HET CONGO COMPLOT

Stuart A. Reid

HET CONGO
COMPLOT

DE CIA, DE KOUDE OORLOG EN DE
MOORD OP PREMIER LUMUMBA

Vertaald door
Arjanne van Luipen,
Nannie de Nijs Bik-Plasman
en Annemie de Vries

Nieuw Amsterdam

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit boek en op het omslag te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

Oorspronkelijke titel The Lumumba Plot. Alfred A. Knopf

© 2023 Stuart A. Reid

© 2023 Nederlandse vertaling Arjanne van Luipen, Nannie de Nijs Bik-Plasman en Annemie de Vries / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Foto auteur © Mark Jaworski

NUR 320

ISBN 978 90 468 2735 2

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 2731 4

Voor mijn ouders

Ik heb er nooit aan getwijfeld dat het heilige doel waar mijn kameraden en ik ons leven aan hebben gewijd uiteindelijk zou worden bereikt. Maar wat wij voor ons land wilden – het recht op een eerzaam leven, op volmaakte waardigheid, op onafhankelijkheid zonder beperkingen – was niet wat het Belgisch koloniale regime en zijn westerse bondgenoten wilden.

–Patrice Lumumba, premier van Congo¹

Ik weet vrij zeker dat hij iets vertegenwoordigde wat de regering van de Verenigde Staten niet beviel, maar ik kan me niet meer herinneren wat dat was. Was hij rechts of was hij links? […] Wat was er mis met Lumumba? Wat hadden we op hem tegen?

–Richard Helms, CIA²

Inhoud

Belangrijkste betrokkenen

Inleiding: De kies

DEEL I: ONDERDAAN

1 De jongen uit Onalua

2 We beloven meegaandheid

3 De moeilijkste baan ter wereld

4 Naar Brussel en terug

5 Geen slaaf

6 Het ontwaken

7 Het Jaar van Afrika

8 De rondetafelconferentie

9 Uhuru!

10 De sabel van de koning

DEEL II: PREMIER

11 Het nieuwe land

12 Een niet-bestaand leger

13 Een lichaam zonder hoofd

14 Vliegende toveraars

15 Een politiek wonder

16 Een vooruitstrevend experiment

17 Machteloos

18 Een smadelijke nederlaag

19 Leve Lumumba!

20 De lamp en het beeld

DEEL III: DOELWIT

21 De kwestie Katanga

22 Simba

23 Met een omweg naar huis

24 Operatie L.: Voorstellen

25 Wisseling van decor

26 Geraas en getier

27 Wanhoopsmaatregelen

28 Jungledemagoog

29 De Special Group

30 Bakwanga

DEEL IV: GEVANGENE

31 De slapende krokodil

32 Geblunder met ontslagen

33 De Hamlet van Congo

34 Dit is geen militaire staatsgreep

35 De VN bespuugd

36 Sid uit Parijs

37 Huiswaarts

38 Reserveplannen

39 In de ijskast

40 Motie van vertrouwen

DEEL V: MARTELAAR

41 Het grote konijn is ontsnapt

42 Een vochtige cel

43 Comeback

44 Groen licht

45 Patrice akufi

46 De antilopejagers

47 Pak Hammarskjöld!

48 Lovanium

49 De laatste vlucht

50 Onze man in Leopoldstad

Nawoord: De arrogantie van de macht

Dankwoord

Toelichting op de bronnen

Noten

Bibliografie

Illustratieverantwoording

Register

BELANGRIJKSTE BETROKKENEN

met vermelding van de functie die zij in de zomer van 1960 bekleedden, tenzij anders aangegeven

CONGOLEZEN

Cyrille Adoula, premier (augustus 1961-juni 1964)

Justin Bomboko, minister van Buitenlandse Zaken

Antoine Gizenga, vicepremier

Joseph Iléo, voorzitter van de Senaat

Albert Kalonji, leider van de onafhankelijke staat Zuid-Kasaï

Cléophas Kamitatu, gouverneur van de provincie Leopoldstad

Thomas Kanza, ambassadeur van Congo bij de VN

Joseph Kasavubu, president

Anicet Kashamura, minister van Informatie

Patrice Lumumba, premier

Joseph Mobutu, stafchef van het Congolese leger

Maurice Mpolo, minister van Jeugd en Sport

Pierre Mulele, minister van Onderwijs

Godefroid Munongo, minister van Binnenlandse Zaken van Katanga

Victor Nendaka, hoofd van de veiligheidsdienst (september 1960-oktober 1965)

Joseph Okito, vicevoorzitter van de Senaat

Moïse Tshombe, president van de onafhankelijke staat Katanga

AMERIKANEN

Richard Bissell, chef Geheime CIA-operaties

William Burden, Amerikaans ambassadeur in België

Larry Devlin, chef CIA-bureau Leopoldstad

Douglas Dillon, viceminister van Buitenlandse Zaken

Justin O’Donnell, CIA-inlichtingenofficier

Allen Dulles, directeur van de CIA

Dwight Eisenhower, president

Sidney Gottlieb, wetenschappelijk medewerker van de chef Geheime CIA-operaties

Gordon Gray, nationaal veiligheidsadviseur

Christian Herter, minister van Buitenlandse Zaken

John F. Kennedy, presidentskandidaat voor de Democratische Partij

Henry Cabot Lodge jr., Amerikaans ambassadeur bij de VN

Richard Nixon, vicepresident

Clare Timberlake, Amerikaans ambassadeur in Congo

Bronson Tweedy, chef CIA-divisie Afrika

VN-FUNCTIONARISSEN

Ralph Bunche, speciaal afgevaardigde in Congo (30 juni 1960-30 augustus 1960)

Andrew Cordier, speciaal afgevaardigde in Congo (30 augustus 1960-8 september 1960)

Rajeshwar Dayal, speciaal afgevaardigde in Congo (8 september 1960-27 mei 1961)

Dag Hammarskjöld, secretaris-generaal

BELGEN

Boudewijn, koning der Belgen

Harold d’Aspremont Lynden, hoofd van de missie naar Katanga

Gaston Eyskens, premier

Émile Janssens, bevelvoerder van de Force Publique

Pierre Wigny, minister van Buitenlandse Zaken

OVERIGEN

Andrée Blouin, hoofd Protocol in de regering-Lumumba

André Mankel, Luxemburgse CIA-agent met de codenaam QJWIN

Serge Michel, persattaché in de regering-Lumumba

David Tzitzichvili, Franse CIA-agent met de codenaam WIROGUE

Inleiding

DE KIES

Er gebeurt niet veel in Malen (Mélin in het Frans), een schilderachtig dorp met iets meer dan duizend inwoners op ongeveer een uur rijden van Brussel. Het enige opmerkelijke aan het slaperige dorpje zijn de uit kalkhoudende zandsteen opgetrokken boerderijen, kerk en pastorie. Het gesteente, dat uniek is voor de streek, wordt sinds de zestiende eeuw uit steengroeves in de nabije omgeving gewonnen en geeft een kenmerkende crèmekleurige tint aan gotische kathedralen door heel België.¹ Criminaliteit kennen ze in Malen nagenoeg niet. De koeien staan in de weilanden loom met hun staart te zwaaien en de inwoners werken in hun tuin en fietsen op zaterdag naar de boerenmarkt.

Op een koude, druilerige donderdagmiddag in januari 2016 verschenen twee rechercheurs van de Brusselse federale politie bij een huis aan de rand van het dorp, tegenover een omgeploegde akker. De ‘dure villa in een landelijk dorp’, zoals de politie het later tijdens de rechtszaak omschreef, was omheind door een ijzeren hekwerk. De agenten belden aan en werden binnengelaten door een poort met punten aan de bovenkant.²

De deur werd opengedaan door een tengere vrouw met fijne gelaatstrekken, donkerrood haar in een pittige korte coup en expressieve wenkbrauwen. Haar naam was Godelieve Soete en hoewel ze in België geboren was, had ze een groot deel van haar leven in Afrika doorgebracht. Haar vader was politieman in het toenmalige Belgisch-Congo geweest en tientallen jaren later, na de onafhankelijkheid van Congo, had zij daar bij de Belgische ambassade gewerkt. Nu was ze 66 jaar en leidde ze een rustig leven in Malen, met alleen de zorg voor haar paarden en honden. Maar ze had zich omringd met memorabilia van haar vroegere thuis. De muren hingen vol met inheemse maskers en speren en op de schoorsteenmantel stonden kruisvormige ingots afkomstig uit de Congolese kopergordel.

De agenten stelden zich voor, zwaaiden met hun badges en lieten een doorzoekingsbevel zien. Soete mopperde. Ze had dit bezoek al zien aankomen en ze was de kwestie beu. Het ging om haar vader, niet om haar; zij was destijds elf jaar oud. Ze had geweten dat er op een dag iemand op de drempel zou staan om haar voor haar vaders zonden te straffen; vandaar het hekwerk en de elektrisch bedienbare poort.

Toch gaf ze de agenten wat ze zochten. Uit een blauw doosje haalde ze een halfvergane kies, gevat in een gouden kroon. In een ander doosje zat een handvol gebruikte kogels. De agenten verzegelden de objecten in een plastic zak en vertrokken naar Brussel.

De kies en de kogels vormden bewijsmateriaal in het onderzoek naar een onopgelost misdrijf, de moord op een man bijna op de dag af 55 jaar eerder in Congo.

Patrice Lumumba heeft niet lang in de schijnwerpers gestaan. De voormalige postbode en bierverkoper werd premier van Congo, nadat het land op 30 juni 1960 na 75 jaar Belgisch koloniaal bewind onafhankelijk werd. Binnen een paar dagen brak er in het nieuwe land chaos uit en werd Lumumba gedwongen zijn politieke agenda opzij te zetten en zich op overleven te concentreren. Hij onderdrukte muiterij binnen het leger, riep een VN-vredesmacht van meer dan tienduizend man te hulp en maakte een rondreis langs negen wereldsteden om steun te krijgen bij de redding van zijn prille land. Maar na slechts tweeënhalve maand werd hij door een militaire staatsgreep afgezet. Vier maanden later werd hij vermoord. ‘Hij is als een meteoor voorbijgeschoten,’ zei zijn dochter Juliana.³

Er is decennialang gedebatteerd over de vraag wie er verantwoordelijk was voor de moord op Lumumba. Natuurlijk viel de verdenking op de Belgen, die hun kolonie met nietsontziende wreedheid hadden bestuurd en zich daarna tegen Lumumba’s opvatting van autonomie hadden gekeerd. Anderen vroegen zich af in hoeverre VN-functionarissen, die in Congo betrokken waren geraakt bij een vredesmissie van ongekende omvang en kosten, hadden bijgedragen aan zijn ondergang en uiteindelijke dood. In de loop der jaren kwam er steeds meer informatie naar boven die erop wees dat Lumumba’s vermeende ontvankelijkheid voor communistische manipulatie hem tot doelwit hadden gemaakt van de geheime Koude Oorlog-machinaties van de CIA in pas gedekoloniseerde landen; uiteindelijk werd zelfs onthuld dat de CIA in opdracht van het Witte Huis flesjes gif naar Congo stuurde met de bedoeling om Lumumba te vermoorden. Maar hoe is dat afgelopen? Hoe zit het met de man die Lumumba afzette en zichzelf tot leider bombardeerde, een jonge kolonel met de naam Joseph Mobutu? En wie haalde die dinsdagavond 17 januari 1961 op een afgelegen plek op het Congolese platteland de trekker over?

In dit boek probeer ik deze vragen eindelijk te beantwoorden. Op basis van vergeten getuigenissen, gesprekken met betrokkenen, wetenschappelijke stukken, officiële onderzoeken, overheidsarchieven, opgediepte diplomatieke telegrammen en onlangs geopenbaarde CIA-dossiers ontdekken we dat in het gangbare verhaal over de opkomst en ondergang van Lumumba veel is weggelaten. Het boek besteedt met name aandacht aan de rol die de Verenigde Staten speelden, en legt de twijfelachtige motieven, gewetenloze methoden en ernstige schade aan de politiek van het land bloot. Zo hebben de Verenigde Staten een veel grotere, duisterder en langduriger rol gespeeld dan algemeen wordt aangenomen. De CIA en zijn station chief Devlin waren betrokken bij bijna alle belangrijke ontwikkelingen die tot de moord op Lumumba hebben geleid, van zijn politieke val tot zijn gedwongen transport naar rebellengebied op de dag van zijn dood.

Het naar boven halen van de waarheid over de ondergang van en de moord op Lumumba, en het aanwijzen van de schuldigen, is niet alleen belangrijk voor zijn nagedachtenis. Voor Congo was die episode een keerpunt, het definitieve einde van een kortstondig democratisch experiment en het begin van tientallen jaren van armoede, dictatuur en strijd. Bovendien had de crisis zijn weerslag tot ver buiten Congo. Ze kostte het leven aan de secretaris-generaal van de VN, Dag Hammarskjöld, die enkele maanden na de moord op Lumumba onder verdachte omstandigheden om het leven kwam tijdens een vredesmissie naar Congo, en wierp een permanente smet op zijn organisatie. De missie in Congo werd gezien als een gevaarlijke mislukking, en de Verenigde Naties zijn de schade aan hun invloed en reputatie nooit meer te boven gekomen. Er is nooit meer een VN-secretaris-generaal geweest die het diplomatieke gewicht van Hammarskjöld kon evenaren.

Maar de crisis in Congo inspireerde de bestuurders in de Verenigde Staten. De inmenging, uitgevoerd door mensen van de CIA en Buitenlandse Zaken, mag er dan in de straten van Congo niet zo constructief hebben uitgezien, maar in de burelen van de macht in Washington werd het als een doorslaand succes gezien: in een tijd waarin de Koude Oorlog in hevigheid toenam, had Amerika een communistische overname in de kiem gesmoord en met Joseph Mobutu (die zich later Mobutu Sese Seko noemde) een sympathiserende dictator in het zadel geholpen die zich graag bij het westerse blok aansloot. Terwijl ambtenaren zich zorgen maakten over een veronderstelde missile gap (Amerika zou een grote achterstand op de Russen hebben op het gebied van rakettechnologie) en de communistische opmars in Cuba, was Congo een duidelijke overwinning. Nu hadden ze een voorbeeld om na te volgen.

Met de Amerikaanse interventie in Congo begon een reeks geheime acties, gedurende tientallen jaren, die een conflict tussen belangen en waarden in de Amerikaanse politiek aantoonden. De hoogstaande strategieën die wijze mannen in de jaren veertig en vijftig voor het Amerikaanse buitenlandbeleid hadden uitgestippeld, weken voor de duistere activiteiten in de jaren zestig, zeventig en tachtig. Congo ging vooraf aan de rampzalig verlopen invasie in de Varkensbaai, de diepgaande inmenging in de oorlog in Vietnam, de steun aan de islamitische moedjahedien-strijders in Afghanistan en de illegale financiering van rechtse Nicaraguaanse militanten in de Iran-Contra-affaire. In Congo kwamen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie voor het eerst tegenover elkaar te staan in een arena ver van hun eigen land, waardoor ze de Koude Oorlog, tot op dat moment vooral een Europese kwestie, in een strijd van wereldomvang veranderden. En in Congo kon de CIA voor de eerste en enige keer geloofwaardig de eer opeisen voor – of de schuld op zich nemen van – de moord op de leider van een land.⁴ De Verenigde Staten hebben nog steeds niet afgeleerd zich diepgaand met het beleid in de derde wereld te bemoeien. Een gewoonte die ze zich in Congo hebben eigengemaakt.

Verhalen over legers, regeringen, inlichtingendiensten en instituties verhullen vaak de mensen erachter. Dat geldt ook voor de onrust die ontstond na de onafhankelijkheid van Congo en de kwestie Patrice Lumumba. Door de moord was de man verdwenen en de mythe geboren. De Franse filosoof Jean-Paul Sartre schreef de inleiding van een boek waarin zijn toespraken zijn gebundeld.⁵ De Sovjet-Unie heeft een universiteit naar hem vernoemd. Congolezen dragen nog steeds omslagdoeken en T-shirts met zijn gezicht erop. Afhankelijk van aan wie je het vraagt, was Lumumba een aanstichter van chaos die heeft gekregen wat hij verdiende, een ongelukkige dwaas die in de luren werd gelegd door machtiger krachten of een held die door koloniale wreedheid werd geveld. Slechts weinigen kunnen bevestigen dat hij al die dingen niet was en veel andere dingen wel.

Dit boek is geschreven om Lumumba op te graven, de samenzweringen van toen te ontrafelen en de vele leugens en mythen die zich in de loop van tientallen jaren rondom hem hebben opgestapeld te ontkrachten. Hij wordt zoveel mogelijk in zijn eigen bewoordingen opgevoerd, in de context van zijn tijd en door het prisma van zijn ervaringen. In tegenstelling tot wat in die tijd in het Westen werd gedacht, was Lumumba beslist niet pro-communistisch en hij stond ook niet bijzonder sympathiek tegenover de Sovjetzaak. Noch was hij ontvankelijk voor de invloed van de Sovjet-Unie, zoals de iets subtielere kritiek luidde. Alle beschikbare feiten wijzen er juist op dat hij meer affiniteit had met de Verenigde Staten. Hij was ook geen naïef slachtoffer van westerse machinaties, wat in de linksgeoriënteerde geschiedschrijving ook wel wordt gesuggereerd. Ja, hij werd geconfronteerd met enorme tegenkrachten die hij niet de baas was – en soms niet eens kon zien – maar hij had meer macht dan velen dachten. Hij maakte geniale en soms ook verbazingwekkende keuzes. Hij was de beste politicus en misschien wel de slechtste staatsman van zijn land.

Lumumba was bovenal de schrijver van zijn eigen verhaal. Het verhaal van een vechter die dankzij zijn intelligentie en doorzettingsvermogen vanuit een eenvoudige achtergrond het hoogste politieke ambt van zijn land veroverde. Het verhaal van een man die aan een flirt met het machtigste land in de wereld begon, maar dat land onopzettelijk tegen zich in het harnas joeg. Het verhaal van een angstig Amerika, de blik vertroebeld door racisme en kortzichtig Koude Oorlog-denken, fulminerend tegen dreigingen die meer ingebeeld dan reëel waren. Het verhaal van een moment van ongekende hoop dat plaatsmaakte voor pure tragedie. Het begint in een kleine hut op het ruige grasland van Centraal-Afrika.

DEEL I

ONDERDAAN

1

DE JONGEN UIT ONALUA

Het verhaal gaat dat toen Julienne Amatu in verwachting was van haar tweede kind, er vreemde dingen gebeurden in de wereld, alsof al duidelijk was dat dit kind anders zou worden. Er ontsproot een palmboom met zes kronen, een aardbeving deed de grond schudden en er schoot een vallende ster langs de donkere hemel. En eenmaal geboren leek het jongetje inderdaad ongewoon. Als hij op de aarden vloer van de rietgedekte hut van het gezin werd gelegd, kroop hij van zijn moeder weg in plaats van naar haar toe. Zijn onderzoekende blik en rusteloze ledematen verraadden al snel een innerlijke onrust, en toen hij eenmaal begon te praten, bleven de woorden maar komen.¹

Later konden maar weinigen met zekerheid zeggen wanneer hij geboren was. Zijn vader, François Tolenga, een nagenoeg analfabete boer die nogal van palmwijn hield, had op een stukje papier een datum gekrabbeld: 2 juli 1925. Maar dat kan ook de dag zijn geweest dat er een witte man langskwam met formulieren om in te vullen. Men was het er ook niet over eens wanneer en waarom de jongen zijn naam had veranderd, of zelfs wat zijn naam aanvankelijk geweest was. Maar ergens in zijn vroege jeugd nam hij de naam Patrice aan, en later voegde hij daar Lumumba aan toe.

Hij groeide op in Onalua, een kleine nederzetting omgeven door glooiende savanne, midden in Belgisch-Congo. Patrice was een geboren leider en ook een ondeugende. Zo haalde hij andere jongens over om samen met hem in de overhangende takken van een dicht bebladerde boom te klimmen en dan ananassen en maiskolven uit de manden van onder hen passerende boeren te graaien.

Lumumba ging naar de Amerikaanse methodistische missieschool in het nabijgelegen dorp Wembo Nyama. Op 12 maart 1937 werd hij gedoopt door Alexander Reid, een predikant uit Illinois en hoofd van de school, die voor het oog van een menigte jongeren water over het hoofd van de jongen sprenkelde.² De missie lag op slechts 6 kilometer van Onalua, maar in cultureel opzicht was het een andere wereld.³ De leraren van de school probeerden de zeden van het dorp van Patrice te vervangen door de christelijke moraal. Hij leerde lezen en schrijven in het Frans, de taal van de kolonisator, de methodistische catechismus op te zeggen en met mes en vork te eten in plaats van met zijn vingers.⁴ Misschien refereerde hij aan zichzelf toen hij jaren later verzuchtte: ‘De zwarte leerling zit gevangen tussen twee krachten: de normen van de school en die van zijn familie.’⁵

In de pauze placht hij een nieuw Frans woord op de grond te schrijven en een van zijn leraren te vragen hoe je het moest uitspreken, maar hij nam ze in de maling: hij wist het zelf beter en lachte de volwassenen achter hun rug uit. Hij trok openlijk de maagdelijkheid van Maria in twijfel en het idee dat God wit was. Of het nu was omdat de leraren zijn begaafdheid onderkenden of omdat ze snel van hem af wilden, ze schoven hem een klas door. Toen hij een tiener was, stuurden ze hem van school, onder het voorwendsel dat hij ‘alcohol dronk, andermans vrouwen verleidde, volwassenen beledigde, danste’. Hetzelfde overkwam hem op de katholieke missieschool in het nabijgelegen Tshumbe Sainte-Marie, waar hij wederom ruziemaakte met zijn leraren en een van hen zelfs een keer boos een sleutelbos naar zijn hoofd gooide, en al snel haakte hij af.⁶

Maar Patrice wist ook hoe hij de stroopkwast moest hanteren. Zo slaagde hij erin een koloniale administrateur voor zich te winnen die ontevreden was over de kwaliteit van de zo belangrijke katoenoogst. De boeren hadden tevergeefs geprobeerd de man te paaien met kippen en eieren, maar Lumumba liep rechtstreeks naar zijn huis. Zijn drie maatjes durfden niet verder dan de deur, dus hij ging alleen naar binnen. Hij bleef zo lang weg dat zijn vrienden bang waren dat hij gearresteerd was, maar uiteindelijk kwam hij naar buiten met goed nieuws: hij had opdracht gekregen de boeren te leren hoe ze hun katoen beter konden drogen.

Dat was zijn stijl, een combinatie van charme en lef. Hij had de neiging om zijn publiek te vertellen wat het wilde horen, zelfs als hij anderen daarmee van zich dreigde te vervreemden. Hij was net een kameleon. En hij improviseerde liever dan dat hij plande. Soms loonde die aanpak, waardoor hij snel en hoog kon stijgen. Soms vloog hij te dicht naar de zon.

De inwoners van Onalua hadden niet altijd voor Koning Katoen gebogen. Vóór katoen was rubber de belangrijkste handel geweest en dáárvoor olifantenslagtanden en mensen. De grootvader van Patrice en de andere dorpsouderen spraken vaak over de enorme en snelle verandering die hun leven had ondergaan.⁷ Rond 1880, slechts een halve eeuw eerder, was Onalua ingenomen door strijders die banden hadden met zogenaamde Arabische handelaars, om precies te zijn Swahili sprekende Afrikanen, veelal moslim, sommigen van Arabische afkomst.⁸ De indringers verdienden hun geld met de export van slaafgemaakten en ivoor vanuit de oostkust van Afrika, waar een twintigjarige met een gezond gebit en een gespierd lichaam 150 goudfranken kon opbrengen.⁹ Mannen en vrouwen werden gevangengenomen, geketend en in karavanen honderden kilometers naar het oosten gebracht en vervolgens naar het eiland Zanzibar in de Indische Oceaan gevaren. Vanaf hier werden ze naar Azië of het Midden-Oosten verscheept.¹⁰ Het ivoor eindigde als valse tanden, pianotoetsen, biljartballen en schaakstukken. Maar al snel werd aan de praktijken van de Afrikaans-Arabische handelaars en hun helpers een einde gemaakt door een andere verre buitenstaander die de soevereiniteit over Onalua en nog veel meer gebied opeiste: koning Leopold II van België.

België, in 1830 gesticht als bufferstaat tussen Europese grootmachten, was als land een compromis, een ongemakkelijke en blijvend beladen unie van Vlaamstaligen in het noorden en Franstaligen in het zuiden. ‘Klein land, klein volk,’ klaagde Leopold.¹¹ De koning ging op zoek naar een podium dat groot genoeg was voor zijn ambities en zette zijn zinnen al snel op Afrika.

Toen Leopold in 1865 de troon besteeg, was het grootste deel van dat continent nog niet door de Europese mogendheden opgeëist. Hij las met belangstelling de stukken van Henry Morton Stanley, een Welsh-Amerikaanse ontdekkingsreiziger en journalist in The Daily Telegraph. Stanley – beroemd geworden doordat hij de vermiste Schotse missionaris David Livingstone had teruggevonden en hem zou hebben begroet met de woorden: ‘Dr. Livingstone, I presume?’ – deed verslag van een slopende reis westwaarts door Afrika over de Congorivier.¹² In 1878 werd Stanley door Leopold ingehuurd om dezelfde route nog eens te volgen, maar nu in tegengestelde richting en als koninklijk afgezant in plaats van als journalist. Stroomopwaarts varend haalden Stanley en zijn metgezellen meer dan vierhonderdvijftig verdragen op bij analfabete stamhoofden, die in ruil voor stof, jenever en snuisterijen met een kruisje tekenden, waarmee ze de rechten op hun land voorgoed overdroegen.¹³

Leopold vertrouwde een minister toe ‘een stuk van deze geweldige Afrikaanse taart voor ons te willen veiligstellen’.¹⁴ Het stuk dat hij in gedachten had, was zo’n 2,5 miljoen hectare land, gedraineerd door de Congo. De bron van de rivier lag in het zuidoosten van het Congobekken en het water stroomde eerst naar het noorden, dan naar het westen, dan naar het zuidwesten en vormde in het midden van het Afrikaanse continent een boog die de evenaar twee keer kruiste. Het gebied was dooraderd met vertakkingen, die een natuurlijk transportnetwerk vormden. De geografie varieerde op continentale schaal: besneeuwde bergtoppen en diepe meren in het oosten, enorme open savannes in het noorden en zuiden, dichte tropische regenwouden in het midden. Stanley had het gebied beschreven als ‘onbevolkt land’,¹⁵ maar er woonden miljoenen mensen, losjes georganiseerd in honderden verschillende leefgemeenschappen met hun eigen taal en gebruiken.

Tegen de tijd dat Stanley van zijn koninklijke missie terugkeerde, was de ‘wedloop om Afrika’ al in volle gang. Eind 1884 verzamelden Europese diplomaten zich in het besneeuwde Berlijn voor de ‘West-Afrika-conferentie’. Voor een grote kaart van Afrika stelden ze regels op voor de kolonisatie van het continent en ze erkenden Leopolds heerschappij over het Congobekken. Kort daarna vaardigde hij een koninklijk besluit uit waarbij het nieuwe land de naam Congo-Vrijstaat kreeg. Juridisch gezien was het geen Belgische kolonie, maar een onafhankelijke entiteit in zijn persoonlijk bezit.

Leopold verpakte zijn landjepik in de gebruikelijke koloniale taal van altruïsme, bescherming en ontwikkeling. Tientallen jaren later zou Lumumba zelf hem prijzen door te zeggen dat Leopold en Stanley ‘ons vrede hebben gebracht, onze menselijke waardigheid hebben hersteld, ons lichamelijk welzijn hebben verbeterd, onze ontwikkeling hebben gestimuleerd, onze ziel hebben verheven’.¹⁶ Maar het werkelijke doel van de koning was onttrekking. Aangemoedigd door bonussen verzamelden zijn mensen zoveel mogelijk ivoor en de inklaringskantoren in Antwerpen lagen al snel vol met slagtanden. En terwijl hij zich voordeed als kruisvaarder tegen de slavernij, richtte hij een koloniaal leger op – de Force Publique – gebaseerd op de dienstplicht van jonge Afrikaanse mannen. Voor elke 25 hutten moest een dorp een soldaat leveren.¹⁷ Boven deze zwarte dienstplichtigen stonden witte officieren, meestal Belgen. Af en toe schoten ze voor de lol op dorpelingen.¹⁸

Het project van Leopold werd echter doorzien door de jonge Poolse zeeman Konrad Korzeniowski, die in 1890 als kapitein aanmonsterde op een stoomschip op de Congo.¹⁹ Onder het pseudoniem Joseph Conrad beschreef hij zijn ervaring geromantiseerd – ‘een beetje (een heel klein beetje maar)’ – in Heart of Darkness.²⁰ ‘Ze wilden de schatten uit de ingewanden van het land trekken, met geen hoger doel dan dat van inbrekers die een kluis leegroven,’ zegt de gedesillusioneerde ik-figuur.²¹

Leopold wilde zijn rijk uitbreiden, maar toen hij de Force Publique uitstuurde op een expeditie om de bovenloop van de Nijl in Soedan te annexeren, brak er in de lagere echelons muiterij uit. Het was het begin van een jarenlange rebellie die geleid werd door de Batetela, de groep waarin Lumumba werd geboren. ²² Ongetwijfeld had hij als jongen verhalen over zijn voorouders en hun rebellie gehoord; destijds de grimmigste opstand in de Belgische koloniale geschiedenis.

Als imperialistische onderneming was de Congo-Vrijstaat aanvankelijk niet erg winstgevend. Maar dat veranderde rond 1890, nadat door de uitvinding van de luchtband de vraag toenam naar het rubber dat door de rubberlianen in de uitgestrekte tropische bossen van Congo sijpelde. De koloniale overheden stelden, net als met ivoor, hoge quota in voor het aantal kilogrammen rubber dat elk dorp als belasting moest betalen, en tegen de eeuwwisseling reikte hun macht zo ver landinwaarts dat ook Onalua de druk voelde. Om voldoende rubber te kunnen tappen, moesten de mannen ruim 150 kilometer afleggen en met weinig voedsel weken in het oerwoud zien te overleven.²³ Ze wisten wat hun te wachten stond als ze hun quota niet haalden: de Force Publique zou hun hutten in brand steken, zomaar wat mensen doodschieten en vrouwen meenemen, die dan alleen na betaling met de vereiste hoeveelheid rubber weer konden terugkeren.²⁴ Om aan hun meerderen te bewijzen dat de kogels goed besteed waren, hakten de soldaten de rechterhand van hun slachtoffers af en gooiden die op stapels in manden.²⁵

Leopolds koloniale prestigeproject heeft een plaats in het pantheon van menselijke gruweldaden gekregen. Men gaat ervan uit dat de bevolking van het Congobekken – deels door moordpartijen, maar vooral door sociale ontwrichting en massale sterfte door honger en ziekte – in de periode van 1880 tot 1920 is gehalveerd. De exacte cijfers zijn niet te berekenen, maar volgens schattingen loopt het aantal slachtoffers in de miljoenen.²⁶ Foto’s van de wreedheden, waaronder beruchte afbeeldingen van afgehakte handen en mensen met ontbrekende ledematen, veroorzaakten uiteindelijk internationale verontwaardiging, wat leidde tot een campagne om een einde te maken aan Leopolds genocidale heerschappij over de kolonie. In 1908 werd de koning onder druk gezet om zijn kolonie aan de Belgische regering te verkopen. Hij overleed een jaar later zonder ooit een voet in Congo gezet te hebben.

Onder Belgisch bestuur werd het kolonialisme milder, maar veel van de misstanden – dienstplicht, dwangarbeid, lijfstraffen – bleven bestaan, vaak onder toezicht van dezelfde mensen als daarvoor (hoewel er nu een andere handtekening op hun loonstrookje stond).²⁷ Voor Lumumba’s familie en andere inwoners van Onalua luidde de overdracht een periode van grotere bemoeienis van buitenaf in. Pater Achille de Munster uit Vlaanderen stichtte de katholieke missiepost in het nabijgelegen Tshumbe Sainte-Marie, waar de ouders van Lumumba trouwden.²⁸ Bisschop Walter Lambuth uit Tennessee richtte de methodistische missiepost in Wembo Nyama op, waar Lumumba gedoopt werd.²⁹ De toegenomen aandacht van de buitenwereld had niet alleen te maken met het redden van Afrikaanse zieltjes; het had ook te maken met het vergaren van Afrikaanse katoen. Daardoor veranderde het leven van de dorpelingen, die eerst via de landbouw in hun eigen bestaan hadden voorzien, maar nu werden verplicht om katoen te oogsten.

In Lumumba’s tienerjaren, begin jaren veertig, vond er een radicale verandering in zijn leven plaats. Toen hij, om onduidelijk gebleven redenen, van de zoveelste missieschool werd gestuurd – deze keer betrof het een opleiding tot verpleegkundige – bedacht hij een plan B.³⁰ Hij was intelligent, ambitieus, innemend en vindingrijk. Ergens in 1942 of 1943 keerde hij een paar uur terug naar Onalua, lang genoeg om een bordje pap weg te werken, wat kleren bijeen te rapen en afscheid te nemen. Net als honderdduizenden andere jonge mannen in het land ging hij op zoek naar werk in de stad.

Lumumba vertrok uit Onalua met slechts drie frank op zak. Tijdens zijn lange tocht was hij een opvallende verschijning: zijn soepele tred, zijn lengte van ruim 1,80 meter, de gedreven blik in zijn sprekende ogen en een broek die met een touw werd opgehouden. Hij verplaatste zich voornamelijk te voet en liftte zo mogelijk mee in een korjaal of een truck. Lumumba had niet de papieren die de overheid eiste van Congolezen die een dergelijke reis ondernamen. Een plan om een vervalste reispas te maken ging letterlijk in rook op toen een vriend probeerde Lumumba’s beroerde geknutsel te verdoezelen door het papier te verschroeien. Hij had ook geen identiteitsbewijs. Omdat hij de lagere school nooit had afgemaakt, had hij een vervalst diploma op zak. Toen een politiecommissaris hem hierover ondervroeg, kletste hij zich eruit met een charisma en welsprekendheid die men niet gewend was. Misschien zette hij zijn glimlach in, een ietwat scheve grijns die zijn witte tanden ontblootte.

Uiteindelijk bereikte Lumumba Kalima, een tinmijnstad in een naburige provincie, en hij vond werk in een bedrijfskantine (inmiddels was rubber niet langer Congo’s belangrijkste exportproduct, dat waren nu mineralen). Hij maakte kennis met stromend water en elektriciteit. Voor het eerst in zijn leven kon hij schoenen en passende kleren kopen. Maar al snel besloot hij zijn inkomen op een illegale, maar gebruikelijke manier aan te vullen: hij stal spullen van zijn bedrijf en verkocht die op de zwarte markt. Toen hij betrapt werd, vluchtte hij in het donker de stad uit. En weer moest hij zichzelf opnieuw uitvinden.³¹