop blijdschap dat nooit zou kunnen. Ze zorgen ervoor dat je onrecht niet langer pikt en ertegen in actie komt. Er bestaan geen slechte of verkeerde emoties, het wordt pas een probleem wanneer je er niet meer los van kunt komen en de emoties die je ervaart je leven gaan beheersen. Mocht je – los van je activistische inzet – niet lekker in je vel zitten en hulp nodig hebben, wees dan niet bang om die in te schakelen. Dat is (in tegenstelling tot wat je hoofd je waarschijnlijk vertelt) fucking dapper. Neem bijvoorbeeld contact op met je huisarts of schakel een vriend of familielid in om dat te doen. Je mag hulp accepteren en je hoeft niet alles alleen te doen, echt waar.

Zelfzorg als vorm van activisme

Onthoud boven alles dat jij de enige persoon in jouw leven bent die verantwoordelijk is voor jou. Jij zult dus het initiatief moeten nemen om goed voor jezelf te zorgen, doe dat alsjeblieft. Want echt, lieve lezer, onderschat niet hoe belangrijk het is om verantwoordelijkheid te nemen voor je eigen zelfzorg. Denk maar aan het vliegtuig: wanneer in geval van nood de zuurstofmaskers naar beneden komen vallen, wordt er van je verwacht dat je eerst jouw masker opzet en daarna pas anderen gaat helpen. Zo werkt het leven én activisme ook, want hoe kun je er voor anderen zijn, maar dan ook écht voor ze zijn, wanneer je er in eerste instantie niet voor jezelf bent?

Zelfzorg is essentieel, alleen het moeilijke hierbij zit ’m al in het woord: zelf-zorg. Deze vorm van zorgen moet je zélf doen. In een wereld die jou vaak genoeg vertelt dat je lui bent wanneer je rust neemt en egoïstisch bent wanneer je naar jezelf luistert, is dat een rebelse, activistische daad én een hoognodige bovendien. Een belangrijke manier om vaker voor jezelf te kiezen, is door vaker ‘nee’ te zeggen. Hoe vaker je dit doet, hoe makkelijker het wordt en hoe vaker je ook een dikke, vette, oprechte ‘ja!’ kunt geven aan jezelf en aan anderen. Vraag vaker om hulp én durf hulp aan te nemen wanneer deze wordt geboden. Stel grenzen en handhaaf ze ook. Ontdek je behoeftes en handel hier zo veel mogelijk naar. Laad zonder schuldgevoel jouw emotionele batterij op en wees de beste activist die je maar kunt zijn, door in eerste instantie héél hard voor jezelf te zorgen. Alle extra energie die daaruit voortkomt, kun je inzetten ten behoeve van anderen. Niets van dit alles mag gebeuren ten koste van jou en jij bent de enige persoon die daarvoor kan zorgen. ‘Op sommige momenten is overleven genoeg. Denk je dat je meer aankunt, dan is dat goed, maar het móet niet,’ vertelt Non. Knoop dit héél goed in je oren en neem je verantwoordelijkheid.

Pick your battles

We hebben het al even gehad over selectief zijn in je activisme en goed voor jezelf zorgen, dat is niet voor niets. Als afsluiting van deze activistische basistips wil ik je namelijk het volgende meegeven: pick your battles and audience wisely. Wanneer je je ogen net opent voor al het onrecht in de wereld en je hier iets aan wilt doen, komt er veel op je af. Waarschijnlijk verloopt jouw proces hierbij niet precies hetzelfde als die van de mensen om je heen en dat kan enorm frustrerend zijn. Weet daarom dat je niet met alles wat op jou afkomt iets hoeft te doen. Besef dat het planten van een klein, empathisch zaadje soms meer nut heeft dan iedere avond in discussie gaan met de mensen van wie je houdt. En soms is die discussie wel nodig en dat is oké. Laat de actie die jij onderneemt afhangen van de situatie. Maak iedere keer wanneer er iets gebeurt dat jou in de actiestand zet de afweging of het jouw tijd, energie en mentale welzijn waard is om hier nu iets mee te doen. Het antwoord zal vaak genoeg ‘ja’ zijn, maar af en toe ook ‘nee’. Soms moet je jezelf in bescherming nemen en dat is oké. Activisme hoeft niet te vervallen in een vorm van zelfkastijding, daar heeft helemaal niemand iets aan.