DE ONZICHTBARE VROUW

Erika Robuck

De onzichtbare vrouw

Hoe de gevaarlijkste spionne van de geallieerden

de nazi’s te slim af was

Vertaald door Kitty Pouwels

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel The Invisible Woman.

Uitgeverij Berkley, imprint van Penguin Random House LLC

© 2021 Erika Robuck

© 2021 Nederlandse vertaling Kitty Pouwels / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Emily Osborne

Omslagbeeld © Susan Fox / Trevillion

Omslagbewerking bij Barbara

Foto auteur © Catsh Photography

NUR 302

ISBN 978 90 468 2812 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met

ISBN 978 90 468 2811 3

Voor Virginia Hall,

ook bekend als

Artemis, Diane, Germaine, Marie, Camille,

Philomène, Brigitte, Louise, Anna…

De Special Operations Executive (SOE) was een Britse organisatie die tijdens de Tweede Wereldoorlog, in 1940, werd opgericht. Door middel van spionage en sabotage en hulp aan verzetsgroepen maakte ze de nazi’s in bezet gebied het leven zuur. Haar Amerikaanse tegenhanger was het Office of Strategic Services (OSS), opgericht in 1942. Bij aanvang van hun missie zou Winston Churchill hun hebben opgedragen: ‘Zet Europa in lichterlaaie!’

Proloog

Zomer 1926

Parijs

Terwijl de laatste volle maan van de zomer opkomt, wandelt een Amerikaanse arm in arm met haar nieuwe Parijse vriendin langs de avenue. Ze hebben zojuist in de Folies Bergère een optreden van Josephine Baker gezien en weten niet of ze zo tipsy zijn van de champagne of van La Baker in een bananenrokje, met naakte borsten.

De meisjes verblijven in een studentenpension niet ver van de École Libre des Sciences Politiques, waar de Parijse al studeert en de Amerikaanse dat najaar zal beginnen. Terwijl ze naar huis slenteren, nemen ze de tijd om de lichtstad te bewonderen en blijven ze even staan kijken naar het Louvre en de Arc de Triomphe du Carrousel.

‘Ik weet al wat ik in mijn eerste brief aan mijn vader en moeder zal schrijven,’ zegt Virginia, de Amerikaanse. ‘“De lessen zijn nog niet begonnen, maar ik leer al enorm veel.”’

Het Franse meisje giechelt.

De zilveren beugel van Virginia’s handtas flitst in het licht van de straatlantaarn. Ze steekt twee sigaretten in haar mond, geeft zichzelf vuur en overhandigt er een aan haar vriendin.

‘“De cultuur hier is zó divers,”’ vervolgt ze nadat ze heeft uitgeblazen. ‘“Het is een culturele…”’

‘Fruitschaal!’

Hun geschater weerkaatst tegen de gebouwen van de zijstraat, waar een cocon van rijkdom en stilte hen tot bedaren brengt. In de schaduw van de hoog oprijzende natuurstenen woonpaleizen voelt Virginia dat de haartjes op haar armen overeind gaan staan, en ze loodst haar vriendin terug naar de drukkere straten. Zodra ze weer onder de mensen zijn, zegt het Franse meisje: ‘Josephine Baker heeft wel duizend huwelijksaanzoeken gekregen. Ik voor mij hoop op drie à vier voordat ik een keuze maak.’

‘Tweeduizend,’ zegt Virginia.

‘Wil je tweeduizend aanzoeken?’

‘Nee, mallerd. Baker kreeg er tweeduizend. Als ik ooit ga trouwen doe ík het aanzoek, al zou mijn moeder zich doodschamen als ze dit hoorde.’

‘Als je een Fransman aan de haak wilt slaan, moet je wel iets aan je accent doen. Het is vreselijk.’

‘O! Hoe durf je!’ Virginia kietelt haar vriendin totdat die haar excuses aanbiedt.

Al snel zijn ze terug bij het pension, een crèmekleurig hoekhuis met zwarte smeedijzeren balkonnetjes. Boven de ingang houdt een groteske griffioen in bas-reliëf met een nors, afkeurend gezicht de wacht. Virginia heeft hem Johnnie gedoopt, naar haar grote broer. Uit de ramen van een appartement op de bovenste etage komt muziek, en in het licht daarbinnen zien ze dansende gestalten.

‘Een feestje!’ zegt Virginia. ‘Kom mee.’

‘Ik ben veel te moe.’

‘We zijn twintig! “Moe” bestaat niet.’

‘Mijn voeten doen zeer.’

‘Johnnie zou ook vinden dat je onder de wol moest,’ zegt Virginia terwijl ze naar de griffioen wijst. ‘Dus ík niet. Kom op!’

Haar vriendin gooit haar armen in de lucht als teken van overgave. Virginia neemt de Française bij de hand en trekt haar mee het gebouw in. De goudkleurige kralenfranje van haar jurk kietelt de achterkant van haar lange benen terwijl ze met twee treden tegelijk de trappen naar de vierde etage bestijgt. Als ze er zijn strijkt Virginia haar jurk glad, schikt haar haar en gaat haar vriendin voor de kamer in, waar ze zich onder de feestvierders mengen.

Virginia’s hart klopt synchroon met de muziek terwijl ze zich aansluit bij het dansende groepje voor het open raam. Na elke twee, drie nummers houdt de draagbare grammofoon ermee op en telkens wanneer de plaat vertraagt blijven ze, onder groeiende hilariteit, stokstijf staan als een stel opwindpoppen, totdat iemand de platenspeler weer aanzwengelt.

De uren vliegen om. Hoe meer ze drinkt, hoe meer Virginia de tijd wil vasthouden, maar hij stroomt tussen haar vingers door als champagne. De Franse woordenbrij om haar heen wordt moeilijk te verstaan en haar hersenen pijnigen zich af om de juiste woorden te vinden. Ineens merkt ze hoe warm het daar op de vierde etage is.

Haar vriendin hangt knikkebollend op een bank naast hun erudiete huisgenoot – de jongen die nadrukkelijk Franse filosofen zit te lezen in de gemeenschappelijke kamer – die haar telkens wanneer ze indommelt een kus geeft. Virginia beent door de kamer op hen af, en als hij weer wil toeslaan drukt ze haar volle hand op zijn gezicht en geeft hem een duw, zodat hij omver tuimelt op de bank. Zijn bril rechtzettend en zich verontschuldigend komt hij overeind en maakt zich snel uit de voeten, naar de groep jongeren die elkaar bij het balkon verdringen om de zon te zien opkomen. Virginia helpt haar vriendin op te staan en ze glippen stilletjes weg, de schemerige hal in.

Als haar vriendin veilig in bed ligt, sluipt Virginia op blote voeten de trap af naar haar eigen kamer op de tweede etage. Ze schuift de ketting dicht, laat haar achterhoofd tegen de deur leunen en sluit haar ogen. Zodra de kamer niet meer om haar heen tolt laat ze haar pumps op het tapijt vallen, loopt naar het balkonnetje en stapt naar buiten om de frisse, bedauwde lucht in te ademen. Twee etages hoger hoort ze een paar feestvierders praten.

‘Je hebt een snee tussen je ogen, onder je bril.’

‘Dat was die Amerikaanse. Ze duwde me.’

‘Probeerde je haar te kussen?’

‘Nee, haar vriendin.’

‘Stomkop!’

Die vermaning doet haar glimlachen en terwijl ze naar de skyline kijkt, proest ze het onwillekeurig uit om de schitterende, absurde, surreële droom van haarzelf in Parijs.

Haar vader is degene aan wie ze dit te danken heeft. Toen ze nog een klein meisje was nam hij zijn gezin mee naar Frankrijk en maakte Parijs een eerste, onuitwisbare indruk op haar. Terwijl haar moeder en haar broer nog sliepen, had hij haar gewekt en in zijn sterke armen naar het balkon van hun hotelsuite gedragen om haar de sprookjesachtige Parijse zonsopkomst te laten zien. Nu nog herinnert ze zich de geur van zijn pijptabak en zijn knappe gezicht met het kuiltje in zijn wang terwijl hij grijnzend toekeek hoe ze de stad, badend in het ochtendlicht, bewonderde. Het was hetzelfde samenzweerderige lachje als later, toen hij haar ondanks de tegenwerpingen van haar moeder toestemming gaf om hier te gaan studeren. Hij vond alles wat ze wilde goed, vooral als het afweek van het stramien waar haar moeder haar zo graag in wilde zien. Sindsdien was haar blik altijd op de horizon gericht geweest.

Ik weet wat ik aan papa ga schrijven, denkt ze. Ik ga schrijven: Dank je wel.

Dank je dat je me hierheen hebt laten gaan, naar de stad van mijn hart. Om een opleiding te volgen. Om de skyline bij dageraad te zien. Om de klokken van de Notre Dame te horen luiden voor de zondagse mis. Om de warmte te voelen van de zon die de stad zachtjes wekt en de Seine omtovert tot een gouden rivier onder de strakblauwe lucht.

‘Het heeft me tot leven gebracht,’ zegt ze.

DEEL EEN

Artemis

Hoofdstuk 1

21 maart 1944

De kust van Bretagne, Frankrijk

De zee is ruw en stervenskoud, en hoewel ze ongetwijfeld haar dood tegemoet gaat, kan Virginia Hall niet snel genoeg roeien. Frankrijk is in zicht. De waarschuwingen van haar superieuren galmen na in haar hoofd. ‘Als radiotelegrafist in het volledig bezette Frankrijk heb je zes weken te leven.’ Goed, had ze gedacht. Zes weken. Tweeënveertig dagen.

Eén dag voor elk van die dappere mannen en vrouwen die ze bij haar eerste missie in Lyon in de steek heeft gelaten. Als ze nog leven, kwijnen ze hoogstwaarschijnlijk weg in gevangenissen en concentratiekampen, maar zij is ontsnapt. Die gedachte snoert haar bijna de keel dicht, zoals elke dag de afgelopen achttien maanden, maar ze schuift haar terzijde. Ze zál doorgaan.

Ondanks de ijzige nacht is Virginia bezweet. De Britse kanonneerboot heeft de agenten tot een bepaald punt gebracht; de rest van de tocht gaat per rubberboot. Ze voelt blaren opkomen, en haar partner Aramis – ze zijn erop getraind alleen codenamen te gebruiken – is te moe om door te roeien. Met zijn tweeënzestig jaar is hij oud voor een geheim agent. Virginia heeft er een hekel aan om met iemand te reizen, maar het is voor korte tijd. Zijn missie beperkt zich tot het regelen van schuiladressen en het verzamelen van inlichtingen in Parijs, terwijl die van Virginia haar naar de rand van de stad en van daaruit naar het berggebied van de Haute-Loire zal brengen. Daar gaat ze droppings van voorraden coördineren en verzetsgroepen – de maquis – bewapenen en organiseren, zodat ze gevechtsklaar zijn als de geallieerden eindelijk landen. Rapportage over activiteiten van de nazi’s is ook altijd welkom en Virginia popelt om hun het leven zo zuur mogelijk te maken.

De Haute-Loire lijkt afgelegen, onbelangrijk en ver van waar de actie is, maar toch wil Vera Atkins, een hooggeplaatste SOE-agente, per se dat Virginia dat gebied voor haar rekening neemt. Afgelegen of niet, één ding is zeker: Virginia zal Frankrijk nooit meer in de steek laten. Al moet ze daarvoor bevelen negeren. Ditmaal blijft ze tot de bevrijding.

Vera had haar, in de hoop haar een terugkeer naar Frankrijk uit het hoofd te praten, tot in de grimmige details verteld wat er was gebeurd met alle telegrafisten die ze de afgelopen maanden hadden verloren. ‘Door daarheen te gaan en zelf om te komen breng je hen niet terug,’ had ze gezegd.

‘Nee, maar ik kan wel helpen de oorlog te winnen.’

‘Een nobel motief,’ zei Vera. ‘Weet je zeker dat dat de enige reden is waarom je terug wilt?’

Dat is het niet. Maar dat heeft ze Vera niet verteld.

‘Je bent een supervrouw, zoals ik al had gehoord,’ zegt Aramis. ‘Als er niet zo over je kunstbeen werd gekletst, had ik het nooit geraden. Hoe noem je ’m ook alweer? Herbert?’

Cuthbert, denkt ze en ze klemt haar kaken opeen.

Doordat de Gestapo haar ‘de Manke Dame’ was gaan noemen toen ze jacht op haar maakten in Lyon, was datgene wat ze ooit geheim had gehouden alom bekend geworden. Alsof ze nóg een reden nodig had om de nazi’s te haten. Ze heeft schoon genoeg van al die ophef over haar been. En van wie ze het allermeest genoeg heeft is deze man. Sinds hun kennismaking minder dan vierentwintig uur geleden heeft hij aan één stuk door gepraat; hij heeft zelfs zijn echte naam verteld en details over zijn normale werk en zijn echte familieleden gegeven. De meeste geheim agenten die het van de nazi’s vergeven Frankrijk binnensluipen, doen dat wat stiller, maar Aramis is onstuitbaar.

‘Met een beetje geluk kunnen we een stevige borrel voor je regelen als we aan land zijn,’ gaat hij verder. ‘Misschien hebben ze bij het schuiladres een wijnkelder waar we voor een klein bedrag gebruik van kunnen maken.’

Als hij zich vooroverbuigt om een klopje te geven op de verborgen geldtassen op Virginia’s heupen laat ze haar rechterriem vallen, grijpt zijn arm en draait die op zijn rug. ‘Nooit meer aan me komen.’

Zijn ogen worden groot achter zijn brillenglazen. Na een paar tellen laat ze zijn arm los en pakt de riem weer. In de paar seconden dat ze niet heeft geroeid is de boot gedraaid, en op een golf beukt haar zendkoffer van bijna vijftien kilo tegen haar goede been. Ze vervloekt zichzelf om haar opvliegendheid en probeert de boot uit alle macht weer de goede kant op te krijgen, tegen de golven in en niet parallel eraan. Aramis pakt zijn riemen om haar te helpen. Al snel liggen ze weer op koers en in de stilte die valt kan Virginia het kloppende gevoel in haar kaak niet langer negeren.

Vorige week nog zat ze bij te komen nadat de sadistische tandarts haar Amerikaanse vullingen door gouden Franse exemplaren had vervangen. Geheim agenten moeten tot in de kleinste, pijnlijkste details aan hun rol beantwoorden. Vera had in de verkoeverkamer boven haar uitgetorend. ‘Je eerste missie was een theekransje vergeleken bij wat je nu te wachten staat,’ had ze gezegd.

Vera had Virginia voor de SOE gerekruteerd aan het begin van de oorlog, voordat de VS erbij betrokken was geraakt, toen Virginia als zogenaamde Amerikaanse journaliste nog vrijuit kon reizen. Vera had haar gedrild en getest en dat deed ze nog steeds zodra ze de kans kreeg, zelfs nu Virginia was overgestapt naar de oss, die werd geleid door de Amerikaanse generaal William J. Donovan. Nu er een prijs op Virginia’s hoofd stond, leek het Vera niet verstandig dat ze terugging naar Frankrijk. ‘Wild Bill’ Donovan had Vera’s bezwaren echter terzijde geschoven – met een grijns die Virginia had doen denken aan de blik die haar vader haar toewierp als hij haar moeders protesten overstemde – en Vera liet geen kans onbenut om Virginia te herinneren aan de gevaren die haar wachtten.

‘De nieuwe collaborateursbendes, de milice, zijn even gevaarlijk als de nazi’s,’ zei Vera terwijl ze Virginia strak aankeek. ‘Gevaarlijker zelfs. Het zijn Fransen, dus ze spreken de taal, ze horen wie niet uit Frankrijk komt en doen niets liever dan verzetsleden opsporen.’

Virginia’s mond werd droog. Bij haar eerste missie, anderhalf jaar geleden, was haar Amerikaanse accent geen probleem geweest. Nu de VS in de oorlog betrokken was en heel Frankrijk volhing met opspo-ringsaffiches met Virginia’s gezicht erop, wist ze dat ze een valse identiteit nodig had. Maar het was nog niet tot haar doorgedrongen dat ze zo moest uitkijken met praten.

‘Het zal knap lastig worden de maquis te vinden en hun vertrouwen te winnen,’ zei Vera. ‘Maar het moet lukken, willen we de nazi’s de volle laag geven wanneer Operation Overlord begint.’

‘D-day,’ zei Virginia.

‘D-day. Wat alleen nog maar het begin zal zijn.’

‘Het begin van het einde.’

‘Dat hopen we,’ zei Vera. ‘Na D-day zullen we, als jij maquisgroepen hebt weten te vinden, agenten droppen om het bevel over te nemen terwijl jij verdergaat naar de Haute-Loire.’

‘Heb je de officiële datum?’

‘Die kan ik je nog niet geven,’ zei Vera. ‘Je moet het signaal afwachten.’

Het gedicht. ‘Chanson d’automne’, het ‘Herfstlied’ van Verlaine. Ze had het uit haar hoofd moeten leren. Als de BBC de eerste strofe uitzendt, is dat het teken dat de invasie ophanden is. De tweede strofe kondigt het begin ervan aan.

‘Zodra ik de maquis heb bewapend, zullen al die mannen en vrouwen die hun kans hebben afgewacht om hun doden te wreken even moeilijk te houden zijn als een dijk die op doorbreken staat,’ zei Virginia.

‘Toch moet je dat doen,’ zei Vera. ‘Zodra het D-day is en er openlijk wordt gevochten, weet je hoe de nazi’s zullen reageren.’

Nee, dat wist geen van hen. Maar ze konden zich allemaal voorstellen hoe een in het nauw gedreven, hondsdol beest tekeer zou gaan.

Vera haalde uit de zak van haar jack een koperen buisje met de L van ‘lethal’ erop. Een dodelijke pil, voor als je werd gevangengenomen.

‘Wil je hem dit keer?’ vroeg ze.

‘Je kent het antwoord.’

Vera keek Virginia een paar tellen aan alvorens de capsule weer in haar jaszak te laten glijden. Nadat ze Virginia’s zakken had gecontroleerd op achtergebleven Londense buskaartjes of Amerikaanse speelkaarten, pakte ze haar bij haar revers en keek haar in de ogen. Haar gezichtsuitdrukking verzachtte. Ze werd weer de oude Vera, van voor alle oorlogsdoden.

‘Zorg dat je geen onnodig gevaar loopt. Verander regelmatig van schuiladres. Hecht je niet. Als dit allemaal voorbij is, wil ik met je proosten op ons succes, niet naar de States vliegen om je moeder het slechte nieuws te vertellen.’

‘Dan zou ze in elk geval kunnen zeggen dat ze het me wel had gezegd.’

Vera fronste haar wenkbrauwen. ‘Deze oorlog heeft ons allemaal zo kil gemaakt,’ zei ze bijna tegen zichzelf, om daar nog één ding aan toe te voegen. ‘Midden in je uiteindelijke regio ligt een afgelegen plaatsje: Le Chambon-sur-Lignon. Dat dorp beschermen moet je allerhoogste prioriteit zijn.’

‘Waarom is dat zo belangrijk?’

Daarop had Vera Virginia’s revers losgelaten en weer haar strenge houding aangenomen.

De kust ligt nu vlak voor Virginia en Aramis. Door de mist zijn de rotsen nauwelijks zichtbaar en ze maken een scherpe bocht om niet te pletter te slaan. De rand van de boot krijgt een knauw, en terwijl Virginia zich schrap zet gaat Aramis overboord. Proestend probeert hij te gaan staan terwijl een golf tegen hem aan beukt. Virginia sleurt de boot op het strand, stapt uit, trekt hem verder om te voorkomen dat hij wegspoelt voordat ze hem kunnen leeghalen, en draait zich om om het uitzicht te bekijken.

Frankrijk.

Als ze nog tot huilen in staat was, zou ze het doen. Ze ademt diep in en vult haar longen met lucht. Ongewild herinnert ze zich hoe haar vader haar wakker fluisterde en haar door het donker droeg om de Parijse zonsopkomst te zien, maar ze verdringt het beeld. Ze weet dat die versie van Frankrijk weg is – net als haar vader. Hoe graag ze ook van dit moment zou willen genieten: de klok tikt. Ze richt zich weer op Aramis, die kermend in het zand zit. ‘Mijn knie.’

Ze vloekt binnensmonds en bijt hem toe dat hij niet zo moet klagen. Met snelle bewegingen haalt ze de rubberboot leeg, maakt er met haar mes flinke japen in en hijst er een zwerfsteen in om hem tot zinken te brengen. Zodra ze zeker weet dat het vaartuig helemaal onder water is, keert ze terug naar Aramis. Ze trekt de hengsels van zijn tas over haar schouders, geeft hem haar lichtere koffer met kleren en draagt de koffer met zendapparatuur in haar andere hand.

Ze vinden het pad naar de boerderij waar ze zullen overnachten. Er valt ijsregen, en tegen de tijd dat ze een uur later bij de schuur aankomen rillen ze allebei van uitputting en honger, met maar een uur rust voordat ze naar het treinstation moeten. Aramis ligt binnen een paar minuten te snurken, maar Virginia kan de slaap niet vatten. Zoals elke nacht sinds Lyon dansen twee kille blauwe ogen en een boosaardig lachje door haar hoofd terwijl ze het duister in staart.

Zes weken te leven, zeiden ze. In die tijd moet er veel gebeuren.

Hoofdstuk 2

De zon komt op boven de vrieskoude maartse ochtend en schuine banen licht vallen door de kieren de schuur in, wat Virginia herinnert aan de boerderij van haar kindertijd in Baltimore, waar haar vader haar leerde jagen, roeien, lange wandeltochten maken en konijnen villen. De laatste keer dat ze in Box Horn Farm was, zeven jaar geleden, was ze met Lorna, haar nichtje van zes, gaan sleeën. De heuvel achter de stal op en af, keer op keer. Telkens als ze onderaan waren riep Lorna: ‘Nog eens, tante Dindy! Nog eens!’ Hoeveel pijn haar kniestomp ook deed, Virginia klom omhoog met het kind en gleed met haar in de slee naar beneden, totdat de avond viel en ze moesten stoppen.

Nog eens. Doorgaan.

Ondanks alles wat voor haar ligt en wat ze allemaal achter zich aan sleept, geven die herinneringen haar de kracht om op te staan. Ze verft haar kastanjebruine haar grijs, spoelt de kleurstof uit met ijskoud water uit de pomp en bindt haar natte haar in een strakke knot bijeen. Daarna smeert ze kohl onder haar bruine ogen, tekent rimpels op haar voorhoofd en wangen, vult haar slanke contouren op met een paar lagen oudevrouwenkleren en zet een nepbril op. Als ze Aramis wekt schrikt die van de metamorfose, die haar tientallen jaren ouder maakt dan haar zevenendertig jaar. Zwijgend geeft ze hem een pak koekjes uit haar voorraad en gaat naast hem op de grond zitten om de scheur in zijn broek te repareren terwijl hij eet. Als ze klaar is, kijkt hij haar dankbaar aan.

‘Kom, echtgenoot,’ zegt ze in het Frans. ‘We moeten de trein halen.’

Irritant genoeg moet Aramis met haar meereizen tot Crozant, waar haar eerste contactpersoon haar een schuiladres zal bezorgen waarvandaan ze kan zenden. Hij moet mee zodat hij Virginia’s plaats in het circuit weet, en om bij eventuele controles het woord te voeren. Ze komt maar niet van haar zware Amerikaanse accent af – een gegeven dat haar enorm dwarszit. Als Aramis en zij het halen, moet ze zo snel mogelijk contact maken met het HK zodat ze bij de andere geheim agenten op de kaart komen te staan. Als ze niet binnen twee weken contact opneemt, zal ervan worden uitgegaan dat ze gevangengenomen of gedood is en wordt er een vervangende radiotelegrafist gestuurd.

Op het drukke station wemelt het van de nazi’s. Ze duwen hun gummiknuppels tegen haar borst, vragen haar papieren, drijven Aramis en haar ruw van de ene controlepost naar de andere. Identiteitskaart. Bewijs van inwonerschap. Reisvergunning. Bonboekje. Telkens laten Aramis en zij de nagemaakte documenten met hun valse identiteit zien, ervan overtuigd dat ze ditmaal zullen worden betrapt. Virginia had het beeld dat haar superieuren haar van Frankrijk hadden geschetst niet in al zijn omvang begrepen. Ze had de kracht van de totale nazibezetting niet kunnen bevatten, hoe die de lucht verpest en de mensen die die lucht inademen vergiftigt.

Ze komen erdoor, maar als ze na Aramis de trein in stapt, struikelt Virginia. Een jonge vrouw met rood haar en groene ogen pakt haar arm en helpt haar. Onwillekeurig vraagt Virginia zich af of de jonge vrouw een verzetslid is of een collaborateur – iedereen moet kiezen. Met een bruusk knikje loopt ze door.

Moeizaam zoeken Aramis en zij een zitplaats in de treurige meute hongerige, hologige, uitgeputte mensen. Als ze een plaatsje gevonden hebben, wurmt de jonge vrouw zich tussen haar en het raam in. Ze straalt hitte uit als een vlam, waardoor de exotische geur van haar parfum in Virginia’s neus dringt.

Vol de Nuit van Guerlain. Nachtvlucht, dat was het parfum dat Virginia in een vorig leven, toen ze nog heel was, had gekregen van Emil, haar verloofde.

Met een snel hoofdgebaar verjaagt ze de gedachte aan Emil en ze haakt haar arm door die van Aramis. Als eindelijk het fluitje klinkt, schrikt ze. Dat verontrust haar, want ze is nooit schrikachtig geweest. Wie schrikt is een doelwit. Misschien had Vera gelijk toen ze zich afvroeg of Virginia wel terug moest gaan.

De jonge vrouw raakt even haar arm aan en glimlacht haar bemoedigend toe. Haar training indachtig negeert Virginia haar en staart naar de stationsklok om aan de hand van de secondewijzer haar adem te reguleren. In een reeks landhuizen over heel Engeland was ze onderwezen in alles van gevechten van man tot man tot sabotage tot ondervragingstechnieken. Psychologische testen vormden een essentieel onderdeel van het proces. Virginia had altijd de hoogste cijfers behaald voor haar vermogen om kalm te blijven. Maar nu verliest ze bijna haar zelfbeheersing door iets wat ze ziet.

Een tekening van haar eigen gezicht dat haar recht aanstaart.

Haar opsporingsaffiche.

LA DAME QUI BOITE – de Manke Dame, de gevaarlijkste spionne van de geallieerden.

De tekening is schrikbarend goed. Het hoge voorhoofd, de hoekige kaken, de doordringende ogen.

Met moeite verplaatst ze haar blik van het aanplakbiljet naar de man met het imposante postuur die het kennelijk heeft opgehangen. Een officier van de Feldgendarmerie – de Duitse militaire politie – stopt een rolletje plakband in de zak van zijn overjas. Deze politieagenten, verantwoordelijk voor de verkeersveiligheid, onderscheiden zich door het halvemaanvormige metalen plaatje dat ze aan een ketting om hun hals dragen. Als hij zich omdraait, flitst het zilverkleurige plaatje op.

Haar adem stokt. Haar handen worden ijskoud.

Hoge jukbeenderen. Dunne huid. Blauwe adertjes op zijn slapen.

Anton Haas.

Informant en beul van Gestapo-kopstuk Klaus Barbie, de slager van Lyon.

Waarom is Haas hier, zo ver van Lyon? Is hij getipt over haar terugkeer naar Frankrijk? Dat kan niet. Of toch wel? Als hij haar ziet, zal haar vermomming dan voldoende zijn?

Wanneer de trein zich sjokkend in beweging zet, komt hij ernaartoe en loopt een stukje mee. Ze probeert zich klein te maken maar ziet dat zijn turende blik stilhoudt bij haar coupé. Voordat hij uit het zicht verdwijnt, wijst hij met zijn gehandschoende vinger naar het treinstel alsof hij wil zeggen: ‘Ik zie je.’

Het duurt kilometers voordat haar schouders ontspannen, en ze verslappen eerder door haar ontzetting om haar geliefde Frankrijk in deze staat te zien dan van opluchting. In de anderhalf jaar dat ze weg is geweest, is het land verbijsterend hard achteruitgegaan. Platgebombardeerde gebouwen. Straten en stations vol Gestapo-tuig. Honende swastika’s aan elke vlaggenmast en elk overheidsgebouw. Kale bomen, al nadert de lente. Het is alsof zelfs de natuur niet tot leven wil komen onder de bezetting.

De uitgestrekte bruine velden en Aramis’ geratel werken bedwelmend en hoewel ze wakker probeert te blijven, dommelt ze al snel in. Er lijkt niet meer dan een moment te zijn verstreken als een woest geblaf haar met een schok wakker maakt. De portieren gaan open op station Paris Montparnasse, waar ze moeten overstappen, en een groep nazisoldaten dringt de trein binnen.

Haas, denkt Virginia. Hij heeft me herkend.

Haar hart bonst en ze voelt een scheut van spijt dat ze de dodelijke pil die Vera haar aanbood heeft afgeslagen. Terwijl de nazi’s met hun honden dichterbij komen, kijken haar medepassagiers elkaar verschrikt aan, zich afvragend of ze moeten uitstappen. De tussendeuren van alle treinstellen die naar het hunne leiden worden opengegooid. Zij en de vrouw aan het raam geven genoeg hitte af om hun coupé te doen ontbranden.

Terwijl het geblaf luider wordt, realiseert Virginia zich dat haar arm nog door die van Aramis gehaakt is. Ze maakt zich los en slaat haar armen over elkaar. Als zij wordt gepakt, zal ze niet nog een agent met zich meeslepen.

De vrouw naast haar schraapt haar keel om Virginia’s aandacht te trekken en wijst naar haar voorhoofd. Virginia brengt haar hand omhoog om het af te vegen en ziet tot haar schrik grijze verf op haar vingers. Ze slaat haar armen weer over elkaar en veegt haar besmeurde hand af aan haar jas, vurig hopend dat er niet nog meer verf uitloopt.

Hun deur gaat open. De soldaten zijn vlakbij. Ze ruikt de adem van de hond, ziet zijn ontblote tanden, het speeksel dat uit zijn bek druipt. Ze is zo hard als marmer. De mannen wijzen haar kant op.

In beangstigende situaties vertraagt de tijd. De scène rekt zich uit als een schilderdoek op een te breed frame.

Maar ik had toch zes weken te leven, denkt ze. Ik ben nog niet eens begonnen.

Een tel later is het koud naast haar en is ze weer alert. De roodharige vrouw is degene die de coupé uit wordt gesleurd. Virginia moet elke gram kracht in zichzelf aanspreken om haar armen over elkaar te houden en niet de benen van de vrouw vast te grijpen in een poging te voorkomen dat die wordt afgevoerd.

Haar herinneringen aan Lyon komen tot leven en ze kan bijna zien hoe de goede arts, een van haar naaste vertrouwelingen, wordt afgevoerd door de Gestapo. Horen hoe de morsecode ‘Kom terug’ klinkt. Voelen hoe haar beste rekruut haar bij haar armen pakt en zegt dat ze weg moet gaan. Vluchten, terwijl de mannen en vrouwen om haar heen omvallen als dominostenen.

Zodra de vrouw weg is slaken de mensen om haar heen een collectieve zucht, maar Virginia blijft gespannen. Als jij het niet bent die wordt weggesleurd, dan is het iemand zoals jij. Misschien iemand van wie je houdt. Iemand van wie anderen houden. Waarom ben jij het niet? Wanneer is het jouw beurt? Je wilt bijna dat het jouw beurt is zodat je weer kunt ademhalen, zodat het schuldgevoel je niet langer bij de strot heeft.

Als ze overstappen dwingt Virginia zichzelf niet te snel te bewegen, niet haar manke tred te verbergen en die zelfs te gebruiken als element van haar oudevrouwenvermomming. Al snel zal ze zichzelf er niet meer aan hoeven herinneren dat ze in haar rol moet blijven. Deze oorlog heeft haar vroegtijdig verouderd; alleen al deze treinrit maakt haar tien jaar ouder. Zodra ze de volgende trein veilig hebben bereikt en zich hebben geïnstalleerd, slaakt Aramis een zucht van opluchting. Virginia kan zich niet ontspannen, niet na de scène waarvan ze zojuist getuige is geweest, niet nu ze zich voorstelt welke gruwelen die jonge vrouw te wachten staan. Aramis kijkt haar even aan en geeft haar een duwtje met zijn schouder. ‘Kom, lach eens eventjes,’ zegt hij.

Ze bedenkt dat ze hem kan vermoorden. Bij het volgende station. Achter een gebouw. Bliksemsnel. Haar eerste bericht aan Londen zou simpelweg als volgt kunnen beginnen: Aramis geëlimineerd. De gedachte vrolijkt haar op. Toch gunt ze deze sukkel geen enkel glimlachje.

‘Hou het een beetje luchtig, dan red je het wel,’ vervolgt hij. ‘Ik weet wel dat we in een oorlog zitten, maar als je erin zwelgt, wordt het leven een tranendal. Ik zeg altijd maar zo: ik ben in Frankrijk! Waar kun je beter zijn?’

Bij hen in de coupé zit een oud mannetje met rimpels zo diep als bandensporen in zijn magere gezicht. Zijn ogen hebben alle kleur verloren. Komt dat door staar of heeft de oorlog hun licht gedoofd? Hij kijkt met samengeknepen ogen naar Aramis. Een bondgenoot, denkt Virginia.

‘Silencel,’ bromt ze in haar rol van lijdzame echtgenote.

De oude man kijkt haar met een twinkeling in zijn ogen aan. Voor hem heeft ze een glimlachje.

Hoe afgelegen Crozant ook is, het wemelt er eveneens van de nazi’s. Er zijn hier minder reizigers en minder plaatsen om te verdwijnen, een kleinere ruimte om in de gaten te houden. Ze kijkt reikhalzend uit naar de weidsheid van de boerderij die op haar wacht. Naar het moment waarop ze verlost zal zijn van Aramis. Contact zal maken met Londen om te berichten dat ze veilig is. Áls ze veilig blijft.

Ze houdt Aramis tegen en gebaart de oude man dat hij voor mag. Hij maakt een buiginkje alvorens zijn zwarte baret op te zetten, zijn kleine schoudertas te pakken en de coupé te verlaten. Terwijl Aramis en zij uitstappen, duwen de nazisoldaten de oude man ruw vooruit bij elke controlepost. Ook zij worden langs het parcours gepord, ondervraagd over hun papieren en gesard. Bij de laatste post worden ze staande gehouden door een jonge Feldgendarme. Het haar dat onder zijn helm uit komt heeft een onnatuurlijke gele kleur die past bij zijn vlekkerige tanden. Hij probeert met een stramme houding zijn smalle schouders breder te doen lijken en houdt zijn bruine ogen op hen gericht. Hij glimlacht, maar niet op een vriendelijke manier.

Dit is een onderknuppel, denkt Virginia. Een fysiek niet bepaald ideale nazi, in elke zin des woords. Eentje die misschien zijn haar bleekt om er arischer uit te zien, eentje zonder macht of positie, die zich wil bewijzen. De gevaarlijkste soort.

‘Wat voor vent laat zijn vrouw de zware koffers dragen?’ vraagt de Feldgendarme in een traag, vreemd Frans.

‘Een man met een verstuikte knie,’ zegt Aramis. ‘Tot mijn schande.’

‘Dat is het zeker,’ antwoordt de gendarme. ‘Maar misschien kan ik de last verlichten.’

Virginia verandert iets in haar houding, zodat het lijkt of de koffer vol kleding de zwaarste van beide is. De gendarme rukt hem uit haar hand, klikt de sluitingen open en verspreidt de inhoud over de grond. Met zijn laars schopt hij de kleding door elkaar, zodat er een brassière tevoorschijn komt.

‘Hier, oud wijf,’ zegt hij tegen Aramis. ‘Trek die maar aan. Kan iedereen zien wat voor vent je bent.’

Aramis jammert zachtjes als het ondergoed over hem heen wordt gehangen en houdt zijn blik op de grond gericht.

‘Opruimen, Hexe,’ zegt hij tegen Virginia.

Dat laatste woord, dat haar in het Duits – een van de talen die ze vloeiend spreekt – wordt toegebeten, bezorgt haar een wrang plezier. Hij gelooft dat ze een oude vrouw is. Ze zet haar andere koffer neer en hurkt om de kleding terug te stoppen. De nazi maakt aanstalten om de koffer met de zendapparatuur open te maken. Als hij dat doet is het afgelopen. Aan al die onderdelen is meteen te zien wat erin zit. Ze verstrakt, haar blik op het pistool in zijn holster gericht. Ze zal het pakken om hem en zo veel mogelijk andere nazi’s te doden voor ze wordt overmeesterd. Op het moment dat hij de sluiting aanraakt, brult zijn commandant hem iets toe in het Duits. ‘Wat sta je te treuzelen, Dummkopf?’

Een oploopje bij de deur van het station trekt haar aandacht naar de plaats waar de commandant met drie mannen in blauwe jasjes en met blauwe baretten op staat te praten. De milice.

Virginia blijft langzaam inpakken en zorgt ervoor dat ze zich niet haast of de aandacht trekt. Als ze klaar is, staat ze op en loodst Aramis de andere kant op, weg van de militieleden, ervoor wakend hen niet in de ogen te kijken maar alert op wat ze zeggen. Ze vangt slechts een paar losse flarden op.

Boer. Gestolen benzine. Verzet.

Zodra ze op straat zijn, blijft Aramis staan en houdt zijn hand op zijn hart, over de bustehouder die daar nog zit. Hij laat zich op een bankje zakken. ‘Ik weet niet of ik verder kan,’ zegt hij.

‘Hoe zat het ook alweer met die luchtigheid die alles redt?’

‘Het wordt me te veel. Ik wist niet dat het zo zou zijn. Ik voel mijn hart. Mijn knie doet pijn.’

‘Als ze je pakken gaat er nog veel meer pijn doen.’

Ze trekt de beha weg, frommelt die in haar koffer met kleding en biedt hem haar arm. Hij reageert niet.

De militieleden komen met de Feldgendarmes het station uit. Een van hen laat zijn blik op Virginia en Aramis rusten voordat hij zich bij de groep aansluit. Haar opluchting is groot als ze de andere kant op gaan.

Nog eens. Doorgaan.

Ze haalt diep adem. ‘Je gaat toch niet aan hun voeten liggen,’ zegt ze.

Ze pakt hem bij zijn arm en trekt hem overeind.

De boerderij waar ze naartoe moeten ligt een paar kilometer van het station van Crozant, en als ze bij het eenvoudige stenen woonhuis aankomen, vergaat Aramis van de pijn. Virginia is blij als ze de kleine boer ziet, die op de steel van zijn bijl geleund zijn gezicht staat af te vegen en die beantwoordt aan de beschrijving van ene Eugène Lopinat. Hij lijkt begin vijftig en ziet eruit alsof hij wel een stevige maaltijd zou kunnen gebruiken. Een oude vrouw staat hen vanachter een raam door dikke brillenglazen te bekijken. Een snelle schattende blik om haar heen stelt Virginia teleur: er is nergens een schuur te zien. Waar moet ze gaan zenden? Bijna denkt ze dat ze op de verkeerde plaats zijn, totdat de boer het juiste antwoord op haar codevraag geeft.

‘Hoelang is het geleden dat u een boerenknecht hebt gehad?’ vraagt ze.

‘Dat is lang geleden,’ zegt de man.

Met een hoofdgebaar beduidt hij hen hem te volgen. Er hangt een geur van kippenstront en koeienmest in de lucht en een rij bonkige, kale bomen leidt naar een bouwvallige gereedschapsschuur. Een paar schriele kippen scharrelen naast het pad, een ervan vliegt op en strijkt neer op de oude put. In een kuil smeult een vuurtje.

‘Zou ik ergens kunnen zitten?’ vraagt Aramis. ‘Ik heb mijn knie bezeerd.’

De man kijkt vol afkeer naar Aramis en dan naar Virginia, zichtbaar teleurgesteld over de geheim agenten die hem zijn gestuurd. Ze kan het hem niet kwalijk nemen. Maar hij zal het snel genoeg zien; ze zal zich bewijzen. Zodra ze door de achterdeur zijn binnengekomen, laat Aramis zich op een houten stoel zakken. ‘Heb je iets tegen de pijn?’ vraagt hij.

De boer schudt zijn hoofd, maar de oude vrouw van het raam komt naar hen toe en haalt een flesje uit de plooien van haar rok. Aramis neemt het dankbaar aan.

‘Let niet op de slechte manieren van mijn zoon,’ zegt ze. ‘’t Is geen wonder dat Eugène geen vrouw kan vinden.’

De man maakt een geërgerd gebaar en laat hen achter om weer hout te gaan hakken op het erf. De oude vrouw wendt zich tot Virginia. ‘Ze hadden tegen ons gezegd dat alleen de vrouw zou blijven.’

‘Ja,’ zegt Virginia. ‘Als hij is uitgerust, gaat hij terug naar het station.’

‘De boches hebben onze ploeg, ons paard en onze kar gestolen, dus je zal moeten lopen.’

Boche. Het Franse scheldwoord voor de Duitsers, afgeleid van het woord caboche: bot, dom, stompzinnig tuig.

Aramis kreunt.

‘Rust niet te lang,’ zegt de vrouw terwijl ze hem kordaat op de schouder klopt. ‘De wolven cirkelen al om ons heen. Het verzet hier is erin geslaagd de banden van een militair konvooi kapot te snijden en benzine te stelen. De Kommandant hield zijn luie soldaten in bedwang, maar nu zijn ze uit op Frans bloed. Jullie hebben geen beste dag gekozen om aan te komen.’

Virginia laat Aramis bij de koffers achter en volgt madame Lopinat naar buiten. Bij de achterdeur staat een stok waarmee de oude vrouw onder het lopen voor zich uit port. ‘Mijn ogen zijn niet best,’ zegt ze. ‘Eugène heeft hulp nodig. Zou je, naast je andere bezigheden, wat kunnen helpen op de boerderij? Koken, de koeien weiden, dat soort dingen.’

‘Ja,’ zegt Virginia.

Koeien weiden is voor een geheim agent op zoek naar velden voor voorraaddroppings de perfecte dekmantel. Voordat ze weer uit Crozant weggaat, moet ze ten minste één dropping coördineren. Een maand geleden is de dichtstbijzijnde maquisgroep, honderd kilometer naar het zuiden, opgespoord en geëxecuteerd, en het moreel in deze streek is laag. Het wemelt hier van de naziactiviteit en de weinige boeren die dapper genoeg zijn voor verzet, zijn bang. Ze moeten weten dat ze niet vergeten zijn.

Virginia kijkt naar de kranige oude vrouw en wordt bevangen door bewondering. Hoeveel dierbaren heeft zij aan de oorlog verloren? En toch houdt ze haar rug zo recht mogelijk en doet ze haar best om het kwaad te bestrijden, al is het maar door iemand voor korte tijd onderdak te bieden. Deze vrouw heeft beslist veel meer verloren dan Virginia. Ze inspireert haar om door te gaan.

Virginia opent een roestig hek voor madame en neemt haar arm om haar de heuvel op te helpen. Als ze boven zijn is madame buiten adem, dus ze blijven even staan kijken naar de velden. Ondanks het bruine gras, de kale bomen, de kapotte omheiningen en de nog kille lucht, voelt Virginia dat haar borstkas zich opent. In de verte, voorbij de plaats waar de koeien grazen, ziet ze langs het pad een oude schuur staan. Een golf van opluchting stroomt door haar heen.

‘Wat gek dat je niet buiten adem bent,’ zegt madame. ‘Een vrouw van jouw leeftijd.’

Sommige opmerkingen behoeven geen antwoord. In plaats daarvan wijst Virginia naar de schuur. ‘Is dat mijn onderkomen?’

De vrouw kijkt haar even aan voordat ze antwoord geeft. ‘Nee,’ zegt ze. ‘Aan de andere kant van de heuvel is een weg naar een huisje met een vliering. Het is door mijn man gebouwd toen we net getrouwd waren. Als hij nog leefde zou hij er trots op zijn geweest je hier te ontvangen.’

Zodra Aramis is vertrokken met de belofte een betrouwbare koerier te vinden die als tussenpersoon tussen hen kan dienen, gaat Virginia naar het huisje. Het is klein en muf, er is geen stromend water of elektriciteit en de wc is buiten. Het stinkt er naar muizenkeutels en schimmel en het kacheltje lijkt te klein om het huisje goed te kunnen verwarmen. Vijf jaar geleden zou ze ervan hebben gegruwd, maar voor iemand die heeft overnacht in schuren en ambulances, met vreemden in een ijskoude berghut midden in de Pyreneeën en tussen de kakkerlakken op de vloer van een Spaanse gevangenis, is het een paradijsje.