Maarten van Rossem

Allemaal de schuld
van Montgomery

De familie Van Rossem in
de laatste oorlogsmaanden

Nieuw Amsterdam

© 2020 Maarten van Rossem

© 2020 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Paul Pollmann

Omslagfoto Hollandse Hoogte

Kaarten Marcel Groenen/Macareves

E-book Elgraphic

Foto auteur Tessa Posthuma de Boer

NUR 686

E-BOOK ISBN 978 90 468 2787 1

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2020 met ISBN 978 90 468 2786 4

U kunt deze bestellen via onze webshop of in de boekhandel

www.nieuwamsterdam.nl

Inhoud

Introductie

17 september 1944

Market Garden

Voorspel

Strategische fouten

De eerste dag

Bruggenhoofd weer opgeheven

De schuld van Montgomery

Na Market Garden

Hongerwinter

Het grote keerpunt

Transportcrisis

Brandstofcrisis

Transportcrisis en vorst

Nederland voedt zichzelf

Hongertochten

Geallieerde voedselhulp

Slachtoffers

Langetermijneffecten

Acht maanden pech

Capitulatie

Terug naar Wageningen

Geraadpleegde literatuur

Introductie

Al meer dan twee decennia heb ik een collectie brieven in mijn bezit die mijn grootvader Arnold van Rossem schreef tussen begin september 1944 en juni 1945. Ze werden ooit verzameld, gefotokopieerd en gebundeld door mijn oom Jan ten behoeve van alle nabestaanden van Arnold van Rossem. Hoofdonderwerp van die brieven is onvermijdelijk de Hongerwinter. Laat ik direct opmerken dat de familie Van Rossem niets verschrikkelijks is overkomen, alle familieleden hebben die laatste oorlogsmaanden volgens mij zonder psychische of fysieke schade overleefd.

Hoewel geen van mijn familieleden ooit echt honger heeft geleden, was de voedselsituatie wel steeds urgent. De brieven gaan voor een belangrijk deel over voedsel, hoe eraan te komen, wat ze vooral misten en hoe het bereid moest worden. Er was constant gebrek aan brandstof. Het armzalige eten, de voortdurende kou en de onzekerheid over het lot van familieleden van wie tijdelijk geen nieuws werd vernomen, kwelden mijn opa.

Zijn speculaties over een mogelijk einde van de oorlog zijn vooral interessant omdat hij er eigenlijk voortdurend naast zat. Soms was hij veel te optimistisch en verwachtte hij een bevrijding op termijn van enkele weken. Vooral aan het eind, toen de bevrijding daadwerkelijk nabij was, was hij veel te pessimistisch. Ten slotte werd hij beslopen door mismoedigheid. Hij had nergens zin meer in en was aan het eind van zijn Latijn.

Ik vond de brieven fascinerend en heb altijd gedacht dat ik er iets constructiefs mee moest doen. Ze geven een aardig beeld van de wederwaardigheden van een gewone familie in oorlogstijd. Je leest nogal eens dat nette, burgerlijke mensen geen hongertochten ondernamen, omdat zij zich daarvoor zouden schamen. Welnu, voor mijn familie klopt dat helemaal niet. Mijn opa, mijn tante en mijn vader trokken er regelmatig op uit. Mijn opa was ronduit trots wanneer hij weer een flinke ‘buit’, zoals hij dat noemde, thuis bracht.

De Hongerwinter was het gevolg van de laatste geallieerde nederlaag en de laatste Duitse overwinning van de Tweede Wereldoorlog; de tragische mislukking van Operatie Market Garden. Vanwege Market Garden nam de Nederlandse regering het initiatief tot een spoorwegstaking. Als straf en als poging om de staking te breken, maakten de Duitsers voedseltransporten naar West-Nederland onmogelijk. Vervolgens leidde een reeks ongelukkige omstandigheden tot de Hongerwinter, aangezien de voedselsituatie in september 1944 al niet geweldig was.

Zodoende kon ik mij enigszins verdiepen in Market Garden, een onderneming die mij altijd al had gefascineerd, juist vanwege de mislukking. Met het begin van die operatie op 17 september 1944 kon ik ook het verhaal van mijn familie beginnen, en wel op een zodanige manier dat ik mijzelf ook een cameo appearance kon bezorgen. Ik was toen op een maand na één jaar oud, dus ik herinner mij niets van de beschreven gebeurtenissen. Sterker nog, mijn eigen, echte herinneringen beginnen pas enkele jaren na de oorlog, in de loop van 1948. Aanvankelijk dacht ik slechts pregnante citaten uit de brieven te gebruiken, maar geleidelijk kwam ik tot de conclusie dat ik de brieven niet moest verknippen, maar integraal moest gebruiken, inclusief het karakteristieke sombere gemopper van mijn opa, de spelfouten en de routinepassages (‘Ik ga nu eindigen’ et cetera). Het zijn twaalf vrij lange brieven van mijn opa, aangevuld met twee brieven van mijn tante Mary omdat die een gat in de reeks van de maanden november en december 1944 opvullen.

Mijn grootvader Arnold van Rossem (1887-1982) woonde aan de Kanaalweg in Delft. Hij was directeur van het Rijksrubberinstituut van de TH Delft en sedert 1940 bijzonder hoogleraar in de rubbertechnologie. Zijn vrouw Beatrice (Trix) Isabel Lusted (1888-1979) was Engels. Zij hadden vijf kinderen. Gerard (1919-1990), mijn vader, Mary (1920-2005), Jan (1924-1998), Arnold jr. (1925-2010), die Beer werd genoemd, en Ann (1928-1988). Gerard trouwde op 16 januari 1943 met Hubertha Gerarda (Beppie) Nolen (1919-2010). Mijn vader en moeder woonden sinds voorjaar 1944 in Wageningen omdat mijn vader daar was gaan werken voor de Plantenziektenkundige Dienst. De mijnheer Nolen (1890-1986) in de brieven was de vader van mijn moeder. Hij was hoogleraar elektrotechniek aan de TH Delft. Ik werd geboren op 24 oktober 1943, mijn zuster Mary (Sis) op 2 mei 1945. Wij waren de eerste kleinkinderen. In de familie Van Rossem in Delft was de voertaal een eigenaardig mengsel van Engels en Nederlands omdat mijn oma het vertikte om Nederlands te spreken. Zo sprak ze ook Engels met de leveranciers die aan de deur kwamen.

Mijn opa schreef de brieven aan zijn twee aanzienlijk oudere, ongetrouwde zusters, Anna Helena (Lena, 1873-1959) en Berendina (Dina, 1875-1962). Die verbleven tijdens de oorlogsjaren op een ruim bemeten, romantisch ogende buitenplaats, genaamd Boxbergen, in Olst. Mies en Thé van Doorninck, die steeds de groeten krijgen, waren de bewoners van Boxbergen. Mijn opa had ook nog een veel oudere broer, Lambertus Vincentius (Bert, 1872-1957), kapitein in ruste, die in Amsterdam woonde. Chap van Rossem was een neef van mijn opa en chirurg, hij woonde in Bosch en Duin. De microbioloog Albert Jan (Ab) Kluyver was mijn opa’s beste vriend. Wie precies de geheimzinnige Vellekoop was die regelmatig zorgde voor extra voedsel en brandstof, heb ik niet kunnen achterhalen. Zeker is wel dat het in het Westland wemelt van de tuinders en hoveniers die Vellekoop heten.

17 september 1944

Ook in Wageningen was zondag 17 september 1944 een mooie, zonnige nazomerdag. Er was die ochtend wel veel vliegtuiglawaai. Kennelijk was er iets bijzonders aan de hand. Veel mensen waren naar buiten gelopen of stonden op hun balkon te kijken. Om 11.23 uur vielen de bommen rond de Diedenweg in Wageningen, volgens het politierapport. Omstreeks die tijd viel ook de elektriciteit uit, omdat de centrale in Nijmegen iets na elven ook was gebombardeerd – die kwam pas weer op gang op 13 juni 1945. De bommen werden afgeworpen door een groep B-17-bommenwerpers (zogeheten Vliegende Forten) van de Amerikaanse luchtmacht die op vrij grote hoogte vlogen; boven de 5000 meter. Ze waren geladen met fragmentatiebommen. Het doel van het bombardement was Duits luchtafweergeschut onder aan of boven op de Wageningse Berg dat de luchtlandingen van Market Garden zou kunnen hinderen. Het Duitse geschut is niet getroffen. Later werd beweerd dat de piloten onjuist zouden zijn geïnformeerd over de windrichting, maar van die hoogte kon toentertijd onmogelijk nauwkeurig worden gebombardeerd, ook als de informatie over de windrichting goed was geweest.

Rond de Diedenweg, toen nog een onverhard pad, was de verwoesting groot. Er vielen 39 doden en 4 zwaargewonden zijn later in het ziekenhuis overleden. In Arnhem vielen bij deze bombardementen 200 burgerdoden en ook Ede en Wolfheze werden zwaar getroffen. Overigens zijn in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog ongeveer 10.000 mensen om het leven gekomen door bombardementen, het overgrote deel door geallieerde bommen.

De doden rond de Diedenweg maken nog eens duidelijk hoe totaal onverwacht en al even willekeurig oorlogsgeweld kan zijn. Zo kwamen er drie kinderen uit hetzelfde gezin om het leven die toevallig op bezoek waren om een paar boeken te ruilen. Een Joodse onderduikster, die rustig in de tuin zat te lezen, werd dodelijk getroffen door rondvliegende scherven. Mevrouw Oostendorp-Holleman, die aan de Rijksstraatweg woonde, werd ook door scherven getroffen. Zij was even naar de buurvrouw gelopen om te vragen of ook daar de elektriciteit was uitgevallen. Zij was bezig met de lunch en kookte elektrisch. In het huis op Diedenweg 8, dat nauwelijks was beschadigd, kwam een klein meisje om het leven, dat angstig onder een tafel was weggekropen. Ook zij werd door een bomscherf getroffen.

Tijdens dit bombardement bevond ik mij in een ouderwetse kinderwagen achter in de diepe tuin van een groot huis aan de Rijksstraatweg (tegenwoordig Generaal Foulkesweg). Toentertijd was dat het vierde huis vanaf de kruising van de Diedenweg en de Rijksstraatweg, gerekend vanuit het oosten. Daar huurden mijn ouders een etage bij de familie Wieringa sinds zij naar Wageningen waren verhuisd.

Volgens de familieoverlevering stond mijn moeder tijdens het bombardement in paniek aan de achterdeur: moest ze mij gaan halen of niet? Ze heeft het niet gedaan, en dat was maar goed ook, want ook daar vlogen de dodelijke bomscherven rond. Zo ben ik daar nog net voor mijn eerste verjaardag aan de dood ontsnapt.

Jammer genoeg wordt dit drama niet bevestigd door de brieven van mijn opa. Die schrijft dat noch mijn ouders, noch het huis iets is overkomen, en dat de bommen op enkele honderden meters afstand vielen. Studie van de ligging van de diverse percelen maakt echter duidelijk dat de bomscherven die mevrouw Oostendorp-Holleman en het meisje onder de tafel het leven hebben gekost, haast onvermijdelijk ook de tuin van de familie Wieringa bereikt moeten hebben. Waarbij ik ervan uitga dat de scherven zich in een cirkel hebben verspreid. Hoe het ook zij, ik bevond mij toch in mijn kinderwagen plotseling in oorlogsgebied. De luchtlandingen waar het bombardement de prelude van was, begonnen om 13.30 uur iets ten oosten van Wageningen.

.

Delft 17 Sept. 1944

Lieve Lena en Dina,

Ofschoon ik vermoed, dat deze brief er wel heel lang over zal doen voor hij jullie bereikt, wil ik toch een poging doen om jullie hartelijk te bedanken voor de felicitatiebrieven van 14 Sept., die prachtig op tijd kwamen. Ik was blij wat van jullie te horen en vooral dat je het beiden goed maakt. Mijn verjaardag was rustig zooals je begrijpen zult. Toch kwamen mijn vrienden nog feliciteeren.

Sinds zondag 10 Sept. is Mary hier, ze heeft Maandag Mijnh. en Mevr. Van Walraven helpen verhuizen en is zelf bij ons ingetrokken. In het begin van de vorige week is Beer eenige keeren naar het Westland geweest en heeft bij Vellekoop wat aardappelen en groente gehaald, om althans eenige voorraad te hebben voor de zeer moeilijke tijden, welke op komst zijn. In de laatste dagen van de week werd dit onmogelijk. Want in de eerste plaats liepen de jongens groot gevaar om te worden opgepikt en verder werden weer allerwegen fietsen gevorderd door de Duitschers en de landwacht en dus was het maar beter om thuis te blijven. Vooral Zaterdag 16 Sept. was het bijzonder gevaarlijk, tallooze jonge mannen werden in den Haag zelfs uit de trams gehaald en in overvalwagens op transport gesteld. Mary heeft het zelf meegemaakt. Men keek niet meer naar papieren, als ze de goede leeftijd hadden gingen ze mee. Onder die omstandigheden is Beer thuis gebleven. Je begrijpt, dat dit een zeer onrustige situatie is in verband met Beer en naar het zich liet aanzien, dat dit alles nog wel weken kon duren, was ik daarover het meest ongerust.

Nu zijn er vanavond heel gunstige berichten gekomen. Luchtlandingstroepen zijn geland in het midden van ons land bij Vianen, Leerdam, de grote rivieren, men vertelt ook in Eindhoven, Tilburg en Lobith. Het ziet er dus naar uit dat men Holland niet laat voor wat het is, maar dat het hier ook oorlogsterrein is. Wij waren zeldzaam opgelucht toen wij dat vernamen. Als een loopend vuurtje ging deze mare door de stad om 7 uur, en zeer spoedig daarna zagen wij van uit richting den Haag eindeloze kolonnes autos met Duitsche troepen, en vervolgens tanks en wielrijders aankomen die vermoedelijk in de richting van de bedreigde punten vertrokken.

Wat de uitslag van deze gevechten zal zijn weten wij niet, maar in ieder geval zal de animo om mensen op te visschen wel bekoeld zijn onder deze omstandigheden. Den geheelen dag komen groote formaties vliegtuigen over, ook vanavond tallooze. Het ziet er nu wel naar uit dat onze bevrijding in versneld tempo zal gaan. Langzamerhand staat het werk vrijwel stil. Je begrijpt, dat de gaslooze uren, verder drastische beperking van stroom en elektriciteit op het laboratorium het werk vrijwel stil leggen. Menschen die buiten Delft wonen komen niet meer en ook niet de jonge mannen in de stad. Ik denk dus dat er bv morgen (maandag) in het geheel niet meer gewerkt zal worden. Wij zijn natuurlijk uiterst benieuwd hoe dit alles zal verloopen. De laatste berichten hebben het hele aspect veranderd en verbeterd. Je hebt natuurlijk ook gehoord, dat Maastricht werd bevrijd. Wat een vreugde zal het daar geweest zijn. Thé, die daar zoo lang heeft gezeten, zal daar wel erg in hebben meegeleefd.

Op de H.B.S. hoogste klassen zijn bijna geen jongens meer, alles duikt weg en houdt zich schuil. Van Bert kreeg ik een kort briefje zonder veel bijzondere mededelingen. De voedselvoorziening is in Amsterdam moeilijk, maar blijkbaar loopt het nog. Uit Wageningen hoor ik niets, mogelijk dat de post niet werkt of anderszins. Ook van Jan was geen bericht; wij zijn natuurlijk zeer benieuwd, hoe het hem zal gaan.

Trix is erg verkouden en zenuwachtiger dan ooit; ze hoort bijna niets en het is eigenlijk zielig om bij te wonen. Ik dacht, dat Amerongen haar wat zou hebben opgefrischt, maar daar is niet veel meer van te bemerken. Ann maakt het goed en gaat geregeld naar school.

Vanavond kwam ook het bericht dat de Ned. Spoorwegen morgen niet meer zouden rijden. Als dat zoo is, zal deze brief wel heel lang onder weg zijn. Zoodra de toestand het weer toe laat, hoop ik jullie te komen opzoeken, maar wanneer zal dat zijn. Ik denk dat er om Rotterdam zeer zwaar zal worden gevochten. Alles wijst er op, dat de Duitschers dit zullen verdedigen, evenals de andere havenplaatsen. Ik hoop zeer, dat jullie gespaard blijven voor een heftige slag bij de IJssellinie. Als alles snel gaat zal dat wel meevallen. In ieder geval houd je flink en het beste, met veel groeten ook aan Thé en Mies, als steeds je toegenegen Nol

Market Garden

Voorspel

Waarom Operatie Market Garden, die zulke ingrijpend negatieve gevolgen voor Wageningen maar vooral ook voor heel Nederland zou hebben? Operatie Market Garden is nog steeds controversieel. De Britse militair-historicus Martin Middlebrook, auteur van Arnhem 1944. The Airborne Battle, 17-26 september, acht de operatie rationeel en dus verdedigbaar gegeven de omstandigheden van september 1944. De meeste militair-historici zijn echter van mening dat het een levensgevaarlijke gok was die wel moest falen omdat de premissen volstrekt in strijd waren met de redelijk te verwachten werkelijkheid.

De achtergrond van Market Garden moet gezocht worden in de ontwikkeling van de oorlogvoering in West-Europa sinds D-Day en in de karakters van de belangrijkste bevelhebbers, te weten Montgomery, Eisenhower, Bradley en Patton. Nadat de geallieerden in Normandië vanaf 6 juni 1944 een succesvol bruggenhoofd hadden opgebouwd, duurde het liefst zeven weken voordat zij erin slaagden het Duitse kordon rond het bruggenhoofd te breken. Dat was aanzienlijk langer dan verwacht, zeker gezien de numerieke en materiële superioriteit van de geallieerden. Het bijzondere heggenlandschap in Normandië, de zogenoemde bocage, bood de Duitsers, die hun vak verstonden, unieke defensieve mogelijkheden.

Eind juli slaagde de Amerikaanse generaal Bradley er ten slotte in de Duitse defensie te breken. Aanvankelijk ging dat moeizaam, maar allengs kreeg het geallieerde offensief vaart. Geheel naar zijn eigenaardige strategische inzichten gaf Hitler bevel voor een tegenaanval. Die liep al snel dood en vervolgens werd de Duitse positie in Normandië steeds chaotischer en dreigde een omvangrijke omsingeling van de Duitse strijdkrachten in de zogeheten Zak van Falaise. Een aanzienlijk deel van de Duitse eenheden wist ten slotte toch te ontsnappen, maar de Duitse verliezen, zowel aan mankracht als materieel, waren enorm. Dat leidde tot verlies van cohesie in de Duitse eenheden en uiteindelijk tot een ordeloze vlucht. Daarover merkte Bradley op: dit is een unieke kans, we kunnen zo door naar de Duitse grens. Dat gebeurde ook.

Per 1 augustus hadden de Amerikanen het 3de Leger geactiveerd onder leiding van George Patton. Patton leidde een legendarisch snelle opmars dwars door Frankrijk naar de grenzen van het Derde Rijk. Hij was ondanks zijn fascistoïde trekken de lieveling van de media. Na enige vertraging kwamen ook de Britse strijdkrachten onder leiding van generaal Bernard Montgomery op stoom. Zo kwam het dat terwijl Patton Metz naderde, Brussel op 3 september werd bevrijd. De volgende dag arriveerde een Britse pantserdivisie in Antwerpen. Parijs was al op 25 augustus in geallieerde handen gevallen. De Wehrmacht bevond zich nog steeds in ordeloze-vluchtmodus.

In Antwerpen viel negentig procent van de haveninstallaties onbeschadigd in geallieerde handen. Dat bood een onverwachte en unieke oplossing voor de logistieke problemen van de geallieerden. Omdat de Duitsers de Franse Kanaalhavens fanatiek hadden verdedigd of onklaar hadden gemaakt, kwamen de brandstof, de munitie en de andere benodigdheden voor de omvangrijke geallieerde legermacht nog steeds uit Normandië met de duizenden vrachtwagens van de Red Ball Express.

De razendsnelle opmars van Pattons 3de Leger en het Engelse 2de Leger hadden een euforische stemming veroorzaakt. De verwachting was dat de Wehrmacht ineen zou storten en dat de oorlog met een extra duwtje voor Kerstmis beslist zou kunnen zijn. Met de val van Antwerpen leek ook de mogelijkheid van de bevrijding van Nederland nabij. Zowel koningin Wilhelmina als minister-president Gerbrandy en de Nederlandstalige BBC kondigde de bevrijding van Nederland aan. De geallieerde troepen zouden zelfs al in Breda zijn.

Dat prachtige nieuws, dat helaas onjuist was, leidde in Nederland tot Dolle Dinsdag (5 september 1944). Het civiele personeel van de Duitse bezetter en zijn Nederlandse collaborateurs sloegen in paniek op de vlucht naar Duitsland. Seyss-Inquart verplaatste zijn hoofdkantoor naar Oost-Nederland. Van een snelle bevrijding kwam het helaas niet.

.

Delft, 10 september 1944

Lieve Dien,

Wel bedankt voor je brief van 2 september. Zooals ik je al schreef vermoedde ik je besluit om 14 september niet te komen, al wel en het lijkt mij erg verstandig. Trouwens onder de tegenwoordige omstandigheden, denk ik, dat je de reis eenvoudig niet zou kunnen ondernemen en is het risico in ieder geval veel groter dan eenigen tijd geleden.

Wat mijn wenschen betreft kan ik je werkelijk niets opgeven. Alles wat ik zou wenschen is niet verkrijgbaar, hetzelfde geldt voor diverse boeken. Mocht je zelf iets weten, zie dan maar.

Sinds mijn laatste brief, hebben wij en waarschijnlijk ook jullie veel emotie beleefd, vooral op dinsdag 5 september, toen we hier verblijd werden, met berichten, dat “ze” de Moerdijk al over waren, Dordrecht passeerden en al in Feyenoord waren, verder kwamen ze niet, toen bleken de berichten onjuist en viel alle vreugde als een zeepbel in elkaar. Hier waren al heel wat menschen met bloemen naar de grote weg getogen en zaten geduldig te wachten totdat de geallieerde tanks en pantserauto’s zouden voorbij komen. In Leiden hingen de vlaggen al uit en beweerde men dat Delft ook al vrij was. Waarschijnlijk zijn jullie ook de dupe geworden en vertelde men daar dat den Haag al vrij was.

Wel zijn de Duitschers op Dinsdag met reuzesnelheid verdwenen, niet allemaal maar toch voor een groot deel. Hier in Delft is geen enkele Duitscher meer. Verder zijn alle NSB families uit het westen vertrokken, men zegt naar Lochem; ook wordt Westerbork genoemd, terwijl de Joden naar Duitschland zouden zijn – dit betekent natuurlijk hun einde!

Woensdag kwam Beer uit Bussum terug; hij had er van 10 uur ’s morgens tot 7 uur ’s avonds over gedaan en veel gezien: stuk geschoten trein naar D. die stond uit te branden, vertrek van talrijke NSB families. Van de M.K. Landbouwschool is bericht gekomen, dat de school door de Duitschers gevorderd is en de lessen niet kunnen beginnen. Beer blijft dus hier wachten en ik zie aankomen, dat hij heelemaal niet naar Deventer gaat. Van Jan kwam een opgewekte brief, hij was in goede orde aangekomen en direct aan het werk gezet. Hij zit op een boerderij, werkt van ’s morgens 6 u tot 8 u ’s avonds, hoeft niet te betalen en krijgt heel gewoon vooroorlogsch eten. Hij zal het eerste bevrijd zijn. Het is daar al erg onrustig, maar hij heeft een pracht schuilgelegenheid. Wij hebben niets van de politie gemerkt. Ik geloof ook niet, dat ze nu nog zullen komen, ze hebben andere dingen aan het hoofd. Het is een uiterst rare toestand op het oogenblik, want wie regeert er nu eigenlijk. Gelukkig houdt de bevolking zich hier voorbeeldig, anders zouden we rare dingen beleven.

Mary was enige dagen uit logeren omdat de dienstbode van de Van Walravens vacantie had, maar nu is het heelemaal afgelopen. Er zijn nl. in Duindigt startbanen van de V1 aangelegd en nu moet heel Wassenaar en Marlot evacueeren voor Woensdag. Je begrijpt wat dat een paniek geeft, en de oude heer Van Walraven, die een hartkwaal heeft! Zij gaan naar een nicht in den Haag en Mary komt bij ons. Zoo zijn we van een familie van drie in eens weer tot 5 gegroeid.

Mary heeft Vrijdag de V1 zien passeeren op weg naar Londen; ze zei dat het een onbeschrijfelijk lawaai was, veel erger dan iets wat ze nog had meegemaakt. Vanavond zagen we hier een exemplaar van de V1 langskomen, het was ver weg, maar ook een geluid als verre donder! Je begrijpt, dat er binnenkort een hevig bombardement op Duindigt volgt, dus kun je daar maar beter uit de buurt zijn. Den geheelen dag hebben hier vliegtuigen gezweefd en vermoedelijk al gezocht naar de startbaan. Ik hoop dat jullie het goed maken.

De voedselpositie begint in de groote steden benard te worden en ook wij vrezen, dat het hier moeilijk zal worden. De warme hap die ik altijd van het laboratorium kreeg, is afgelopen, men zegt dat de bakkers onvoldoende kolen hebben enz. We zullen zien, in het ergste geval kunnen we waarschijnlijk van Vellekoop nog wel wat krijgen. Wij beleefden hier Donderdag 7 september een geweldig noodweer, een ware orkaan met wolkbreuk. In de stad zijn talrijke boomen gesneuveld en in de tuin vielen bijna alle peeren af. Het was de laatste dagen erg koud, vandaag was het weer wat beter. Nu Dien, heel veel groeten aan Lena, Mies en Thé. Je kunt je gerust op de winter prepareeren, want voorlopig is het nog niet gedaan en ook onze bevrijding schat ik op eenige weken. Heel vervelend want er kunnen rare dingen gebeuren. Veel liefs van Nol.

.