MAFIOPOLI

SANNE DE BOER

Mafiopoli

Een zoektocht naar de ’Ndrangheta, de machtigste maffia van Italië

Nieuw Amsterdam

Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl

© 2020 Sanne de Boer

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Louise Koopman

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Imageselect / Naeblys / Alamy

Kaartenmaker © Marcel Groenen

Foto auteur © Ennio Stranieri

NUR 320

ISBN 978 90 468 2770 3

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 468 2308 8

Voor mijn vader

Inhoud

Kaart van Calabrië

Vooraf

1 Om te beginnen

2 Wie is hier maffioos?

3 Familiegevoel

4 ‘Schrijf je het in de krant?’

5 Waardigheid

6 Het ergste soort gezichtsverlies

7 De geur van mimosa

8 Maffia-bourgeoisie

9 Peppino’s Mafiopoli

10 ‘Deze plek zal ooit prachtig worden’

11 Iets wat je eet of drinkt?

12 Spijt en nog eens spijt

13 Een veelzeggend gebaar

14 De geschiedenis van stilte

15 Een doodnormale familie

16 Alles onder controle

17 Zeg het met bloemen

18 Oorlog voeren in toga

19 De slag om Riace

20 Liegen om de waarheid te vertellen

21 Zoek en je zult vinden

22 De onzichtbaren

23 Stille antimaffia

24 Tot slot

Noot over veroordelingen

Bronnen

Dankwoord

Vooraf

Mafiopoli, de titel van dit boek, betekent ‘samenleving die door de maffia wordt bestuurd’. Het komt van het Italiaanse woord mafia en het Oudgriekse polis voor stad of burcht. De klemtoon ligt op de eerste o: Ma-fió-po-li.

De uitspraak van het ingewikkeld ogende woord ’Ndrangheta is verrassend simpel: dráng-get-ta. Vergeet de n-klank aan het begin, die wordt maar heel subtiel uitgesproken. De klemtoon ligt op ‘drang’ en de g van ‘gheta’ klinkt als de Engelse g van get. Dráng-get-ta.

De apostrof is een overblijfsel van de a uit het Griekse woord andragathía, waar de naam van de Calabrese maffia van afstamt. De term ’Ndrangheta verwijst via dat woord (tevergeefs) naar goede, dappere mannen.

Voor de leesbaarheid van dit boek heb ik eigenwijs besloten om de apostrof die voor de naam ’Ndrangheta staat, in de hoofdstukken die volgen weg te laten. De Ndrangheta is zonder dat accent al intimiderend genoeg.

1

Om te beginnen

Op eerste kerstdag 2006 ving Maria, een jonge moeder, in haar borst twee kogels op die voor haar man waren bedoeld. Het was half vijf ’s middags toen ongenode gasten de feestdag bij haar schoonouders thuis kwamen verstoren. Met een kalasjnikov, een jachtgeweer en pistolen schoten ze in een flits veertig kogels op het gezelschap af. Maria redde haar kinderen van de kogelregen, maar zelf stierf ze aan de verwondingen in haar borst. Haar man, de leider van een Ndrangheta-clan in het Calabrese dorp San Luca, bleef in leven.

Toen ik vier dagen later in Calabrië aankwam, hoorde ik niets over deze familietragedie. Ik had Amsterdam achter me gelaten om een tijdje te gaan wonen en werken op een prachtige heuvel aan de rand van een dorp. Ik was me van geen Ndrangheta bewust en gaf me over aan de geur van zelf geplukte sinaasappels, de warmte van houtkachels en het uitzicht op diepgroene bergen en een felblauwe zee.

Maria Strangio’s dood haalde de media niet, maar was wel de voorbode van het moment waarop de Ndrangheta, de Calabrese maffia, plotseling in felle internationale schijnwerpers zou komen te staan. Voor die tijd had de wereldpers zich nog niet over de wandaden of lastige spelling van de Ndrangheta gebogen. Ook de grote Italiaanse kranten negeerden de Calabrese maffia, die nog min of meer werd afgedaan als een lokaal stelletje achterlijke heethoofden. En toch was de Ndrangheta toen al de machtigste maffia van Italië en de wijdst verspreide over de wereld.

Die andere, ‘klassieke’ Italiaanse maffia, de Siciliaanse Cosa Nostra, was allang wereldberoemd geworden door films als The Godfather. Wat zich op Sicilië werkelijk afspeelde in de periode dat het meeslepende verhaal over de familie Corleone werd opgenomen, was misschien niet bij alle filmfans bekend. Terwijl op een veiliger deel van Sicilië in scène werd gezet hoe de tragische filmheld een natuurlijke dood stierf in de tuin van een pittoreske villa, schoten de echte maffiosi uit het dorpje Corleone de ene na de andere vijand neer. Het maakte niet uit of die maffioos was of journalist, rechter of politieman. Uit Corleone kwam ook Totò Riina, de baas van alle bazen, die honderden doden op zijn geweten had en tegenstanders het liefst met zijn eigen handen wurgde. Naast zijn geboortedorp had Totò Riina met de heel wat chiquere fictieve godfather Don Vito Corleone weinig overeenkomsten, afgezien van zijn hangwangen dan. Hangwangen en vrienden in de politiek.

In 1992, twee jaar nadat het laatste deel van de Godfather-trilogie uitkwam, hadden die vrienden in de politiek Totò Riina teleurgesteld en bleek tot welk ijskoud geregisseerd oorlogsgeweld de Siciliaanse maffia onder zijn leiding in staat was. Twee uitzonderlijk moedige onderzoeksrechters, Giovanni Falcone en Paolo Borsellino, werden met bommen om het leven gebracht. Falcone was op een zaterdag in mei op het vliegveld van Palermo geland en onderweg naar de stad, toen in een tunnel onder de snelweg honderden kilo’s explosieven ontploften. Het asfalt veranderde in een enorme krater en de auto’s met Falcone, zijn vrouw en drie van zijn lijfwachten vlogen door de lucht. Twee maanden later drukte Paolo Borsellino op zondagmiddag op de deurbel van zijn moeders huis toen hij door een zware autobom tegelijk met vijf van zijn lijfwachten werd opgeblazen. De straat lag in puin als na een hevige aardbeving. Terwijl het geweld van Cosa Nostra in alle kranten van de wereld stond, bouwde de Ndrangheta, die nog niet bekend was vanwege films of bomaanslagen, in stilte aan haar imperium.

2

Wie is hier maffioos?

Het was mijn eerste zomer in Calabrië, toen het nieuws de wereld overging dat de Ndrangheta in Duitsland een bloedbad had aangericht. Zes jonge mannen waren ’s nachts doorzeefd met kogels voor de stoep van een populair Italiaans restaurant in Duisburg. De media linkten de zesvoudige moord direct aan een vete tussen Ndrangheta-families uit het Calabrese dorpje San Luca.

Ik had de term Ndrangheta nog maar een paar keer gehoord en wist niet veel meer dan dat het de naam was van de Calabrese maffia. Wanneer ik mijn buren ernaar vroeg, zeiden ze: ‘Nee, die zit niet bij ons in het dorp. De maffia zit meer naar het zuiden.’ Ik zag inderdaad dat San Luca, het dorp waar zowel de verdachten als de slachtoffers van de moordaanslag in Duisburg vandaan kwamen, op ongeveer twee uur rijden langs de kust naar het zuiden lag. Waarom hadden ze deze wraakactie dan 2000 kilometer noordelijker uitgevoerd, op twee uur rijden van Amsterdam?

De bloedwraak leek voor mijn dorpsgenoten een totaal irrelevant onderwerp. Als ik afging op hun onverschilligheid was San Luca wat mijn buren betreft bijna net zo ver als Duisburg. Ik wilde graag meer weten maar moest geduld hebben, want met mijn zeer beperkte Italiaans kon ik nog geen lokale kranten lezen of inhoudelijke gesprekken voeren. Tegelijkertijd maakte ik me geen grote zorgen, want niemand van de mensen die ik kende kwam maffioos op mij over. Ze leidden een eenvoudig, weinig opzichtig leven.

Niets in het dorp vond ik onheilspellend, behalve dan misschien de koelwagen die elke zaterdag met ijs en bevroren etenswaar de heuvel op reed met een soort speeldoosmuziekje dat me aan horrorfilms deed denken. In tegenstelling tot veel van mijn bejaarde buren, die geen auto hadden maar hun eigen groente en fruit verbouwden, kon ik zelf de heuvel af rijden voor boodschappen. Er was in de omgeving zeker geen werk voor mij, maar dat zocht ik ook niet. Ik kon op afstand mijn redactiewerk voor Nederlandse opdrachtgevers blijven doen. Verder bemoeide ik me met mijn eigen zaken, zoals het hier hoorde. ‘Fare i cazzi tuoi’, noem je dat in plat Italiaans. Daar doe je iedereen een plezier mee.

Calabrezen zijn vaak wat wantrouwig tegenover mensen die ze nog niet kennen. De geschiedenis heeft ze daartoe genoeg redenen gegeven. De ene na de andere overheersende macht plantte hier een vlag in de grond: Grieken, Romeinen, Noormannen, Spanjaarden, Fransen. En dan waren er nog Turkse en andere exotische kapers op de kust. Dorpen werden niet pal aan zee maar op de heuvels gebouwd, zodat de Calabrezen al van verre konden zien of er weer een of andere vijand aankwam.

Gelukkig was het buitenlandse gezin van wie ik een huisje huurde geliefd, gerespecteerd en vertrouwd in het dorp. Mensen zagen ons samen en associeerden me met hen, en dus werd ik al snel steeds hartelijker begroet en bij mensen thuis uitgenodigd. Bij de dokter en zijn vrouw, die Engels doceerde op school. Bij de advocaat en zijn moeder, die met haar verleidelijke kookkunsten leek te willen voorkomen dat haar zoon ooit nog het ouderlijk huis zou verlaten. En bij de opvallend kwieke gepensioneerden, die op de terugweg van hun groentetuin of kippenhok langs mijn huisje aan de rand van het dorp kwamen en soms eieren in mijn handen stopten of een tasje aan de deur hingen met knapperige sla.

Ik had nog nooit zo veel warme gastvrijheid gezien als in dit piepkleine Calabrese dorp. Ik dacht eerst dat ik me buiten de stad misschien zou gaan vervelen, maar het leven was hier allesbehalve saai. Voor ik het wist had ik een hele familie zwerfhonden onder mijn hoede, maakte ik honing met een imker en zag ik mijn buren wilde zwijnen ontleden als professionele slagers. Bronwater kon je hier zelf uit de bergen halen, die vol stonden met klavertjes en felgekleurde bloemen. Kuddes geiten liepen op steile rotsen en schapen graasden tussen bomen die in alle seizoenen hun bladeren hielden. Tegen al die romantiek was ik niet opgewassen. Ndrangheta of geen Ndrangheta, ik werd opgeslokt door de idylle.

De maanden verstreken en ik was al driekwart jaar in Calabrië, toen in een warme septembernacht iets ontnuchterends gebeurde. De hele straat schrok wakker: er stond een auto in brand. Iedereen kwam in nachtkleding naar buiten om te helpen blussen en troosten. De auto was van een jonge vrouw die bij de gemeente werkte. Ze zag er geschrokken uit, maar reageerde stil en gelaten. Brandweer of politie werd niet gebeld.

De volgende dag hoorde ik aan haar keukentafel dat ze een sterk vermoeden had wie haar auto in brand had gestoken. Ze was gewend om voor iedereen die bij haar loket een bouwvergunning aanvroeg gelijke regels toe te passen, maar voor een aantal dorpsgenoten was dat blijkbaar onacceptabel. Zij eisten bepaalde vrijheden op en als ze die niet kregen, lieten ze op deze manier weten dat ze toch wel hun ruimte zouden innemen, wat een ander daar ook van vond. Ik vroeg aan mijn buurvrouw of ze aangifte van de brandstichting zou doen bij de politie. Nee, zei ze, dat zou het alleen maar erger maken. Ze ging op zoek naar ander werk, want ze wilde niet meer doorgaan met haar baan bij de gemeente, in de wetenschap dat ze zich zou moeten schikken. Hardop uitspreken wie ze dacht dat de daders waren, deed ze niet. Ik drong niet aan en leende haar mijn auto.

Meer dan honderd Duitse en Italiaanse rechercheurs waren ondertussen aan het werk om de zesvoudige moordzaak in Duisburg op te lossen. De Italianen hadden hun Duitse collega’s al vijftien jaar eerder gewaarschuwd dat het restaurant – geen pizzeriaatje, maar een plek waar je ook kreeft kon eten – gerund werd door een Calabrese maffiaclan. Nu lagen de bewijzen daarvoor voor het oprapen. Bijvoorbeeld in de vorm van een verschroeid bidprentje van de aartsengel Michaël, een beschermheilige van de Ndrangheta. Het werd gevonden in de broekzak van een van de slachtoffers, Tommaso, een leerling van de koksschool die stage liep bij het restaurant. Die nacht was Tommaso 18 jaar geworden en alles wees erop dat zijn verjaardag door zijn baas, chef-kok Sebastiano, was aangegrepen om hem na sluitingstijd in te wijden als nieuw lid van de clan.

Tommaso had bloed uit zijn vinger op het plaatje laten druppelen en het daarna in brand gestoken, volgens de regels van het ritueel. Maar hij had het bidprentje niet helemaal laten verbranden, alleen het gezicht van de engel. Op het plaatje was nog duidelijk zichtbaar dat de engel zijn zwaard in de aanslag hield boven een wezen dat half mens, half draak, plat op een paar smeulende rotsen lag. Van de engel kon je ook nog de grote witte vleugels en de lange rode cape zien, die afstaken tegen een lichtblauwe hemel en glooiende groene heuvels.

Misschien had Tommaso een aandenken aan de avond willen bewaren en had hij het bidprentje daarom, eenmaal afgekoeld, in zijn portemonnee gestopt die hij in zijn achterzak stak. Om 2 uur ’s nachts liep hij de deur van het restaurant uit met zijn 39-jarige baas Sebastiano, diens neefje van 16, en drie twintigers: twee andere Calabrese obers en Marco, die nog maar net uit Calabrië was aangekomen. De politie trof ze kort daarna alle zes aan, in een zwarte Volkswagen Golf en een wit bestelbusje, doorboord door een kogelregen. Tommaso had veertien schotwonden, waarvan vier in zijn hoofd.

Een Duitse vrouw had het alarmnummer gebeld. Ze was op straat twee mannen tegengekomen die richting de parkeerplaats van het restaurant gingen. Even later hoorde ze iets wat op vuurwerk leek en toen ze terugliep zag ze dezelfde twee mannen in een steegje verdwijnen. Haar getuigenis en de opnames van beveiligingscamera’s waren de basis waarop de rechercheurs hun zoektocht naar twee moordenaars begonnen. Dat ze moesten zijn bij de Ndrangheta-clan van de families Nirta en Strangio wisten ze vrijwel meteen. Die lag namelijk hevig in de clinch met de clan van de families Pelle en Vottari, die restaurant Da Bruno beheerde. Zestien jaar lang was de vete uitsluitend in en om San Luca uitgevochten. Sinds een carnavalsavond op een eerste dodelijke schietpartij uitliep, gingen de clans elkaar in Calabrië periodiek met pistolen en kalasjnikovs te lijf.

Sebastiano Strangio, de eigenaar en chef-kok van Da Bruno, hoorde ingewikkeld genoeg ondanks zijn achternaam niet bij de Nirta-Strangio-clan. Hij mocht die nacht dan ongewapend met zijn jongens de deur uit zijn gelopen, hij bleek wél op een nieuw hoofdstuk in de vendetta voorbereid. In een opslagkamer van het restaurant vond de politie een automatisch geweer dat was geladen met negentig kogels, en nog een indrukwekkende voorraad andere munitie. Wie had dat gezocht achter de nette façade van het drukbezochte restaurant in het Silberpalais, het grootste kantoorgebouw van Duisburg, vlak bij het centraal station, volgens de website ‘een ideale plek voor nationale en internationale bedrijven om zaken te doen’?

Da Bruno bleek niet alleen een opslagplaats voor wapens van de Pelle-Vottari-clan, maar ook hun vaste vergaderlocatie. Daarvoor was een speciale kamer ingericht: een ruimte zonder ramen, die verstopt zat achter een gecamoufleerde schuifdeur. Een kamer waar niet alle obers en zeker niet alle gasten van het restaurant weet van hadden. Er stond een beeldje van de aartsengel Michaël en een massief houten tafel met twaalf statige stoelen, waarvan die aan de kop van de tafel een extra hoge leuning had. De ruimte was ingericht voor gewichtige rituelen, zoals de inwijding van Tommaso.

Ook de twee schutters van de Nirta-Strangio-clan hechtten aan symboliek. Ze wisten waarschijnlijk niet dat Tommaso die avond jarig was, laat staan dat hij werd ingewijd, maar ze hadden de datum van hun bloedwraak wel zorgvuldig uitgekozen. Het was de nacht van 14 op 15 augustus 2007 en bij het opkomen van de zon was het Maria-Hemelvaart, een zomerse feestdag die voor het saamhorigheidsgevoel van Italiaanse families net zo belangrijk is als Kerstmis. De moordenaars wilden het feest voor de Pelle-Vottari-clan voor altijd bederven door de herinnering aan het bloedbad en het gemis van hun jongens. Net zoals Kerstmis voor henzelf nooit meer hetzelfde zou zijn door de dood van Maria Strangio, die op eerste kerstdag in San Luca de kogels had opgevangen voor haar man, hun clanleider. Zouden ze hebben geloofd dat Maria’s ziel eindelijk naar de hemel kon, nu haar dood was gewroken met zes nieuwe zielen?

3

Familiegevoel

De trouwste vriendin die ik dat eerste jaar in Calabrië maakte, was in de zeventig. Peppina was een vrouw uit één stuk. Ze schonk koffie in minuscule glazen bierpulletjes en onder haar hoofddoekje verborg ze het kapsel van een schooljongen. Kleren waste ze niet meer bij de rivier, zoals veertig jaar geleden, maar nog wel bij de gemeentelijke waterkraan op straat. Daar stond ze goed, in de halfschaduw van de ommuurde fontein en onder het vrome toeziend oog van een Mariabeeldje dat boven de kraan in een nisje stond.

Haar man Antonio was al wat verder in de zeventig, maar wandelde nog elke vroege ochtend de heuvels in naar zijn moestuin met een paar lege plastic tassen en een hakbijltje over zijn schouder. Na een paar uur kwam hij met volle tassen terug.

Minstens één keer per week riep Peppina me tegen een uur of 12 op strenge, alarmerende toon. Niet dat er iets ernstigs aan de hand was. Het betekende dat ik bij hen aan tafel werd verwacht. ‘Kom, ga zitten,’ zei ze als ik bij haar huisdeur aankwam, die direct toegang gaf tot de woonkeuken. ‘We gaan eten.’

Er waren ook dagen dat Antonio van hun vaste telefoonlijn naar mijn mobiel belde met de korte maar veelzeggende mededeling: ‘Peppina heeft minestra gemaakt.’ Minestra was geen groentesoep, maar een codewoord voor wilde cichorei met witte bonen, een simpel gerecht dat Peppina goddelijk maakte. Antonio schonk ons daarbij zijn eigen wijn, oranje van kleur en een beetje troebel. Vaak haalde hij ook een huisgemaakte soppressata-worst tevoorschijn. De lunch eindigde bijna altijd met zijn handgebaar en een trotse schittering in zijn ogen: ‘Perfetto.’ Na het bierpulletje koffie met een scheut anijslikeur rustte hij uit op de bank of bij de houtkachel.

Vaak haalde Peppina na het eten foto’s van haar kinderen en kleinkinderen uit de vitrinekast. We hadden elkaar nog maar pas leren kennen toen uit Canada het tragische nieuws kwam dat haar zoon was overleden. Hij was ernstig ziek geweest, ze hadden hem nog net een laatste keer opgezocht. Met buren en familie zaten we op de avond van zijn sterfdag in hun woonkeuken in een grote kring te zwijgen. Sinds die dag droeg Peppina altijd een zwarte rok, een zwarte trui en een zwart hoofddoekje over haar korte zwarte haar.

Ook hun dochter was als jonge tiener al naar Canada geëmigreerd. In Calabrië was te weinig werk en de verhalen van familieleden aan de andere kant van de oceaan waren veelbelovend. Inmiddels vloog ze elk jaar in augustus terug naar Italië om de zomervakantie bij haar ouders thuis door te brengen. Het maakte me weemoedig dat Peppina’s dochter in haar eigen geboortedorp wat gedesoriënteerd overkwam. Ze was kind geworden van een andere wereld.

Een van Peppina’s zonen was goddank in Calabrië gebleven. Als hij met vrouw en kinderen uit de provinciale hoofdstad Catanzaro op bezoek kwam, duurde de zondagse lunch bij Peppina en Antonio zoals het hoort bijna de hele dag.

Antonio had lang geleden ook een tijdje in Canada gewerkt, aan een spoorlijn. De maandelijkse brief met zijn Canadese pensioen liet hij door mij controleren, want hij had niet zo goed leren lezen en schrijven. Italiaans verstond hij wel, maar hij sprak liever Calabrees dialect. Antonio was geen grote, maar wel een heel expressieve prater en dus een goede leraar. Met hem en Peppina zette ik mijn eerste stappen in het Calabrees.

Alle overheersers van Calabrië, van Grieks tot Spaans en van Frans tot Duits, hebben in het Calabrese dialect hun sporen achtergelaten. Het klinkt daarom als een soort Esperanto, vol woorden die je rondleiden door je taalgeheugen. Het mooist vind ik de ijzersterke onomatopoëtische werkwoorden. Bijvoorbeeld scialarsi, uitgesproken met twee lange aah’s, wat zoveel betekent als uitgebreid genieten. Of spagnarsi, bang zijn. ‘Ti spagni?’ betekent ‘Ben je bang?’. Op de een of andere manier klinkt het meteen vertrouwd en is het niet moeilijk te onthouden, zeker wanneer je denkt aan een Nederlandse uitdrukking als het Spaans benauwd krijgen. Angstaanjagende Spaanse overheersers hebben we met de Calabrezen gemeen.

Soms was het begrijpen van het Calabrese dialect nog simpeler. Toen Peppina voor het eerst vroeg of ik geraspte ‘kasu’ over mijn pasta wilde, kon ik niet anders dan met een brede glimlach uitroepen: ‘Kasu? Formaggio? Kaas!’

Tijdens het eten werd verder meestal gezwegen. Peppina mopperde soms wat over haar buren of waarschuwde me in algemene zin: niet iedereen was zo betrouwbaar als zij. Wanneer ze vloekte, herhaalde ik ‘cazzo?’ Zij glimlachte dan breed en greep half beschaamd naar haar voorhoofd. ‘È parlare, figghia.’ Zo praat ik nou eenmaal, meisje, dat moet je niet serieus nemen.

Wat Peppina wel serieus nam, was het boze oog. Jaloerse blikken konden je volgens haar lamlendig en ziek maken. Als iemand moe was of hoofdpijn had, zat er maar één ding op: de vloek van het boze oog laten oplossen met een geheime spreuk. Terwijl ze met haar duim kruisjes maakte op mijn voorhoofd mompelde ze heel zacht haar magische formule. Als ze begon te gapen, zei ze, was dat een teken dat het werkte.

De antieke spreuk mochten vrouwen van generatie op generatie aan elkaar doorgegeven, maar alleen op hoogtijdagen: met Kerstmis, Pasen of Maria-Hemelvaart. Op een kerstavond heb ik de formule van Peppina geleerd. Ik voelde me vereerd dat ik met deze en andere rituelen werd opgenomen in haar familiekring. Haar esoterische erfenis heb ik opgeschreven en bewaard, en ik zal geen spelbreker zijn: als iemand de formule wil weten zal ik de regels van de traditie gehoorzamen. Het zou de magie verbreken als ik er meer over zou vertellen dan dat hij bol staat van ritme, rijm en katholieke figuren.

Door de jaren heen, toen mijn Italiaans beter werd en ik meer te weten kwam over de lokale maffia, werd het me steeds duidelijker dat de Ndrangheta de waardevolle Calabrese cultuur op een perverse manier naar haar hand had gezet. Warme gastvrijheid kan in Ndrangheta-kringen verworden tot beklemmende afhankelijkheid. Gereserveerdheid verandert in omertà, de ijzeren zwijgplicht. Esoterie wordt een bloedeed die je nooit van je leven meer mag verbreken. En wat de Ndrangheta doet met het grote belang dat in Calabrië gehecht wordt aan de familie, waarin de moeder centraal staat, blijkt bijvoorbeeld uit een telefoongesprek dat de Italiaanse politie op de dag van de grote moordpartij in Duisburg afluisterde.

‘Pronto!’ De jongen die zijn telefoon opneemt in San Luca klinkt vrolijk. Het is iets na twaalven op Ferragosto, Maria-Hemelvaart, de dag van de meest uitbundige familielunches in de buitenlucht.

‘La mamma è jocu?’ vraagt de jongen aan de andere kant van de lijn, die uit Duisburg belt, in Calabrees dialect. ‘Is mamma daar?’ Zijn stem trilt.

‘Nee. Wat is er gebeurd dan?’ vraagt de jongen in San Luca.

‘Ga het maar vertellen,’ zegt de ander door zijn tranen heen. ‘Mijn broer is dood, mijn neefje, jouw broer, allemaal zijn ze dood…’

Op het eerste gezicht valt er naast het verdrietige nieuws niet veel op aan wat de door de politie afgeluisterde jongens tegen elkaar zeggen. La mamma is de moeder, zou je denken. Maar bij de Ndrangheta is het niet altijd zo eenvoudig. ‘La mamma’ is in dit geval Antonio Pelle, de baas van deze jongens, aanvoerder van de Pelle-Vottari-clan. Hij is de allereerste in San Luca die moet weten wie van zijn mannen vannacht in de oorlog met de vijandige clan van de Nirta-Strangio’s gesneuveld zijn. Eerder nog dan hun bloedeigen moeders.

De codetaal van de Ndrangheta staat bol van metaforen. Vooral religieuze termen worden als zachte dekmantel voor criminele tradities gebruikt. Zo heet een inwijding van een nieuw lid een ‘doop’. Voor die doop, met druppels bloed op een heiligenprentje, moet je minstens 14 jaar oud zijn. Wanneer je als jongen in een traditionele Ndrangheta-familie geboren wordt, kun je het eerste doopritueel overigens overslaan. Je bent met een Ndranghetist als vader namelijk vanzelf giovane d’onore, ‘jongen van eer’. Dat is je geboorterecht, of liever: geboorteplicht.

Voor dochters is er geen geboortetitel, en hoewel vrouwen achter de schermen veel voor de clans kunnen betekenen, mogen ze niet ingewijd worden als Ndrangheta-lid. Sorella d’omertà, ofwel zwijgende zuster, is de enige, nogal passief klinkende eretitel die ze kunnen ambiëren. Veel dochters uit een Ndranghetafamilie worden uitgehuwelijkt binnen de clan of juist, als dat zakelijk interessant is, aan een man die bij een andere clan hoort. Door kinderen te krijgen en op te voeden met de mores van de Ndrangheta doen vrouwen wat er van ze verwacht wordt.

Jongens die buiten de organisatie geboren zijn, leggen bij hun doop de eed af dat het belang van de clan voor de rest van hun leven zwaarder zal wegen dan het belang van hun eigen ouders, broers of zussen. ‘Vanaf nu zijn jullie mijn familie,’ zweren ze. ‘Als ik een fout maak zal ik worden gestraft met de dood.’

Dit familiegevoel, of het nu genetisch is of gecultiveerd, is de reden van het succes van de Ndrangheta. Je familie verlink je niet – zeker niet als je weet dat je daar de doodstraf voor krijgt.

Wat Calabrezen me als eerste vertelden over de misdaden van de Ndrangheta ging over de gruwelijke ontvoeringen die ze in de jaren 70 en 80 hadden georganiseerd, de langste uit de Italiaanse geschiedenis. Vooral het moeilijk begaanbare, imponerende Aspromonte-gebergte in het achterland van San Luca werd berucht vanwege de hutten en uitgegraven holen waarin de ene na de andere ontvoerde soms jarenlang werd vastgeketend. Regelmatig werden ze verplaatst van de ene naar de andere plek, maar als de politie kwam zoeken had niemand iets gezien. In San Luca, een dorp met maar een paar duizend inwoners, wonen van oudsher meer dan tien traditionele Ndrangheta-families. Doordat ze met geweld de zwijgzaamheid en volgzaamheid van hun dorpsgenoten afdwongen lukte het de families, in samenwerking met clans uit andere gebieden, dit soort onvoorstelbare criminele missies te volbrengen.

De 18-jarige Cesare Casella, zoon van een rijke autohandelaar, werd eind jaren 80 meegenomen uit de Noord-Italiaanse stad Pavia en langer dan twee jaar gevangengehouden in Calabrië. Voor Cesare’s vrijlating werd 8 miljard lire gevraagd, ongeveer 4 miljoen euro, een bedrag dat zijn ouders niet hadden. Zijn moeder kwam twee keer persoonlijk naar San Luca. De eerste keer vroeg ze aan de priester van het dorp om tijdens de mis te pleiten voor de bevrijding van haar zoon. De tweede keer ging ze recht op de vrouwen van San Luca af om ze te smeken haar te helpen. Om empathie op te wekken voor het lot van haar zoon liep ze geketend rond en sliep ze in een tent op het dorpsplein. Na 743 dagen en betaling van 1 miljard lire (500.000 euro) werd Cesare eindelijk vrijgelaten.

Ook de 17-jarige kleinzoon van oliemagnaat John Paul Getty is door de samenwerkende clans van de Ndrangheta ontvoerd. Getty, die een van de rijkste mannen ter wereld was, toonde zich een stuk minder empathisch dan de moeder van Cesare. Van de gevraagde 17 miljoen dollar kregen de ontvoerders uiteindelijk een tiende. Door Getty’s koele onderhandeling moest zijn kleinzoon Paul vijf maanden wachten op zijn vrijlating en een extra marteling ondergaan: een groot stuk van zijn rechteroor werd afgesneden. Paul was de rest van zijn niet al te lange leven verslaafd aan alcohol en drugs.

Ironisch genoeg was drugshandel precies dat waarin de Ndrangheta-clans investeerden met de door ontvoeringen verdiende miljoenen. Ze werden de grootste importeurs van cocaïne op de westerse markt. Zo ging de stille wereldverovering van de Ndrangheta: van zwijgzame meesters in ontvoeringen tot zwijgzame meesters in de handel van harddrugs.

Zwijgzaamheid is niet alleen tegenover de buitenwereld, maar ook binnen de Ndrangheta zelf een groot goed. Bij grootschalige en ingewikkelde projecten zoals de internationale drugssmokkel werken verschillende clans samen en zullen ze bepaalde informatie moeten delen, maar in de regel bemoeien afzonderlijke clans zich alleen met hun eigen territorium. Een clan ofwel ndrina krijgt de naam van een familie of van meerdere families die al lange tijd samenwerken en met elkaar verbonden zijn door huwelijken, zoals bij de Pelle-Vottari-clan. Ze worden gevormd door vaders, grootvaders, zoons en kleinzoons, broers en neven, en door aangetrouwde familie: strategisch gekozen schoonzoons en zwagers.

Hoe langer iemand meedraait, hoe meer macht en verantwoordelijkheden hij meestal zal krijgen. Iemands rang in de machtsorde heet dote, een Italiaans woord dat zowel bruidsschat als talent betekent. Ndranghetisten met een hogere rang kennen de rang van hun minder hooggeplaatste clangenoten, maar andersom is die kennis beperkt. Zo blijft het in de lagere rangen altijd gissen wie precies de grootste machthebbers zijn, en lopen die minder gevaar op verraad of een coup.

Bij elke stap naar een nieuwe rang hoort een ritueel, met een specifiek draaiboek en uitgebreide formules. Die formules van de Ndrangheta mogen niet worden opgeschreven. Ze moeten uit het hoofd worden geleerd en door de hogeren in rang mondjesmaat aan de nieuwkomers worden doorgegeven. Toch hebben rechercheurs in schuren, in villa’s en in bunkers van voortvluchtigen al heel wat blaadjes met gedragscodes en rituelen aangetroffen. Afbeeldingen daarvan illustreren een aantal van de boeken over de Calabrese maffia waarmee ik de afgelopen jaren een kast heb gevuld. De scripts en formules in hanenpotige handschriften staan vaak vol spelfouten. Een heel enkele keer zijn ze juist geduldig opgetekend in geheimschrift en stralen ze een vreemd soort beheersing en kalmte uit.

De basisregels zijn voor alle clans hetzelfde. Een Ndrangheta-lid zweert trouw aan zijn eigen clan en aan het topbestuur. De leiders van de machtigste clans uit het zuidelijkste deel van de regio Calabrië, de provincie Reggio Calabria, zijn in dit bestuur vertegenwoordigd. Daarom wordt het la Provincia, de Provincie, genoemd. Een andere, verrassend transparante naam voor dit topbestuur is il Crimine, de Misdaad. Een commissie die jaarlijks in de buurt van San Luca bijeenkomt, kiest de leiders die een jaar lang mogen beslissen over zaken die de hele criminele organisatie aangaan. Zonder toestemming van dit provinciale topbestuur mag een clan niet een bepaald territorium opeisen, ook niet als die clan in een ander deel van Calabrië, Italië of de wereld opereert. Kortom: alle clans zijn als door een navelstreng verbonden aan de provincie Reggio Calabria en aan de ceremoniële bakermat San Luca. Daar worden ze als het ware geboren. Vandaar dat het hoofdkwartier van San Luca door Ndranghetisten van buiten la mamma wordt genoemd, en de opperbaas soms de bijnaam mammasantissima, ‘allerheiligste moeder’, krijgt.

Zou de Ndrangheta met al die metaforische moederfiguren haar imago voor haar eigen leden proberen te verzachten? Intrigerend, al die gewapende mannen met één moeder die ze baart en voedt, die straffen uitdeelt wanneer ze ongehoorzaam zijn, maar die haar zoons ook troost en bij elkaar brengt.

De traditionele plek voor Ndranghetisten om bij elkaar te komen is vanzelfsprekend in de buurt van San Luca, en wel bij een van hun belangrijkste beschermheiligen, de Madonna van de Berg van Polsi. Dit beeld van Maria met kind, de meest tastbare symbolische moeder voor alle leden, staat in een kerkje in een afgelegen vallei midden in het Aspromonte-gebergte. De Madonna heeft een zachtroze jurk aan en een lichtblauwe sluier om en draagt een grote gouden kroon op haar hoofd, net als het naakte baby’tje Jezus op haar schoot, die speelt met een gouden wereldbol. Overal waar Ndranghetisten wonen, werken, schuilen of vergaderen, worden replica’s van het beeldje aangetroffen. Niet alleen in afgelegen Calabrese boerderijen of onder villa’s verstopte schuilbunkers, maar bijvoorbeeld ook in de eetzaal van restaurant Da Bruno in Duisburg, een havenstad in een van de grootste industriegebieden van Europa.

In Polsi, bij het Heiligdom van de Madonna van de Berg, bespraken de prominentste Ndrangheta-leden ook de bloedwraak in Duisburg, die de stille Calabrese maffia plotseling in Europese schijnwerpers zette. Een criminele organisatie gedijt niet in fel licht, en dus moesten de gemoederen in Polsi snel worden gesust. Nog geen twee weken nadat de slachtoffers van de zesvoudige moord even verderop waren begraven, werd bij het Heiligdom van de Madonna de al meer dan zestien jaar durende vete tussen de families uit San Luca bijgelegd. Alsof het een wonder was. De Calabrese politie hoorde een van de aanwezige Ndrangheta-leiders enthousiast verslag doen: ‘Iedereen danste van tevredenheid en schudde elkaar de hand. De vriendschap is hersteld.’ Sinds de verzoening van de twee oorlogvoerende clans uit San Luca is het met de zaken van de Ndrangheta alleen maar beter gegaan.