MACHT

Aan al die aardige niet-psychopaten van deze wereld
die aan de macht zouden moeten zijn, maar die dat niet zijn

BRIAN KLAAS

MACHT

Waarom de verkeerde mensen het vaak voor
het zeggen hebben en hoe het anders kan

Nieuw Amsterdam

© 2021 Brian Klaas

Oorspronkelijke titel Corruptible: Who Gets Power and How It Changes Us

Oorspronkelijke uitgever Sribner New York

© 2022 Nederlandse vertaling Irene Paridaans / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Correctie en lay-out Yulia Knol

Register Ewout van der Hoog

Ontwerp omslag Rouwhorst + Van Roon

NUR 949

ISBN 978 90 468 2817 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 468 2816 8

INHOUD

Inleiding

1 De evolutie van macht

2 Als motten om een kaarsvlam

3 De machtswaan

4 Kleine tirannen en psychopaten

5 Slechte systemen of slechte mensen?

6 Waarom macht lijkt te corrumperen

7 Macht corrumpeert

8 Hoe macht je lichaam verandert

9 Het aantrekken van de niet-corrumpeerbaren

10 De zware last van verantwoordelijkheid

11 In de gaten gehouden

12 Wachten op Cincinnatus

Dankwoord

Noten

Register

INLEIDING

Corrumpeert macht, of trekt macht corrupte mensen aan? Zijn ondernemers die geld verduisteren en politieagenten die moorden plegen, uitwassen van een slecht systeem of zijn het gewoon slechte mensen? Worden tirannen geboren of gemaakt? Als je zelf opeens in een machtspositie terecht zou komen, zouden de nieuwe verleidingen om je zakken te vullen of je vijanden te kwellen ook aan jou knagen tot je ervoor zou bezwijken? Voor het vinden van een antwoord op deze vragen beginnen we, misschien wat onverwacht, op twee vergeten, afgelegen eilanden.

Een flink eind voor de westkust van Australië steekt Beacon Island, een piepklein stukje land, zijn kop boven de omringende golven uit. Het eiland is bedekt met stug groen gras, met een strook beige zand langs de driehoekige kustlijn. Je zou vanaf de ene kant van het eiland een honkbal aan de andere kant de oceaan in kunnen slaan. Ogenschijnlijk onopvallend, een onbewoond, piepklein eiland met wat koraal in de ondiepe wateren voor de kust. Maar Beacon Island herbergt een geheim.

Op 28 oktober 1628 vertrok de Batavia, een 48,77 meter lang specerijenschip, uit Nederland. Het handelsschip maakte deel uit van de vloot van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, die een machtig imperium had opgebouwd en de wereldhandel domineerde. De Batavia had een klein vermogen aan zilveren munten aan boord om te ruilen tegen specerijen en andere exotische kostbaarheden die in Java, dat tegenwoordig deel uitmaakt van Indonesië, lagen te wachten.¹ Er waren 340 mensen aan boord. Sommige als passagier, de meeste als bemanning. Een van hen was een psychopathische apotheker.

Aan boord heerste een strikte hiërarchie, ‘volgens welke de onderkomens steeds spartaanser werden naarmate men dichter bij de boeg kwam’.² Op de achtersteven zetelde de kapitein in de grote hut; kauwend op zout vlees blafte hij zijn bevelen naar zijn medewerkers. Twee dekken lager lagen de bemanningsleden opeengepakt in een niet geventileerde, van ratten vergeven ruimte waar tijdens de terugreis de specerijen opgeslagen zouden worden. Op de Batavia kende iedereen zijn plaats.

Een paar rangen onder de kapitein stond een onderkoopman, Jeronimus Cornelisz, een aan lager wal geraakte, voormalige apotheker. Na een reeks persoonlijke tragedies waardoor hij alles was kwijtgeraakt had hij zich aangemeld voor deze reis.³ Kort nadat de zeilen voor het eerst waren gehesen bedacht hij een plan om zijn rampspoed te keren. Samen met een hogergeplaatste bootsman bekokstoofde hij een muiterij. Hij wilde het schip uit zijn koers laten lopen en op een afgelegen plek de leiding overnemen. Als alles volgens plan zou verlopen zou hij de Batavia innemen en een nieuw, luxe leven gaan leiden, gefinancierd met de zilveren munten uit het ruim.

Het verliep echter niet volgens plan.

Op 4 juni 1629 voer de Batavia op volle snelheid op een koraalrif bij de laaggelegen Abrolhos-eilanden voor de kust van Australië. De houten boeg versplinterde. Er was geen waarschuwing geweest, geen bevel om van koers te veranderen. Het was onmiddellijk duidelijk dat de boot reddeloos verloren was. De meeste passagiers en bemanningsleden probeerden naar de kust te zwemmen. Tientallen van hen verdronken, anderen probeerden zich vast te klampen aan de wrakstukken van de Batavia.

De kapitein, die zich realiseerde dat niemand zou overleven tenzij ze gered zouden worden, stapte met een deel van de geredde goederen in de reddingssloep. Met 47 anderen, onder wie de voltallige leiding van de bemanning, zette hij koers richting Java. Hij beloofde dat hij snel terug zou keren met een reddingsploeg. Honderden mannen werden achtergelaten met nauwelijks voedsel of drinkwater en slechts de vage hoop dat er ooit iemand zou terugkeren. Op het kale eiland groeide of leefde niets. Het was zonneklaar: de tijd drong voor de overlevenden.

Onder de achterblijvers bevond zich Cornelisz, de potentiële muiter. Er was geen zeewaardig schip meer dat hij kon overnemen. Hij kon niet zwemmen, dus een poging doen om stand te houden op wat er nog over was van de Batavia was altijd nog beter dan in het water springen en wanhopig spartelend het eiland proberen te bereiken. Negen dagen lang zaten zeventig mannen, onder wie Cornelisz, op een steeds verder afbrokkelend droog stuk van het schip. Ze zetten het op een zuipen en zagen het onvermijdelijke onder ogen.

Op 12 juni brak het schip ten slotte in tweeën. De branding wierp een aantal achterblijvers tegen het scherpe koraal en bezorgde hun een snellere dood dan degenen die nog een paar minuten in het water trappelden en om zich heen sloegen en daarna verdronken. Cornelisz wist op een of andere manier te overleven. Uiteindelijk ‘spoelde hij, te midden van een massa wrakhout aan op het eiland, de laatste man die levend was ontkomen aan de ondergang van de Batavia’.⁴

Toen hij de uit modder bestaande schuilplaats bereikte op wat nu Beacon Island heet, transformeerden de anarchie en chaos van het overlevingsinstinct in de gevestigde orde van hiërarchie en status. Cornelisz mocht dan haveloos en verzwakt zijn aangespoeld, hij was nog altijd een koopman, en dat betekende dat hij officier was en de leiding had. ‘De Batavia was een strikt hiërarchische samenleving,’ verklaarde historicus Mike Dash, ‘en die hiërarchie bleef op het eiland gehandhaafd.’⁵ De honderden mensen die gestrand waren op het schaarse gras dat op het armzalige eiland groeide haastten zich om hun meerdere te helpen. Ze zouden er spijt van krijgen. Sommigen in elk geval.

Toen hij eenmaal een beetje was bijgekomen begon Cornelisz snel te rekenen. De situatie was hachelijk. Wat er aan eten, wijn en water uit het schip was gered, was niet voldoende. Het aanbod zou niet groter worden, zo redeneerde hij, dus diende de vraag ingeperkt te worden. Het aantal te vullen magen moest teruggebracht worden.

Cornelisz begon zijn macht veilig te stellen door eventuele rivalen uit te schakelen. Sommige werden in kleine bootjes op gevaarlijke missies de zee op gestuurd en daar overboord gegooid. Anderen werden beschuldigd van misdaden, een excuus om hen ter dood te brengen. Deze gruwelijke executies verstevigden Cornelisz’ autoriteit, maar ze dienden ook als loyaliteitstest. Mannen die bereid waren op zijn bevel te moorden, waren goed bruikbaar. Mannen die dat niet wilden, vormden een bedreiging. Een voor een werden die bedreigingen geneutraliseerd. Al snel waren ook de voorwendselen niet meer nodig. Een jongen werd onthoofd om te controleren of een zwaard wel scherp genoeg was. Kinderen werden zonder enige reden gedood. De moorden werden gepleegd op bevel van Cornelisz, maar zelf vermoordde hij niemand. In plaats daarvan etaleerde hij zijn machtspositie door zich te hullen in de mooiste kledingstukken die aan boord waren geweest: ‘Zijden kousen, kousenbanden met gouden kant en (…) meer van dat soort versierselen.’⁶ De anderen droegen lompen en wachtten af wanneer ze vermoord zouden worden.

Toen de kapitein van de Batavia maanden later met zijn reddingsploeg terugkwam, waren er meer dan honderd mensen vermoord. Cornelisz kreeg ten slotte een koekje van eigen deeg: hij werd ter dood veroordeeld. Zijn handen werden afgehakt en hij werd opgehangen. Deze gruwelijke gebeurtenissen werpen een verontrustende vraag op over de mensheid: als Cornelisz niet aan boord was geweest, zou de massamoord dan niet hebben plaatsgevonden? Of zou iemand anders dan zijn plaats hebben ingenomen?

Zesduizend kilometer ten oosten van Beacon Island, aan de andere kant van Australië, ligt ‘Ata, eveneens een onbewoond eiland, behorend tot de Tonga-archipel. In 1965 liepen zes jongens weg van hun kostschool. Ze stalen een vissersboot en voeren noordwaarts. Op de eerste dag besloten ze al na acht kilometer het anker uit te gooien en te gaan slapen.⁷ Die nacht stak er een storm op. Het zeven meter lange bootje werd heen en weer geslingerd en het anker losgetrokken. De windstoten scheurden het zeil en maakten bovendien het roer onklaar. Toen het weer licht werd konden de jongens niet meer sturen of navigeren en waren ze overgeleverd aan de genade van de oceaanstromingen. Acht dagen lang dreven ze zuidwaarts, zonder enig idee te hebben waar ze zich bevonden.

De zes tieners begonnen juist de moed op te geven toen ze in de verte een groen vlekje zagen opdoemen. Het was ‘Ata, een rotsachtig, dichtbegroeid eiland. Omdat ze hun beschadigde vissersbootje niet meer konden sturen, wachtten de jongens tot ze vlak bij de kust dreven en sprongen overboord. Ze zwommen voor hun leven. Het was hun laatste kans voordat ze de genadeloze oceaan op gedreven zouden zijn. Ze haalden het uiteindelijk, gehavend door de scherpe rotsen, maar levend.

De kliffen die ‘Ata omringden hadden het de jongens moeilijk gemaakt aan land te komen, maar uiteindelijk bleken ze de redding voor de jonge schipbreukelingen te zijn. De scherpe rotsen vormden perfecte broedplaatsen voor zeevogels en de jongens begonnen samen te werken om de vogels te vangen. Omdat er geen water te vinden was dronken ze het bloed van de vogels.⁸ Nadat ze hun nieuwe habitat nader hadden onderzocht schakelden ze over op kokoswater. Toen ze uitgevonden hadden hoe ze vuur moesten maken, aten ze gebraden vlees in plaats van rauw vlees. De jongens spraken af bij toerbeurt het smeulende vuur te bewaken zodat het niet zou doven. Om de beurt zorgden ze voor de gloeiende houtskool, 24 uur per dag. Door deze levensreddende actie konden ze vis, zeevogels en zelfs schildpadden eten.

Hun levensstandaard verbeterde door verdergaande samenwerking. Vier dagen lang werkten ze samen om druppel voor druppel zoet water uit de wortels van een van de grootste bomen van het eiland te tappen. Ze holden boomstammen uit om regenwater op te vangen.⁹ Ze maakten een primitief huisje van palmbladeren. Ze deden alles samen, niemand had de leiding. Geen gouden kant en geen zijden kousen. Geen geblafte bevelen, geen intriges om macht veilig te stellen, geen moordpartijen. Ze veroverden het eiland en hun successen en mislukkingen werden gelijkelijk verdeeld.

Na zes maanden gleed een van de jongens, Tevita Fatai Latu, uit tijdens de jacht op een zeevogel en brak zijn been. De andere jongens schoten hem te hulp. Naar Tongaanse traditie maakten ze een spalk van kokosbladeren om het bot te immobiliseren en weer op zijn plaats te krijgen. Vier maanden lang kon Tevita niet lopen, maar de andere jongens zorgden voor hem totdat hij weer dagelijkse klusjes kon verrichten.

Van tijd tot tijd waren er meningsverschillen. (Emoties willen nog weleens hoog oplopen bij zes mensen die 24 uur per dag op elkaars lip zitten, op een dieet van zeevogels en schildpadden.) Als er ruzie ontstond waren de jongens zo verstandig om gewoon even afstand te nemen.¹⁰ De jongens die ruzie met elkaar hadden trokken zich ieder terug op een deel van het eiland, soms zelfs voor twee dagen, tot ze voldoende waren afgekoeld en weer konden samenwerken.

Na ruim een jaar begonnen ze te accepteren dat hun nieuwe leven permanent zou zijn, en dus begonnen ze zich voor te bereiden op de langere termijn: ze brachten hun tijd door met het fabriceren van tennisrackets en het organiseren van een competitie, ze hielden bokswedstrijdjes en deden samen oefeningen. Om te voorkomen dat de voorraad eetbare vogels uitgeput zou raken spraken ze af op rantsoen te gaan en probeerden ze wilde bonen te planten.

Vijftien maanden na de schipbreuk voer Peter Warner, een Australische visser, langs het eiland, op zoek naar een plek om kreeft te vangen. Toen hij het onbewoonde eiland naderde zag hij iets merkwaardigs. ‘Ik zag een brandplek op de rotsen, iets wat je in de tropen niet veel ziet omdat in dat vochtige klimaat geen bosbranden voorkomen,’ vertelt Warner, inmiddels 98 jaar oud.¹¹ Toen zag hij iets heel vreemds, een naakte jongen met een bos haar van vijftien maanden. De jongens joelden en zwaaiden met palmbladeren om de aandacht te trekken van de schipper. Toen de boot dichtbij genoeg was, sprongen de jongens het water in, de redding tegemoet waarvan ze niet hadden gedacht dat die ooit nog zou komen. Warner begreep niet goed wat er gebeurde en vroeg zich af of de jongens misschien als gevangenen naar het eiland waren gestuurd, een straf die uitsluitend werd opgelegd aan de allerzwaarste criminelen van de Polynesische samenleving. ‘Ik schrok een beetje toen ik die gezonde naakte tieners zag met hun lange haar,’ zegt Warner.¹² Hij laadde zijn geweer en wachtte af.

Toen ze de boot hadden bereikt legden de jongens beleefd uit wie ze waren. Warner wist niet dat er jongens werden vermist, dus zocht hij via de radio contact met de school van de jongens in Tonga om hun verhaal te checken. Twintig minuten laten liet de operator met gebroken stem weten dat de jongens al ruim een jaar vermist werden en dat men had aangenomen dat ze dood waren. ‘Er zijn zelfs herdenkingsbijeenkomsten geweest,’ zei de operator. De jongens werden naar Tonga gebracht en herenigd met hun familie. In de nasleep van hun redding maakte bij de oudste jongen, Sione Fataua, zijn overlevingsdrang plaats voor zorgen over zijn thuiskomst: ‘Een paar van ons hadden een vriendinnetje. Misschien waren die ons vergeten.’¹³

De Nederlandse historicus Rutger Bregman verwoordde het aldus: ‘De echte Lord of the Flies is een verhaal van vriendschap en loyaliteit; een verhaal dat laat zien hoe sterk we zijn als we op elkaar kunnen bouwen.’ Warner, die nog regelmatig met een van de jongens gaat varen, beschouwt de hele geschiedenis als ‘een enorme opsteker voor de mensheid’.

Twee onbewoonde eilanden, twee tegenstrijdige manifestaties van de menselijke natuur. In de ene situatie speelt een machtshongerig individu de baas over de anderen, buit hen uit en vermoordt hen. In de andere situatie ligt er grote nadruk op gelijkwaardig teamwerk en blijkt samenwerking oppermachtig. Wat verklaart dit verschil?

Op Beacon Island was structuur. Er was orde. Er was hiërarchie. Het resulteerde in een drama. ‘Ata daarentegen was een scherpe verticale rots, maar de samenleving die die jongens daar in vijftien maanden wisten op te bouwen was volledig horizontaal. Deze tegenstrijdige eilandverhalen roepen moeilijke vragen op. Zijn wij gedoemd elkaar uit te buiten omdat mensen niet deugen of omdat hiërarchische systemen niet deugen? Waarom zitten er zoveel Cornelisz-achtige leiders op gezaghebbende functies in de wereld en zo weinig zoals de jongens op ‘Ata?

En als jij met je collega’s op een onbewoond eiland zou stranden, zou jij dan je baas overrulen en als gelijkwaardigen gaan samenwerken om problemen op te lossen, net als de tieners uit Tonga? Of zou er een bloedige machtsstrijd uitbreken over de macht en rangorde, net als op Beacon Island? Hoe zou jij je gedragen?

Dit boek geeft antwoord op vier belangrijke vragen.

Eén: Komen de slechtere mensen aan de macht?

Twee: Maakt macht mensen slechter?

Drie: Waarom geven wij mensen die daar duidelijk niet voor geschikt zijn macht over ons?

Vier: Hoe kunnen we ervoor zorgen dat integere mensen aan de macht komen en die macht rechtvaardig uitoefenen?

Gedurende de afgelopen tien jaar heb ik mij wereldwijd over deze vragen gebogen, van Wit-Rusland tot het Verenigd Koninkrijk, van Ivoorkust tot Californië, van Thailand tot Tunesië en van Australië tot Zambia. Interviews met mensen vormden een belangrijk onderdeel van mijn research als politicoloog, vooral interviews met slechte mensen die hun macht misbruikten om slechte dingen te doen. Ik heb sekteleiders gesproken, oorlogsmisdadigers, despoten, coupplegers, beulen, huursoldaten, generaals, propagandisten, rebellen, corrupte CEO’S en veroordeelde criminelen. Ik probeerde erachter te komen wat hen dreef. Hen begrijpen en het systeem waarin ze opereren bestuderen, is van groot belang om hen tegen te kunnen houden. Velen van hen waren gestoord en wreed, sommigen vriendelijk en empathisch. Maar één kenmerk hadden ze gemeen: ze beschikten over enorm veel macht.

Als je de hand schudt van een rebellenleider die oorlogsmisdaden heeft begaan of ontbijt met een meedogenloze despoot die zijn vijanden laat martelen, sta je ervan te kijken hoe zelden ze voldoen aan de karikatuur van ‘het kwaad’. Vaak zijn ze erg charmant. Ze maken grapjes en glimlachen. Op het eerste gezicht lijken ze helemaal geen monsters, maar velen van hen waren dat wel.

Jaar in jaar uit heb ik geworsteld met onoplosbare raadsels. Vormen martelaars en oorlogsmisdadigers een en dezelfde soort, of zijn het gewoon uitvergrotingen van de kleine tirannen die we zo nu en dan tegenkomen op ons eigen kantoor of bij de buurtvereniging? Schuilen er potentiële monsters in onze omgeving? Kan iedereen, onder de juiste omstandigheden, een monster worden? Als dat zo is, zou de les die we leren van bloeddorstige tirannen bruikbaar kunnen zijn bij het terugdringen van kleinschaliger misstanden in onze eigen samenleving? Het is ook een raadsel dat nodig opgelost moet worden omdat onze machthebbers ons voortdurend teleurstellen. Vertel aan iemand dat je politicoloog bent en meteen volgt de vraag: ‘Waarom maken zo veel vreselijke mensen de dienst uit?’

Er is echter nog een raadsel dat om antwoord vraagt: zijn deze mensen zo vreselijk geworden door de macht waarover ze beschikten? Ik had er mijn twijfels over. Er drong zich een andere theorie aan mij op: de mensen die slechter zijn geworden doordat ze macht konden uitoefenen, vormen slechts het topje van de ijsberg. Misschien gaat er onder het wateroppervlak nog iets veel groters en ernstigers schuil dat zichtbaar gemaakt moet worden zodat we er iets aan kunnen doen.

Laten we beginnen bij een aloud gezegde. Iedereen kent het beroemde aforisme ‘Macht corrumpeert, absolute macht corrumpeert absoluut’. Dit wordt overal voor waar aangenomen. Maar klopt het ook?

Een paar jaar geleden was ik op Madagaskar, een uitgestrekt roodkleurig eiland voor de kust van Afrika. Iedereen kent Madagaskar vanwege de schattige ringstaartmaki’s, maar er huist nog een andere interessante soort: corrupte politici. Het eiland wordt voor een groot deel geregeerd door misdadigers die financieel binnenlopen terwijl ze het bewind voeren over dertig miljoen van de armste mensen op deze planeet. Bestel een koffie verkeerd en een muffin en je hebt meteen een weekloon uitgegeven van de gemiddelde inwoner van Madagaskar. Erger nog: de rijken buiten de armen vaak uit. Ik was daar om een van de rijkste mannen van Madagaskar te ontmoeten: de yoghurtmagnaat Marc Ravalomanana.

Ravalomanana groeide op in armoede. Toen hij vijf jaar oud was sjouwde hij, om zijn familie te helpen overleven, met manden vol waterkers die hij verkocht aan de passagiers van een gammele trein die langs zijn school reed. Op een dag had hij een meevallertje: een buurman gaf hem een fiets. De kleine Marc fietste naar nabijgelegen boerderijen om overgebleven melk op te halen waar hij thuis yoghurt van maakte. Terwijl hij zijn beginnende bedrijfje uitbouwde, probeerde hij iets terug te doen voor zijn ploeterende gemeenschap. Als hij geen vrijwilligerswerk deed in de kerk of meezong in het koor, verkocht hij de yoghurt vanaf de bagagedrager van zijn gammele fiets. Pot voor pot, jaar na jaar bouwde hij zijn bedrijf uit.

Eind jaren negentig was hij de zuivelkoning van het eiland geworden en een van de rijkste mannen van Madagaskar. In 2002 werd hij president Ravalomanana, een sluwe politicus die de impact van het ‘van putjesschepper tot president’-verhaal begreep in een land waar zo ongeveer iedereen nog in vodden liep. Als president beloofde hij verandering. Aanvankelijk hield hij zich daar ook aan. Zijn regering investeerde in de aanleg van wegen, bestreed corruptie en roeide met een ongekende economische groei armoede uit.¹⁴ Madagaskar groeide uit tot een van de snelst groeiende economieën ter wereld. Het leek een succesverhaal, een onverwacht voorbeeld van de hoop dat goede mensen van eenvoudige komaf wijze, rechtvaardige leiders worden.

Ik besloot Ravalomanana een bezoekje te brengen. Toen ik aankwam bij zijn vorstelijke huis kwam hij juist naar buiten in een marineblauw Nike-trainingspak met een witte bies aan de zijkant. Stralend schudde hij me de hand en nam me mee naar binnen. Hij pronkte met zijn werkkamer, waar hij sinds vijf uur die ochtend aan krachttraining had gedaan. (‘Het is de enige manier om je geest scherp te houden zodat je belangrijke beslissingen kunt nemen,’ zei hij tegen me).¹⁵ Toen wees hij me op zijn zelfgemaakte altaartje voor Jezus, een soort Madurodam-versie van Bethlehem met een groot houten kruis dat uitkeek over een miniatuurstadje. We liepen naar boven en aan het einde van een gang gooide hij twee grote mahoniehouten deuren open. Daarachter stond een gigantische tafel. Elke centimeter was bedekt met eten, stapels warme croissants, op allerlei manieren klaargemaakte eieren, vijf soorten vruchtensap en voldoende yoghurt om zijn geboortedorp een week lang te voeden. De dagen van waterkers en armoede lagen ver achter hem.

Ravalomanana’s stafchef vergezelde ons, maar er was slechts voor twee mensen gedekt: voor hem en voor mij. Ik ging zitten, sloeg mijn notitieboekje open en zocht mijn pen die ik helaas vergeten was.

‘Geen probleem,’ zei Ravalomanana. ‘We mogen dan arm zijn, pennen hebben we wel.’

Hij pakte een klein belletje dat naast zijn bord stond en rammelde ermee. Onmiddellijk stormden er twee medewerkers de kamer binnen die allebei hoopten als eerste bij de tafel te zijn.

‘Pen!’ blafte Ravalomanana.

De mannen haastten zich weg. Binnen dertig seconden waren ze terug met een gloednieuwe pen in hun hand, hopend op een complimentje. De langzaamste man keek teleurgesteld toen hij er geen kreeg.

Daarna kwam Ravalomanana ter zake. Hij bereidde zich voor op zijn kandidaatschap voor zijn herverkiezing als president bij de aanstaande verkiezingen. Hij keek me doordringend aan.

‘Ik zag op internet dat u ervaring hebt als campagneadviseur,’ zei hij. ‘Vertel, wat moet ik doen om de verkiezingen te winnen?’

Op die vraag was ik niet voorbereid. Ik was daar om zijn persoon te onderzoeken, niet om hem te adviseren over zijn campagne. Omdat ik een band met hem op wilde bouwen improviseerde ik wat. ‘Toen ik campagneadviseur was van een gouverneur in Minnesota bedachten we een effectief grapje. We brachten een bezoekje aan alle 87 county’s in evenzovele dagen, om te laten zien dat de hele staat ons ter harte ging. Madagaskar telt 119 districten. U zou alle 119 districten in 119 dagen kunnen bezoeken.’

Hij knikte, ten teken dat ik verder kon gaan.

‘U zou het kunnen combineren met uw “van putjesschepper tot president”-imago. Maak een fietstochtje door elke stad om mensen te herinneren aan uw kindertijd waarin u yoghurt verkocht om zodoende te laten zien dat u weet wat het is om arm te zijn.’

Hij knikte, draaide zich om naar zijn stafchef en zei: ‘Koop 119 fietsen.’

Ravalomanana had al vaker met ongebruikelijke tactieken verkiezingen gewonnen. Hij deinsde er ook niet voor terug de wet te overtreden. In 2006 maakte hij grote kans de verkiezingen te winnen, maar hij wilde niets aan het toeval overlaten. Hij knoeide met de verkiezingen met een nieuwe strategie: hij stuurde zijn belangrijkste opponent het land uit en verhinderde vervolgens diens terugkeer zodat hij zijn kandidaatschap niet kon laten registreren.¹⁶ Elke keer als zijn rivaal terug probeerde te komen naar Madagaskar, pakte Ravalomanana de telefoon en liet alle vliegvelden op het eiland sluiten zodat het vliegtuig met zijn opponent aan boord weer om moest keren. Het werkte. De rivaal mocht zich niet vanuit het buitenland registreren en dus kon hij zich niet verkiesbaar stellen. Ravalomanana won overtuigend de verkiezingen.

In 2008 werd Ravalomanana, de man van eenvoudige komaf, de man van kerkkoren en vrijwilligerswerk, inhalig. Na zes jaar aan de macht leek hij innerlijk te zijn veranderd. In een land waar de gemiddelde inwoner een paar honderd dollar per jaar verdiende gaf hij zestig miljoen dollar belastinggeld uit aan een presidentieel vliegtuig – enigszins ambitieus Air Force Two geheten.¹⁷ Hij probeerde het vliegtuig op zijn eigen naam te laten zetten in plaats van op naam van de regering. Elk jaar dat hij langer aan de macht was leek zijn corruptie toe te nemen.

Uiteindelijk zou het zijn ondergang worden. In 2009 organiseerde een omhooggevallen radio-dj die in de politiek was gegaan protesten tegen president Ravalomanana. De voormalige dj moedigde via de radio de vreedzame demonstranten aan toen deze in de richting van het presidentiële paleis trokken. Toen ze daar aankwamen openden soldaten die de yoghurtmagnaat verdedigden het vuur. Het werd een bloedbad. Honderden mensen werden getroffen. Tientallen werden gedood. Het volk was woedend. Niet lang nadat het bloed van de straatstenen was gespoeld werd Ravalomanana tijdens een staatsgreep afgezet, een militaire overname waarbij de dj de macht overnam.¹⁸

Misschien klopt het aloude gezegde: macht corrumpeert. Als vijfjarige droomde Ravalomanana alleen van het opschalen van waterkers naar yoghurt. Bedrijfsmatig hield hij zich aan alle regels. Hij was niet gewelddadig. Hij hielp anderen, niet zichzelf. Toen hij echter eenmaal het hele eiland in zijn macht had, veranderde hij. Hij werd slechter. Maar misschien was dit niet Ravalomanana’s fout. De dj-president zou uiteindelijk corrupter kunnen blijken dan de zuivelkoning die hij verving. Wellicht zou jij, of ik, als we plotseling president zouden worden van een notoir corrupt eiland, ook corrupt worden. Dat zou waarschijnlijk gewoon een kwestie van tijd zijn.

Maar soms zit het aloude gezegde er helemaal naast. Stel dat macht ons niet beter of slechter maakt? Stel dat macht alleen een bepaald soort mensen aantrekt, en dan precies die mensen die niet de leiding in handen zouden mogen krijgen? Misschien is het zo dat degenen die het liefst de macht in handen hebben daar het minst geschikt voor zijn. Misschien zijn juist zij die naar macht hunkeren te corrumperen.

Als je ooit een psychologieboek hebt gelezen, of een documentaire hebt gezien over gevangenissen, is de kans vrij groot dat je weleens gehoord hebt van een beroemd onderzoek dat lijkt te suggereren dat macht inderdaad corrumpeert. Er is echter één probleempje: alles wat je over dat onderzoek denkt te weten klopt niet.

In de nazomer van 1971 bouwde Philip Zimbardo, onderzoeker aan Stanford University, een nepgevangenis in de kelder van de psychologiefaculteit. Hij vroeg achttien studenten deel te nemen aan een quasiwetenschappelijk experiment waarin onderzocht zou worden of sociale rollen het gedrag van normale mensen onherkenbaar kan veranderen. De hypothese was eenvoudig: het menselijk gedrag is verrassend flexibel. We passen ons aan aan onze rol of aan het uniform dat we dragen.

Om te weten of deze hypothese klopte, wees Zimbardo negen van de vrijwillige deelnemers aan als ‘bewaker’. De andere negen werden ‘gevangenen’. Voor vijftien dollar per dag, twee weken lang, moesten ze een zo realistisch mogelijk gevangene/bewakerrollenspel spelen. Wat er toen gebeurde is inmiddels beroemd geworden. De bewakers begonnen vrijwel onmiddellijk de gevangenen te mishandelen. Ze vielen hen aan met brandblussers. Ze namen hun matrassen in beslag en dwongen hen op de betonnen vloer te slapen. Ze lieten de gevangenen zich uitkleden, gewoon om te laten zien wie er de baas was. Macht, zo leek het, maakte verschrikkelijke mensen van hen.

Beroofd van alle zeggenschap transformeerden de gevangenen van trotse, initiatiefrijke universitaire studenten in kleingeestige, onderdanige schaduwen van hun vroegere zelf.¹⁹ Een schrijnend voorbeeld was het moment waarop een bewaker, die zijn medestudenten al behoorlijk had mishandeld, de gevangenen op een rijtje zette teneinde hen te vernederen.

‘Voortaan moeten jullie werken als je dat wordt opgedragen.’

‘Dank u wel, Cipier,’ antwoordde een gevangene.

‘Herhaal.’

‘Dank u wel, Cipier.’

‘Zeg, “God zegene u, Cipier.”’

‘God zegene u, Cipier.’

Het experiment zou twee weken duren. Maar toen Zimbardo’s vriendin de nepgevangenis bezocht en zag wat er gebeurde, was ze diep geschokt. Ze overtuigde Zimbardo van de noodzaak na zes dagen het experiment te stoppen. Toen de resultaten werden gepubliceerd reageerde de wereld met afgrijzen. Er werden documentaires over gemaakt en boeken over geschreven. Het bewijs leek eenduidig: het kwaad zit in elk van ons. Macht zorgt er slechts voor dat het zich manifesteert.

Er zat echter een addertje onder het gras. Het schijnbaar eenduidige verhaal van het Stanford Prison Experiment, dat tot het conventionele gedachtegoed van de psychologische wereld was gaan behoren, was niet onaanvechtbaar. Slechts enkele bewakers werden corrupt. Een aantal andere verzetten zich daartegen en behandelden de gevangenen met respect. Dus als macht inderdaad corrumpeert, zijn sommige mensen dan meer immuun dan anderen?

Bovendien zei een aantal gevangenen en bewakers na afloop dat ze slechts een toneelstuk hadden opgevoerd.²⁰ Ze dachten dat de onderzoekers spektakel wilden zien en dus hadden ze dat geleverd. Een recentelijk gepubliceerde audio-opname van de voorbereidende fase van het experiment riep de vraag op in hoeverre de deelnemers opdracht hadden gekregen streng te zijn tegen de gevangenen en in hoeverre ze zich spontaan waren gaan misdragen.²¹ Het plaatje is dus minder scherp dan men ons liet geloven. Toch is dit experiment, zelfs met dit voorbehoud, huiveringwekkend. Onder de juiste omstandigheden kunnen gewone mensen wreed en verdorven worden. Zijn wij allemaal gewoon sadisten die elk moment ontmaskerd kunnen worden als we de baas mogen spelen over anderen?

Gelukkig is het antwoord: waarschijnlijk niet. Zimbardo heeft bij zijn resultaten één cruciaal element buiten beschouwing gelaten: hoe de deelnemers werden geworven. Om bewakers en gevangenen te vinden werd in de plaatselijke krant deze advertentie geplaatst:

Mannelijke studenten gezocht voor een psychologische studie naar het gevangenisleven. Vijftien dollar per dag, 1 tot 2 weken, vanaf 14 augustus. Voor meer informatie en aanmelding kunt u contact opnemen met…

In 2007 ontdekten onderzoekers van de Western Kentucky University een klein, schijnbaar onbelangrijk detail in deze advertentietekst.²² Ze vroegen zich af of dat detail onbedoeld de studie onbetrouwbaar had gemaakt. Om daarachter te komen plaatsten ze de advertentie opnieuw, maar veranderden de beloning van vijftien dollar in zeventig dollar (inflatiecorrectie ten opzichte van de jaren zeventig). Geen enkel ander woord werd gewijzigd. Daarna schreven ze een nieuwe advertentie. Die was hetzelfde als de oude, op één ding na: de zin ‘voor een psychologische studie naar het gevangenisleven’ werd vervangen door de zin ‘voor een psychologische studie’. In sommige universiteitssteden plaatsten ze de advertentie met ‘gevangenisleven’, in andere de advertentie zonder die toevoeging. Het idee hierachter was dat men één groep wilde hebben die zich aanmeldde voor een gevangenisexperiment, en één groep die zich aanmeldde voor een algemene psychologische studie. Zou er een verschil zitten tussen de mensen die zich aanmeldden?

Toen de aanmeldingstermijn verstreken was nodigden de onderzoekers de potentiële deelnemers uit voor een psychologische screening en een gedegen persoonlijke evaluatie. Het resultaat was verbluffend. Degenen die hadden gereageerd op het gevangenisexperiment scoorden significant hoger op eigenschappen als ‘agressief, autoritair, machtsbelust, narcistisch en sociaal overheersend, en aanmerkelijk lager op empathie en altruïsme’, vergeleken met degenen die zich hadden aangemeld voor het algemene experiment.²³ Enkel door een woord met gevangenis in de advertentietekst op te nemen zadelden de onderzoekers zichzelf op met een disproportionele hoeveelheid sadistische studenten.

Dit resultaat kan de conclusies van het Stanford Prison Experiment zodanig omkeren dat we fundamenteel anders over macht moeten gaan denken. In plaats van aan te tonen dat gewone mensen sadistisch worden zodra ze over macht beschikken, laten ze zien dat sadistische mensen macht zoeken. Misschien trokken we precies de verkeerde conclusie. Misschien is macht slechts een magneet voor slechte mensen, in plaats van een kracht die goede mensen slecht maakt. Volgens die formulering corrumpeert macht niet, maar trekt aan.

Dan is er nog een raadsel. Als het zo is dat mensen die niet geschikt zijn om macht uit te oefenen ertoe aangetrokken worden, waarom verkrijgen ze die macht dan zo makkelijk? In onze moderne samenleving wordt de meeste macht tenslotte niet zozeer gegrepen als wel gegeven. CEO’S voeren geen gladiatorengevecht met het middenmanagement om het grootste kantoor. Laffe en corrupte politici hebben, althans in een democratie, gewone mensen nodig die hen aanmoedigen de leiding te nemen. De recente publicaties over het Stanford Prison Experiment werpen de mogelijkheid op dat slechte mensen worden aangetrokken tot macht. Maar stel nou dat wij, gewone mensen, ook worden aangetrokken tot het geven van macht aan de verkeerde mensen om de verkeerde redenen?

In 2008 zetten onderzoekers in Zwitserland een experiment op om deze hypothese te onderzoeken.²⁴ Ze wierven 681 lokale kinderen in de leeftijd tussen vijf en dertien jaar. De kinderen moesten een computerspelletje spelen waarin ze beslissingen moesten nemen over een schip dat op het punt stond uit te varen. Elk kind moest een kapitein kiezen voor zijn of haar digitale schip, gebaseerd op twee gezichten die op het scherm werden gepresenteerd. Er werd verder geen informatie gegeven. Het doel hiervan was de kinderen te dwingen te kiezen wie er volgens hen uitzag als een goede kapitein. Wie zou een daadkrachtige leider of leidster kunnen zijn voor jouw imaginaire schip?

Wat de kinderen niet wisten was dat de twee potentiële kapiteins niet willekeurig gekozen waren. Het waren politici die het bij recente parlementaire verkiezingen in Frankrijk tegen elkaar hadden opgenomen. De gezichtenparen werden willekeurig aan de kinderen voorgelegd, maar elk paar bestond uit de winnaar van een verkiezing en de nummer twee. De resultaten van het onderzoek waren verbluffend: 71 procent van de kinderen koos de winnaar van de verkiezingen als kapitein. Toen de onderzoekers het experiment herhaalden met volwassenen, vonden ze vergelijkbare resultaten.²⁵ Deze waren om twee redenen verbazingwekkend. Ten eerste kunnen zelfs kinderen accuraat verkiezingswinnaars identificeren aan de hand van slechts hun gezicht, hetgeen aantoont hoe oppervlakkig ons oordeel over leiderschapskwaliteiten kan zijn. Ten tweede kiezen kinderen en volwassenen volgens dezelfde cognitieve processen mensen die ze de leiding toevertrouwen. Dit leverde een nieuwe betekenis op van de uitdrukking iemand op het eerste gezicht vertrouwen. Als aanvullend bewijs van de stelling dat ons vermogen goede leiders te kiezen te wensen overlaat, toont een aantal andere onderzoeken aan dat mensen die in groepsdiscussies agressief of onbeleefd zijn als machtiger en meer geschikt voor het leiderschap worden ervaren dan mensen die coöperatief en zachtaardig zijn.

Ja, het wordt al aardig ingewikkeld. Misschien corrumpeert macht goede mensen. En misschien trekt het slechte mensen aan. En misschien worden wij, gewone mensen, aangetrokken tot verkeerde leiders om verkeerde redenen.

Helaas is dit nog maar het begin van de ingewikkeldheid. Er is nog een hobbel die we moeten nemen. Stel dat mensen die aan de macht zijn geen slechte dingen doen omdat ze slechte mensen zijn, en ook niet omdat ze slecht geworden zijn nadat ze aan de macht zijn gekomen, maar omdat ze klem zitten in een slecht systeem? Dat klinkt heel aannemelijk. Tenslotte zul je in Noorwegen beloond worden met promotie als je je aan de regels houdt, maar weet je zeker dat je het daarmee in Oezbekistan niet ver zult schoppen. Dat verklaart mede waarom sommige mensen die zich in machtsposities bevinden oprecht geweldig zijn; ze zijn er vooral op uit anderen te helpen en niet zichzelf. De aantrekkingskracht van macht en de impact van leiderschap hangen dus af van de context. Gelukkig kunnen contexten en systemen veranderen. Dat is het goede nieuws: misschien zijn we niet veroordeeld tot een wereld waarin een wrede Cornelisz-achtige leiderschapsstijl onvermijdelijk is. Misschien kunnen we er nog iets aan doen.

Een onderzoek in Bangalore levert enig bewijs voor deze optimistische visie.²⁶ Onderzoekers wilden weten welke mensen werden aangetrokken tot een carrière bij de overheid in een land waar de publieke sector bekendstaat om zijn smeergeld en corruptie. Het Indiase ambtenarenapparaat was een prima testlocatie vanwege zijn beruchte ongebreidelde omkoperij. Iedereen weet dat de ambtenarij in Bangalore de mogelijkheid biedt geld achterover te drukken. In het experiment, uitgevoerd door twee economen, werden honderden universiteitsstudenten gevraagd 42 keer met een standaard dobbelsteen te gooien en de resultaten op te schrijven. Zoals met alle dobbelstenen was dit een kwestie van willekeur. Voordat ze met de dobbelsteen gooiden werd hun echter verteld dat ze meer zouden verdienen als ze meer geluk hadden en hogere cijfers gooiden. Meer vieren, vijven en zessen zou meer geld opleveren.

Omdat de studenten zelf hun resultaten door moesten geven, konden ze liegen over de uitkomst. Velen van hen deden dat. Een kwart van de worpen bleek een zes te zijn, terwijl slechts 10 procent van de worpen een één was. Door middel van statistische analyse konden de onderzoekers met zekerheid vaststellen dat deze resultaten niet het gevolg konden zijn van toeval. Een paar studenten hadden zelfs het lef te claimen dat ze 42 keer achter elkaar een zes hadden gegooid. Maar er zat nog een verrassing in de gegevens: de studenten die hadden gesjoemeld met de resultaten, hadden andere carrièreambities dan degenen die eerlijk waren geweest. Degenen die oneerlijk waren geweest, hadden vaker dan de gemiddelde student de ambitie toe te treden tot het corrupte Indiase ambtenarenapparaat.

Toen een ander team onderzoekers een vergelijkbaar onderzoek uitvoerde in Denemarken, een land waar de overheid integer en transparant is, waren de resultaten precies omgekeerd.²⁷ Studenten die hun resultaten eerlijk doorgaven, hadden vaak de ambitie overheidsambtenaar te worden, terwijl de sjoemelaars een andere carrière ambieerden, een waarmee ze snel rijk zouden worden. Een corrupt systeem trekt corrupte studenten aan, een integer systeem integere studenten. Misschien gaat het dus niet zozeer over macht die mensen verandert, maar meer over de setting. Een goed systeem kan een deugdzame kring van ethische machtszoekers scheppen. Een slecht systeem kan een verdorven kring scheppen van mensen die bereid zijn te liegen en bedriegen tot ze de top hebben bereikt. Als dat het geval is moeten we ons dus niet richten op machtige individuen maar op het herstellen van onze gebrekkige systemen.

Daarmee blijven we zitten met een reeks mogelijke oplossingen voor deze tergend complexe raadsels. Als eerste: macht maakt mensen slecht, macht corrumpeert. Van waterkers tot een yoghurtimperium, en voordat je het weet saboteer je verkiezingen en koop je vliegtuigen met geld dat niet van jou is. De tweede mogelijkheid: macht corrumpeert niet zozeer, maar trekt slechte mensen aan; macht trekt corrumpeerbare mensen aan. De psychopathische apotheker kan het niet laten zich op te werken in de hiërarchie van een gedoemd schip en de sadisten kunnen de verleiding niet weerstaan een uniform aan te trekken en een gevangene met een stok af te tuigen. Een derde antwoord: het probleem ligt niet bij hen die de macht hebben of zoeken, maar wij worden om de verkeerde redenen aangetrokken door slechte leiders, en dus geven we hun de macht. Wij kiezen onze kapiteins – en niet alleen die van onze denkbeeldige schepen – op irrationele gronden. Als zij de zaak in het honderd laten lopen hebben we dat dus aan onszelf te danken. En als vierde verklaring: focussen op individuen die aan de macht zijn heeft geen zin omdat het allemaal afhangt van het systeem. Slechte systemen leveren slechte leiders. Schep de juiste context en macht zal zuiveren in plaats van corrumperen.

Deze hypothesen zijn potentiële verklaringen voor twee van de meest fundamentele vragen over de menselijke samenleving: wie krijgt er de macht en hoe verandert die macht ons? Dit boek geeft een aantal antwoorden.

1

DE EVOLUTIE VAN MACHT

Wat zijn wij? Mensen? Of dieren? Of wilden?

– William Golding, Lord of the Flies

Over apen en kinderen

Voordat we ons onderdompelen in kwesties als wie de macht zoekt, wie hem krijgt en hoe die ons verandert, moeten we eerst een beetje uitzoomen. Er is nog een fundamentelere vraag. Waarom richten wij mensen onze samenleving zo in dat er altijd een klein groepje aan de macht is en een grote groep die geen macht heeft?

Laten we even teruggaan naar de twee verhalen over de schipbreuken en de onbewoonde eilanden. De tegenstelling tussen de gedoemde Batavia en de gestrande Tongaanse jongens op ‘Ata roept niet alleen vragen op over de menselijke aard. Ze roept ook de vraag op waar we zelden over nadenken: waarom bestaan er hiërarchieën? Rang en status bepalen zo’n groot deel van ons dagelijks leven dat we nooit daarbij stilstaan en over alternatieven nadenken. Stel dat de verhoudingen tussen mensen voornamelijk horizontaal en gelijkwaardig waren in plaats van dat ze in een aantal top-downsystemen van bazen en generaals en coaches en presidenten waren georganiseerd. Zeker, het klinkt een beetje als een koortsdroom van een marxistisch-anarchistisch collectief op een bourgeois academie voor vrije kunsten. Maar als je ver genoeg teruggaat in de geschiedenis zie je dat die schijnbaar utopische wereld zonder hiërarchie voor veel mensen voor het grootste deel van de tijd dat de mensheid de aarde bevolkt, werkelijkheid was. Om onze tijd te begrijpen moeten we terug in de geschiedenis.

Als je 3,5 tot 4,5 miljard jaar geleden je voorouders wilde opzoeken voor een familiereünie, had je in de oceaan moeten afdalen om in de diepte te zoeken naar een kokend hete opening. Daar, in de verschroeiende hitte veroorzaakt door magma dat uit de aardkorst stroomt, had je kennis kunnen maken met een eencellig organisme dat niet alleen jouw voorouder was, maar tevens de voorouder van alles wat op dit moment op onze planeet rondloopt. Hij heet LUCA, Last Universal Common Ancestor, en we delen hem met elke vogel, elke zee-egel en elke slijmerige schimmel.¹ Alle leven op aarde is familie van LUCA, al zegt dat nog niet zoveel over onszelf.

Als we dan een paar miljard jaar doorspoelen, ontmoeten we de harige voorvader met de wat moeilijker uit te spreken naam CHLCA, ofwel Chimpanzee-Human Last Common Ancestor.² Deze zal zeker herkenbaarder zijn dan de eencellige LUCA: CHLCA markeert het laatste moment waarop onze voorouders niet te onderscheiden waren van chimpansees. Aan de boom van de hominide evolutie brak eerst de tak van de gibbons af, daarna die van de orang-oetans, toen die van de gorilla’s, en uiteindelijk hebben wij ons tussen de 4 en 13 miljoen jaar geleden afgescheiden van de chimpansees.

Zelfs na miljoenen jaren evolutie zijn wij nauw verwant gebleven met de chimpansee. De moderne mens deelt 98,8 procent van zijn DNA met de chimpansee, al klinkt dat cijfer een tikkeltje minder indrukwekkend als we ons realiseren dat wij ook 80 procent van ons DNA delen met honden en 50 procent met bananen.³ Toch is er een reden dat wij een sprankeltje menselijkheid herkennen als we chimpansees zien spelen of voor hun jongen zien zorgen of als we ze, inderdaad, zien in een dominante of onderdanige positie. Op veel manieren lijken ze op ons.

Deze overeenkomsten kunnen tot een verleidelijk eenvoudige hypothese leiden: als je wilt begrijpen hoe mensen met macht, status en hiërarchie omgaan, kun je misschien gewoon naar chimpansees kijken. Als zij onze meest nabije dierlijke familieleden zijn, kunnen we onszelf misschien begrijpen als we hen begrijpen. Aan de andere kant: als chimpansees zich laten leiden door de wetten van de jungle volgens welke de grootste en sterkste apen de baas zijn en de kleinste, zwakke apen moeten gehoorzamen, hebben wij een probleem. Dat model verklaart bijvoorbeeld de positie van Angela Merkel niet.

Tientallen jaren geleden ontdekte de Nederlandse primatoloog Frans de Waal dat de sociale structuren onder chimpansees veel gecompliceerder zijn dat tot dan toe werd aangenomen. Uit zijn onderzoek bleek dat om de baas te zijn een chimpansee zeker groot en sterk moest zijn, maar het was niet per se zo dat de grootste aap ook de machtigste werd. Apen die op macht uit waren, moesten allianties sluiten, in de gunst zien te komen van de machtige figuren achter de schermen, en de beschikbare middelen verdelen. Degenen die erin slaagden boven op de apenrots terecht te komen waren nooit zeker van hun positie. Altijd lagen er vijanden op de loer die wachtten op een moment van zwakte zodat ze een coalitie konden vormen om het alfamannetje van de troon te stoten. De dynamiek van de chimpanseegemeenschap was zodanig geavanceerd dat De Waal de interacties als politiek ging beschouwen. In 1982 publiceerde hij het baanbrekende boek Chimpanseepolitiek.⁴

Het boek was controversieel. Het schreef dieren een doelgerichte en strategische sociale planning toe, iets dat werd beschouwd als uniek menselijk gedrag. Er werd samengezworen en gekonkeld, en er werden coalities gevormd. Zwakke apen konden bondjes sluiten om de macht van sterke apen te ondermijnen. Intelligente apen konden hun rivalen te slim af zijn. De Waal beschrijft zelfs staatsgrepen die dagenlang werden voorbereid maar in een oogwenk messcherp werden uitgevoerd. Ongeacht welke groep De Waal ook observeerde, altijd speelde de kwestie van status. Die status werd bepaald door een aantal chimpansees die meedogenloos macht uitoefenden over anderen. Hiërarchie was onvermijdelijk. Net als op de Batavia wist elke chimpansee zijn plek.

‘Chimpansees – allemaal, ook de vrouwtjes – houden enorm van macht,’ vertelt De Waal me.⁵ ‘Je kunt niet omgaan met een chimpansee zonder dat hij of zij je probeert te domineren en te intimideren, gewoon om te zien hoe je reageert. Ze zullen je altijd uitproberen. Ze willen altijd weten waar ze staan ten opzichte van jou. En als ze enige zwakte bespeuren, zullen ze de strijd om de dominantie met je aangaan.’

Macht mag dan een belangrijke factor zijn in het gedrag van chimpansees, toch is het niet hun enige beweegreden. Net als sommige mensen worden sommige chimpansees onweerstaanbaar aangetrokken door macht. Andere gaan soms wel de strijd aan om de dominantie, maar vinden het ook prima om volger te worden. ‘De drang om de top te bereiken, die niet zonder gevaar is, zit niet in alle apen,’ zegt de Waal. ‘Er kunnen bijvoorbeeld grote mannelijke individuen tussen zitten die met alle plezier genoegen nemen met de derde plaats.’⁶ Deze complexiteit komt ons bekend voor. Sommigen van ons willen macht. Anderen duiken ervoor weg en doen een stap opzij om de leiding aan anderen over te laten. Eén punt extra voor de theorie dat chimpansees en mensen verbijsterend veel op elkaar lijken wat betreft het zoeken, verkrijgen en uitoefenen van macht.

Op bepaalde manieren is dat een verontrustend perspectief. De meeste chimpansees lijken tenslotte niet te kunnen ontsnappen aan de drang om in elk geval te proberen anderen te domineren. Een onderzoek uit 1964 toonde aan dat chimpansees die na hun geboorte bij de moeder werden weggehaald en buiten elke sociale structuur werden grootgebracht, nog altijd gedrag vertoonden dat we associeerden met sociale dominantie.⁷ Hiërarchie, macht en dominantie lijken simpelweg deel uit te maken van het chimpansee-zijn. Zijn wij vanwege onze gedeelde genetische code gedoemd tot dezelfde obsessies?

Niet helemaal. We mogen dan voor 98,8 procent genetisch gelijk zijn, die laatste 1,2 procent van ons DNA die ons van de chimpansee onderscheidt zit stampvol belangrijke verschillen. Van de miljarden A’S, C’S, G’S en T’S die bepalen wie wij zijn, wijken er vijftien miljoen af van het chimpanseescript. Veel van die veranderingen zijn betekenisloos, transcriptiefoutjes die geen noemenswaardig effect hebben op onze biologie. Dat komt doordat niet alle DNA-basenparen gelijk zijn. Sommigen zijn cruciaal en leveren de blauwdruk die veiligstelt dat we twee armen hebben, en dat die armen vastzitten aan onze romp in plaats van dat ze uit ons hoofd groeien. Andere basenparen zijn gewoon betekenisloze rommel.

In het begin van deze eeuw onderzocht Katherine S. Pollard, bioloog-informaticus, welke van die vijftien miljoen letters die ons onderscheiden van de chimpansee zo belangrijk zijn. Daartoe volgde ze een eenvoudige logica: gedurende miljoenen jaren zijn sommige aspecten van ons genoom ingrijpend veranderd ten opzichte van de laatste voorouder die we delen met chimpansees, terwijl andere onveranderd bleven. Als je dus zou kunnen aanwijzen welke delen van ons genoom het meest ingrijpend veranderd zijn – waar de grootste uitschieters zaten – zou je het geheim van wat ons mens maakt kunnen ontrafelen.

Toch zat er een evolutionaire kink in de kabel. Kleine variaties waren hoogstwaarschijnlijk het gevolg van toevallige mutaties. Die hoorden bij de rommel, het waren de betekenisloze ongelukjes. Maar grote veranderingen konden niet toevallig zijn. Elke genetische code die sneller veranderde dan een willekeurige mutatie werd ‘geselecteerd’. Met andere woorden: die mutaties voorzagen onze quasi-menselijke voorouders van een grotere kans op overleven. Omdat dit behulpzaam herschreven snippertje DNA hen hielp overleven had het waarschijnlijk meer kans te worden doorgegeven aan de volgende generaties. Op deze elegante manier kregen bruikbare genetische innovaties een voorsprong. Als Pollard de snippers kon vinden die de grootste verandersnelheid hadden ontwikkeld, zou ze precies kunnen zien hoe we geëvolueerd waren ten opzichte van onze primatenvoorouders.⁸

In november 2004 tikte Pollard haar computercode in en lokaliseerde met één muisklik miljoenen jaren van genetische divergentie: 118 DNA-basen die samen iets vormden dat nu bekendstaat als HAR1 (HAR staat voor human accelerated region).⁹ Tijdens de ontwikkeling van onze hersenen wordt HAR1 geactiveerd. Als er iets misgaat met HAR1 kunnen de hersenen gaan disfunctioneren en zelfs dodelijk degenereren. Pollard vond veel belangrijke basenparen die ons onderscheiden van chimpansees.

Het is echter niet genoeg te weten waar we verschillen van chimpansees. We moeten ook uitzoeken hoe. Wat onderscheidt ons van apen als het over ons gedrag gaat? Er zijn verrassende aanwijzingen die suggereren dat we een ingebouwde voorkeur hebben voor eerlijkheid en gelijkwaardigheid die apen domweg niet hebben. Dat biedt een sprankje hoop dat we, diep vanbinnen, toch eerder Tongaanse tieners zijn dan Batavia-moordenaars.

Michael Tomasello, hoogleraar ontwikkelingspsychologie aan Duke University, heeft dat sprankje wellicht herkend in de ogen van peuters. Hij zette een eenvoudig onderzoek op. Bij koppels van twee- en driejarigen werd willekeurig een ‘mazzel’-kind aangewezen en een ‘pech’-kind.¹⁰ Het mazzelkind kreeg drie beloningen, het pechkind één. Als een aangeboren besef van eerlijkheid en rechtvaardigheid deel uitmaakt van het mens-zijn, dan zou deze discrepantie aan de peuters moeten knagen. Maar als we alleen geïnteresseerd zijn in het domineren van anderen, zou het mazzelkind maar al te graag zijn geluk accepteren en het pechkind in zijn sop gaar laten koken.

Het onderzoek kende drie varianten. In de eerste versie liepen de kinderen een kamer in, waar het mazzelkind drie beloningen aantrof en het pechkind één. In de tweede versie trokken beide kinderen aan een touw. Het mazzelkind kreeg opnieuw drie beloningen, tegenover één voor het pechkind. In de derde versie werkten de kinderen eerst samen aan een taak, maar ook daarna werden de beloningen volgens een verhouding van drie staat tot één verdeeld. De vraag was of we instinctief zouden gaan delen, en of het belangrijk was hoe de beloningen werden toegewezen.

In de eerste versie deelde geen van de kinderen de beloningen. In de tweede deden sommige het wel. Maar de derde versie – waarin een gelijkwaardige, gezamenlijke inspanning leidde tot een oneerlijk resultaat – leverde de meest intrigerende resultaten op. Geen enkele tweejarige deelde, maar een verbijsterende 80 procent van de driejarige mazzelaars stond een van zijn beloningen af om op gelijk niveau te komen met hun pechvriendje. Instinctief kozen ze voor eerlijkheid, vooral nadat ze hadden samengewerkt. Ogenschijnlijk willekeurig toegewezen beloningen leken de peuters niet te deren, maar een oneerlijke beloning na een gelijkwaardige inspanning maakte hen duidelijk van slag als ze eenmaal drie jaar waren. Als we onze fopspeen eenmaal achter ons hebben gelaten, beginnen we een gevoel voor rechtvaardigheid te ontwikkelen.

Tenzij je met een groepje hufters werkt zou je eenzelfde uitkomst verwachten bij volwassenen. Maar de impuls te delen die we normaal gesproken onder collega’s aantreffen kon weleens aangeleerd zijn in plaats van aangeboren. Het zou ook het gevolg kunnen zijn van sociale druk. Wie zou er tenslotte durven riskeren de paria van de afdeling te worden door twee stukken taart te nemen waardoor iemand anders niets krijgt? Bij driejarigen speelt het sociale stigma nog niet zo’n grote rol. Zouden de driejarige sociale gerechtigheidsstrijders gewoon het bijproduct zijn van een goede opvoeding of van veel Sesamstraat kijken?

‘Je zou kunnen zeggen dat deze kinderen gewoon blindelings de regel dat je moet delen hebben gevolgd die ze van hun ouders hebben geleerd,’ zegt Tomasello.¹¹ ‘Maar als dat zo was zouden ze in alle drie de versies van het onderzoek hun beloningen hebben gedeeld. Tenzij, en dat lijkt me onwaarschijnlijk, ze hebben geleerd dat je alleen moet delen na samenwerking. Wat meer voor de hand ligt, is dat het samenwerken een wij-gevoel heeft opgeroepen waardoor de kinderen vonden dat hun partner evenveel recht had op de beloning.’ Tomasello en zijn coauteurs begonnen zich af te vragen