LEKKER BOEKIE!

BAS STEMAN

LEKKER BOEKIE!

ZO WORDT LEZEN [WEER] LEUK

Nieuw Amsterdam

© Bas Steman 2020

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Omslagillustratie © 40rovers

Foto achterplat © Jacinthe Sykora

NUR 323

ISBN 978 90 468 2782 6

www.nieuwamsterdam.nl

www.bassteman.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020, met ISBN 978 90 468 2781 9

INHOUD

1 David

2 Carpe diem

3 De eerste avond

1

DAVID

Februari 2006

De avond was lui begonnen. Ik had afgeruimd, koffiegezet en lag net op de bank, toen er werd aangebeld. Ik deed open. In het lamplicht dat vanachter mij naar buiten viel herkende ik David, mijn buurjongen.

‘Je had ooit gezegd dat je me wel wilde helpen met mijn mondeling, toch?’

‘Ja, tuurlijk, leuk. Wanneer heb je het?’

‘Morgen,’ zei hij zacht.

‘Dat meen je?’

‘Ja.’

‘Alles gelezen?’ vroeg ik, wantrouwend.

‘Bijna.’ Hij draaide zijn gezicht naar de straat.

‘Bijna?’

‘Niet echt.’

‘Eikel!’ zei ik. ‘Wat denk je zelf?’

Niet moedeloos worden, dacht ik, misschien was zijn havoexamen nog te redden. Davids donkere ogen keken me aan. Beschaamd. Hij raadde mijn gedachten: ‘Je denkt zeker: weer zo’n kansloze scholier die zijn mondeling Nederlands gaat verknallen.’

‘Veel erger nog!’ zuchtte ik terwijl ik zijn blik zocht en me zwaar voelde worden. Waarom ervaren jongeren lezen vaak als een taakstraf, of misschien nog erger, als bijzaak? Niet dat lezen alles is en alleen maar leuk hoeft te zijn. Zeker niet. Een boek mag lastig zijn, een beetje schuren. Dat vormt. Ik moest denken aan een citaat van Thomas More: ‘Een van de grootste problemen van onze tijd is dat velen geschoold zijn, maar weinigen zich hebben ontwikkeld.’

Hoe bestaat het dat wat onze taal zo rijk maakt, onze verhalen, gedichten of toneelstukken, pubers maar zelden boeit? Op een of andere manier slagen we er niet goed in om duidelijk te maken dat je door te lezen je zelfs sneller kunt ontwikkelen, dankzij de opgeschreven ervaringen van anderen.

‘Welke boeken heb je op je lijst? Zit er een beetje een lijn in?’

David tuurde naar mijn schoenen. ‘Ik heb vooral gekeken naar niet te dikke boeken die wel te doen waren en waar ik makkelijk uittreksels van kon vinden.’

‘Kansloos,’ glimlachte ik. Er is niets veranderd, scholieren blijven scholieren.

‘Daaf, je gaat nu naar je moeder. Zegt dat je een enorme eikel bent, want dat ben je, en je gaat diep door het stof. Ja?’

‘Ja,’ zei hij met een mager glimlachje op zijn lippen.

‘En je smeekt haar op je blote knietjes of ze je morgen ziek wil melden. Wanneer is de herkansing?’

‘Over anderhalve week.’

‘Dat redden we. Komende week, elke avond om zeven uur ben je bij me. Met alles wat je gelezen hebt of had moeten lezen. Mail me straks je boekenlijst, dan ga ik kijken wat we ermee kunnen. Nu naar je moeder en lezen! Eikel.’

Een paar dagen later stond hij met gebogen schouders voor mijn voordeur. Zijn lange lokken hingen voor zijn ogen. Aarzelend legde hij zijn schrift op tafel. Zijn lijst bleek onsamenhangend. David zwabberde, had zonder richting of context een stuk of acht boeken bij elkaar gezet. Het boek over literatuurgeschiedenis was een stapeltje aan elkaar geniete stencils. De lessen waren vaak uitgevallen. Kennelijk geen prioriteit. Hoe bestaat het, dat we zo omgaan met onze eigen cultuur? Tijdens de lessen had hij ook nog eens niet op zitten letten. Hij wist niet goed wat hij met een boek moest, wat hij ermee kon, hoe je het zou kunnen lezen, en hij had al helemaal geen idee dat een boek iets voor je kon betekenen. Na die eerste avond zaten we een week lang avond aan avond samen aan tafel. Op zoek naar lijnen, markante scènes, onderliggende thema’s. Welke schrijvers konden we aan elkaar koppelen? Waar zit het verhaal van deze leeslijst? Dat was de vraag.

‘Vergeet die docent! Waar wil jij dat het gesprek over gaat? Waar lig je wakker van? Wat is jouw verhaal? Ga op zoek naar wat jou raakt. Ben je veranderd, ben je anders gaan denken?’

‘Is dat belangrijk?’

‘Ja, daar gaat het om. Dat je uit de boeken die je hebt gelezen datgene haalt wat je heeft ontroerd, heeft gestoord, wat je is opgevallen. Waar liep je vast in een boek of waarin heb je je herkend? Welke scène kwam binnen als een schop in je ballen? Maar, lieve Daaf, dat kan dus alleen wanneer je alles hebt gelezen. Jouw leraar heeft echt geen zin in een kat-en-muisspelletje of jij een boek wel of niet hebt gelezen.’

David veegde zijn lange lokken uit zijn gezicht, vertelde dat hij wel gelachen had om bepaalde scènes, dat hij zich had opgewonden over de slappe houding van een van de karakters en dat hij de taal wel mooi vond in het boek dat voor ons lag. Beet. Deze romans werden de pijlers van zijn lijst, besloten we. We zochten op wanneer deze boeken waren verschenen, of ze in een bepaalde traditie stonden of juist reageerden op de actualiteit. We plozen verhalen uit en we analyseerden het tijdsverloop, zochten een verklaring voor de titel (Waarom zijn de figuranten figuranten in Figuranten?) en scanden de teksten op symboliek.

Meteen de eerste avond al was de onderuitgezakte scholier die op ongeïnteresseerde toon sprak over die duffe boeken, langzaam rechtop gaan zitten tijdens ons gesprek. Zijn bruine ogen begonnen te glanzen, er kwam kracht in zijn stem. Terwijl hij achteloos mijn laatste reep chocolade verslond, bladerde hij door mijn boeken over literatuurgeschiedenis. Met volle mond: ‘Ik leer nu al meer over literatuur dan in die twee jaar op school. Als ik had geweten dat het zo leuk was, was ik er wel eerder aan begonnen. Zo diep zijn we er nooit op ingegaan.’

‘Een docent kan nooit alle boeken een voor een behandelen, zoals wij nu doen,’ zei ik. ‘Je had er zelf veel dieper op in kunnen gaan, Daaf. Dit kan je ook zelf ontdekken en dan is het nog leuker dan als ik het je vertel.’

In vier avonden stond het verhaal. We hadden de belangrijkste boeken gelezen, wat informatie opgezocht over de schrijvers, verbanden gelegd tussen schrijvers en hun romans, ze in de tijd geplaatst. We hadden een paar krachtige scènes gevonden waarover David het wilde hebben, omdat hij zich ergerde aan de hoofdpersoon of zich in een situatie herkende.

De laatste avond vertrok hij pas tegen middernacht. Het huis werd stil, de tafel lag bedolven onder boeken en aantekeningen. In mijn gedachten herbeleefde ik de avond, ik dacht terug aan de uren met David. Het proces had zich geleidelijk voltrokken. Een zoutzak was nieuwsgierig geworden. Om het woord ‘geïnspireerd’ maar niet te gebruiken.

Een paar dagen later stond David weer voor de deur. Ditmaal met een fles wijn in zijn handen. Grijnzend: ‘Een 9!’

Ik realiseerde me dat ik niet alleen David had geënthousiasmeerd maar dat hij vooral míj had begeesterd. Dit is wat ik kan doen, dacht ik: met jongeren de literatuurgeschiedenis in duiken, samen boeken lezen, gedichten, kluchten, romans. Ik nam me voor: zodra mijn zoon zover is, richten we een leesclub op met een paar jongens uit zijn klas en gaan we samen lezen. Samen praten over verhalen die ons zijn verteld, over boeken. Daarop reflecteren. Hen laten ervaren dat lezen zinvol en plezierig kan zijn.

Iedereen heeft dromen en verlangens, culturele achtergronden en geschiedenissen. Voor ieder van ons valt er een reis te maken, langs tijden, door ervaringen van anderen zoekend naar ons eigen verhaal, naar dat wat ons roert, weerhoudt, boeit, verleidt, voedt en misschien zelfs naar dat wat zin geeft.

‘O Captain! My Captain!’

O schipper! Mijn schipper!

O schipper! Mijn schipper! Op onze barre reis

Weerstond het schip de grootste storm maar wonnen wij de prijs

De kaai nabij, de mensen blij, ik hoor de klokken luiden

Waar ieders blik het vaartuig volgt, vermetel, vastberaden.

Maar o hart! Hart! Hart!

O de druppels, bloedig, rood

Daar waar mijn schipper ligt aan dek

Gevallen, koud en dood.

Vertaling ‘O Captain! My Captain!’ door Erik Bindervoet, uit 500 gedichten die iedereen gelezen moet hebben, verzameld door Ilja Leonard Pfeijffer en Gert Jan de Vries

2

CARPE DIEM

Augustus 2015

‘Een leesclub? Niemand van mijn vrienden leest,’ zei mijn zoon Jip.

‘Daarom juist,’ antwoordde ik. ‘Laten we het samen doen. Jij met je vrienden. Als we nu beginnen, kan je met een lekker gevoel het mondeling over literatuur in. Scoor je daar goed, kan je over twee jaar je examen bijna niet verkloten. Veel relaxter.’

‘Oké, klinkt wel suf hoor, leesclub.’

‘Laten we het gewoon proberen en het gezellig maken. Jongens onder elkaar.’

‘Ik ga ze appen.’

‘Dan zien we wel.’

De belangrijkste reden om een leesclub te starten houd ik nog even verborgen. Jongens van vijftien moet je niet te veel vermoeien met je agenda. Natuurlijk wil ik dat zij hun examen halen, maar ik ga niet wakker liggen van cijferlijsten, leerresultaten en slagingspercentages. Wat weet ik nog van sommen, staartdelingen, formules? Wat is me echt bijgebleven? Misschien de verhalen van de docent geschiedenis die de historische episodes aan elkaar breide alsof hij zelf als Romeins legionair over de Alpen trok, en met vochtige lippen getuigde van de bestorming van de Bastille.

Ik hoop vooral dat het leven van deze gasten verdiept wordt en ontvlamt.

Bij mij gebeurde dat door boeken die ik las, verhalen die ik hoorde, een avond met bekende dichters op school, door films die ik zag. Daar kreeg mijn leven een zetje, daar vonkte het, daar ontstond er iets. Door te lezen leerde ik mezelf beter kennen, begon het diepere gevoel in me te rijpen, omdat het woorden kreeg en een eigen taal vond. Ik kon mezelf spiegelen aan verhalen, geschiedenissen en ervaringen van anderen. Ik kon mijn eigen verbeeldingskracht en inlevingsvermogen gebruiken en besefte dat wat ik dacht en voelde ertoe deed. In verhalen vond ik inspiratie en troost.

Ik denk aan David, de buurjongen. Hoe hij negen jaar geleden voor me stond. Hulpeloos, hongerig zonder te beseffen dat hij honger had of waarnaar, omdat hij geen beeld had van waar zijn geest naar snakte. De theorie van het schoolexamen stond – net als bij veel scholieren – tussen hem en het verhaal in.

Met een stapeltje stencils en een boekje over literaire technieken moest hij in één keer de sprong maken van de onderbouw naar het eindexamen. Dat werkte niet voor hem. Voor wie wel eigenlijk? Jammer. Iedere motivatie verdampte. Maar wat bleek? Aan mijn keukentafel verzwolg hij alles, ontbrandde er een licht in zijn ogen. Hij kwam met vragen, maakte gevatte grappen over personages. De letters kwamen tot leven.

Het uurtje literatuur op school was niet genoeg. Er was een tijd dat het anders was, dat literatuur (en lezen) een steviger fundament had binnen het vak Nederlandse taal en literatuur. Sinds we vanaf begin jaren tachtig het land meer en meer als een BV besturen en de kwaliteit van het leven vooral in euro’s moet worden uitgedrukt, is cultuur meer en meer weggezet als nutteloze hobby. ‘Van “noodzakelijk goed” degradeerde cultuur tot “bijvangst”, van waardevol naar weelderig*.’

Literatuur, kunst; volgens Jip en zijn vrienden kon er bijna niets zinlozer bestaan. Ons schoolsysteem blijkt zo te zijn ingericht dat de grootste kans op reflectie aan de randen van het curriculum is beland.

Jongeren kunnen een diploma behalen door binnen de lijntjes te kleuren, braaf nullen en enen te reproduceren, zonder ooit te zijn bevraagd naar hun eigen diepzinnige, oorspronkelijke gedachten of gevoelens. Zonder zich te hebben verdiept in hun eigen geest en handelen, zonder te hebben gevoeld dat zij ertoe doen, dat ze een keuze hebben, dat ze voelers zijn, vrije denkers, dat het allemaal anders kan en mag. En daarvoor is de literatuur een geweldig vehikel. Een gemiste kans.

Je kunt honderd worden zonder ooit een schilderij te hebben gezien, zonder een roman of dichtbundel te lezen. De meeste scholieren zullen ook zonder literatuur goede verpleegkundigen kunnen worden, bekwame lassers, timmerlieden, bestuurders, wetenschappers, fietsenmakers, leiders, onderzoekers. Waar het mij om gaat is dit: wat geven we de jongeren, behalve een diploma en een cijferlijst, nog meer mee op hun reis door het leven?

Literatuur kan net dat tikkie geven, waardoor je anders naar de wereld gaat kijken, waardoor je eigen gedachten of gevoelens vrijkomen. Een mooi verhaal kan voeden, verdiepen, inspireren, spiegelen, het inlevingsvermogen prikkelen en de jongeren bovenal weerbaar maken. Soms lijkt er een lange weg te gaan. Een docent economie op de school van mijn zoon had met droge ogen gezegd dat het profiel Cultuur en Maatschappij volgens hem vwo-onwaardig was.

Zo ver zijn we al.

De meeste bezieling kreeg ik door Robin Williams in de rol van John Keating in de film Dead Poets Society.

Keating was de gedroomde leraar, eentje die literatuur doceerde zoals het hoort. De man die me duidelijk maakte dat je sommige dingen moet loslaten om vooral te voelen, om de essentie te ervaren van een gedicht, van een verhaal. Wars van regeltjes droeg hij zijn leerlingen op om de pagina’s met poëzietheorie uit hun leerboek te scheuren. Rip it out!! Rip it!!

Wauw!

Ingefluisterd door Keating wil ik jongeren de hand reiken, ze meevoeren naar hun eigen verhaal, hen laten aanmeren bij hun eigen inspiratiebronnen. Het besef tot hen laten doordringen dat dit hun leven is. Ze moeten het zelf doen, het leven in, er iets van maken. Wees verwonderd, heb lief, leef je mooiste leven!

Het was 1989, ik zat in de bioscoop. Het leven dat voor me lag was een zee zonder oevers, zo weids, zo groot. Zonder enig idee waar mijn weg lag, kon ik alle kanten op. De droom om een goede wielrenner te worden liet mij langzaam los. Moest ik rechten gaan studeren, werd het de journalistiek of zou ik toch proberen industrieel ontwerper te worden? Geen idee. Wat ik echt wilde, durfde ik dat wel?

Tijdens de literatuurlessen op school – en vooral door de boeken die ik had gelezen – begon er bij mij iets te gloeien. In een schriftje schreef ik verhalen en gedichten. In mij was het vuur opgelaaid om ooit een roman te schrijven. Ooit.

Toen zag ik Dead Poets Society. Godzijdank.

Keating doceerde Engelse literatuur op een strenge jongensschool in Amerika. De film was een paar minuten bezig, toen hij verscheen. Hij wandelde fluitend de klas in en weer uit en vroeg de jongens hem te volgen. De leerlingen hadden geen idee wat hun overkwam, of ze Keating konden vertrouwen. Er ontstond verwarring. Volgen? Achter hem aan de klas uit lopen? Wel of geen boeken mee?

Keating voerde hen het trappenhuis in, citeerde: ‘O Captain! My Captain!’

Vraagt vervolgens: ‘Wie weet de herkomst van deze zin?’

De jongens staarden hem zwijgend aan.

‘Iemand? Geen enkel idee? Het komt uit een gedicht van Walt Whitman over Abraham Lincoln. In deze klas mogen jullie me aanspreken als Mr. Keating, of – wie durft – met “O Captain! My Captain!”’

Gegniffel.

Keating vroeg een van de leerlingen een pagina voor te lezen uit het lesboek.

Aarzelend begon hij te lezen: ‘Pluk rozen nu ’t nog mag, de tijd blijft immers ijlen. De bloem die vandaag nog lacht, is morgen alweer wijlen.’

Keating herhaalt, krachtiger: ‘Pluk rozen nu ’t nog mag. In het Latijn verwoorden ze deze gedachte als carpe diem. Wie weet wat dat betekent?’

Een jongen met bril stak zijn hand op. ‘Pluk de dag.’

‘Pluk de dag. Pluk rozen nu ’t nog mag. Waarom schrijft een schrijver deze woorden?’

Iemand grapte: ‘Omdat hij haast heeft.’

‘Nee, verkeerd antwoord. Bedankt voor het meespelen,’ antwoordde Keating. ‘Omdat we voer voor de wormen zijn, mannen. Omdat, geloof het of niet, we allemaal op een dag stoppen met ademhalen, koud worden en doodgaan.’

Hij vroeg de jongens dichterbij te komen, dichter bij de zwart-witklassenfoto’s achter glas. Beelden uit het begin van de twintigste eeuw, waarop generaties te zien waren, jongens, die droomden van een interessant, vrij en plezierig leven.

‘Kijk naar de gezichten uit het verleden. Je loopt er vaak langs zonder echt te kijken. Ze verschillen niet veel van jullie, toch? Hetzelfde haar, net zo vol hormonen als jullie. Even onoverwinnelijk als jullie. De wereld ligt aan hun voeten. Ze geloven dat ze zijn voorbestemd tot grote daden. Net als jullie.’

Er volgden een paar shots van de jongens op de zwart-witfoto’s. Afgewisseld met close-ups van de leerlingen.

Keating vervolgde: ‘Hebben ze te lang gewacht om iets van hun leven te maken? Immers, heren, op deze knapen groeien nu narcissen. Maar als je goed luistert, hoor je hun raad aan jullie… Leg je oor te luisteren. Hoor je het?’

De jongens stapten naar boven, draaiden een oor naar de foto’s. Daar was de stem van Keating, fluisterend: ‘Caaarrrrpe. Hoor je het? Caaarrrrpe… Carpe diem.’

Stilte.

‘Pluk de dag, jongens. Maak iets bijzonders van je leven.’

Dagen was ik van slag. De boeken die ik – vooral voor school – gelezen had en de gedichten, kregen betekenis. Ik lag op bed, staarde naar het plafond en besefte dat ik moest najagen wat mijn hart wilde.

Schrijven wilde ik, vrij zijn in mijn gedachten. Me niet laten beperken tot een cijferlijst of burgerservicenummer. Ik voelde en wist: ik ben een schrijver, zij het een schrijver zonder boek. In mijn hoofd echode de stem van Keating: ‘Suck the marrow out of life!’

Langzaam, als een bezwering, kwamen de woorden over mijn lippen: ‘Straks is alles voorbij, ik moet het doen. Nu.’

Fuck it, dacht ik, ik ga ervoor. Carpe diem.

Mijn zoon Jip heeft zijn ‘squad’ geappt. In spanning wacht ik af. Hun reacties waren naar verwachting wat lauw. Samen lezen? Best suf. Vooral omdat ze vrienden zijn, geven ze mijn voorstel het voordeel van de twijfel. Het is in ieder geval een mooie gelegenheid om een avondje samen te zijn. Er zijn vast wat chips en cola en het is lang genoeg licht om daarna tot laat nog een balletje te trappen op het plein bij de kerk.

Ik voel vuur. Ik geloof in jongeren en ik hoop dat ze geïnspireerde keuzes kunnen maken in het leven, opdat ze zelfbewuste, nadenkende, humoristische, weerbare mensen worden. Wat ik op z’n minst kan doen, is deze jongens in contact brengen met verhalen die mij zijn bijgebleven, die mij hebben gevormd. Misschien raakt het hen ook, misschien brengt het hen in contact met andere gedachten, andere werelden, maar laat het hun vooral ook zien dat er andere mensen zijn die met dezelfde worstelingen leven als zij. Maar uiteindelijk moeten ze zelf ervaren en bepalen of het lezen van boeken voor hen van waarde is. Het is aan hen.

Op 24 augustus maken we een appgroep aan.

Op 8 september doop ik de leesclub ‘Nescio’. Gaandeweg zullen ze wel ontdekken waarom. Op vrijdagavond 18 september 2015 zullen we voor het eerst samenkomen. Geen idee hoe ik het ga aanpakken. Lukt het me om deze gasten aan boord te krijgen? Eerst maar een beetje aftasten. Ik vraag ze een foto mee te nemen van minstens vijf jaar oud, waaraan zij een herinnering hebben gekoppeld.

Heren van het goede leven, wellicht een overbodig kattebelletje, maar denk aan de foto’s morgen. Mag ook op je telefoon of iPad. Tot morgen, B.

Wat vindt Nescio er eigenlijk zelf van?

Daan: ‘De journey begon toen we met z’n allen aan het chillen waren en Bas mij vroeg of ik een leesclub die ze hadden opgericht te joinen. Als ik iemand van de vriendengroep moet aanwijzen die het minst serieus is, wijs ik naar mezelf. Dat is dan ook vast de reden waarom ik eerst niet was uitgenodigd, fair enough. Met mijn onserieuze kop heb ik toch ja gezegd, want zelfs ik kon inzien dat dat wel heel nuttig zou zijn. Alleen al om een diploma te halen.’

Sem: ‘Wat ik niet kon weten was dat de leesclub mijn leven totaal zou veranderen.’

Jip: ‘Vond het leuk, ik was benieuwd en nieuwsgierig naar wat we gingen doen. Mijn vader begon erover toen Sem mee was op vakantie. Daar kwam toen geen woord uit. Hij lag alleen maar te slapen. Zelfs als we ergens naartoe gingen. Ik had geen idee dat we er zo veel uit zouden halen. Niet alleen kennis, ik ben vooral bewuster geworden van wat ik voel en hoe ik denk. En ik ben ook veel beter geworden in teksten lezen. Dat helpt me enorm bij mijn studie. Maar dat wist ik natuurlijk nog niet toen we eraan begonnen.’

Wouter: ‘De eerste keer dat ik hoorde van Jip en Sem over een “boekenclub” was ik een beetje verbaasd omdat ik het niet per se bij de jongens vond passen. Vervolgens vertelden ze wat voor een invloed dit op het cijfer van mijn Nederlands mondeling kon hebben. Vanaf dat moment leek het mij zeker een goed plan, want wie wil er nou niet een goed cijfer? Natuurlijk wist ik ook wel dat ik mezelf absoluut kon en ging ontwikkelen. De eerste keer dat we samenkwamen waren we nog echt jongens. Er werd veel geouwehoerd en de echte focus ontbrak een beetje.’

Alan: ‘Oorspronkelijk voelde ik me vooral aangetrokken uit nieuwsgierigheid. Het was nogal een vreemd en nieuw idee maar vooral het idee dat Bas met zijn kennis van boeken ons zou helpen en dat we het samen zouden doen sprak me erg aan, het mondeling halen was nog niet eens mijn eerste prioriteit, want ja ik las al wel redelijk. Toch was dat ook geen slechte bijkomstigheid.’

Timo: ‘Ik las vooral fantasy. Literatuur stond wel bij ons in de kast, maar ik had daar niet veel mee. Ik kende het niet. Omdat bijna de hele squad meedeed, leek het me wel leuk.’

* Citaat van Huub van der Lubbe in een tv-uitzending van Pauw, november 2019.

3

DE EERSTE AVOND

18 september 2015

Rode spetters op de muur. Pasta bolo. Alan en Jip hebben gekookt.

Het mag gezellig zijn, had ik bedacht, en het liefst ongedwongen. De stuiterballen hebben tijd nodig om een beetje te landen, om te wennen aan mij. Ze komen hier wel vaker over de vloer, maar ze kennen me vooral van gezicht.

‘Heren, straks mogen jullie belezen gasten zijn,’ had ik gezegd, ‘dat helpt jullie natuurlijk bij een goed gesprek, maar als jullie niet ook een beetje leren koken, is je liefje zo weer gevlogen. Bovendien, het is eigenbelang. Ik vind kletsen over boeken veel fijner met een gevulde maag. Dus, mannen, wat gaat het worden?’

We gaan aan tafel. De jongens kiezen een stoel die hun vaste plek zou worden. Jip links naast me, dan Alan, Daan, Timo, Sem en Wouter. Het diner is een kakofonie van elkaar overschreeuwende jongensstemmen, geschater, botte hormonaal gedreven opmerkingen, namen van docenten, en puberale grappen waarvan de clou me ontgaat. Gelukkig, als de pannen op tafel komen, vallen ze aan als jonge wolven. Een paar minuten later stapelen de vuile borden zich op in de keuken.

Is dit het moment? Kijken of ik hun aandacht kan vangen. Demonstratief blijf ik aan tafel zitten, zwijg. Wacht een paar minuten. De jongens vullen waterglazen, kletsen over voetballers en rappers. Ze slaan geen acht op me.

‘Heren, genoeg geluld!’ roep ik en ik sla met vlakke hand op tafel. ‘We gaan beginnen!’

De jongens zwijgen. Jip kijkt me wat ongemakkelijk aan. Ik besef hoe kwetsbaar hij is. Sla ik een flater, gaat hij af voor zijn vrienden. Ik knik geruststellend, al heb ik nog geen vastomlijnd idee van mijn aanpak. Het zijn vierdeklassers. Als ik op mijn zoon af moet gaan, wordt er zelden een serieus gesprek gevoerd en spreken de meeste jongens over ‘cultuur’ alsof ze het over een geslachtsorgaan hebben. Ze zouden eens moeten weten hoe kunst en literatuur bij uitstek relschoppers kunnen zijn, de pubers, de gidsen, de krakers van de heersende opvattingen, de punkers, de dromers, de zieners.

‘Welkom op deze eerste avond van onze leesclub Nescio, onze jongensleesclub,’ open ik wat plechtig, om hun het gevoel te geven dat we vanaf nu een team zijn.

‘Een bewuste keuze, heren. Ik wil dat het veilig is. Dat we hier onder elkaar zijn, kunnen praten in een taal die jongens spreken. Bovendien, als hier jongedames aan tafel komen zitten, gaan jullie vast een beetje gek doen en krijgen we testosterongesprekken. Leuk voor in de kroeg, maar hier werkt het niet.’

‘Jammer,’ klinkt een nog onwennige mannenstem.

‘Dat bedoel ik,’ zeg ik knipogend. ‘Ik ben blij dat jullie er zijn, want met elkaar gaan we mooie boeken lezen en een plan maken waardoor jullie een vette acht of hoger voor je mondeling gaan scoren. Op zo’n manier dat het vooral voor jullie zelf een feestje wordt, dat jullie zelf de touwtjes in handen houden bij dat gesprek. We gaan de docenten verrassen en liever nog, hem of haar van zijn of haar stoel blazen. Die gasten zien al jaren dezelfde ongeïnteresseerde gezichten voor zich, met altijd weer dezelfde voorspelbare boeken, als de scholieren de boeken überhaupt al gelezen hebben. Wij gaan het echt anders doen! Alle boeken die we lezen gaan we ook aanschaffen, en wel bij de lokale boekwinkel. Liever geen e-boeken of lenen bij de bieb. De boeken die we lezen neem je namelijk mee naar je mondeling. Dat doet bijna niemand, wij wel. Laat zien wat je gelezen hebt, toon de ezelsoren, de vlekken, de geeltjes. Zinnen die je mooi vindt, of lastige passages die je wilt bespreken. Laat zien dat je er zin in hebt.’

‘Zo, héé,’ zucht Sem.

‘Ja, als we het samendoen beloof ik jullie dat jullie een vet cijfer zullen scoren. Niet dat dat cijfer mij interesseert, maar dan kunnen jullie door, van school af, jullie leven in,’ zeg ik. ‘We gaan mooie boeken lezen en maken een mooie lijst met romans van de laatste honderd jaar. Ons pronkstuk, ons geheime wapen, dat wordt Nescio. Mijn lievelingsschrijver. Zo verfijnd, zo diep, zo allesomvattend, zo teer, zo grappig en zo droevig tegelijk.’

Mijn borst vult zich met lucht, die ik langzaam laat ontsnappen. Nescio, denk ik, als ik de jongens een beetje inschat, dan moet die schrijver bij hen kunnen landen. We gaan het zien. Eerst mogen de heren een beetje leren proeven en een eigen smaak ontwikkelen.

‘Hoeveel moeten we lezen dan?’ vraagt Wouter.

Ik glimlach: ‘Ik heb goed nieuws voor je. Minstens wat moet, maar waarschijnlijk meer.’

‘Meer?’

‘Ja. Dat dikke cijfer voor jullie mondeling heb je waarschijnlijk hard nodig, omdat ik vrees dat jullie scores voor samenvatten en betogen schrijven lastig zijn op te schroeven. Dit kunnen we redelijk controleren. Literatuur is het boeiendste en leukste onderdeel van de taal. Je doet het niet voor school, niet voor mij, maar voor jezelf. Je kunt jezelf ontwikkelen. Jij bepaalt zelf de waarde van je diploma.’

‘Literatuur leuk?’ klinkt Timo spottend.

Ik glimlach: ‘Ja, als een boek je niet ligt, leg het dan weg. Kies iets anders. Ik weet dat jullie niet veel geld hebben om boeken te kopen, dus vraag je ouders of opa en oma maar als sponsor.’ ‘Ik zie het nut niet, hoor. Wat kan je hier nou mee?’ vraagt Wouter. ‘Ik ga economie studeren, het bedrijfsleven in.’

In gedachten hoor ik Keating: ‘Medicijnen, rechten, handel en techniek zijn nodig om te leven. Maar poëzie, schoonheid, romantiek, liefde… is waarvoor we blijven leven!’

‘Goede vraag. Lezen kan heel vermakelijk zijn. Het traint je in analytisch denken, associëren en je inleven in een ander. En boeken kunnen je ook echt vormen, als mens. Je leent ervaringen van anderen, van personages. Je steelt levenservaring en kennis. En concreet: stel je voor dat je bij je werkgever wordt belast met het binnenhalen van orders of het onderhouden van klantrelaties. Je bent het gezicht van het bedrijf. Dan is het fijn dat je ook nog een beetje een gesprek kunt voeren, toch?’

‘Ja.’

‘En niet alleen over economische modellen of rentes, maar over andere zaken dan het weer of sport, ook leuk. Je kunt het hebben over je vakantie, je leaseauto of je lieve vrouw en bloedjes van kinderen, en je maakt goede sier als je iets weet van politiek, kunst en van boeken. Maar als je daarbij ook nog een beetje kunt meegaan in de wereld van de ander en mensen een beetje kunt inschatten en begrijpen, dan heb je een grote voorsprong. Door romans te lezen leer je je verplaatsen in de wereld van de ander, ontwikkel je empathie en word je zelfredzamer in de grotemensenwereld. Literatuur laat je in de hoofden van andere mensen kijken. Onthoud: de grootste zaken worden vaak gedaan in de informele circuits. Ben jij een oninteressante kerel met het inlevingsvermogen van een eencellige? Dan wens ik je veel succes. Zaken moeten je ook gegund worden.’

Stilte.

Klonk ik overtuigend genoeg? Ik weet zelf niet goed of het een antwoord was. Ik voel me een verkoper die de jongens probeert over te halen.

‘O, gelukkig. We hebben er ook dus echt iets aan,’ reageert Wouter na een paar seconden met opluchting in zijn stem. Keating zou waarschijnlijk om me lachen, om de rationele argumenten die ik aanwend om Wouter te overtuigen.

Caaaarpeeeee, Caaarppeeeee diem!

‘Verhalen zijn belangrijk. Zolang er mensen zijn, worden er verhalen verteld. We hebben allemaal verhalen. Jullie ook. Daarmee onderscheiden we ons van de dieren. Wij vertellen, verzinnen en proberen de wereld om ons heen te begrijpen. Op deze manier geven we kennis door, onze ideeën, onze geschiedenis en onze culturele waarden. Weet je, de wereld is ingewikkeld. We maken constant van alles mee, we ervaren en interpreteren. Een boek is een heel fijne speelplaats voor het bestaan. Verhalen laten ons nadenken over situaties, personen, conflicten, over de zoektocht van het leven. Welke verhalen zijn jullie bijgebleven? En waarom? Wat is het mooiste verhaal dat je gelezen hebt? Welk verhaal heeft je geraakt, vond je spannend?’

‘Brief voor de koning van Tonke Dragt,’ zegt Jip. ‘Echt spannend.’

‘Harry Potter,’ roept Alan. ‘Tien keer allemaal gelezen!’

Sem blijft stil, leunt achterover in de stoel. Ik kijk hem aan. In zijn ogen lees ik onzekerheid.

‘En jij, Sem?’

‘Ik weet het niet. Niets denk ik,’ bekent hij met lijzige stem. ‘Kan me geen verhaal herinneren.’

‘Ook niet wat je recent gelezen hebt? Van de lagere school? Wat je ouders je hebben voorgelezen?’

Haalt zijn schouders op. ‘Nee. Ik ken geen verhalen, denk ik.’

‘Joh, dat kan niet. Je weet vast iets,’ klinkt het over tafel.

‘Wat lees je?’ probeer ik.

‘Voetbalboeken,’ mompelt Sem. ‘Ik lees eigenlijk alleen over voetbal.’

‘Dat is toch ook lezen?’ zeg ik. ‘En wat vind je dan interessant aan voetbal?’

‘Gewoon. Hoe die voetballers leven. Hoe ze zijn. Wat ze doen. Wedstrijden. Uitslagen.’

Voor hem op tafel ligt een foto van een jongetje dat achter een voetbal aanrent. Op de achtergrond een sliertje auto’s. ‘Vertel daar eens over. Wat gebeurt er daar?’

‘Daar ben ik aan het voetballen.’

‘Zover was ik al.’

‘Het veldje is vlak bij mijn huis.’

‘Oké, maar wat gebeurt er? Wat is het verhaal van de foto? Wie is dat jongetje, waarom speelt hij zo dicht bij de straat?’

Sems blik schiet langs zijn vrienden. Zijn mond wordt een glimlach. ‘Eigenlijk is het wel grappig. Ik was een jaar of tien en ging daar vaak voetballen. Expres dicht bij de weg met het verkeer. Ik hoopte dan dat er toevallig iemand voorbij zou komen die werkte bij Ajax, die mij dan zou zien. Een scout of zo. Dat ik dan ontdekt zou worden.’

Gegniffel vanaf de overzijde van de tafel. ‘Jij bij Ajax? Je kan nog geen honderd meter rennen.’

‘Man, je hebt nu al nooit zin om te trainen.’

‘Kijk, dus deze foto vertelt het verhaal van een jongensdroom. Een waarschijnlijk onbereikbare sportloopbaan,’ benoem ik.

‘Best wel, ja,’ mompelt Sem.

‘Mooi. Nu voel ik iets bij dat jochie. Hij ontroert me, hij gaat voor me leven, door wat jij me vertelt, dat dat jongetje het liefst bij Ajax wil voetballen. Jij bent het perspectief. Je zou dit beeld ook kunnen bekijken vanuit die man daar in die rode auto. Wat zou hij dan over deze situatie zeggen?’

‘Geen idee.’

‘Verzin maar.’

‘Wat moet ik dan verzinnen?’ Sem kijkt de tafel rond. De andere jongens wachten zwijgend af.

‘Probeer iets, wat denkt die man?’ zeg ik.

‘Dat hij elke avond zo’n jongen ziet voetballen, bij de weg. Dat hij dat gevaarlijk vindt. Dat hij gewerkt heeft, naar huis wil en trek heeft.’

‘Weet hij waarom het jongetje daar voetbalt?’

‘Nee.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat hij dat niet kan weten. Hij ziet gewoon die jongen met die bal.’

‘Kijk. Zo werkt vertelperspectief. Dat doet een schrijver ook. Die kan het verhaal vanuit het jongetje schrijven, of vanuit die man. Zelfs vanuit die voetbal.’

‘Ja!’ roept Alan. ‘Die bal die vindt het verschrikkelijk dat hij wordt geschopt.’

‘Maar door de lucht vliegen vindt een bal wél fijn,’ zegt Jip.

‘De bal is waarschijnlijk ook bang voor de weg met de auto’s. Hij wil niet dat hij wordt platgereden,’ vult Timo aan.

‘Heel goed, jongens!’ zeg ik. ‘En jij, Wouter, wat heb jij meegenomen?’

Hij houdt een foto op. ‘Dit is in de tuin bij mijn oma. Ik zit op een stoel. Er zijn andere kinderen.’

‘Hoe voel je je daar?’

‘Wel gelukkig. Het is altijd gezellig met mijn neefjes en nichtjes.’

‘En kan je dat nog eens vertellen, maar dan vanuit die boom? Wat kan die boom van jou weten?’

De fantasie van de jongens ontbrandt. Ze verzinnen verhalen vanuit het perspectief van de boom, de stoel, vanuit de wolken aan de hemel.

‘Dit is echt leuk!’ zegt Alan.

‘Het perspectief is de bril die je als lezer krijgt opgezet,’ besluit ik. ‘Dit instrument zit in de gereedschapskist van de schrijver. Hij kan ermee spelen. Je op het verkeerde been zetten, verrassen, je enorm ontroeren of heel veel spanning genereren in het boek. Weet je nog vroeger bij de poppenkast? Dat jullie Jan Klaassen wilden waarschuwen voor de dief? Dat die dief al achter hem stond en dat Jan Klaassen zelf niets in de gaten had? Weten jullie nog? Dat was spannend! Schrijvers hebben erover nagedacht. Ze kunnen hetzelfde spelletje spelen, bijvoorbeeld door scènes kriskras door elkaar te laten springen. De lezer kan op zoek gaan naar het verhaal. Soms krijg je als lezer informatie die de hoofdpersoon nog niet heeft.’

‘Doen schrijvers dat?’

‘Neem van mij aan, een schrijver denkt overal over na. En misschien nog wel het langst over de structuur van zijn tekst of roman. Hoe kan hij een lezer verleiden en zo manoeuvreren dat die meegaat in het verhaal? Perspectief is daarbij erg belangrijk, net zoals de tijd in een verhaal. Vertelt een auteur chronologisch of in scènes die kriskras door de tijd springen? Gebruikt hij of zij vooruitwijzingen, terugblikken, vertragingen? Soms schrijft een auteur een pagina over iets wat maar een paar seconden duurt, een andere keer beschrijft een schrijver binnen een paar zinnen een periode van tien jaar. Let er maar eens op.’

‘Ja, zoiets staat ook in het boekje van school,’ klinkt Sem.

‘Dit verhaal geef ik jullie mee. Het heet “Dekker, Koolen & Buis” van Oek de Jong,’ zeg ik en ik deel kopietjes uit. ‘Lees het voor de volgende keer. Er zitten vragen bij.’

‘Dekker, Koolen & Buis’ is een belangrijk verhaal voor me. Een puber was ik. Eentje die het liefst de hele dag met vrienden aan het keten was of op de racefiets zat. Die school vooral zag als een sociale werkplaats. Die als enige wiskunde had laten vallen, ongeïnspireerd zijn uurtjes uitzat en vooral vreesde dat dit het leven was, een situatie waarin je ongemotiveerd moest wachten tot je weer naar huis kon, naar je vrienden, je lief, je hond. Met literatuuronderwijs had ik aanvankelijk niet zoveel. Wat kon mij het schelen, die W.F. Hermans met zijn mussen die nooit zonder reden van het dak lazerden. Wat moest ik ermee? Wat kon daar het nut van zijn? De les gleed langs me af. Totdat we klassikaal ‘Dekker, Koolen & Buis’ gingen lezen.

Daar moet het zijn gebeurd. Ik gloeide en genoot van de tragiek, de humor en de taal. Er bestonden woorden voor wat ik voelde, wat ik dacht. Ik zag ze voor me – Dekker, Koolen & Buis –, deelde hun verlangen, hun melancholie, en ik moest onbedaarlijk lachen om hun mislukkingen. Nooit had ik kunnen bedenken dat verhalen me zo konden ontroeren. De Titaantjes, Frits van Egters, Henri Osewoudt en anderen, ze zijn me dierbaar geworden. Met hen ben ik opgegroeid, ze horen bij me, door deze verhalen kreeg mijn leven meer reliëf, werd mijn leven interessanter. Door hen ben ik ook schrijver geworden.

‘Lees het verhaal. Er zit een vragenlijst bij, vul die in,’ zeg ik. ‘Ik geef toe, het is wat schools, maar aan de hand van dit verhaal kunnen we veel leren over welke stijlmiddelen schrijvers in hun gereedschapskist hebben liggen. En daar kan jullie docent zomaar naar vragen.’

‘Moeten we dit lezen voor de volgende keer?’

‘Ja, en daarna pakken we onze eerste roman. Dan gaan we los,’ antwoord ik.

‘Wie moeten er dan koken?’ vraagt Alan, die alweer honger heeft.

De volgende dag stuurde ik een appje:

Was een goede avond, heren! Dank voor jullie enthousiasme. 10 oktober is het weer bal. Grondig lezen verhaal van D, K & B. Alan en Sem bereiden het eten voor. Houd het simpel. Tot dan. B.