HET ZWARTE KONINKRIJK

Szczepan Twardoch

HET ZWARTE

KONINKRIJK

Uit het Pools vertaald

door Charlotte Pothuizen

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave is mede tot stand gekomen met een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door ondersteuning van het ©POLAND Translation Program

Oorspronkelijke titel Krȯlestwo

© 2018 Wydawnictwo Literackie, ul. Długa 1, Krakau, Polen

© 2021 Nederlandse vertaling Charlotte Pothuizen / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Anzinger und Rasp

Omslagbeeld © ANP Photo / Hollandse Hoogte / Magnum Photo /

Ferdinando Scianna

Omslagbewerking Nico Richter

Foto auteur © Zuza Krajewska

NUR 302

ISBN 978 90 468 2797 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met

ISBN 978 90 468 2796 3

O ontuchtig koninkrijk, de ondergang nader
Waar geen wetten gelden en van rechtvaardigheid geen
Sprake is, maar alles alleen te koop is met goud!

– Jan Kochanowski, Het wegzenden van de Griekse gezanten

RYFKA

In de kou, in het duister, in voortdurende angst.

In de kou, in het duister, in voortdurende angst, ik, het nachtdier.

Op donkere dagen rol ik me op in mijn hol, grijs als de wanden van de spelonken die me verbergen, in de donkere nacht ga ik op voedsel uit, om de laatste vleesrestjes van het geraamte van de dode stad te krabben, haar bevroren kadaver af te kluiven. Ik schiet tussen de betonnen rotsen door in ravijnen van straten, ik ren lichtvoetig over het puin zonder sporen achter te laten, bijna onzichtbaar, geruisloos en grijs, met een angel in mijn zak ben ik op zoek naar een prooi, en ik keer daarna terug en voed als een moeder degene van wie ik hield, ik rol me op in mijn leger, word een met de wanden, met de vodden, ik rol me naast hem op, verwarm hem met het restje warmte dat ik nog in me heb, verwarm hem als een moeder.

Mijn hele leven lang heb ik van een slecht mens gehouden.

Ik verwarm en voed hem, en daarna ga ik weer, en hij blijft, in het donker.

Ik herinner me hiermaals en ik herinnerde me toen, in de kou, in het duister, in angst, hoe hij bij me zat, zit, een paar jaar eerder, in een andere wereld, nog in mijn bordeel aan de samenloop van de ulica Piusa XI en de Koszykowa, nadat ze in 1937 toch niet naar Palestina waren vertrokken, hij en die vrouw van hem. Nadat ze waren teruggekomen. Nadat hij het vliegtuig had laten keren.

Hij zat dus bij mij, herinner ik me, hij zit, zat naakt op het bed, leunde met zijn ellebogen op zijn knieën en met zijn hoofd op zijn handen. Eerst zweeg hij. Daarna dronk hij. Drinkt. Daarna huilde hij. Daarna sloeg hij met zijn vuist tegen de muur tot hij de botten in zijn rechterhand brak, de muur met bloed besmeurde, maar hij ging door met slaan, te dronken om de pijn in zijn overigens niet voor het eerst en niet voor het laatst gebroken botten te voelen, omdat alles hem pijn deed behalve zijn lichaam, ik weet niet of ik het zijn hart kan noemen, zijn ziel, een mens heeft immers geen ziel, en een hart is maar een spier, maar van binnen zit iets, iets wat geen lichaam is maar mens is, of wat bij een mens hoort, of waar een mens bij hoort, en dát deed hem pijn, en om die pijn te verdoven brak hij zijn middenhandsbeentjes door tegen de muur te slaan, en ik belde de dokter, de dokter kwam, keek naar de hand, hij moest naar het ziekenhuis, daar maakte de dokter foto’s, zette, bracht gips aan, deed alles wat er gedaan moest worden, en Jakub kwam niet lang daarna terug en ging door met drinken, met zijn hand in het gips, en daarna raakte hij buiten kennis en lag op bed, naakt en zich nergens van bewust.

Ik hou van een slecht mens, dacht ik toen, kijkend naar zijn lichaam, naar zijn blauwgrijze tatoeages en de met een dikke laag spek overgroeide spieren, ik hield van hem.

Denkt mevrouw Goebbels bijvoorbeeld ook zo over haar man, dat ze van een slecht mens houdt? En houdt ze van hem? Wat is liefde als je houdt van iemand die zo slecht is?

Ook ik ben een slecht mens, maar hij houdt niet van mij. Zo is onze constellatie, twee slechte mensen, ik slecht, hij slecht, ik hou van hem, maar hij houdt van niemand, niet eens van zichzelf, misschien maakt dat me wat beter, dat ik in al mijn verdorvenheid, in al de vuiligheid van mijn niet-ziel, mijn niet-hart toch van hem hou, dus misschien ben ik niet helemaal slecht, misschien zit er nog iets menselijks in me, en in hem niet meer, omdat hij van niemand houdt. Vroeger hield hij van zichzelf, van al z’n hebbedingetjes, pistooltjes, zakmesjes en kostuumpjes, hij hield van schoentjes van duur leer en automobielen, waarmee hij pronkte, want hij wilde meer zijn dan het zoveelste Joodje uit Warschau, een Joodje-niemand, een stuk stront, uitschot, maar hij had geen niet-hart en niet-ziel in zich om aan een idee te kunnen wijden, zoals zijn broer zich aan Palestina had gewijd en daarvoor had willen sterven; hij was echter niet voor Palestina gestorven, maar voor niets, maar wel door Jakub, dus misschien voor Jakub, misschien had hij voor hem zijn leven gegeven?

Jakub wilde dus meer zijn dan uitschot, daarom bokste hij, schoot, kleedde hij zich, zette zijn pauwenstaart op, verwekte zonen, kuierde, paradeerde, promeneerde van de Tłomackie naar het Kercelak, nam zijn hoed af, glimlachte, groette wie hij moest groeten, maakte het hof, flirtte, het mannetje, het hengstje, het zwijn, en toen gebeurde wat er nu eenmaal is gebeurd, en hield Jakub niet meer van zichzelf, dus hield hij van niemand meer en nu ligt hij hier, in het nest van vodden, dekens en jassen, in het nest bij de wand, mager, ongeschoren, toegedekt met lompen, al een week lang heeft hij geen woord in een menselijke taal gezegd, maar schreeuwen wilde hij wel, dus hield ik zijn mond dicht, hij is zo zwak als een kind, en ik ben bij hem.

Als het me lukt, lukte iets te eten te bemachtigen, voedde ik hem, soms bijna met geweld. Ik open zijn mond, doe er een suikerklontje in, wacht tot het is opgelost in zijn speeksel, wachtte, tot hij het doorslikt.

Ik dwing hem zich te ontlasten; gelukkig is een of twee keer per week voldoende, want er is niets om te ontlasten.

Ik zorg ervoor dat hij zijn plas niet laat lopen, dat hij zijn kleren en slaapplaats niet onderplast, want dan raakt hij onderkoeld.

En ik denk aan hoe hij naakt bij me zat, zit, de dag nadat hij zijn hand had gebroken, nog altijd in 1937, ik denk aan al die nachten dat hij in mijn bed sliep, en ik naast hem zat en naar zijn brede getatoeëerde rug, zijn schouders en billen keek, en van zijn kracht hield, van de angst hield die hij inboezemde, van zijn felheid en van het verdriet waarmee hij gevuld was, ik hield er zelfs van hoe hij me in zijn macht had, ik hield van hem omdat hij me verlaten had voor dat juffertje, voor die snol van goeden huize, het verwende, vertroetelde advocatendochtertje, en ik vond het zelfs vermakelijk dat ze haar leven zo vergooide, niet nu, maar toen, zo’n meisje dat had kunnen assimileren en als een gewone Poolse had kunnen leven, dat zo’n mooi meisje met hem ging, ja, dat vond ik zelfs vermakelijk, zelfs daarom hield ik van hem, want ik dacht toen heel slecht over mezelf, ik beschouwde het als zijn zoveelste succes; iemand zoals ik, iemand uit de goorste Joodse goot nam zo’n meisje, een juffertje uit een andere wereld, alles lukte hem en dat ook.

Dat is niet waar. Zelfs hiermaals lieg ik mezelf voor, een beetje maar, zelfs hiermaals probeer ik met leugens wat van mijn toen verloren waardigheid te behouden. Ik haatte hem daarom. Daarom wilde ik hem vermoorden. Ook haar wilde ik vermoorden, een fles kapotslaan en het glas in haar gezicht steken, in haar buik, die openrijten, haar ogen uitkrabben, dat kan ik immers, ik weet nog heel goed hoe het is als je jezelf van binnen laat ontploffen. Dat weet ik nog uit de gevangenis.

Ik hield ook toen van hem, mager, met een grauwe en ruwe huid, zwak en bevend, ik hou van hem, zelfs wanneer ik zijn achterste afveeg en die gebruikte stukjes papier bewaar voor later, als brandstof, ik hou van zijn al wat van de honger opgezwollen enorme handen, voor het eerst sinds het begin van de oorlog is hij opgezwollen van de honger, nu pas, nu de Sovjets al in Praga staan. En hij dacht dat alle anderen konden opzwellen, maar hij niet. Hoogstens van het over zijn broekrand puilende spek.

Het ergste is dat hij niet had hoeven opzwellen. We hebben wel honger, maar pas sinds een paar maanden, sinds de opstand. In het getto hadden we genoeg te eten, na de Grossaktion, in de shop* hadden we ook geen honger, maar toen begon Jakub zijn interesse voor eten al te verliezen, hij werd apathisch, at steeds minder. Later, bij haar, hetzelfde verhaal. Hij viel af. Dat kon hij wel hebben. Uiteindelijk at hij alleen wat ik in zijn mond stopte, hem bijna dwingend tot slikken.

Het wordt, werd al donker, de rook zal niet te zien zijn, dus ik kan vuur maken. Ik kan trouwens zo stoken dat er helemaal geen rook is, ik ben een nachtdier, een nachtmonster, als ik dat niet kon, had ik al niet meer geleefd, dus voor het nachtelijke stoken bewaar, bewaarde ik de rokende brandstof, en voor overdag speciale, heel droge stukjes hout, waarvan de rook zich door onze schuilplaats verspreidt en al voordat hij buiten komt niet meer te zien is. Ik heb er een speciaal kacheltje voor in elkaar gezet van een oud, roestig vat dat ik uit de kelder hiernaartoe heb gesleept, ik heb er bakstenen in gelegd en op de stenen een rooster, met een vijl heb ik gaten gemaakt naar de verbrandingskamer en de asla, van gevonden buizen heb ik een schoorsteen gemaakt die trekt en de rook niet naar buiten leidt, dat zou zelfmoord zijn, maar naar de aangrenzende gang waar hij zich kan verspreiden, onzichtbaar van buitenaf.

Ik verfrommel, verfrommelde dus wat snippers van de Joodse Krant uit 1942, gooi er van kastdeuren afgeslagen spaanders op, steek alles aan en wacht tot het brandt. Dat zal hem een beetje verwarmen.

‘Ik moet gaan, Jakub,’ zeg ik heel zacht, ‘ik moet gaan. Blijf hier.’

Het is tijd. Vandaag heb ik hem het laatste suikerklontje gegeven uit het zakje dat ik nog heb meegenomen uit de woning van die Poolse hoer die ons liet onderduiken, maar aan haar wil ik nu niet denken. Water heb ik genoeg, nog minstens een paar liter in de melkbus, en wat belangrijker is, ik weet waar ik water vandaan kan halen, want ik heb een put. Die bevriest, maar dat geeft niet, ik smelt het ijs ’s nachts op mijn kacheltje.

Ik kijk naar mijn in de muur gekraste kalender, ik keek. Ik dacht dat het 1 december was, en hiermaals weet ik dat dat klopte, dat ik me niet vergiste. Ik draag twee paar dikke kousen, een wollen herenbroek, twee truien en een dik herenjasje dat me veel te groot is. Ik pak de zak, pakte hem, met behulp van dik koord heb ik van de zak een soort rugzak gemaakt, die doe ik om en ik doe mijn jas dicht, waarna ik die dichtsnoer met een soldatenriem, mijn schoenen omwikkel ik met lappen, mijn hoofd met een sjaal en een dikke wollen doek. Ik heb ook twee paar wollen handschoenen en om de linker doe ik Jakubs oude horloge, de Duitse Glashütte, die hij voor de oorlog droeg, met een versleten bandje, maar met wijzers die oplichten in het donker. Achter mijn riem steek ik een klein gebogen breekijzer, een heel handig gereedschap, in mijn jaszak stop ik een mes, een gewoon keukenmes, in de andere zak mijn pistool.

Dat had ik in februari ’43 in de Twarda gekocht, ik werkte toen in een werkplaats buiten het restgetto, natuurlijk ging je alleen in groepen naar buiten, als iemand het waagde alleen te gaan, schoten de Duitsers zonder waarschuwing; ons commando stond onder leiding van een dikke Duitse met een gewone naam, Miller.

Jakub ging al nergens meer heen, Jakub was toen al in het duister, hij had een levensnummertje, maar na de Januariactie bleek dat een nummer geen garantie meer was voor veiligheid; toen ze een paar honderd man van onze shop hadden meegenomen, werden we alleen als door een wonder, ondersteund door een flinke steekpenning, niet meegenomen, Jakub merkte het amper, hij vegeteerde en verpieterde, ik ging in mijn eentje smokkelen. Ik lette op voor ons beiden, op alles waarop gelet moest worden om te leven.

Leven, leven, leven, het enige gebed dat ik prevelde.

In de Twarda, of eigenlijk op de binnenplaats van een van de huizen op de hoek van de Pańska en de Twarda, was een winkeltje, dat was in het voormalige kleine getto waar na de liquidatie veel smokkelhandel plaatsvond, ik had daar wat kennissen en ontmoette er een heerschap uit Lublin, aan wie ik uiteindelijk vroeg of hij niet een wapen voor me kon regelen. Ik vroeg het hem omdat ik allang wist dat hij een oogje op me had, dat is altijd makkelijker zakendoen. De smokkelaar uit Lublin antwoordde, zegt, dat wapens nu heel duur zijn, dat elke jid nu wel wapens zou willen kopen, zo schietgraag zijn die Joden opeens geworden.

Het was inderdaad zo dat na de Grossaktion een pistool de beste valuta was in wat nog over was van het getto, en na de actie in januari was ik zelf tot de conclusie gekomen dat ze me niet levend zouden krijgen, beter minstens één Duitser omleggen als ze me kwamen halen dan gewoon doodgaan. Velen van ons dachten er toen al zo over, vooral die van de Partij, maar de Partij trok me niet. Ik had niet met iedereen die op mijn pad kwam voor mezelf gevochten om iemand te kunnen zijn, en niet niemand, ik had niet opgeofferd wat ik had opgeofferd om nu de bevelen op te moeten volgen van een zelfingenomen eikel, of het nu een bundist, zionist of er een van Hasjomeer was.

Om geld gaf niemand meer, hoewel er geld was, als iemand smokkelde en zich niet liet doodschieten was winst gegarandeerd. De Partij kocht de meeste wapens, maar particulieren ook als ze de middelen hadden, en de strijders van de Partij zagen het door de vingers, maakten die rijkaards grote sommen afhandig, en soms kregen ze het zelfs met de Betar aan de stok om die uit te knijpen rijkaards. Naar verluidt stemde de Partij ermee in dat particulieren wapens bezaten omdat als we uiteindelijk in opstand zouden komen elke bewapende zich zou mogen aansluiten bij de strijd om een waardige, Makkabese dood.

Ik was echter iets anders van plan dan een Makkabese dood.

Ik hield er wel rekening mee, beter sterven en ten minste een van die monsters doden, maar ik wilde helemaal niet dood en daarom leef ik, heb ik het overleefd, terwijl iedereen is gestorven.

Ik zei dus tegen hem, die kerel uit Lublin, dat ik geld had, zoveel als nodig. Toen ik twee dagen later naar de werkplaats ging, ontmoette ik hem weer op dezelfde plek. Hij vroeg of ik het geld had, dat had ik, ik betaalde zevenduizend, want wat moest ik met zeven-, tien-, honderdduizend, wat zou ik met dat geld doen, met zijn geld en met dat van mij, oud geld van voor de oorlog en nieuw geld, van de smokkel. Geld is papier, papier is niets. Een wapen betekent een goede, waardige, moedige dood, ik maakte me niet de illusie dat een wapen zelfs leven zou kunnen betekenen, want leven krijg je niet dankzij een pistooltje, met een pistooltje verover je dat leven niet, om dat leven te veroveren heb je een leger en een vloot nodig, vliegtuigen en tanks, een pistooltje is alleen geschikt om goed te sterven, om te leven is iets heel anders nodig. Maar goed sterven is toch beter dan zo’n dood.

Dat dacht ik toen, maar hiermaals weet ik niet meer of het beter is. Ik maakte me de illusie, toen, dat sterven terwijl ik met een pistool zou schieten beter zou zijn, want stervend tijdens de strijd zou ik de menselijkheid behouden die me zou worden ontnomen in de trein naar Treblinka, of die me zou kunnen worden ontnomen door elke mij verradende Gestapoman of mij ter plekke dodende Pool, maar dat is immers niet waar, dood is dood. In de dood verlies je juist die menselijkheid, de manier van sterven doet er niet toe, want een stervende verandert van een mens in een dood lichaam, in niets.

Ik heb dus betaald en ik vraag waar het wapen is, en de man zegt dat dat in de kamer boven ligt, waar hij nog iets van me wil, anders komt er niets van de transactie.

In eerste instantie wilde ik antwoorden dat ik geen hoer was, maar toen bedacht ik dat strijd nergens voor nodig is, wat maakt het ook uit, we gaan toch binnenkort dood, het heeft geen zin om te ruziën, ik heb geen tijd, onze groep gaat over een uur terug, en een lichaam is toch niets, een lichaam slijt er niet van en als het vuil wordt kun je het wassen, dus ik ging met hem mee naar het kamertje, zei daar tegen hem dat als hij zijn pleziertje wilde, ik een wasbekken met heet water, een stuk echte zeep en een handdoek wilde. Hij rende de trap af en kwam even later met dat alles terug. Hij vroeg of ik me ervoor zou wassen, ik antwoordde – erna. Hij was al te opgewonden om tegen te sputteren. Ik kleedde me uit voor hij erom vroeg, hij betastte me, wat ik walgelijk vond, maar ik had wel ergere dingen meegemaakt, daarna deed hij wat hij wilde doen, ik voelde, voel zijn lul van binnen en het liet me koud alsof ik een lichamelijk ongemak had van voorbijgaande aard, alsof mijn schoen even knelde maar ik wist dat ik hem toch zo zou uitdoen, het zo zou ophouden met knellen.

Ik wendde mijn hoofd af, keek door het raam, het was net opgeklaard, de dag was ijzig koud en de hemel was blauw, van dat bleke, winterse en sombere blauw. Op de reling van het balkon zat, zit een grijszwarte kauw, met zijn veren opgezet, en keek naar me met zijn kop schuin, zoals vogels doen, naar mij en naar de man die op me lag, en ik dacht bij mezelf dat de kauw me begreep, terwijl ik toch wist dat het niet waar was, kauwen zijn slim, maar ze begrijpen alleen zichzelf, zoals wij allemaal.

Misschien houden ze zich net als wij voor dat ze een raadsel zijn, dat doen we allemaal, maar het is immers niet waar.

We hebben geen geheimen voor onszelf, als we maar in onszelf durven te kijken.

Ik keek dus weg van de kauw en van de winterse hemel, ik kijk weg. Ik wilde de man niet zien die op me lag en die op zijn ellebogen steunend zijn ding deed, maar ik keerde met mijn gedachten terug naar zijn nadrukkelijke aanwezigheid en naar de nadrukkelijke aanwezigheid van mannen in het algemeen.

Als door een nevel herinnerde ik me hoe het vroeger was, hoewel die wereld en die ik er al zó niet meer zijn, alsof die wereld en ik nooit hebben bestaan, die ik is verdwenen en die wereld met mij erin, nog lang voor de oorlog. Ik herinner me al die mannen niet, ze vloeien samen tot één lichaam met één opdringerige, hinderlijke lul, ik had al snel geleerd professioneel onverschillig te zijn, mijn collega’s van de straat in Łódź en later van ons bordeel in de openlucht, dat wil zeggen in de bosjes aan de Wisła, lagen allang onder de grond of waren in Argentinië, en belandden daar ook snel onder de grond, want zo gaan die dingen, en mijn leven werd gelanceerd en stortte toen neer, samen met alle levens van de Warschause Joden, maar ik leefde toch beter dan zij. Ik haalde meer uit het leven.

Natuurlijk waren er die beter leefden dan ik en veel meer uit het leven haalden, zoals bijvoorbeeld die Poolse hoer van hem, maar dat doet er niet toe. Gerechtigheid is de belachelijkste van alle ficties waar mensen in willen geloven.

Hij moest maar eens komen, dacht ik bij mezelf, en ik herinnerde me een trucje, ik kwam onder hem omhoog, stak mijn hand tussen zijn billen, zei iets met professionele, geveinsde opwinding, wat voor mij iets routineus was en voor hem iets bijzonders. Het werkte. Hij jammerde, jammert, spande zich, kwam, liet zich naast me op het bed vallen en nestelde zich tegen me aan, schoof zijn hoofd onder mijn oksel als een hond, drukte zijn gezicht tegen mijn borsten en verstarde zo, bewegingloos, zwijgend, hij verroerde zich niet, ik voelde alleen zijn adem op mijn huid. Ik liet hem begaan, beschouwde het als een onderdeel van de dienst die hij in ruil voor het pistool van me had gevraagd, dus ik liet hem even begaan en hij lag daar, met zijn gezicht verborgen, nog steeds bewegingloos, tot ik mijn geduld verloor.

‘Nou, genoeg geknuffeld…’ snauwde ik en ik maakte me van hem los.

Ik stond op, pakte de kom met water, de zeep, de handdoek, ik waste me en droogde me af. Hij lag daar en keek naar me. Zijn blik hinderde me niet, ik had lang geleden geleerd blikken te negeren.

‘Nu de waar,’ zei ik.

Hij verontschuldigde, verontschuldigt zich onmiddellijk, plots van zijn stuk gebracht, hij ging zitten, stak zijn hand onder het bed en gaf me een klein, in papier gewikkeld pakje aan met een touwtje eromheen. Ik haalde het touwtje en het papier eraf zonder me aan te kleden, hij zat daar ook naakt, wachtte tot ik het had uitgepakt, en die gezamenlijke naaktheid beviel me niet, want die suggereerde intimiteit die er immers tussen ons niet was, en waarvan ik niet wilde dat die er was, maar de waar vond ik belangrijker.

Er zaten lappen in die vet waren van de olie en naar wapen roken. Ik kende die geur goed, nog van voor de oorlog. Ik wikkelde, wikkel ze af, er zat een pistool in, een parabellum.

‘Voorzichtig…’ begon hij en hij stak z’n poten al uit om me uit te leggen waar de kogel eruit kwam, maar ik keek hem zo aan dat hij terugschrok, afdroop.

Ik nam het pistool uit het pakje. Met een druk op de knop wierp ik het magazijn uit, trok de knievergrendeling terug om te controleren of de kamer leeg was, haalde de trekker over, de slagpin klikte. Ik trok de knievergrendeling nog eens terug, zette hem vast in de achterste stand, keek tegen het licht in de loop. Duidelijke schroef, schoon, geen roest.

Het was een goed wapen. Een vol magazijn, acht patronen.

‘Is er niet meer munitie?’ vroeg, vraag ik.

De kerel was verrast. En ongerust.

‘Nou nee. Hoe komt het dat u zo’n verstand hebt van pistolen? Hebben alle Jodinnen dat nu?’

‘Gaat u geen reet aan hoe dat komt,’ antwoordde ik droogjes.

‘Het schijnt dat de Joden wapens kopen om hier als de Duitsers ervandoor zijn met geweld het communisme in te voeren.’

‘O ja?’ vroeg ik ietwat verbaasd, want ik had me nooit voor het met geweld invoeren van het communisme geïnteresseerd.

‘Dat zeggen ze in de stad. Want dat het getto wapens wil weet iedereen. Bij de smokkel vraagt iedereen naar pistolen.’

‘En dat die wapens tegen de Duitsers gebruikt worden, daar heeft niemand aan gedacht?’

‘Dat gelooft toch niemand, dat Joden op Duitsers schieten? Dus daarom zeggen de mensen dat het om het communisme moet gaan.’

‘En denkt u niet dat de Sovjets daar niet zelf voor zullen zorgen? Stalin en zijn divisies, tanks en vliegtuigen? Denkt u dat ze daar Joden en vijf Joodse revolvers voor nodig hebben?’

Hij rolde alleen met zijn ogen. Ik haalde mijn schouders op. Dat ging ik hem niet uitleggen. Een Pool zal een Jood niet begrijpen. Of een Jodin. Zelfs zo’n pseudo-Jodin als ik.

Ik bekeek, bekijk de patronen nauwkeurig, een voor een, en hoewel het een Duits pistool was, waren de patronen vooroorlogs en Pools, wat me teleurstelde, want hoe ouder de patroon, hoe slechter, en voor Poolse spullen was maar moeilijk waardering op te brengen. Maar ik kon er mijn neus niet voor ophalen, andere waren er niet. Ik kleedde me dus aan, wikkelde het pistool in de lappen en het papier, verborg het in het zachte blok boter dat ik de vorige dag had gekocht, wetende dat ik het wapen langs de wache moest zien te krijgen.

Ik keek nog eens naar de smokkelaar die het pistool voor me had meegebracht en die ik daarvoor dankbaar was. Hij had magere ledematen, vlakke, slappe billen, slappe mannenborsten en een forse buik, die hard was, van het inwendige en niet van het onderhuidse vet, als een bal, met een uitpuilende navel.

‘U bent een goed mens,’ zei, zeg ik opeens.

Dat verraste hem, maar hij was immers goed. Beter dan de meeste Polen die ik in mijn leven was tegengekomen. Hij had het geld kunnen meenemen zonder het pistool te geven. Hij had met een Gestapoman kunnen komen of een gendarme, zoals we hen toen onterecht noemden, hij had me kunnen verraden, hij had me van alles kunnen aandoen. Zoals zij allemaal. En dat hij mijn lichaam had verlangd dat ik hem inderdaad niet uit vrije wil zou hebben gegeven, want dat zou ik aan niemand hebben gegeven, en aan hem al helemaal niet, als ik het pistool niet heel graag had willen hebben en als hij me niet had gechanteerd, en dus had hij het verlangd, dat was niet goed, maar mensen doen wel ergere dingen. Veel ergere dingen. En of iemand goed is of slecht, is niet altijd hetzelfde. In een salon ben je anders goed dan in Treblinka. In een andere wereld zou hetgeen wat hij had gedaan hem de grootste hufter hebben gemaakt. Daar, toen, in Warschau, in de Twarda, in de hel, gedroeg die man met de uitpuilende buik zich normaal. En als ik naar het totaalbeeld van zijn gedrag keek, vond ik dat hij ondanks die kleine lage streek een goed mens was.

Dat verraste hem dus, waarna hij zich heel, heel diep schaamde.

Hij bukte, pakte zijn broek, trok hem aan, pakte ook zijn hemd, alsof hij zich plots ook voor zijn naaktheid schaamde.

‘Ik weet dat het niet netjes is wat ik heb gedaan,’ zei hij opeens, ‘dat hoort niet, tegenover een vrouw, met chantage… Ik heb gewoon heel lang niet, ik wilde gewoon heel graag een lijf… Maar ik weet dat het niet hoort.’

Ik haalde mijn schouders op.

‘Natuurlijk hoort het niet. Maar het zijn zulke tijden dat het niet meer uitmaakt wat hoort en wat niet. Alles hoort en niets hoort.’

Hij knikte, krabde aan de grijze stoppels op zijn kin.

‘Ik heet Kubicki, Stanisław Kubicki,’ zei hij.

‘In orde,’ antwoordde ik.

‘U zegt dus dat ik een goed mens ben? Als u het overleeft, of eerder, als we allebei de tijd meemaken dat de oorlog is afgelopen, vergeet u dan niet wat u van mij vond. Dat Stanisław Kubicki uit Lublin een goed mens is. Dat Stanisław Kubicki goed voor u is geweest. Dat hij heeft geholpen. Misschien komen we elkaar nog eens tegen. Misschien is dan alles omgekeerd? Het lot is grillig.’

We kwamen elkaar nooit meer tegen. Ik antwoordde er ook niets op. Ik kleedde me aan en ging, ga zonder afscheid te nemen.

Stanisław Kubicki uit Lublin maakte de tijd dat de oorlog was afgelopen niet mee, hij stierf in het voorjaar van 1944 aan de tyfus en dat kan me hiermaals niets schelen. Ik weet het gewoon.

De boter gaf ik aan mevrouw Miller, die een zwak voor me had sinds ze wist dat ik net als zij uit Łódź kwam, ook gaf ik haar honderd zloty voor die dienst, want voor honderd zloty heeft iedereen een zwak, en het was zeker dat de wachmann een Duitse, en zelfs zo’n Volksduitse, niet zou controleren. Frau Miller wist natuurlijk niet dat er een wapen in de boter verstopt zat, het smokkelen van boter is een ding en dat van wapens iets anders.

Sinds Jakub en ik in plaats van te sterven naar de arische kant zijn gegaan, zijn de parabellum en ik onafscheidelijk, dus nu neem, nam ik hem ook mee, hoewel ik niet van plan ben te schieten. Zolang we het restgetto niet uit waren heb ik er niet één keer mee geschoten. Patronen zijn te kostbaar om het wapen uit te proberen, er is trouwens ook geen geschikte plek voor. Ik besef dat we binnenkort van schuilplaats moeten veranderen, dat hadden we al een tijd geleden moeten doen, maar ik weet niet of ik hem kan dwingen tot beweging, tot handelen.

We verbergen ons nu op de hoogste verdieping van de faculteit Elektrotechniek, niet ver, een paar honderd meter van de plek waar het herenhuis stond, het schitterende herenhuis op de hoek van de ulica Piusa XI en de Koszykowa, waar ik toch niet de beroerdste jaren heb doorgebracht, de jaren voor de oorlog, maar het herenhuis is er al niet meer. De muren staan nog, maar de muren waren nooit belangrijk, alleen wat erin zat.

Het grootste voordeel van onze schuilplaats is dat het lijkt alsof de trap naar de laatste etage is geblokkeerd. Er ligt een berg puin op, oude meubels die ik er zelf op heb gelegd, en wapeningsstaal uit het plafond, de uiteengereten ingewanden van een gesneuveld gebouw dat tijdens de Poolse opstand is getroffen door een mortiergranaat.

Niemand zal vermoeden dat de grote stalen archiefkast, gedeukt door de ontploffing, verschoven kan worden, dat er überhaupt beweging in te krijgen is. En er zou geen beweging in te krijgen zijn als je er gewoon tegen zou duwen. Om hem weg te schuiven heb ik een katrolsysteem gemaakt, met de hulp van Jakub, die ik tot die hulp heb kunnen dwingen, ik weet, wist niet hoe. In de kelders van de faculteit Elektrotechniek heb ik blokken gevonden die daar heel geschikt voor waren, en ook vele meters staaldraad, en ik heb iets gemaakt waarvan ik hiermaals weet dat het een zesloper heet, hoewel ik die naam toen niet kende. Ik hoef alleen de in het puin verstopte draad uit te graven en eraan te trekken, een paar meter, en dan verschuift de kast enkele tientallen centimeters, net genoeg om je tussendoor te wurmen.

Als iemand me voor de oorlog had verteld dat ik katrolsystemen zou maken, een handboor zou hanteren, sleutels, schroevendraaiers, een hamer en een beitel, was ik in lachen uitgebarsten en had ik degene voor gek verklaard. Als kind had ik geleerd hoe ik een mes moest gebruiken en moest vluchten, later gebruikte ik mijn lichaam, mijn tieten en kont, omdat ik niet anders kon, en later geld, om mijn lichaam niet meer te hoeven gebruiken.

Ander gereedschap gebruikte ik niet. Een chequeboekje en een vulpen, dat was het. Voor andere zaken had ik mensen. Maar het getto leerde je alles. Als een Jodin wilde leven moest ze heel snel leren, mensen bouwden bunkers, ik hielp, leerde en kreeg het onder de knie. Ik kan veel. Het maken van een katrolsysteem is niet wat ik het beste kan. Ik heb veel andere waardevolle vaardigheden.

Bij het katrolsysteem zit ook een val die ik altijd op scherp zet als we binnen zijn. Als iemand aan de staaldraad trekt zonder de sovjetgranaat onschadelijk te maken, die ik zorgvuldig tussen de rand van de kast en de drempel heb geklemd en waaruit ik voorzichtig de pin heb getrokken, rolt die granaat voor zijn voeten en ontploft.

Natuurlijk is dat niet de enige uitgang van onze schuilplaats. Ik ben niet dom. Ik ben een nachtmonster. Ik weet wat je moet doen, ik heb alles geleerd. Als er Duitsers bij de trap zouden komen neuzen, zou ik het meteen horen, dat zou kabaal maken, daarvoor heb ik alles speciaal zo neergezet. Als ze dus zouden komen neuzen, heb ik aan de andere kant van het gebouw een touwladder klaarliggen. Die heb ik zelf gemaakt van kabels die ik in de kelders van de faculteit heb gevonden, en voor de sporten heb ik alles gebruikt wat daar maar voor geschikt was, bezemstelen, tafelpoten, enzovoort.

Bovendien heb ik in de kelder een provisorische put gevonden die ik heb schoongemaakt, iemand moet vlak na de opstand de vloer hebben opengebroken en die hebben gegraven, ik heb dus ook water, zo veel ik wil, en aan water is in een afgebrande stad het moeilijkst te komen. Eten vind je altijd wel, water niet.

Mijn situatie is dus niet verkeerd. Comfortabel. Ik ben er heel tevreden mee. Ik heb water. De Duitsers zullen me niet vinden. Ik heb Jakub. Ik leef. In tegenstelling tot 400.000 Joden en Jodinnen uit het getto leef ik. Leefde ik.

Behalve onze faculteit Elektrotechniek hebben het naburige scheikundegebouw en de tekenzaal in de ulica Noakowskiego alles vrij goed doorstaan, de andere gebouwen van de Polytechnische School zijn uitgebrand, maar hier is het goed, hier is het best wel veilig. Verderop is het Piłsudski-ziekenhuis dat ook niet is afgebrand, daar kunnen we altijd heen als het nodig is, het hele kwartier tussen de aleja Niepodległości en de Waterzuivering is ook behouden gebleven, maar daar wonen de Duitsers, bij de Noakowskiego hebben enkele huizen nog daken, daar kunnen we ook naartoe als er hier ’s nachts iets loos is, ik heb daar zelfs twee woningen op het oog, maar daarna, tot het plac Zbawiciela en verder, is alles uitgebrand, kale muren met lege venstergaten, er zijn zelfs geen etages, hogerop, langs de Marszałkowska en de Mokotowska tot aan de aleje Jerozolimskie, is het net zo, hier en daar staat nog een huis met dak, verder allemaal geraamtes.

En dat de Duitsers dichtbij zijn is helemaal niet erg, dat is zelfs beter. We zijn discreet, we zijn muisstil en klein, de Duitsers zullen ons niet vinden, ze hebben geen kans meer ons te vinden.

Ik heb geen zin om te gaan, ik wil niet naar buiten, de vreselijke nacht in.

Ik ben niet bang, ik wil gewoon niet, wilde niet.

Ik weet, wist hoe ik me door de nachtelijke stad moet bewegen, dat heb ik lang geleden geleerd, ik weet zo soepel de nacht in te glippen, zoals angst menselijke niet-zielen binnenglipt, ik weet dus hoe ik me ’s nachts moet gedragen, ik weet hoe je geruisloos over het puin moet lopen, ik weet waar je eten en water moet zoeken, ik weet hoe je je in een ijzige nacht moet verwarmen, ik weet wie je moet mijden en wie je mogelijk kan benaderen, om nieuws kan vragen, ik weet hoe je Duitse wachtposten en patrouilles moet ontlopen, ik zou me misschien zelfs wel redden als ik op een patrouille zou stuiten, en toch wil ik niet naar buiten, die vreselijke decembernacht in.

Ik schaam me dat ik weet hoe je je door de nachtelijke stad moet bewegen en de nacht in kan glippen, want achter mij, achter ons is iedereen die dat niet kon en dat niet heeft kunnen leren achtergebleven.

Overdag heb ik vreselijke explosies gehoord.

Dat is niets bijzonders, explosies, het geraas en het geknetter van branden en het speciale geruis van vlammenwerpers, geruis dat overgaat in gedreun en weer in geruis, dat alles is al vanaf half oktober te horen, maar de explosies van vandaag waren de hardste die ik tot nu toe gehoord heb.

Als er in de faculteit Elektrotechniek nog ruiten over waren, zijn die vandaag gesprongen, want we voelden alles trillen, of eerder ík voelde dat, want hij voelt immers niets meer, ik heb de indruk dat hij zelfs mijn aanwezigheid en zijn eigen lichaam niet meer voelt.

Ik heb geen zin om te gaan, maar er is helemaal niets meer te eten, dus moet ik op zoek, speuren, tot ik iets vind. Hij moet iets eten.

Ik ga, ging, loop eerst traag, lang, van onze vierde verdieping de trap af naar beneden, dan de binnenplaats op, tussen de bomen door, want hier staan bijvoorbeeld nog bomen, bladerloos en somber, maar ze zijn er tenminste, en dat is toch altijd iets, als er bomen zijn.

Ik was van plan naar de Waterzuivering te lopen, daar waar de Duitsers zitten. Duitsers, die ook moeten eten en dat eten ergens kunnen krijgen. Aangezien iemand hun dat eten komt brengen, moet het zich dus niet ver van die Duitsers bevinden. Daarom probeer ik bij hen in de buurt te blijven, hopend op wat ze laten liggen, de restjes van de herentafel, waarmee twee stille, kleine ratten als wij ons maar wat graag voeden.

De Duitsers zitten, zaten daar in de vroegere officiershuizen van het Militair Woningfonds, waar ik in goede tijden zo veel goede vaste klanten had. Toen vijf jaar geleden de Duitsers kwamen, werden die daar ingekwartierd, nieuwe soldaten in oude soldatenwoningen, sommigen woonden zelfs bij de gezinnen van die Poolse officieren in, en daarna, na de Poolse opstand, kwamen de Poolse opstandelingen naar de binnenplaats van de kazerne, want daar hadden de Duitsers een verzamelpunt gemaakt en ze stuurden hen van daar verder.

Maar Jakub en ik bleven. We konden niet mee met de burgers, en ook niet met de opstandelingen, daar hebben we geen van beiden het uiterlijk voor, we zien er allebei uit alsof iemand met rode verf JOOD op ons voorhoofd heeft geschilderd. Dus bleven we in de lege stad, in de hongerige en koude, uitgebrande stad, waar behalve wij maar enkelen waren achtergebleven, en ook de Duitsers waren gebleven met vlammenwerpers en explosieven, en er waren monsters die er ’s nachts op uit gingen.

Zoals ik.

Of zoals Ares.

Het verschil tussen ons is dat hij tegen hen schijnt te vechten, terwijl mij de strijd tegen de Duitsers niet interesseert, hoewel ik hen oprecht haat, zoals iedereen. Wat mij interesseert is overleven, niet de strijd. Ik wil leven om verder te kunnen haten. Toen wist ik overigens helemaal niet of hij wel bestond, of dat het een van de vele verhalen was die de mensen elkaar vertellen uit ontzetting over de wereld waarin ze moeten leven.

Hiermaals weet ik het.

Ik hoorde voor het eerst over hem van een vrouw, wier voor- en achternaam ik toen niet te weten kwam, later hoorde ik van anderen nog een aantal keer over hem. De vrouw die me voor het eerst over hem vertelde, was Joods, hoewel ze perfect Pools sprak, zonder een zweem van een accent, haar uiterlijk zat er een beetje tussenin. Voor zover te zien was van onder de kapotjas en de doeken waarin ze was gehuld.

Ik kwam haar tegen in de ruïnes van de kerk in de Łazieńkowska, vlak bij het Batory-gymnasium, ik zag haar lang voordat zij opmerkte dat ik haar in de gaten hield. Ze stookte een te groot vuur. Ik liep ten slotte naar haar toe, waarschuwde dat ik eraan kwam en gewapend was, maar dat ze niet bang hoefde te zijn, dat ik niet van plan was haar te beroven. Ze kalmeerde snel. Ze had niets om mee te handelen, dus wisselden we alleen informatie uit. Ze zei, zegt dat ze van plan was om naar Praga over te steken. Ik betwijfelde of dat mogelijk was, zij haalde haar schouders op, verklaarde dat het haar niet uitmaakte als ze bij haar poging zou sterven, dat het leven geen betekenis voor haar had. Ze had geen wapen en kon niet vechten; als ze een pistool had zoals ik, zou ze tegen Duitsers vechten, net als Ares.

Ik vroeg toen wie die Ares was. Ze zei dat het niet bekend was, waarschijnlijk een Poolse opstandeling. Een desperado die niets om het leven geeft en alleen zo veel mogelijk Duitsers wil doden, hij kent de ruïnes als zijn broekzak, overdag houdt hij zich schuil, en ’s nachts sluipt hij rond, doodt hij Duitsers en zet met hun bloed zijn naam op de muur, zodat ze weten met wie ze te maken hebben. Hij tekent dus met ares, met grote, rode letters.

Ik schoot, schiet in de lach. Want dat is immers onzin.

Ik vroeg, vraag of ze die letters dan gezien heeft, aangezien ze zegt dat ze groot en rood waren. Ze zei van niet, maar ze had het een paar dagen daarvoor gehoord van iemand uit een groep die zich in een bunker onder de ruïnes van het kleine getto schuilhield, ergens in de ulica Sienna. Ik zei haar, zonder te weten dat ik me vergiste, dat er onder het getto geen bunkers meer waren, dat je daar niet eens meer kon aanwijzen waar de straten hadden gelopen en de huizen gestaan, ik zei dat ik dat met eigen ogen had gezien, dat het niet zo was zoals hier of in Mokotów, waar uitgebrande geraamtes van huizen stonden, maar dat er helemaal niets meer was, een veld vol puin begroeid met onkruid. Dat zei ik toen, maar hiermaals weet ik dat ik het mis had. Er waren nog bunkers onder het getto, een paar.

Ze antwoordde dat ze zelf vanaf het begin aan de arische kant ondergedoken zat, maar dat die man uit de bunker haar had verteld dat de Partij ergens diep onder de grond, in het getto, een heel stelsel van bunkers had, waar alles was, stroom, water en ventilatie, dat ze wapens hadden en voorraden en dat zich daar een paar duizend of misschien wel meer dan tienduizend Joden schuilhielden, en dat die, als de Sovjets eenmaal dichtbij waren, naar buiten zouden komen, de Duitsers zouden aanvallen en hun vermoorde broeders zouden wreken, en Ares zou schouder aan schouder met hen meevechten.

Daarop stond ik op en ging, ga, zonder gedag te zeggen. Waanzin is besmettelijk, niet altijd, maar in tijden als deze wel. Heel besmettelijk. Je moet oppassen, je hoeden voor waanzinnigen, hun woorden en aanwezigheid. Je niet laten besmetten.

Ik wist toen zeker dat die vrouw niet lang meer te leven had. Ik dacht dat ze in de Wisła zou verdrinken of dat ze zou worden doodgeschoten door een Duitser of een Vlasovsoldaat, iemand die haar te grote vuur zou zien. Of ze zou worden doodgestoken door zo iemand als ik, maar dan slecht, die hoopte iets te eten bij haar te vinden.

Hiermaals weet ik dat ik me vergiste, ze had het bijna tot het einde overleefd, ze had zich schuilgehouden in het bos. Ze werd gedood door Poolse partizanen, die haar, net als elke andere levende Jood of Jodin, maar wat graag aanzagen voor een bolsjewistische spion, ze werd gedood omdat ze hun begon te vertellen over de bunkers onder de ruïnes van Warschau waar een groot Joods leger wachtte op een teken, dat vertelde ze hun, dus zetten ze haar tegen een boom en schoot de aanvoerder met een ringkraag om zijn nek haar met zekere spijt in het voorhoofd, hij hield er niet van om op vrouwen te schieten, maar bij bolsjewistische spionnen had je geen keuze, zulke tijden waren het.

Ik ben niet zoals zij. Ik zal niet worden doodgeschoten door een SS’er of een Oekraïner en ook niet door een Poolse partizaan met een ringkraag, en ik laat niemand ons besluipen en beroven. Ik ben een nachtmonster, zoals Ares, die met Duits bloed op de muren schijnt te schrijven. Maar ik zal geen onschuldige vermoorden om die te beroven.

Ik ga dus de nacht in. Het is, was stil en heel koud. Het is nieuwe maan, de nacht is dus een ideale nacht. Een dun laagje sneeuw knispert hier en daar onder mijn voeten. Gelukkig is het niet veel en waait het, je kunt om de plakken sneeuw heen lopen om geen sporen achter te laten en zelfs als je erin trapt, verwaait de wind alles zo weer; het is nog niet die zware winterse sneeuw, die verkleefd is met de grond, eraan is vastgevroren, waarin elk spoor wordt afgedrukt als in klei. Het zal niet lang meer duren voor zulke sneeuw valt, dan zal ik mijn expedities moeten beperken of een manier moeten vinden om mijn sporen te wissen.

Ik kom, kwam uit bij het uitgebrande, gebombardeerde scheikundegebouw, en overweeg even of ik naar de Duitsers zal gaan, of ik naar hen toe zal sluipen, onzichtbaar, stil en op m’n hoede, maar ik voel – vandaag niet, vandaag ergens anders, vandaag beter wegblijven bij die grijsgroene uniformen en geweren. Dat zegt mijn instinct me. Ik vertrouw altijd op mijn instinct. Dankzij mijn instinct leef ik nog.

Het zijn er al minder dan een maand geleden. Een maand geleden kwam hier de ene na de andere patrouille langs, hoorde je constant explosies, stond er continu iets in brand, steeds geschiet, zowel hier dichtbij als ver weg, over de Wisła donderde het geschut, en ik weet inmiddels maar al te goed hoe het klinkt als een artilleriegranaat langs je hoofd suist, en dat het een verschrikkelijk en heel mooi geluid is.

We verborgen ons toen ergens anders, niet hier, overdag bleven we tegen elkaar aangedrukt en roerloos, soms hoorden we de Duitsers door de muur en ademden we niet, met onze mond en neus in de elleboog van onze mouw, we hoorden hen urenlang door die muur en verroerden ons niet, terwijl mijn hele lijf verstijfd was, maar we verroerden ons niet.

Nu zijn het er al minder. Je hoort veel minder vaak schoten, hoewel je ze nog steeds hoort. Er komen minder vaak patrouilles langs.

Ik ga dus, gewikkeld in kleren en vodden, ik ga, vuil, stinkend, donker en geruisloos, heel anders dan vroeger, ik passeer de ruïnes van het scheikundegebouw, glip tussen de bomen door, een kleine grijze vrouwtjesrat, langs het hoofdgebouw van de Polytechnische School en dan ben ik in de Noakowskiego, daar ga ik de ruïnes in, ik loop langzaam, voorzichtig, altijd dicht bij de muur, nooit door open terrein, waar mijn silhouet duidelijk zou afsteken tegen de achtergrond. Via de ruïnes in de Noakowskiego kom ik bij het uitgebrande geraamte van de markthal, daar schiet ik tussen de verbogen stalen stangen door die uitsteken als walvisribben, en ik kom ten slotte uit op de met puin bezaaide Koszykowa, blijf staan voor de ruïnes van mijn vroegere herenhuis, dat zich vroeger als een schip tussen de Koszykowa en de Pius XI boorde, daar bleef ik staan.

Mijn huis. Mijn zaak, die ik kreeg toen ik Jakub verloor, die ik kreeg als afkoopsom zodat hij zich van mij kon bevrijden.

Mijn huis, waarin ik een prachtige grote woning had, waarin de grootste kamer met een eigen badkamer en garderobe van mij was en van mij alleen, en waar niemand, maar dan ook echt niemand toegang had, in de andere kamers waren mijn meisjes, daar maakten ze hun jeugd en schoonheid te gelde, vergooiden ze die, en daarop, op dat alles was mijn vrijheid gebouwd, dat wil zeggen op geld, omdat vrouwelijke vrijheid alleen wordt gemeten in geld waar de vrouw zelf naar wens over kan beschikken. Mannelijke vrijheid idem dito. Dus ik weet niet waarom ik vrouwelijke zeg. Misschien omdat het voor een vrouw moeilijker is om dat geld zelf te verwerven en erover te beschikken?

Maar nu zijn er van mijn herenhuis alleen de uitgebrande buitenmuren nog over. Plafonds, wanden, alles van binnen is veranderd in een grote puinhoop. Het torentje met de glanzende koepel, de balkons, het dak: alles verwoest. Er is niets meer. Overdag kun je door het raam de restjes van het behang zien dat ik zelf in mijn kamer heb geholpen te plakken, maar ’s nachts zie je niets.

Er valt trouwens niets te betreuren. Alles wat voor mij waarde had heb ik vier jaar geleden uit het huis meegenomen nadat bekend was gemaakt dat ze het getto gingen sluiten.

In Warschau was toen een grote volksverhuizing aan de gang, wie maar een paard en een kar bezat kon een vermogen verdienen aan het naar het sluitende getto brengen van Joodse meubels en het daarvandaan naar de arische kant halen van Poolse meubels, mensen zochten als waanzinnigen naar woningen, een schimmelige kamer in het getto kostte net zoveel als voor de oorlog een hele woning, maar ik had alles in een koffer ingepakt, niet eens zo’n zware, zodat ik hem zelf kon dragen, ik had geen voerlui nodig, ik had überhaupt niemands hulp nodig. Een kamer, niet zomaar een en niet zomaar ergens want in de ulica Sienna, had ik al veel eerder geregeld, want veel had erop gewezen dat het zo zou lopen, en ik ben graag voorbereid.

Jakub en zijn gezin waren ook al eerder verhuisd, maar we hadden toen even niet zo’n nauw contact.

Mijn meubels en de meeste jurken liet ik aan de arische kant, ik nam vooral mee wat me later in leven hield: zloty’s, dollars, gouden roebels, wat sieraden, en ook al mijn haat en al mijn woede. Van woede en haat is mijn levenswil geweven, woede en haat zijn zwaar en niet gemakkelijk te dragen, maar dragen moet je ze, want zonder eindig je voortijdig daar, waar toch iedereen eindigt.

Dus ik kijk niet eens die kant op, waarom zou ik, in de stad is het donker en zwart, snel en geruisloos steek ik wat nog rest van de Koszykowa over, kruis de Pius XI, en loop, liep verder, door verbrande kwartieren, langs de Poznańska, maar door de ruïnes, niet over de straat, op straat is het gevaarlijk, half op de tast loop ik door de hopen puin, tussen de nog staande muren van de herenhuizen aan de Wilcza en hun verwoeste binnenplaatsen, ik beklim bakstenen heuvels en daal af in stenen ravijnen.

Alleen het geraamte van de stad is er nog, een verlaten, bevroren geraamte. Aan de stedelijke botten hangen soms nog wat flarden, als restjes vlees aan een door vogels aangevreten paardengeraamte. Of een ander geraamte, maar hoe dat van een paard eruitziet weet ik toevallig heel goed, en daarom doet de stad me daaraan denken.

Soms stuit ik opeens op resten van de vroegere wereld. Op een van de binnenplaatsen diep in het kwartier, ter hoogte van de Sovjetambassade op de Poznańska 15, die gek genoeg nog intact is, tref, trof ik boeken aan, die verspreid op het puin liggen, de wind slaat de bladzijden om. Ik vraag me even af of ik er een mee zal nemen, maar in het donker kan ik de titels niet eens lezen en ik wil niet te veel met mijn lantaarn schijnen. Ten slotte pak ik er een, een niet zo groot boek, stop het in mijn zak, loop verder. Ik weet dat het geen zin heeft om in de ruïnes hier te zoeken, ik heb ze twee weken geleden al goed doorzocht. Aan de andere kant bedenk ik opeens, en ik blijf staan, dat die boeken er toen zeker niet lagen. Waar komen de boeken, een hele rondgestrooide bibliotheek, op de binnenplaats vandaan?

Dat moet ik onthouden.

Ik herinner, herinnerde me, dat in de Poznańska, iets voor de ambassade, twee herenhuizen staan, ik heb in mijn hoofd genoteerd dat ze in een redelijke staat zijn, maar ik ben er nog niet geweest, heb niet gecontroleerd of ik er naar binnen kan en hoe ze er daar uitzien. Dat is iets wat ik moet weten als ik wil overleven. Ik denk even na of ik het daar niet moet proberen.

Toch niet, ik loop, liep verder. Een paar dagen daarvoor heb ik daar iets vreemds meegemaakt, ik liep langs en opeens hoorde ik mensenstemmen, gelach, het gekletter van bestek, ritmische muziek, en dat alles ver weg en gedempt, maar ik hoorde het. Misschien twee, drie seconden. Het klonk onwerkelijk en onmogelijk en in mijn hiermaals weet ik dat het gewoon een hallucinatie was, iets uit een andere wereld had mijn wereld bereikt, want alles bestaat immers tegelijkertijd, dat wat was houdt niet op te bestaan en dat wat zal zijn is er al, alles bestaat op hetzelfde moment en soms schijnt zo’n werkelijkheid even door, raken van elkaar gescheiden dingen elkaar.

Maar dat is niet belangrijk, niet belangrijk. Ik wilde niet naar die huizen, want ik was toen bijgelovig, hiermaals ben ik dat niet, want hiermaals kan dat niet.

Eerst wilde ik de nog staande huizen aan de Nowogrodzka, tegenover het uitgebrande Bureau voor Telecommunicatie doorzoeken, de Duitsers hadden er nog niets mee gedaan, omdat ze er woonden, ook na de opstand. Ik hoop dat ze inmiddels vertrokken zijn en ik hoop ook dat ze iets hebben achtergelaten, en dat is geloof ik het laatste sprankje hoop waarop ik de algemene hoop dat ik het einde van de oorlog zou halen baseerde.

Ik glip via rattenpaadjes langs de binnenplaats van de Orgelbrandfabriek, ik ren snel door de Hoża en ga weer de ruïnes in, hier ken ik de weg minder goed, dus ik moet mijn lantaarn aandoen, die doe ik even aan, ik verlicht een stukje weg, doe hem uit, loop verder, kom bij de Wspólna, ik kijk voorzichtig om me heen of er nergens licht brandt, of ik niets hoor, maar nee, donker, zwart.

Ik ren dus door de Wspólna, weer ruïnes, geraamtes, huizen die van het dak tot de begane grond zijn uitgebrand, lege schalen, ik loop door vroegere kamers en binnenplaatsen, tot aan de ulica Świętej Barbary, en ben weer op mijn hoede, wacht. Aan de overkant, weet ik, staat het lyceum er nog min of meer, maar ik loop anders, ga weer door de ruïnes en kom uit op de binnenplaats van het Bureau voor Telecommunicatie, dat is uitgebrand, maar niet zo erg als de rest, binnen zijn er nog plafonds, trappen en etages. De Duitsers hebben hier de hele opstand gezeten, van zich af schietend, de opstandelingen hebben het Bureau niet kunnen nemen.

Hier vind ik dus een geschikt observatiepunt. Ik loop vanaf de binnenplaats naar binnen, heel langzaam, heel behoedzaam, ik betast de muren, ten slotte vind ik een trap, op de trap struikel ik over iets wat ik direct als een lijk herken.

Ik heb veel verstand van lijken. Ik wacht even, spits mijn oren, besluit uiteindelijk dat ik mijn lantaarn kan aandoen. De trap is niet dicht bij een raam, dus het licht zou buiten niet te zien moeten zijn. Ik doe dus de lamp aan.

Het is een oud lijk, nog van de herfst, van de Poolse opstand. Het was al wat ontbonden voordat het keihard bevroor. Het ligt op zijn buik. Het draagt een met een riem vastgesnoerde Duitse jas met camouflagepatroon, een burgerbroek, hoge, goed beslagen Duitse gevechtslaarzen, om zijn rechterbovenarm heeft het een wit-rode band met de letters wp, een adelaar en de cijfers 124.

Ik controleer, controleerde eerst zijn achterzak, leeg. Ik draai het lijk dus op zijn rug, wat me niet gemakkelijk afgaat, want het is stijf als een etalagepop, maar uiteindelijk lukt het me, ik heb het omgedraaid. In de grauwzwarte massa die ooit een gezicht was zitten twee kogelgaten. Ze hebben hem waarschijnlijk hier doodgeschoten, tijdens de opstand of erna.

Ik zoek verder. Ik betast eerst zijn borstkas, vind een portefeuille, in de portefeuille tweehonderd zloty in Młynarki-briefjes, wat foto’s, met daarop een vrouw, wat kinderen, ik kijk er niet naar, verder een legitimatiebewijs van de ak, soldaat, schuilnaam Waza, voornaam Andrzej, achternaam Jankowski. Het geld neem ik mee, de foto’s en de portefeuille gooi ik weg. Ik denk even na of ik wat aan het AK-legitimatiebewijs van soldaat Waza zou kunnen hebben, ik concludeer van niet, maar aan de andere kant weegt een stukje papier in je zak niets, dus ik neem het mee.

Aan zijn riem heeft hij twee patroontassen. Ik maak, maakte ze open. Eén is leeg, in de andere twee strips met geweerpatronen. Ik aarzel even, aarzelde, waarna ik ze pak, terwijl ik geen geweer heb en geen geweer nodig heb. Maar misschien geeft iemand me er iets voor. Ooit.

Ik betast nog zijn zakken. In een ervan een verfomfaaid pakje Duitse Juno-sigaretten. Die neem ik mee. De lucifers ook. Een lepel. Die neem ik niet mee.

Dat was het. Nu moet ik zijn schoenen uittrekken, dat is het enige waar ik echt wat aan heb. Maar de schoenen willen niet uit. Het gemsleer is stijf van de vorst, de schoenen zijn aan het rottende lichaam vastgevroren. Ik pak mijn mes, begin ermee in de schachten te peuteren en bedenk opeens dat als Jakub die schoenen aantrekt en ze warm worden van zijn voeten, ze verschrikkelijk naar lijk zullen stinken.

Dat is waarschijnlijk zo. Maar je kunt beter degelijke laarzen hebben die naar lijk stinken dan uit elkaar vallende instappers vol gaten, want zulke schoenen had Jakub toen we bijna twee jaar geleden het getto uitkwamen, wat op zich best vermakelijk is als ik terugdenk aan wat voor schoeisel hij in het getto droeg, want in het hele getto had niemand het recht om mooiere laarzen te dragen dan Jakub Shapiro, zo’n wilskracht had hij toen nog, om prachtige laarzen voor zichzelf te laten maken, en zodra hij een politieagent of een smokkelaar met betere zag dan hij, bestelde hij meteen nieuwe.

Laarzen maakten een mens van hem. Wie lage schoenen droeg, was zwak, week, geen mensj. Een pauper in bemodderde sokken, met bemodderde broekspijpen. Heren met lage schoenen mogen meteen door naar de Umschlagplatz. En iemand met laarzen was of een politieagent, of iemand van de Dertien, of een rijke smokkelaar, een zakenman, of een belangrijke functionaris van de Judenrat, waarachtige, sterke mensen. Met wie de Duitsers zakendeden, en die soms ook klappen kregen van de Duitsers, maar toch gespreks- en zakenpartners voor hen waren, die voor- en achternamen hadden, niet alleen een nummer waren en ook geen vage, grijze vlek waarop de keep en de korrel zich instelden, en ook geen te verwerken lijk, nog niet.

Zo had Jakub zes paar van die laarzen, maar ik herinner me hem het beste in de laarzen die de schoenmaker uit de Pawia voor hem had gemaakt naar het voorbeeld van rijlaarzen, hoewel Jakub nog nooit van zijn leven op een paard had gezeten: van licht, bijna geel leer, tot kniehoogte, aan de voorkant over de hele lengte geveterd, bij de knie gebogen en vastgemaakt met een riempje met een gesp. Hij had er drieduizend zloty voor betaald, twee keer zoveel als voor normale laarzen. Hij droeg er natuurlijk een rijbroek bij, want een echt mensj droeg geen gewone lange broek, en zodra het een beetje koeler werd, droeg hij over zijn jasje een lichte trenchcoat van Burberry die hij sloot met een soldatenriem, daarbij een politiepet en een politieband naast de Joodse band, en zo paradeerde hij door het hele eerste rayon, stond op het plac Grzybowski en had soms de indruk dat iedereen hem net zo groette als vroeger, toen hij over het Kercelak liep.

Maar het was helemaal niet zoals vroeger. Ze groetten hem heel anders en niemand had nog respect voor Jakub. Velen waren nog altijd bang voor hem; sommigen hebben moeite om angst van respect te onderscheiden, maar ik kan dat wel, ik maak het onderscheid feilloos.

Er komt, kwam beweging in de laarzen. Gelukkig heeft hij voetlappen om, dus het lukt me om ze zonder verrotte en daarna vastgevroren lijkenhuid uit te trekken. Ik stop ze in mijn zak. Jakub krijgt dus weer laarzen.

Ik ga, ging naar de tweede verdieping, vind een raam dat uitkijkt op de Nowogrodzka. Dit wordt, werd mijn wachtpost. Ik ga bij het raam liggen, gewen mijn ogen aan het donker en lange tijd observeer ik de vier herenhuizen in de redelijk bewaard gebleven gevelrij tussen de Poznańska en de Pankiewicza, die observeerde ik. De lichte muren steken enigszins af tegen het duister.

Ik voel mijn voeten en handen bevriezen, maar erger dan de kou is de gedachte dat ik ze nergens kan verwarmen, dat ik het nergens warmer zal hebben, dat de plek waar ik vandaag zal terugkeren niet de plek is waar je zou willen terugkeren.

Ik wacht, wachtte twee kwartier, hoor mijn adem bevriezen, ik voel hoe er zich aan de binnenkant van de oude sjaal waarmee ik mijn gezicht heb omwikkeld vocht afzet en hoe het aan de buitenkant van die sjaal bevriest. In geen enkel raam brandt licht, geen beweging. Ik hoor een vrachtwagen door de aleje Jerozolimskie rijden, zie de smalle strepen van de met blindeerkappen afgedekte koplampen, maar het geeft niet, het is ver weg, ze rijden voorbij, het is alsof ze er niet zijn. Ik ben onzichtbaar voor hen, ik ben een nachtmonster.

* Achter in het boek is een verklarende woordenlijst opgenomen.