Moeders lopen nooit weg

Guus Luijters

Moeders lopen

nooit weg

Nieuw Amsterdam

Voor Ruth, Sara, Evie

Met dank aan Ernst Nagel

De auteur kreeg voor het schrijven van dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

© Guus Luijters 2020

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto auteur © Eddy Posthuma de Boer

NUR 301

ISBN 978 90 468 2724 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met

ISBN 978 90 468 2723 9

‘Moeders lopen nooit weg.’

Corrie Cramm

op mijn moeders graf

groeien blauwe druifjes

waar ze zo van hield

ze stonden in een glas

toen ik een jongen was

de blauwe druifjes

waar ze zo van hield

Mijn moeder zong. Als ze in de keuken melk klopte voor de koffie. Als ze een van haar vele dagelijkse afwasjes deed. Als ze stof afnam of scharretjes stond te bakken of de ramen waste. Ze zong.

Maar toen ze in 1996 overleed, was ze al jaren uitgezongen. Haar leven eindigde met de dood van mijn vader, in 1981. Ze was toen negenenzestig jaar en wist niet hoe het verder moest. Jarenlang stak ze, als was ze Gijs Langs de Weg, haar voeten bij anderen onder tafel, tot haar onrust haar weer verder dreef. Haar leven was mooi geweest, maar ze stierf ongelukkig en ontevreden.

Op woensdag 6 november 1996 werd ze gecremeerd op Westgaarde, een grauwe bunker diep in Amsterdam-West. In mijn toespraakje voor het handjevol mensen dat zich daar verzameld had, zei ik:

‘Mijn moeder had een hekel aan vlekken. Haar leven lang heeft ze alles en iedereen achtervolgd met dweiltjes, vaatdoeken en sponsjes. Een biertje drinken werd bij ons thuis op die manier een avontuur. Je had je glas nog niet op tafel gezet of ze tilde het al op om er een onderzettertje onder te zetten.

“Ja jongen, ik weet dat ik vervelend ben, maar ik houd nu eenmaal niet van kringen,” zei ze dan.

En voor je je flesje op tafel kon zetten, tilde ze het op om de onderkant af te nemen met een doekje. Het inschenken volgde ze met een haviksblik.

“Kijk je uit, jongen, dat je er niet overheen schenkt.” “Ja, moeder.”

Mijn moeder had een hekel aan vlekken, en ze hield van klein. Water kookte ze in een klein fluitketeltje en met dat water schonk ze een klein koffiepotje op, waar vier heel kleine kopjes koffie uit kwamen. Ook hield ze van kleine lampjes, kleine kastjes, kleine schoteltjes, kaarsjes, kerstboompjes, kacheltjes… Mijn moeder had een hekel aan vlekken, maar ze hield van klein. En van poezen. En van mijn vader. Ik hoop dat ze in een hemeltje zonder vlekken komt, waar poezen zijn. En waar mijn vader ook is.’

De as van mijn moeder kon worden verstrooid, bijgezet in de bunker op Westgaarde of naar ons opgestuurd. We kozen voor het laatste, omdat wij haar as liever verstrooiden in het bos.

Enkele weken na de uitvaart lag er een briefje van de posterijen in onze brievenbus waarin stond dat het voor ons bestemde pakje afgehaald kon worden op het postkantoor in het dorp. Maar op het postkantoor wisten ze van geen pakje.

‘Wat zat erin? Was het belangrijk?’

‘De urn met de as van mijn moeder,’ zei ik.

De vrouw van het postkantoor werd bleek van schrik en sloeg meteen aan het bellen. Anderhalf uur later was mijn moeder terecht.

Eenmaal in ons huisje in het bos bleek het verstrooien van de as niet zo eenvoudig als we gedacht hadden. De urn was hermetisch gesloten.

‘Dan vragen we aan de smid of hij hem kan openmaken,’ opperde ik. Mijn geliefde, die handiger is in dat soort dingen, zei dat we ook de hele urn konden begraven. Dat was natuurlijk zo, maar dat leverde een nieuw probleem op: het vroor dat het kraakte. Voor zolang de vorst in de grond zat, zetten we de urn met daarin mijn moeder in het rommelkamertje.

De eerste paar dagen ging ik weleens kijken, maar na een week was ik de hele urn min of meer vergeten. Zo niet mijn geliefde.

‘Ik word er een beetje nerveus van,’ zei ze op een middag. Toen heb ik met de hak een gat gegraven, naast het kronkelpad dat door het bos naar de weg voert, ongeveer op de plaats waar de poezen van mijn moeder en onze eigen poezen begraven liggen. We hebben er blauwe druifjes geplant, die jaren achter elkaar opkwamen.

1

Moeder en kind

Films beginnen nogal eens met een zwart-witfoto, bij voorkeur van een drukke straat met marktkramen en een brug in de verte, waarna de foto langzaam van zwart-wit naar sepia verkleurt om vervolgens, eerst voorzichtig nog, maar al snel uitbundiger tot leven te komen, in kleur en met geluid. Als ik in de peilloze diepte van mijn verleden kijk, zie ik ook zo’n foto en als hij trillend tot leven komt, is daar mijn moeder. Mijn moeder praat tegen me, maar wat ze zegt, kan ik niet verstaan. Ik zit op de tafel en mijn moeder trekt me mijn kleren aan. Het zal zomer zijn, want mijn moeder draagt een lichte jurk en de deur naar het balkon staat open. Er gaat een kar door de straat, de wielen gaan ratelend over de klinkers en de voerman roept iets tegen zijn paard. De zon legt schaduwen op de muren van de huizen aan de overkant.

‘Stilzitten,’ zegt mijn moeder.

Heel even zit ik helemaal alleen op de grote tafel, terwijl mijn benen in de afgrond bungelen. Als mijn moeder terugkomt, heeft ze de borstel bij zich waarmee ze mijn haar borstelt.

‘Wat wil je?’ zegt ze. ‘Een kuifje?’ Nadat ze me het kuifje geborsteld heeft, maakt ze mijn haren door de war en begint het borstelen opnieuw.

Mijn moeder heeft een zachte, zangerige stem en lieve ogen. Ik weet dat ze mijn moeder is, maar meer weet ik niet van haar. Iedereen is nieuw, zoals alles nieuw is. Mijn moeder zal er altijd geweest zijn, net als de wereld, maar ik heb daarvan geen weet. Beneden woont Martin, die mijn vriendje is. Tante Corrie is zijn moeder. Als je de trappen af gaat, kom je op de straat. Waar jongens spelen met een bal en meisjes draaien aan een touw, dat andere meisjes springen laat. In de winkel op de hoek schuin aan de overkant zit een man met zwarte haren die met een hamer op de schoenen slaat, wat een zilverig geluid maakt. Op het pleintje is een grote winkel vol pakjes, maar wij komen daar nooit. De meneer van de winkel draagt een jas over zijn kleren. Aan het einde van de straat is een sloot met aan de overkant boerderijen. Soms gaan we wandelen langs de sloot en voeren we de eenden. Op het landje ertegenover ligt de vleugel van een vliegtuig. Ver weg, op de gracht van rozen, woont mijn oma en soms is er een grote waterplas waar we overheen glijden onder een wit zeil. Ik geloof dat ik nu hoor wat mijn moeder zegt.

‘Papa en mama,’ zegt ze, denk ik, ‘gaan een weekje zeilen op de plas, want papa heeft vakantie. Jij gaat dan uit logeren, bij oma. Wil je dat wel? Vind je dat leuk? Een weekje maar en dan zijn papa en mama weer terug van de boot en komen we je halen en ga je weer in je eigen bedje slapen.’ Het was de zomer van 1947. Ik was drie. Zeker weten kan ik het niet, maar zo zal het ongeveer gegaan zijn.

Het was zo warm die zomer dat mijn oma vier knopen in een zakdoek legde die wij dan bij wijze van muts op ons hoofd legden, wat ik heel grappig vond. In de schaduw op het balkon lag in een kist een doorzichtige staaf ijs, waar mijn opa met een mes af en toe een stukje vanafbikte, waar je dan op zuigen mocht. Het was heerlijk te voelen hoe het stukje ijs in je mond kleiner werd, almaar kleiner, tot het zo klein was geworden dat het er eigenlijk niet meer was en je het net zo goed uit kon spugen. Als er een ansichtkaart kwam, stonden er allemaal bootjes op met witte zeiltjes die doodstil op het water lagen. ‘Van papa en mama,’ zei mijn oma als ze me de kaart liet zien, waarna ze de kaart omdraaide en voorlas wat erop geschreven stond, ‘papa en mama.’

Mijn moeder was dol op me, maar ze was me ook graag kwijt. Als ze me kwijt was, leek het of ze me vergat. Tot mijn negende, tiende jaar had ze graag dat ik in het weekend bij mijn grootouders was. Wij hadden geen telefoon en mijn opa en oma ook niet, maar ik heb het gevoel dat mijn moeder dat niet echt betreurde. Als mijn oma me op vrijdag kwam halen, werd van het afscheid geen drama gemaakt. Mijn moeder raadde ons aan niet te gaan lopen, maar de tram te nemen, en dat was dat.

‘Papa en mama komen je zondag weer ophalen. Lief zijn voor oma, hoor!’

In de zomermaanden gingen mijn vader en moeder naar de jachthaven in Aalsmeer waar hun zeilboot lag, maar wat ze de rest van het jaar tijdens die kindloze weekenden uitvoerden, weet ik niet. Als kind heb ik het me nooit afgevraagd. Ik was dol op mijn moeder, maar ik vond het een feest om bij mijn oma te zijn.

Vanaf mijn tiende ging ik met mijn ouders op vakantie. In de jaren die daaraan voorafgingen ben ik een keer met ze mee geweest op zeilvakantie, een troosteloze week onder een dekzeil in de regen voor een sluis bij Vinkeveen. De andere vakanties gingen ze zeilen met vrienden en later gingen ze, met weer andere vrienden, naar Zuid-Frankrijk. De schaarse ansichtkaarten die ze me stuurden, verraadden niet dat ze me misten. Papa en mama was de vaste tekst, of de kaart nu van de Kagerplassen of Corsica kwam. Ik had geen hekel aan mijn vakanties. Op de ene zomer na dat ik niet naar mijn opa en oma op de Rozengracht mocht, maar naar mijn opa en oma op de Rijpgracht toe moest. Ik weet nog goed dat ik aan mijn moeders hand van de Esmoreitstraat naar de Rijpgracht liep. Mijn vader droeg de weekendtas waarin mijn spulletjes zaten en ik drensde.

‘Ik wil niet, ik wil niet,’ drensde ik. Dat ik niet wou, had ik ook al gezegd toen werd aangekondigd dat ik een week naar de Rijpgracht zou gaan, maar veel indruk had het niet gemaakt.

‘Waarom moet ik bij oma logeren als papa en mama gaan zeilen?’ had ik gezegd.

‘Maar je gaat toch heel vaak bij opa en oma logeren,’ zei mijn moeder.

‘Maar dat zijn mijn opa en oma,’ zei ik.

‘Nou, deze keer ga je bij je andere opa en oma logeren.’ Mijn moeder had haar jas aangetrokken en de boodschappentas gepakt.

‘Ik ga boodschappen doen,’ zei ze. ‘Wil jij bij Martin spelen?’

Ik vroeg of ik mee mocht en na een korte aarzeling besloot mijn moeder dat het mocht. Op straat zei ze dat we andijvie gingen eten.

‘Waarom,’ zei ik, ‘waarom ga ik bij andere oma en opa logeren?’

‘Je logeert altijd op de Rozengracht en nu ga je een keer bij je andere oma logeren. En verder wil ik er niets meer over horen, heb je dat begrepen?’ Ik knikte en nam me voor ’s avonds niet van mijn eten te eten.

‘Zal je lief zijn voor oma?’ zei mijn vader terwijl we de Admiraal de Ruijterweg overstaken.

‘Niet zeuren dat je naar de bioscoop wil,’ zei mijn moeder, ‘of dat je alleen maar bitterchocolade lust.’

Mijn vader zei: ‘Oma was vroeger heel arm.’

De woning aan de Rijpgracht rook naar gluton en karton. Mijn grootmoeder tilde me op: ‘Zo jongen, ben je daar,’ zei ze, en: ‘Kijk eens wat ik voor je heb.’ Ze gaf me een in een blauw zilverpapiertje verpakt paaseitje.

‘Wat zeg je dan tegen oma?’ zei mijn moeder.

‘Dank u wel, oma,’ zei ik. Mijn grootvader zat aan tafel een krant te lezen. Hij rookte een sigaar en droeg een overall. Mijn moeder was gaan zitten en vertelde mijn grootmoeder hoe laat ik naar bed moest en hoe vaak ik mijn tanden poetsen moest. Mijn vader stond met zijn rug naar ons toe voor het raam.

‘Nou,’ zei mijn moeder, ‘dan gaan we maar eens. Kom je, Jo?’

Ik ging voor het raam zitten en keek de kade af die helemaal verlaten was.

Herinner ik me dit alles zoals ik het hier heb opgeschreven? Natuurlijk niet. Maar de geur van gluton en karton die in het huis hing, kan ik me goed herinneren, net als de half schuldige manier waarop mijn ouders zich uit de voeten maakten, nadat ze hun vrachtje hadden afgeleverd. Ze zullen zich schuldig gevoeld hebben, zoals je je voelt als je de kamer in het ziekenhuis waar een goede vriend op sterven ligt, verlaten hebt. Opgelucht de wereld der levenden weer te betreden, schuldig omdat jij tot die wereld behoort, beschaamd dat je opgelucht bent. Goede kans dat ze eenmaal thuis meteen de slaapkamer zijn ingedoken. Het vreemde is dat ik me van de dagen die ik op de Rijpgracht doorbracht meer herinner dan van de weken op de Rozengracht. Zou je plezier gemakkelijker vergeten dan dreinende verveling?

Omdat het zo warm was, stonden de ramen open. Ik zat op mijn knieën op een stoel en keek naar de straatstenen die glommen in de zon.

‘Kijk nou eens,’ zei mijn grootmoeder, die aan de tafel zat te handwerken. Ze wees. Tegen de lijst van de glazen kast zat een vlinder. Hij was fluweelrood met grote, paarsblauwe ogen op de uiteinden van zijn wijd gespreide vleugels. De vlinder zat roerloos.

‘Zullen we hem voor je vangen?’ zei mijn grootmoeder. Ze klom op een stoel en probeerde een doek over de vlinder heen te gooien, maar die kwam er met een sierlijke boog onder vandaan en streek neer op het verschoten rood van de zitting van een luie stoel. De vlinder klapwiekte en sloeg toen zijn vleugels dicht. Deze keer lukte het mijn grootmoeder het beest onder haar doek te vangen en nadat ze het houten sigarenkistje dat altijd op tafel stond van zijn sigaren had ontdaan, schudde ze de vlinder erin. Het kistje gaf ze aan mij. Urenlang zat ik ermee op schoot. Totdat ik mijn nieuwsgierigheid niet langer kon bedwingen en het deksel op een kier zette om een blik op de vlinder te kunnen werpen, die met dichtgeklapte vleugels tegen de onderkant van het deksel bleek te zitten.

‘Dat beest is dood,’ zei mijn grootvader, nadat ik het deksel weer gesloten had, maar ik geloofde hem niet.

‘Laat es kijken dan,’ zei hij. Opnieuw opende ik het deksel op een kier en ik wist meteen dat ik gelijk had, want de vlinder zat nu op de bodem van het kistje en had zijn vleugels gespreid. Ik zag zijn vacht en de gele en zwarte vlekken tussen het fluweel van het rood. Om hem beter te kunnen zien, deed ik het deksel nog iets verder open. Krachtig ritselend sloeg mijn pauwoog zijn vleugels uit en steeg op naar het licht van het geopende raam. Daar was-ie al buiten en zweefde, nog slechts een rode vlek boven de kade, boven het water, herfstwaarts, mij ontroostbaar achterlatend.

2

Moeder

Hoe vreemd is het te bedenken dat je moeder op het moment dat ze jou ter wereld brengt net zo weinig van jou weet als jij van haar. Een vrouw is zwanger, in haar leeft nieuw leven, dat draait en schopt en groeit tot het zich op een gewelddadige manier een weg naar buiten baant. Wie er naar buiten komt, is een verrassing. In de tijd dat ik geboren werd, was het zelfs nog een verrassing of het om een jongen of een meisje ging. Ik verruilde de buik van mijn moeder voor de wereld op woensdag 3 november 1943, om zes uur in de middag. Volgens haar zag ik helemaal blauw. Nadat de dokter, die Hajer heette, me aan mijn voeten had opgetild, gaf hij me een pets voor mijn billen en begon ik te krijsen.

‘Een gezonde jongen,’ zei de dokter.

Mijn moeder was in tranen, van mijn vaders reactie weet ik niets.

Mijn moeder zal raar opgekeken hebben toen ze in februari 1943 ontdekte dat ze zwanger was. Dat was haar in de vijftien jaar dat zij en mijn vader met elkaar omgingen niet eerder gebeurd. Ze vertelde mij ooit dat haar zwangerschap een bewuste keuze was: nadat de Russen bij Stalingrad de Duitsers een vernietigende slag hadden toegebracht, leek het einde van de oorlog nabij en was het verantwoord om een kind te nemen. Eindelijk. Maar ik geloof daar helemaal niets van. Het Duitse 6e leger, onder bevel van Friedrich Paulus, capituleerde op dinsdag 2 februari 1943. Er werd vier dagen nationale rouw afgekondigd, zo is me vaak verteld en kon ik ook lezen in de kranten, Het Nieuws van de Dag en Het Volk, die mijn ouders uit de oorlog bewaard hadden. Alle vlaggen gingen halfstok, en achter de gevels was het feest. Maar dat mijn moeder nog dezelfde dag als op afroep zwanger raakte, lijkt me onwaarschijnlijk. Ik geloof eerder in een ongelukje dan in een plotseling opgekomen en acuut vervulde kinderwens die niet alleen in strijd is met de op zichzelf gerichte levenswijze van mijn ouders, maar die, ondanks de Russische overwinning in het verre Stalingrad, ook op een slecht moment kwam.

Ongelukje of niet: mijn geboorte moet als een verlossing zijn gevoeld, want vanaf de eerste dag van haar zwangerschap was mijn moeder ziek. Ik weet hoe ziek ze geweest moet zijn, want acht of negen jaar later, ze was rond de veertig, werd ze nog een keer zwanger. In enkele dagen tijd veranderde ze van mijn vrolijke, lieve moeder in een zielig hoopje mens dat doodziek in bed lag en niet anders deed dan braken. Als ik uit school kwam, hoorde ik haar hijgen en kreunen; als ik naar haar bed ging, keek ze me met wanhopige ogen even aan en draaide zich dan van me af. De dokter die mij ter wereld had geholpen, kwam regelmatig naar haar kijken, maar bij kijken bleef het. De medicijnen die mijn moeder slikken moest, braakte ze weer uit, net als de kleine beetjes voedsel die ze met veel moeite tot zich nam. Ik herinner mij dat de wallen rond haar ogen steeds dikker en blauwer werden en dat slikken door haar droge en opgezwollen tong vrijwel onmogelijk was.

Op een dag was alles anders in huis. Mijn vader was niet naar zijn werk, dokter Hajer liep in en uit, en mijn moeder huilde. Ik werd naar tante Corrie gebracht die anders altijd heel geduldig op al mijn vragen antwoord gaf, maar tante Corrie zei niets. Toen ik ’s avonds laat in bed lag, hoorde ik plotseling een vreselijk gegil. Het was mijn moeder. Ze gilde tot haar krijsen overging in janken. Ik lag doodstil in bed. Ik wilde opstaan, maar ik durfde niet. Ik durfde niet, maar deed het uiteindelijk toch. In de keuken stond mijn vader aan de gootsteen zijn handen te wassen. Hij zat onder het bloed. Mijn vader waste zijn handen en vloekte.

‘Ga naar je bed,’ zei hij toen hij me zag.

Ik keek naar de bloedspatten op zijn kleren, naar het bloed op zijn gezicht, mijn moeders bloed. Ik wilde vragen hoe het met mama was, ik wilde naar haar toe, maar mijn vader stuurde me naar bed. Later op de avond, misschien was het al nacht, kwam de dokter nog een keer. Ik hoorde mijn vader met de dokter praten, maar wat ze tegen elkaar zeiden, kon ik niet verstaan. Vanaf die nacht ging het langzaam beter met mijn moeder. Na zes weken mocht ze zelfs weer op.

Wat er precies gebeurd was in die weken, begreep ik pas toen een jaar of vijftien later, ik was inmiddels vierentwintig, mijn vriendin zwanger raakte. Ze werd niet ziek, zoals mijn moeder, maar het kind wilde ze niet houden, ze was nog geen twintig. Een communistische huisarts – het was eind jaren zestig – legde haar de in zo’n geval te volgen procedure uit. Hij gaf haar middelen die de weeën opwekten, maar als het kind kwam, stond ze er alleen voor. Ik weet nog goed dat ik de foetus in mijn bebloede handen hield. Het had een geschoten haas kunnen zijn, maar het was een meisje, onwerkelijk, maar toch echt een meisje, met een mond en oortjes en botten die kraakten toen ik haar recht trok op het aanrecht om haar beter in te kunnen pakken, in een paar oude kranten, in het holst van de nacht, om daarna met het schuldige pakketje in het duister te verdwijnen, op zoek naar een vuilnisbak.

Onze dochter heeft ons toen ze klein was vaak gevraagd hoe wij wisten hoe zij heette toen ze geboren was. Ik vertelde haar dat ze een armbandje met letterkralen om had die tezamen haar naam vormden. Ze vertrouwde het verhaal niet helemaal, maar wij hadden het armbandje nog en hoe klein ze ook was, haar naam kon ze lezen en zo bleef het armbandje lange tijd een sterk argument. Wat ze ook graag wilde weten, was hoe ze geheten zou hebben als ze een jongen was geweest.

‘Als, als,’ zei mijn moeder graag. ‘Als me zussie geen huhhuh had gehad maar een humhum was ze niet me zussie maar mijn broertje geweest.’ Een mededeling die meestal afgekort werd tot ‘als me zussie’.

De vraag is of het inderdaad zo is dat je als je geen meisje was een jongen was geweest en dat het meisje dat jij was die jongen was geweest als jij geen meisje maar een jongen was geweest. In de praktijk komt het niet voor, maar als gedachtenexperiment mag het er zijn. Of mijn ouders een meisjesnaam voorradig hadden toen hun zoon werd geboren, weet ik niet. Wat ik wel weet, is dat onze dochter Simon had geheten als ze een jongen was geweest. Een zin waarin eerder genoemd gedachtenexperiment in volle werking is.

Mijn moeder, die in het Juliana van Stolberg Ziekenhuis in de Ter Haarstraat lag, zat vooralsnog met een naamloze baby. Het werd Guus. Waar mijn ouders de naam vandaan hadden, weet ik niet en ik heb het ze ook nooit gevraagd. Het is onwaarschijnlijk hoeveel vragen waarop je ouders, je grootouders, de buren, vrienden antwoord hadden kunnen geven voor altijd niet gesteld zijn. Toen mijn vader in november van 1981 op sterven lag, zei mijn moeder op een middag tegen mij dat mijn vader nu nog niet dood zou gaan omdat hij de datum van de dag afwachtte dat ze elkaar voor het eerst hadden gesproken. Over die dag, een belangrijke dag in hun leven, had ik nog nooit gehoord, maar vanaf het moment dat mijn moeder mij erover vertelde, heb ik alle tijd gehad haar daarover uitgebreid te ondervragen. Had ik dat gedaan dan wist ik nu wie wie aansprak en waar. Wist ik welk weer het was en wat ze na de eerste kennismaking gingen doen, waarover ze praatten, hoe ze afscheid hadden genomen en wat ze vervolgens afgesproken hadden. Dit klinkt misschien ambitieus, met al die details, maar veel mensen hebben een dag in hun leven, waarvan ze meer weten dan van alle andere dagen. Vrijwel altijd heeft die dag te maken met de liefde. Denk aan 16 juni 1904, een donderdag, de dag waarop Ulysses zich afspeelt, omdat James Joyce op die dag zijn Nora Barnacle ontmoette.

Mijn Bloomsday viel op vrijdag 26 maart 1971. Het was zwaarbewolkt die dag, er stond een matige westenwind en het was 9 graden. In het Rembrandtplein Theater draaide De tanden van Dracula. Op Nederland 2 werd het amusement die avond verzorgd door Harry & Lena, filmtijdschrift Skoop kondigde ‘een blad vol sex’ aan, een ‘gekrenkte’ Eddy Merckx won de Omloop Het Volk en Carmiggelt vulde zijn Kronkel met een knipselstukje, zoals hij dat op vrijdag vaker deed. Ik liep door de stad en deed of het lente was. In de universiteitsbibliotheek bestelde ik twee boeken over Herman Melville en de walvisjacht, waarna ik neerstreek op het terras van café ‘de burgerlijke Hoppe’ om daar de drie kwartier vol te maken die het duurde voordat de boeken van het depot naar de uitleenbalie zouden zijn gebracht. Op het terras kwam ik een oude vriend tegen die ik jaren niet gezien had, zodat ik iets later naar de UB en vervolgens naar huis terugkeerde dan ik van plan was geweest. Weer iets later verliet ik het huis met een knallende deur en de mededeling dat ik nooit meer terugkwam. In café De Pieter in de Pieterspoortsteeg kwam tegen tienen het geluk binnenlopen. Na een lange nacht bleken de meidoorns rood en wit in bloei te staan en keerde zij van een boodschap terug met een fles die zoveel jaren later zijn identiteit terugkreeg, Famous Grouse.

Ineens weet ik het weer. Om de laatste vrijdag van maart te vieren, denk ik, een dag waarover ik nog veel, veel meer vertellen kan.

De ambtenaar van de burgerlijke stand bij wie mijn vader in november 1943 zijn zoon Guus ging aangeven, weigerde de mij toegedachte naam te accepteren. De naam bestond niet volgens hem. Guus moest Gustav wezen of gecombineerd worden met een andere naam.

‘Gustav Adolf zeker,’ zei mijn vader volgens de overlevering, maar voor het waarheidsgehalte van die geschiedenis kan ik niet instaan. Ik was er niet bij en de enige getuige van de ruzie over mijn naam is de betrokken ambtenaar en die had ongetwijfeld een andere versie. Pas na drie dagen haalde de burgerlijke stand bakzeil en kreeg het kind van mijn moeder zijn naam. Waarna zich meteen een nieuw probleem aandiende, een probleem van heel andere allure, over een zaak die in de literatuur altijd een rol heeft gespeeld en is blijven spelen. Ik vertel het verhaal zoals het mij verteld is en vertrouw erop dat ik de waarheid spreek. Of zoals mijn moeder vaak zei: ‘Als ik lieg, lieg ik in commissie.’ Ik vertrouw en hoop ook dat ik niet alleen de waarheid vertel, maar dat die waarheid de gebeurtenissen weergeeft zoals ze zijn geschied, want mocht dat niet zo zijn, dan weet ik niet langer wie ik ben en kan ik een ander zijn, zoals ook Arthur Rimbaud dat was: Je est un autre. De derde of vierde dag dat mijn moeder en ik in het Juliana Ziekenhuis lagen, laten we zeggen op de vierde dag, kwam mijn vader de zaal binnen waar de moeders met hun baby op hun mannen wachtten. Hij bekeek de baby die mijn moeder in haar armen hield een tijdje en zei toen: ‘Dit is Guusje niet.’

Grote verontwaardiging bij mijn moeder. Hoe haalde mijn vader het in zijn hoofd zoiets te zeggen. Hoe durfde hij te suggereren dat mijn moeder niet zou weten wie haar eigen kind was. Het kind dat ze zelf gebaard had en dat ze nu liet drinken of liever probeerde te laten drinken aan haar moederborst. Maar mijn vader hield voet bij stuk. Het kind aan mijn moeders borst was niet zijn zoon, en hij kon het bewijzen ook. Zijn zoon had een geboortevlek op zijn linkerbil. Na de nodige stampij ging de luier van de baby in mijn moeders armen uit, waarna kon worden vastgesteld dat ik inderdaad geen geboortevlek op mijn bil had en het dus niet was. Maar wie was ik wel? Het vervolg van het verhaal, zoals mij het is verteld, is hoogst verwarrend. Maar als ik het goed begrepen heb, werd er vervolgens gezocht naar een baby met een geboortevlek op de linkerbil. Toen die baby eenmaal gevonden was, hebben de moeders van kind geruild. Een hoogst twijfelachtige ruil, zo lijkt mij.

3

Oorlogskind

Na mijn geboorte stroomden de felicitaties binnen. De brieven en kaarten zijn zowaar bewaard en komen voor het overgrote deel van mij volstrekt onbekenden. Opmerkelijk is dat de vrienden met wie mijn vader en moeder voor de oorlog zo intensief omgingen, de vrienden van de jachthaven, de vrienden van de ijsbaan, geheel ontbreken. Ik herken de namen van enkele familieleden, en er is een ontroerende kaart waarop Martin, het anderhalve maand eerder geboren zoontje van mijn buurvrouw tante Corrie, me verwelkomt als zijn vriendje. Vrijwel iedereen die reageert, gebruikt dezelfde ansichtkaart, waarop je een baby in een roze schommelwieg ziet liggen, onder een tak met uitvallende magnoliabloesem.

‘Hartelijke gefeliciteerd met de geboorte van uw zoon,’ zegt de voorgedrukte tekst. Een en ander is het ontwerp van Willy Schermelé.

Mijn moeder werd op 22 juni 1912 geboren in de Hasebroekstraat, een lange straat in de Kinkerbuurt die de Ten Katestraat met het water van de Baarsjes verbindt. Haar ouders woonden op nummer 68 driehoog. Mijn moeder heeft daar tot haar achttiende jaar gewoond. Voor zover ik weet, ging ze ook in dezelfde straat naar school, mogelijk in het gebouw op nummer 113, waar nu Montessorischool Het Winterkoninkje is gevestigd. Om de hoek was nog een school, ‘een klompenschooltje’ zoals dat heette, voor de kinderen uit het Bellamydorp. In Bellamydorp woonden de boeren en op hun kinderen werd door mijn moeder en haar vriendinnen neergekeken, hoewel ze ze ook spannend vonden.

‘Die kinderen droegen echt klompen,’ vertelde mijn moeder, ‘en ze durfden alles.’

De meester met wie mijn moeder het meest ophad, was meester Van der Ham die leuk zangles gaf en mooi kon vertellen, vooral over de Tachtigjarige Oorlog. Mijn moeder deed zijn opgewonden gebaren na en vertelde hoe de leraar werd meegesleept door zijn eigen verhaal en dan langzaam in vervoering raakte:

‘Vooruit gij tachtig galjoenen/ riep Spanje gewis aan de Engelse/ Vooruit!’

Ik koester dit citaat, want dit soort overgeleverde uitspraken van gewone mensen zijn zeldzaam.

Na de lagere school ging mijn moeder naar de Verkoopsterschool in de Waldeck Pyrmontlaan, bij het Vondelpark. Voluit was het de Vakschool tot Opleiding voor Verkoopster (V.O.V.). De opleiding duurde drie jaar. In een document uit het Stadsarchief lees ik dat de aspirant-verkoopsters onderwezen werden in verschillende talen, dat ze les in economie kregen en in winkeladministratie. Mijn moeder vertelde dat ze een lerares had die er veel plezier in schepte haar bij het teruggeven van een proefwerk toe te voegen dat ze weer ‘een dikke vette oliebol’ had gekregen. Toen mijn moeder me erover vertelde, was het al een mensenleven geleden, maar ze was nog altijd ontdaan over het duidelijke genoegen dat de vrouw ontleende aan haar verdriet. Maar ze had ook Frans geleerd, en dat vond ze leuk.

‘Au lieu d’entendre leur leçon/ Les petits quatre fume garçon/ Sur le bureau de leur papa/ Ils trouvaient du tabac,’ declameerde ze vaak, waarna ze onbedaarlijk lachen moest en zei dat ze geen idee had wat het betekende. Waar die tekst precies vandaan komt heb ik niet kunnen achterhalen. Hij stond in ieder geval niet in het Franse leerboekje dat mijn moeder op de Verkoopstersschool gebruikte. Ik ben het kwijtgeraakt, maar ik herinner me het boekje, omdat ik later, in de eerste klas van de Eerste Vijf H.B.S. aan de Keizersgracht, met hetzelfde leerboekje te maken had.

Mijn moeder ging van 1924 tot 1927 naar de Verkoopstersschool. Toen ze van school kwam, ging ze niet in een winkel werken, maar werd ze, waarschijnlijk op voorspraak van haar vader die als typograaf bij drukkerij Van Munster werkte, monotypiste bij drukkerij De Weduwe G. van Soest, die zichzelf afficheerde met de onweerstaanbare slagzin ‘Degelijk Werk Gaat voor Succes’. De drukkerij zat in de Langestraat. Als kind ben ik er een paar keer geweest, maar waar in de Langestraat de drukkerij gevestigd was, kon ik me niet meer herinneren. Het was, weet ik sinds kort, op de nummers 25-31. Gezeten aan een grote machine tikte mijn moeder van haar vijftiende tot haar dertigste teksten in het lood. Van alle schrijvers van wie ze werk uittikte, was haar er een bijgebleven. Hij schreef niet ‘natuurlijk’, maar ‘natuurlik’ en niet ‘beminlijk’, maar ‘beminlik’ en wee je gebeente als je daar iets aan veranderde. Was het E. Du Perron? Of was het Leo van Breen die Du Perron recenseerde, in het blad Opwaartsche wegen? Dat blad werd bij Van Soest gedrukt en na de dood van mijn moeder heb ik er nog enkele jaargangen van in de container gekieperd.

Tussen de eerdergenoemde geboortekaarten, met daarop de baby’s in schommelwiegen, is er een die mij bijzonder interesseert: de kaart van Mejuffr. Snijders uit de Gibraltarstraat 62 in Amsterdam-West. Lang had ik aan haar felicitatie geen bijzondere aandacht geschonken, maar door mijn werk aan In Memoriam (het in 2012 verschenen boek waarin de namen van de 18.000 Joodse kinderen zijn verzameld die vanuit Nederland zijn gedeporteerd om vermoord te worden) is daar verandering in gekomen. Juffrouw Snijders zat aan de monotypemachine naast die van mijn moeder. Ze was iets ouder, maar de twee collega’s werden vriendinnen, drukkerijvriendinnen. Samen hadden ze een kastje waarin ze hun spulletjes konden opbergen. Door een van de laden uit het kastje te verwijderen, ontstond er genoeg ruimte om een elektrisch plaatje neer te zetten en daarop illegaal koffie en chocolademelk te bereiden die vervolgens illegaal opgedronken werd.

‘De hele drukkerij was jaloers op ons,’ zei mijn moeder. ‘Zelfs de chef van de zetterij kwam weleens om een kopje chocola vragen.’

Juffrouw Snijders was een Jodin. Mijn moeder, die thuis Het Volk las, begon haar aan het einde van de jaren dertig te waarschuwen voor de gevaren die dreigden als we in oorlog zouden raken met Duitsland. Maar juffrouw Snijders geloofde er niks van.

‘Die rooie hetzkrant van jou,’ zei ze dan tegen mijn moeder. Zelf las ze het Handelsblad, waarin Max Blokzijl niets dan goeds over de NSDAP en het nieuwe Duitsland te melden had.

Nadat mijn moeder op 12 mei 1940 met mijn vader getrouwd was, moest ze stoppen met werken. Niet dat ze dat erg vond, maar de oorlog voorspelde niet veel goeds, dus had ze toch zo haar twijfels. Toen ze elkaar niet meer dagelijks zagen, begon het contact met juffrouw Snijders te verwateren. Op een gegeven ogenblik kwam mijn moeder tot de ontdekking dat ze was verdwenen.

‘En ze is niet meer teruggekomen. Had ze maar naar mij geluisterd, maar nee, ze luisterde liever naar Blokzijl.’

Ik heb aan de oorlog geen herinneringen. Maar ook na de oorlog was de oorlog overal en ik zal vier, misschien vijf geweest zijn toen het tot mij doordrong dat er in de stad iets verschrikkelijks had plaatsgevonden. De stad zoals die zich aan mij vertoonde, liet daarover geen twijfel.

Zoals alle arbeiders midden jaren veertig werkte mijn vader zes dagen in de week. Maar op zaterdagmiddag was hij vrij. En dan gebeurde het dat hij met mij samen ergens naartoe ging, altijd op de fiets. Zo herinner ik mij dat we een keer in het Koninklijk Paleis op de Dam zijn geweest, waar we in de grote zaal over de kaarten van de wereld en de sterren hebben gelopen. Mijn vaders vader, die ik nooit gekend heb en die mijn vader zich nauwelijks herinneren kon omdat hij net zes was toen de man overleed, was timmerman en had als timmerman in het Paleis gewerkt. Aan de plafonds, zei mijn vader. Samen keken we naar de plafonds, maar wat mijn grootvader eraan getimmerd had, wisten we niet. In een nis stond een beeldengroep die liet zien hoe een man op het punt stond met een zwaard een baby doormidden te hakken. Mijn vader vertelde me dat een koning die Salomon heette eens een vonnis moest vellen in een zaak, waarbij twee vrouwen elkaar het moederschap over een pasgeboren kind betwistten. Allebei beweerden ze de moeder te zijn en het was aan Salomon uit te maken wie de ware moeder was. Salomon oordeelde toen dat het kind doormidden gehakt moest worden, zodat de vrouwen ieder een helft konden krijgen. Deze uitkomst had ik niet voorzien en verbaasde me hogelijk, maar maakte ook diepe indruk op me. Een verhaal kon dus anders aflopen dan je gedacht had. Uit de krant las mijn moeder me de getekende avonturen voor van Paulus de Boskabouter, die altijd overhooplag met Eucalypta, een boosaardige toverheks die bijgestaan werd door een kraai die Krakras heette en die door Eucalypta als ze daar zin in had in een bezem werd veranderd. Het waren spannende avonturen, maar wat er ook gebeurde, aan het einde van het verhaal rookte Paulus zijn pijpje. Het kon dus ook anders aflopen, had ik nu begrepen. Vanaf dat moment heb ik me bij fictie altijd op dun ijs gevoeld. Was Harlekijntje wel zo aardig als hij leek, wat moest Old Shatterhand met de zuster van Winnetou, en wat was kapitein Nemo nu echt van plan met de wereld? Duizenden boeken later weet je dat het ijs bijna altijd dikker is, en verrassingen als die van Koning Salomon hoogst zelden voorkomen, maar je blijft hopen, zoals je in een horrorfilm altijd hoop hebt dat ze erin slagen je nog een keer de doodschrik op het lijf te jagen.