LIV MARIA

Julia Kerninon

LIV MARIA

Uit het Frans vertaald
door Ghislaine van Drunen

Nieuw Amsterdam

Deze vertaling is mede mogelijk gemaakt door een subsidie van CNL

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave is mede tot stand gekomen met een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Liv Maria

© 2020 L’Iconoclaste, Parijs

© 2022 Nederlandse vertaling Ghislaine van Drunen/

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Magdalena Russocka / Trevillion Images

Foto auteur © Ed Alcock

NUR 302

ISBN 978 90 468 2810 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met
ISBN 978 90 468 2809 0

Voor mijn familie

Want vrouwen zijn fantastisch. Ze kunnen alles verdragen omdat ze verstandig genoeg zijn om te weten dat het enige wat je met verdriet en moeilijkheden beginnen moet is er gewoon doorheen te lopen en aan de andere kant weer uit te komen. Ik geloof dat ze dat kunnen omdat ze niet alleen weigeren lichamelijke pijnen de eer aan te doen ze serieus te nemen, maar ook omdat ze zich er volstrekt niet voor schamen om knock-out geslagen te worden.

William Faulkner, De rovers, vertaling John Vandenbergh,
A.W. Bruna en Zoon, Utrecht, 1963

Mijn ouders zijn aan het vrijen en ik besta nog niet.

Als ze net na de lunch de trap op lopen naar hun kamer en in hun bootbed onder het dekbed wegkruipen, kijk ik naar de golvende heupen van mijn vader en verbaas me erover dat een man van een meter negentig en honderdtwintig kilo zich zo soepel kan bewegen. Alleen mijn moeders kleine voeten steken uit het bewerkte houten frame. Stiekem beeld ik me in dat mijn ouders ’s nachts even groot zijn, dat ze ’s nachts gelijk zijn.

Ik ben gewenst, denk ik, uit volle borst geroepen, maar ik besta nog niet. In het donker van mijn moeders buik doorklieft mijn vaders zaadcel, die ik graag als een Vikingschip voor me zie, maar waarvan ik diep vanbinnen weet dat hij meer wegheeft van een speelse bruinvis, stroperig water om iets ronds te bereiken.

En dan begin ik te ontstaan. Binnenkort zal ik echt ik zijn.

Mijn naam is Liv Maria Christensen.

Op een dag besefte Liv Maria dat haar ouders blijkbaar een opzienbarend stel vormden voor hun omgeving. Om te beginnen: een meisje van het eiland met een Noor, een meisje van hier met een buitenlander. Die grote, dikke man met dat twijgje, die kolos die altijd met zijn neus in de boeken zat met een caféhoudster – wat hadden ze elkaar in hemelsnaam te vertellen? Liv Maria wist het ook niet, ze wist alleen dat ze hen tot diep in de nacht op gedempte toon geanimeerde gesprekken hoorde voeren. Vaak ging ze als klein kind ’s avonds stilletjes boven aan de trap naar hen zitten luisteren, zonder ooit te begrijpen wat ze tegen elkaar zeiden, alsof ze als vanzelf een stemvolume hadden aangenomen waarbij je niets kon ontcijferen als je je niet in hun blikveld bevond. Dus bleef ze zwijgend en met gespitste oren op haar houten trede zitten en keek naar hun schaduwen die door het vuur op de muur naast haar werden geworpen, gewiegd door het gefluister – maar ’s ochtends werd ze wonderbaarlijk genoeg in haar eigen bed wakker, ingestopt en wel, en haar vader noch haar moeder liet zich erover uit. Het was gewoon het gezinsleven.

De verbaasde reacties die haar ouders bij andere mensen opriepen, veegde Liv Maria zonder te aarzelen van tafel. Het sprak voor zich: haar vader was een lezer en haar moeder was een heldin. Haar vader hield van verhalen en haar moeder was een personage. Jane Eyre, Molly Bloom, Anna Karenina en Mado Tonnerre in haar café, zoals Liv Maria’s vader haar voor het eerst had gezien, de dag waarop hij er naar binnen was gelopen om de tijd te doden, tot de veerboot zou aankomen die hem naar het vasteland terug moest brengen. Thure Christensen was in die tijd een doodgewone visser, een beroep dat hij zonder echte overtuiging had omarmd; hij stapte aan boord van een containerschip als ware het zijn eigen leven en belichaamde die metafoor totdat hij zichzelf zou vinden. Vanaf Bergen had hij een week gereisd en toen hield de tanker halt in de Bretonse stad tegenover het eiland. Hij had een veerboot genomen om het te gaan bezoeken en nadat hij door de duinen en baaien had gestruind, had hij de moeder van Liv Maria ontmoet in het café-restaurant annex kruidenierswinkel die de familie Tonnerre sinds mensenheugenis bezat. Maar het was ook een wapenmagazijn. Ik vroeg je moeder om een kop koffie en ze duwde de dozen met kogels opzij om de suikerpot te pakken en toen zag ik ze, al die dozen, en ik vroeg me af waar ik terecht was gekomen. Was dit nu Frankrijk? Ik kwam uit een heel klein dorp in Noorwegen en wist niets van de wereld. Dit was mijn eerste aanwijzing over vreemde landen – elders verkochten ze munitie in theesalons. Ik probeerde te begrijpen wat anders was, buiten mijn land, en dat was het eerste wat ik zag: kogels en porselein, en je moeder die je moeder nog niet was.

Liv Maria kon zich met gemak Thure als tweeëntwintigjarige voorstellen, hoe hij onschuldig op de houten barkruk zat te wachten op zijn koffie en ineens de gebruinde Mado zag verschijnen met haar priemende ogen en donkere haar, bevroren in de laatste seconde dat hij haar had bewonderd voordat hij van haar was gaan houden. Net als op een schilderij had haar vader haar moeder die dag te midden van haar attributen gezien: het porselein van het winkeltje en de kogels die bestemd waren voor de wilde heide, het huishouden en de oorlog, Pallas Athene met haar uil en schild. En misschien had hij ergens geweten wat hem te wachten stond met deze vrouw – een turbulent thuis, mateloos geluk en een tragisch einde, maar nooit verveling.

Over zijn moeder had haar vader twee dingen gezegd die Liv Maria nooit was vergeten. Het eerste vertelde hij op een dag dat ze op het strand beiden naar haar keken terwijl ze voorovergebogen naar schelpen in het zand zocht: Het verschil tussen je moeder en andere vrouwen – of tussen de vrouwen die ik in Namdalen kende – is hetzelfde als tussen een gekweekte appel en een wilde appel. Kijk eens naar haar. Ze is kleiner en harder en het vergt meer subtiliteit om van haar te houden. Maar ze is zo omdat ze voor niets of niemand buigt. Ze neemt de moeilijke paden, de enige die ze lijkt te kennen, en dat is alles. Het tweede vertelde hij op een avond dat ze met zijn drieën de dertiende trouwdag van haar ouders vierden – haar moeder was in de keuken de lepeltjes gaan halen om de traditionele kvaefjordkake te eten en haar vader boog zich licht naar Liv Maria toe en fluisterde met vochtige ogen: Weet je, ik heb geluk gehad dat ze met me wilde trouwen. Ik stelde in die tijd helemaal niets voor. Ik ben hier onaangekondigd naartoe gekomen, met lege handen en een liefdevol hart. Ze had veel beter kunnen krijgen. Dat wist ze heel goed. Ze heeft me alles geleerd. Ze heeft me mijn kind geschonken. En daarvoor ben ik haar eeuwig dankbaar.

Liv Maria wist niet precies wat er de eerste dag was gebeurd en door welke toevalligheden en keuzes haar vader had besloten om zijn ontslag in te dienen bij de koopvaardij, en haar moeder om plaats te maken op haar kleine eiland en in haar hart, dat zo vaak zo gesloten was als een oester, voor deze naïeve jongeman die haar taal nog niet sprak. Wat ze wel wist, was dat ze twee jaar later, in de lente van 1970, hier was geboren, op het eiland. Haar kersverse ouders hadden haar Liv genoemd, een naam die leven betekent in het Noors, en Maria, want het was op het eiland gebruikelijk om jongens en meisjes de naam van de Madonna te geven om ze te beschermen tegen de verdrinkingsdood.

De geur van haar vaders nek en handen; een geur van nat zand, zaagsel en kruiden, heel intiem. Haar vaders kleren. Zijn schoenen. Zijn scheerspullen in de badkamer, zijn houtbewerkingsgereedschap in de schuur. Driehoeken, zagen, scharen, drevels en vijlen. Lijnolie en terpentijn. Zijn snor. Zijn helderblauwe ogen en zijn Noorse accent. Hij leek een beetje op Flaubert, maar dan veel knapper, vond Liv Maria. Ze had het op een dag tegen hem gezegd, precies in die woorden, die de juiste waren, en haar vader had verdrietig zijn hoofd geschud. Zoiets kun je niet zeggen, Liv Maria. We hebben het hier wel over Gustave Flaubert.

Haar vader was een lezer en hij had van zijn enige dochter een lezeres gemaakt. Haar moeder zou haar leren om hard te zijn en te zwijgen, haar ooms zouden haar leren vissen en autorijden, maar vanaf het begin, zo vroeg mogelijk, had haar vader haar leren lezen.

’s Avonds kwam hij op de rand van haar bed zitten om haar voor te lezen uit Liefde voor het leven, een novelle van Jack London – ze was nog geen tien jaar oud. London, Faulkner, Beckett, Hardy – dat was het soort verhalen dat hij aan haar voorlas en waarmee hij haar wilde laten kennismaken, zij, een klein meisje. Zijn selectie was een willekeurige mengeling van kinderboeken en boeken voor volwassenen, waardoor Liv Maria nooit de indruk had dat er een echte grens bestond, niet alleen tussen deze literaire categorieën, maar ook tussen deze twee levensfases. De sprookjes van Grimm waren eigenlijk heel wreed, terwijl Samuel Beckett, de ernstige, pessimistische dramaturg, zulke ontroerende bladzijden over koekjes had geschreven in Murphy – bladzijden waarvan de vader van Liv Maria goed had aangevoeld dat ze een kind zouden aanspreken, omdat hun problematiek (in welke volgorde moet je koekjes eten en waarom, en wat zou een wijziging voor gevolgen hebben) overeenkwam met haar eigen dagelijks leven. Hij nam de biscuits voorzichtig uit het pakje en legde ze met de bovenkant omhoog in het gras, naar zijn smaak in volgorde van eetbaarheid. Het waren dezelfde als altijd, een ginger nut, een osborne, een digestive, een petit beurre en een anoniem. Hij at het eerstgenoemde altijd het laatst, omdat hij daar het meest van hield, en het anonieme het eerst, omdat hij dat zeer waarschijnlijk het minst lekker vond. De volgorde waarin hij de andere opat was hem onverschillig en veranderde van dag tot dag. Liggend in het gras overwoog Murphy opeens de volgorde van zijn vieruurtje om te gooien en hij berekende dat hij dan over honderdtwintig verschillende reeksen zou beschikken. Het was een waardevolle levensles, dit verhaal over orde en eetlust, regelmaat en durf en over verlangen naar vernieuwing. De novelle van London eindigde overigens ook met een kaakjeszaak, scheepsbeschuit om precies te zijn, dat de pelsjager, nadat hij had gedacht dat hij zou sterven van de honger, bewaarde onder zijn overhemd, in zijn kooi en aan de binnenkant van zijn matras, op de boot waarin hij na zijn beproevingen was opgevangen. De laatste regels van de novelle luidden: Hij zou het te boven komen, en dat deed hij ook, vóórdat het anker van de Bedford in de baai van San Francisco werd neergelaten.

Ook hierin schuilt een les, dacht Liv Maria: niet zozeer het idee dat je niet van je fouten leerde, maar eerder dat het onmogelijk was om je eeuwig tegen het leven zelf te beschermen. Je kon de risico’s die het leven met zich meebracht niet vermijden. In de novelle verloor de protagonist alles wat hij had, het ene na het andere: zijn metgezel, zijn goudstof en zijn goudklompjes. Er was veel leed in dit verhaal, fysiek leed dat Liv Maria zich alleen maar kon inbeelden en waarvan ze zich afvroeg of haar vader dat had beleefd. Er waren tranen, gebroken tanden, angst voor wilde beesten, verraad, honger, uitputting, gekte en het langzame verlies van hoop en tegelijkertijd het onvermogen om te gaan liggen en jezelf te laten sterven. Liv Maria, die nooit helemaal zeker was dat ze de moraal van sprookjes goed vatte, begreep de verhalen van Murphy en van de pelsjager heel goed. Veilig verstopt in haar kleine bed luisterde ze ernstig naar haar vader die Beckett en London voorlas.

Haar vaders lievelingsverhaal was To Build a Fire – Omdat ik Noors ben, zei hij. Bij ons maakte vuur altijd het verschil tussen leven en sterven. Vuur, dat wil zeggen, hout. Op het eiland was Thure timmerman geworden en na literatuur was hout zijn tweede afgod. Hij wees er graag op dat er in het Noors twee bijna identieke woorden waren voor beuk en boek – bok en bøk. In het Engels was het beech en book, in het Duits Buche en Buch, het boek of Buchstabe, de letter, wat woord voor woord beukstok betekende, omdat dit gereedschap was gebruikt om de runen te schrijven. En zelfs in het Frans, zei haar vader, was het liber, de binnenkant van de schors, waar het sap vloeit, eerst gebruikt om touwen te maken, voordat het een schrijfsteun werd, waarmee het woord livre (boek) was geboren. Boeken en hout, hout en boeken – het kwam op hetzelfde neer. Het was het enige wat telde. Verhalen waren haar vaders grote liefde. Hurkend in de sneeuw, citeerde haar vader hartstochtelijk, zoals Liv Maria later ook zou citeren, alleen in het donker, elke keer dat ze het nodig zou hebben, trok hij takjes uit de stapel dood hout en legde ze rechtstreeks op de vlam. Hij wist dat het niet mocht mislukken. Als het vijfenzeventig graden onder nul is mag je eerste poging om vuur te maken niet mislukken. Haar vader, een onnoemelijk zachte man die grondig werkte maar zijn huis niet op orde kreeg. De beeldjes van dieren die in hij in wrakhout kerfde, verspreidde hij door het hele huis, hij liet ze rondslingeren zoals een kind dat zou doen en haar moeder verzamelde de elanden, marmotten en beren zwijgend in de zakken van haar schort.

Elke avond als Thure Liv Maria welterusten had gewenst en de kamer uit liep met zijn boeken onder de arm, was het de beurt aan haar moeder. Ze ging op de rand van haar houten bed zitten en streelde haar haar terwijl ze haar talloze heerlijke koosnaampjes gaf – Mijn kommetje melk, fluisterde ze. Mijn scholletje. Mijn zachte huid. Later, veel later, zou Liv Maria denken: Ze was hard, vindingrijk en dapper, maar van iemand die dat soort dingen zegt kun je niet zeggen dat die niet weet wat liefde is. Haar vader fluisterde, als hij in zijn luie stoel bij de open haard wegdommelde, in zijn slaap in het Noors, maar haar moeder was zo zwijgzaam dat die lieve woordjes soms de eerste en de enige waren die Liv Maria de hele dag uit haar mond hoorde komen. Ze herinnerde zich dat ze als klein meisje een keer aan tafel naar haar moeder had gekeken alsof ze haar voor het eerst zag en opeens had beseft dat ze een bijzonder mens was, die Liv Maria slechts toevallig als moeder had gekregen. Mado was de oudste en het enige meisje van een broederschap. Geen van haar vier broers – Olwenn de vissersbaas, Hoël en Harn, zijn compagnons, en Manech, de politieagent – was getrouwd. Ze woonden op een boerderij van de familie die ze hadden opgeknapt voor de geboorte van Liv Maria, zodat Mado en Thure met hun baby in het oude huis konden gaan wonen. ’s Ochtends ontbeten ze samen in de keuken van het café, dat het kloppend hart was van de Tonnerre-clan, een instituut dat van generatie op generatie werd doorgegeven en waarvan Liv Maria’s eigen moeder op haar vijftiende de teugels in handen had gekregen. Elke dag stond ze daar, ze hield de koffie warm en het theewater kokendheet, met plakkerige armen die tot aan haar ellebogen onder de suiker zaten en waarmee ze jam en ingemaakt fruit bereidde, en pruimen op eau de vie die ze met de boot per liter bij een boer aan de kust ging kopen, twee keer per jaar. Ze had een hekel aan het vasteland en ze had zo’n hekel aan de veerboot dat ze zolang ze aan boord was haar ogen dichthield, terwijl ze als een vorstin op het dek stond. Als Liv Maria haar daarna van ver zag aankomen terwijl ze terugliep over het duin, omringd door haar vier broers met hun zwaaiende armen als door een sledehondenspan, was dat heerlijk om naar te kijken, heerlijk om vagelijk te voelen dat deze stevige, vrije en gerespecteerde vrouw, die zo rechtop over het zand liep met haar enorme bokaal sterke drank in een mand, haar moeder was.

Vanaf haar veertiende reed Liv Maria over het eiland in een oude Volvo, met haar vingers om het stuur geklemd en de ramen wijd open. Elke dag liet ze haar motor ronken op de smalle paden die tussen de weilanden door liepen, waarbij ze boven op de heuvel altijd even opzij keek om de zee te zien die haar helemaal omringde. Dat was volstrekt illegaal natuurlijk, maar in die tijd geen probleem, want de enige politieagent op het eiland was haar oom Manech – hoewel Liv Maria zich weleens afvroeg of dat verhaal wel klopte, of hij niet beweerde politieagent te zijn om haar een plezier te doen, om te spelen. Zo nu en dan hield hij haar aan, met één hand op de motorkap. Hij zette dan alleen de radio uit, controleerde of ze haar riem wel om had en gaf haar een kus op haar voorhoofd – zo’n zachte kus dat toen lichtjaren later op een verloren weg in Uruguay een onbekende haar voor het eerst van haar leven een snelheidsboete gaf, ze van onbegrip huilde. De man veegde haar wang droog met zijn stoffige mouw en misschien besefte ze pas op dat moment dat ze, door de bijzondere omstandigheden waarin ze was opgegroeid, van een aantal essentiële zaken geen flauw benul had. Op het eiland had ze als kind lange tijd niet veel verder gekeken dan de steiger waar ze haar moeder ging ophalen na haar boodschappenrondje op het vasteland. Daarom had ze aanvankelijk ook leren autorijden.

Een van haar ooms had bedacht dat het handig zou zijn, dus zodra ze de een meter vijftig voorbij was gegroeid, nam hij haar mee naar de verlaten weggetjes in het midden van het eiland om haar te laten oefenen. Al snel vervoerde Liv Maria iedereen die dat wilde van de ene naar de andere kant van het eiland, haar ooms, haar moeder, haar vader, maar ook de oudjes met pijnlijke voeten en de kleine jongetjes die waren verdwaald in de graanvelden en uit de gouden massa opdoken, wachtend tot ze voorbijkwam. Autorijden maakte haar gelukkig, net als vissen. Ze wist bovendien dat meisjes elders bang waren om alleen over straat te lopen en dat die angst gegrond was – hoe ze dat wist kon ze zich niet herinneren – maar op haar eiland hoefde ze voor niemand bang te zijn, want mensen waren eerder bang voor haar. Omdat ze de dochter van haar moeder was en een afstammelinge van die grote familie eilanders die hier hoe dan ook altijd de dienst had uitgemaakt. Zelfs als kind was ze een Tonnerre-kind geweest en hadden de mensen haar gerespecteerd. Vanwege het café, vanwege haar moeder, vanwege haar vier ooms met hun handen als kolenschoppen en vanwege haar buitenlandse vader met zijn zangerige accent. Ze verwonderde zich over de rijkdom van de wereld, haar wereld vol heuvels, zout water en schapen die hun nek uitstaken om haar voorbij te zien komen, dwars door de stofwolk die haar achtervolgde zonder haar ooit in te halen. Het was haar leven en ze was er intens gelukkig mee.

Om vier uur ’s nachts, als het vloed was, trok ze haar oliejas en waders aan en ging ze voor het ontbijt met haar ooms vissen voordat ze naar school ging. Drie van haar ooms beweerden dat ze geen lieslaarzen nodig had omdat ze niet heel diep het water in liep, maar het was een cadeau van de vierde en gehuld in neopreen voelde Liv Maria zich heerlijk. Lang nadat ze het vissen uit zichzelf had opgegeven, voelde ze soms nog dat gemis, als een afgezette ledemaat. Terug in het café verorberde ze haar deel van de buit – vissen, schelpen, zeeegels – en ging ze op weg naar school met vingers die nog plakkerig waren van het frituurvet en haar dat stijf stond van het zout.

Om op school te komen moest je de veerboot nemen en dan kon ze zo lang als ze wilde naar de volle zee kijken. Daarna moest ze de hele dag blijven zitten, maar ze troostte zich met de gedachte aan haar korven, die ze ’s avonds omhoog zou halen, of door kaarten van haar favoriete schelpenzoekhoekjes op het eiland te tekenen. Het was meer dan afleiding om de verveling tegen te gaan of het stilzitten vol te houden – het was een kwestie van overleven. Het was haar leven. Op de middelbare school, toen de studiebegeleider haar naar zijn kantoor liet komen om haar te bevragen over wat ze later zou doen, zei Liv Maria: Hetzelfde.

Maar zo was het niet gegaan.

Ze was zeventien toen ze op een regenachtige avond aan het einde van de lente met de auto terugreed van de andere kant van het eiland en een man die door de regen langs de weg liep naar haar seinde in het licht van de koplampen. Ze stopte zoals altijd en liet haar raampje zakken.

‘Goedenavond,’ zei de man in het donker. ‘Ben jij Liv Maria?’

De man was even daarvoor op het eiland aangekomen – hij was de zwager van een buurman, een landrot die hiernaartoe was gekomen om te helpen met werkzaamheden op een boerderij twee kilometer bij haar vandaan. Hij was doorweekt. Liv Maria zei: ‘Wilt u een lift?’

De man glimlachte instemmend, deed het portier open en stapte in aan kant van de bijrijdersstoel. Hij rook naar natte wol en zweet. Hij ging zitten met zijn handpalmen tussen zijn benen gedrukt en zei niets meer. Liv Maria sprak ook niet, ze luisterde naar een bandje in het cassettedeck. Ze dacht aan de vriend bij wie ze net op bezoek was geweest en aan de boodschappen die hij voor haar vader had doorgegeven. Ze dacht aan de naderende zomer, aan het einde van de lessen, en aan het uitje op zee de volgende dag met Harn en Hoël, als het weer beter werd.

Ze had niet gemerkt dat het zo laat was. Ze moest zich concentreren om de weg die voor haar lag te onderscheiden. In de inktzwarte nacht merkte ze de licht fluitende ademhaling van de man op en zijn geur. Ze maakte een automatische beweging om iets weg te duwen wat in een bocht op haar knie leek te zijn gevallen, en haar hand raakte een andere hand.

Liv Maria schrok zich dood. De hand verplaatste zich onmiddellijk behendig van haar knie naar haar dij, als een klein, kwaadaardig diertje, en daarna hoger, nog hoger, terwijl een andere hand haar hals dichtdrukte.

‘Hou je ogen op de weg,’ zei de man, terwijl hij zich over haar heen boog.

Ze zag alleen zijn tanden. Door de hand om haar hals kon ze zich niet verroeren en werden de geluiden in haar keel gesmoord, terwijl ze voelde hoe de andere hand ruw over de stof van haar broek wreef, de knoop openmaakte, de rits opentrok. De ademhaling kwam nu met horten en stoten.

Liv Maria wilde schreeuwen, maar haar stem bleef in haar keel steken. Haar voet verplaatste zich naar het rempedaal en keerde toen terug naar zijn oorspronkelijke plaats. Ze besefte vagelijk dat het enige voordeel dat ze over de man had, was dat zij besliste over de snelheid en dat haar positie alleen maar precairder zou worden als de auto stopte. Ze wist niet precies waarvoor ze moest vrezen, ze wist alleen dat dit de verkeerde kant op ging. Ze ademde diep in en vestigde haar aandacht op de zwarte lijn van de weg en op de vertrouwde muziek die, absurd nu, uit het cassettedeck kwam.

De hand liet haar hals los en gleed naar haar T-shirt om een van haar borsten te grijpen. Gegrom. De hand tussen haar benen bleef heen en weer bewegen.

‘Aaah,’ liet de man zich in het donker ontvallen. ‘Aaaah. Aaaah. Ik zie dat je dat lekker vindt.’

Boven op de heuvel zag ze aan het licht van een vuurtoren waar ze was. Haar ouderlijk huis was nog maar enkele minuten hiervandaan. De man leek niet te reageren. Ze reed de laatste twee kilometer terwijl ze strak vooruitkeek en probeerde het hem zo moeilijk mogelijk te maken, aangezien ze nergens heen kon. Toen ze de binnenplaats achter het café op reed, draaide ze en remde hard. De man, die op zijn knieën op zijn stoel zat, over haar heen gebogen als een vogel om haar beter te kunnen aanraken, verloor plotseling zijn evenwicht. Zijn hoofd botste met een dof geluid tegen het dashboard. Hij vloekte.

Liv Maria sprong uit de auto en rende het huis in.

‘Liv Maria!’ riep haar moeder. ‘Wat is…’

De woorden bestierven haar op de lippen. Gedurende een fractie van een seconde keken ze elkaar aan – haar moeder, die in de keuken een hoop krabben stond schoon te maken, met haar ogen opengesperd en haar handen in de lucht, en de ademloze Liv Maria, die met haar rug tegen de deur stond uit te hijgen met gloeiende wangen, de kraag van haar T-shirt gescheurd en haar broek open.

Toen weerklonk het geluid van keukengereedschap dat op het aanrecht kletterde en de vliegensvlugge kleine stappen van Mado, haar gespannen gezicht voor dat van Liv Maria, kaken op elkaar: ‘Wie heeft je dit aangedaan? Wie?’

‘De man. In mijn auto. Buiten,’ hijgde Liv Maria.

Met een hand duwde haar moeder haar aan de kant om de deur open te doen. Ze hoorde haar schreeuwen op de binnenplaats tot ze weer voor haar neus stond.

‘Hij is er niet meer. Wie is het?’

‘De zwager.’ (Liv Maria schudde haar hoofd). ‘Je weet wel, die bij de buren is aangekomen.’

‘Wat heeft hij met je gedaan?’

‘Alleen maar dit,’ zei Liv Maria, terwijl ze plotseling uitgeput naar haar gekreukte kleren wees.

‘Zeg dat nooit,’ snauwde haar moeder zonder haar aan te kijken. ‘Zeg nooit: alleen maar.’

Die twee zinnen, daar zou Liv Maria haar hele leven aan terugdenken. En het sprakeloze gezicht van haar moeder, die op haar lippen beet, alsof ze nog iets tegen haar ging zeggen.

Maar op dat moment kwam haar vader de trap af. Toen ze zijn blik en de tranen in zijn ogen zag, begon ook zij te huilen. Haar vader nam haar in zijn armen en drukte haar zo stevig mogelijk tegen zich aan. Hij snikte. Ze hoorde hem vagelijk lieve woordjes in Noors dialect in haar oor fluisteren. Ze drukte haar vader tegen zich aan. Over zijn trillende schouder keek ze naar haar moeder en haar moeder keek naar haar.

Vijf jaar later, duizenden kilometers verderop en in een heel ander leven, probeerde ze dat moment midden in een nacht vol sterren te beschrijven aan haar minnaar, en toen ze klaar was, zei hij liggend op zijn rug en met zijn handen achter zijn nek gekruist: ‘Ik begrijp het niet, chica. Ik begrijp niets van wat je me vertelt. Waarom is je vader niet naar die man toe gegaan? Waarom heeft hij hem niet gedood?’

Liv Maria dacht: omdat mijn vader niet zo’n type man was, maar ze zei niets, omdat ze het onherroepelijke antwoord van haar minnaar al kende: ‘Het gaat niet om het type man, het is simpel: je bent een man of je bent het niet.’ Maar dat was het nu juist, het was geen zaak die tussen mannen was opgelost, het was een zaak die, terecht of onterecht, zonder hen was opgelost, in de grote matriarchale traditie van het eiland, maar ook in de grote patriarchale traditie die wil dat verkrachting een vrouwenzaak is.

De volgende ochtend was Mado Liv Maria’s kamer in gelopen om haar te vertellen dat ze onmiddellijk zou vertrekken. Vertrekken? stamelde Liv Maria stomverbaasd. Het eiland verlaten, zei haar moeder onverbiddelijk. Toen Liv Maria haar vader achter de deur onderdrukt hoorde snikken, kreeg zij ook tranen in haar ogen. Ze wilde haar vragen: Maar mijn korven? En mijn ooms? En jullie twee? Toch zei ze niets en zo werd ze weggestuurd, verbannen naar de enige plek ter wereld, de enige stad, begreep ze later, die voor haar moeder vagelijk iets van een eiland weg had: Berlijn, in 1987.

Op de kaart leek de stad op een punt, rechts bovenaan, verloren in een rode vlakte. Links waren er andere kleurvlakken, meestal getooid met Amerikaanse, Engelse en Franse vlaggen, en hun kleuren vond je ook terug in dat piepkleine puntje, alsof de landen daar afgevaardigden naartoe hadden gestuurd die nooit waren teruggekomen, die waren tegengehouden door een onvoorstelbare, helderrode sneeuwbui. Zesentwintig jaar eerder was er een muur gebouwd om te stutten wat een verschrikkelijke breuklijn leek te zijn die de bewoners van het rode deel van de stad gebruikten om massaal naar het kleine, driekleurige eiland te vluchten. Van daaruit trokken ze vervolgens naar een van de grote gekleurde vlakken van het Westen. Alsof iemand de metalen stop op de bodem van het bad had losgetrokken. Grensposten, doorgangsgebieden zoals havens of pieren, Invalidenstrasse, Friedrichstrasse, Heerstrasse, Staaken, Stolpe, Oberbaumbrücke, Sonnenallee. Met de bouw van de Muur was Berlijn nog meer op een eiland gaan lijken; het was een verstilde plaats, als een bevroren gezicht dat voor de foto poseert of een etalage waarachter niets wordt verkocht, aan het infuus, gemilitariseerd en libertair, een gecontroleerde maar oncontroleerbare samenleving. Een eiland inderdaad.

In Berlijn woonde Bettina Christensen toen, de zus van Thure, en daar had Mado besloten Liv Maria naartoe te sturen. Was het omdat deze onbekende stad in haar ogen neutraal terrein was? Of omdat Bettina moeder van twee kinderen was, waardoor de komst van Liv Maria kon worden ingekleed als een spontaan verblijf als au pair? Of had Bettina’s jeugdigheid in haar voordeel gewerkt, in de hoop dat zij de ware reden voor het bezoek van het meisje – die Mado haar niet had gegeven, maar die ze waarschijnlijk ergens in de komende maanden te weten zou komen – beter zou kunnen incasseren en dat ze er beter rekening mee zou kunnen houden dan de ouder wordende, in hun dennenbossen verscholen boeren die het leeuwendeel van de familie Christensen vormden ooit zouden kunnen? Waarom Bettina? Haar leven lang zou Liv Maria hierover slechts kunnen speculeren, omdat ze het haar moeder niet had gevraagd. Waarom Berlijn? Met het verstrijken van de jaren zou een andere, nog verontrustendere vraag zich boven op de eerste stapelen totdat ze die zou wegvagen. Niet de bestemming vormde de kern van het mysterie, maar het vertrek zelf; waarom dit plotselinge besluit, die onherroepelijke behoefte haar ver van alles te sturen? Er had iets verschrikkelijks kunnen gebeuren in die auto, dacht Liv Maria, maar het was uiteindelijk niet echt gebeurd, toch? In die tijd was ze jong en fatalistisch en respecteerde ze haar moeder, ze dacht dat er waarschijnlijk een gevaarlijk element speelde dat haar ontging, maar naarmate ze ouder werd, was ze gaan vermoeden dat de aanwijzing die ze miste minder te maken had met de aanranding waarvan ze het slachtoffer was geweest als met haar moeder zelf. Anders begreep ze niet waarom die de behoefte had gevoeld haar stante pede weg te sturen, zonder overleg. Aangezien de man omleggen geen optie was geweest, was het vast mogelijk geweest om met hem te praten, hem bang te maken of om bepaalde veiligheidsmaatregelen te treffen zonder dat ze naar een ander land hoefde te worden verbannen. Haar zo plotseling naar Berlijn sturen leek een buitenproportionele reactie op de gebeurtenis, een voorzorgsmaatregel die niet gerechtvaardigd scheen als je strikt naar de feiten keek, maar waarvan de betekenis aan het licht begon te komen toen Liv Maria terugdacht aan de alerte blik van haar moeder, haar koppige stilzwijgen, haar stille paniek, de manier waarop ze altijd opschrikte als je stil de kamer binnenkwam waar zij zich bevond en de harde druk van haar hand om die van haar als ze de twee enige meisjes in het café waren. Liv Maria had nooit aan haar moeder gedacht als aan iemand die bang zou kunnen zijn – zo’n energieke vrouw, omringd door zo veel liefhebbende broers, die als puber in haar eentje een kroeg had gerund, waarbij ze het de drinkers moeilijk maakte – maar met de jaren, zonder dat ze dit idee verder kon of wilde uitdiepen, was het haar toch gelukt deze pijnlijke theorie te accepteren: er was haar moeder ooit iets overkomen, iets wat de onaangename ervaring van Liv Maria weer had opgerakeld, ruw wakker had geschud, en om haar te beschermen tegen datgene waar zijzelf vroeger niet tegen was beschermd, had ze alle troeven in handen gehad door haar onherroepelijk naar Berlijn te sturen. Op een dag zou Liv Maria het zeker weten. Net zomin als je je moeder niet moet onderschatten, moet je haar ook niet overschatten.

Bettina was net dertig en de enige zus van Thure. Ze woonde met haar man en twee dochtertjes in een appartement in de buurt van de Tiergarten, in de Britse bezettingszone. Haar man Daniel, een Duitser, werkte op de redactie van de Berliner Morgenpost. Bettina had hem ontmoet toen ze als vertaalster naar Berlijn was gekomen. In tegenstelling tot haar ouders, die – zo leek het tenminste – zo slecht bij elkaar pasten, hadden Daniel en Bettina een tweeling kunnen zijn: ze waren even lang en stevig gebouwd en emotioneel stabiel. Ze leken op elkaar tot en met hun speciale kastanjebruine haarkleur, die maar een van de kinderen, de jongste, had geërfd, terwijl de oudste paradeerde met een bruintint die in vergelijking bijna arrogant was. Ze hadden allemaal sproeten.

De taken die Liv Maria kreeg als au pair bestonden uit het badderen van de meisjes, hun huiswerk begeleiden, met ze spelen en laat opblijven op de avonden dat Daniel en Bettina naar etentjes met vrienden gingen. In de zomerweekenden, had haar jonge tante haar verteld, gingen ze vaak naar het huis van Daniels ouders in Wannsee, waar Liv Maria met ze mee naartoe mocht als ze dat wilde, behalve als ze liever alleen in de stad bleef als zij er niet waren. Ze was er nog maar net, voelde zich ontheemd en kreeg koude rillingen bij het idee zich opnieuw te verplaatsen en zich over te geven aan een nieuw landschap, op dit moment waarop ze alles en iedereen miste. Zoekend naar de juiste woorden in haar steenkolen Noors had ze Bettina geantwoord dat alleen-zijn vast goed voor haar zou zijn om te wennen en Bettina had glimlachend geknikt.