DE ONDERSTROOM

Benjamin Myers

De onderstroom

Vertaald door Anneke Bok

Met dank aan Claudia de Poorter

Nieuw Amsterdam

Voor Adelle

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie
van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave is mede tot stand gekomen met een subsidie
van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Offing.

Bloomsbury Publishing, Londen

© 2019 Benjamin Myers

© 2021 Nederlandse vertaling Anneke Bok /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Citaat uit Hamlet, W. Shakespeare in hoofdstuk VII:

vertaling L.A.J. Burgersdijk

Citaat uit de Koran in hoofdstuk IX: vertaling drs. Jeroen Rietberg

Omslagontwerp Bloomsbury

Omslagillustratie: Poster van Robin Hood’s Bay uit de jaren vijftig,
ontworpen voor de British Railways om treinreizen naar de kust van
Yorkshire te promoten. © Frank Sherwin / SSPL / Getty Images

Omslagbewerking Nico Richter

Foto auteur © Kevin McGonell

NUR 302

ISBN 978 90 468 2821 2

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met

ISBN 978 90 468 2820 5

Weg van huis en haard ben ik ontheemd,
Mis groene velden, ’t vertrouwde licht;
De zomer die hier nadert is me vreemd,
Vrijwel onherkenbaar haar gezicht.

– ‘Ontworteld’, John Clare

Waar is de tijd gebleven?

Elke dag voor de spiegel stel ik me dezelfde vraag, maar het antwoord ontglipt me altijd. Ik zie alleen een vreemde die terugstaart.

Dan slof ik dus maar naar de keuken, waar ik mijn thee roer, mijn havermout oplepel en mijn mantra mompel – je zult nooit meer zo jong zijn als op dit moment –, maar die klinkt nu hol. Ik kan de tijd noch mezelf voor de gek houden. Ik zal altijd zo oud zijn als nu op dit moment, en dan nog ouder.

De verf op de vloer is afgesleten door het slepen van mijn voeten, die pijnlijk zijn na een miljoen kilometer lopen, de houten planken zijn inmiddels kromgetrokken als de romp van een aangespoeld galjoen, en ook het grasland is verwilderd nu de dagen verglijden en de seizoenen slinken. Een paar zomers hier, lange, donkere winters daar; voorspoed, beruchtheid, ziekte, een beetje liefde, nog een beetje geluk, en plotseling kijk je door het verkeerde eind van de telescoop.

Alles doet pijn tegenwoordig, niet alleen mijn voeten. Mijn benen, mijn handen, mijn ogen. Aan een leven lang gehamer op toetsenborden heb ik een kloppende pijn in mijn polsen en vingers overgehouden. Er zit een voortdurend zeurende pijn in mijn nek, en ik verbaas me over het bescheiden wonder dat mijn lichaam het zo lang heeft volgehouden. Het voelt soms alsof mijn gestel bij elkaar wordt gehouden door herinneringen en hoop, alsof die de spierbanden en pezen zijn. De geest is een stoffig museum.

Ooit was ik echter een jongeman, heel jong en groen, en telkens wanneer ik eraan terugdenk, herleeft dat gevoel.

Ik wist toen nog niet wat taal vermocht. Ik begreep nog niet wat de macht en de kracht van woorden was. De complexe magie van taal was me even wezensvreemd als het veranderde land dat ik die zomer om me heen zag. Er groeit nu iets verraderlijks in me waarvan de wortels diep zijn verankerd. Ranken ervan reiken om zich heen en willen zich ergens aan vastklampen. Ik ben een passieve gastheer. Aangezien ik te moe ben om me ertegen te verzetten, accepteer ik het maar; ik leun achterover en vraag me alleen af waar de tijd is gebleven. En ik wacht.

Mijn bureau is oud en de stoel kraakt. Twee keer heb ik de verbindingen laten herstellen en de bekleding laten vervangen. Heel af en toe hoest de oude houtkachel rook de kamer in, en de goot is dichtgegroeid met mos. In een van de ramen zit een barst, en binnenkort moet ik op zoek naar iemand die het dak kan repareren. Er moet van alles gedaan worden aan het huis, maar ik ben daar nu te oud voor; het huis en de inboedel zullen me overleven. De oude tekstverwerker doet het echter nog. Er zit nog leven in ons allebei en er is stroom, en zolang die twee er zijn, heb ik iets te delen.

Nu ik hier bij het open raam zit, met een glissando van vogelzang op het allerzachtste briesje dat ook de geur van een laatste naderende zomer aanvoert, houd ik vast aan poëzie zoals ik vasthoud aan het leven.

I

De baai spreidde zich voor me uit, een groot glaciaal bekken dat honderdduizenden jaren geleden werd uitgesleten door krakend ijs en sijpelend water.

Ik kwam aanlopen vanaf de noordkant, waar de glooiende, paars ontluikende heidevelden als een reusachtig semiamfitheater de boerderijen en gehuchten omsloot, en daarachter strekten de akkers zich uit, helemaal tot aan een opalen zee met een inham waarboven dicht op elkaar gedrongen huizen balanceerden. Tussen de huizen en het water een smalle reep glinsterend zand. Een bronzen baan.

Boven het afnemende getij stonden de huizen onvervaard op een brokkelige klifwand van losse aarde en vochtige klei, die langzaam erodeerde door het verstuivende zilte water en de kolkende zeevlam. De huizen deden denken aan gestrande zeelieden die schipbreuk hadden geleden door de stormen van eeuwen. De tijd zelf knibbelde aan deze kuststrook en gaf het eiland opnieuw vorm in een periode van onzekerheid.

Ik dacht na over hoe de zee diende als herinnering aan de eindigheid van vaste materie, en dat de enige echte grenzen niet de loopgraven, schuilkelders en controleposten waren, maar die tussen rotsen en zee en lucht.

Daar laste ik een pauze in om mijn veldfles te vullen met water uit een bron langs de weg dat in een stenen trog stroomde, met het gevoel alsof ik een schilderij was binnengelopen. De zon was een schel stralende schijf boven een lazuurkleurig landschap, en ik begreep, misschien voor het eerst, waardoor mensen een penseel ter hand namen of een gedicht schreven: de impuls om een gevoel te vatten dat je in vervoering bracht, het hier-en-nu-gevoel dat werd opgeroepen door een vergezicht dat even adembenemend als onverwacht was. Kunst was een poging om de amber van het moment te behouden.

Het verse water gleed als een zijden koord door mijn keel, bood mijn maag even verkoeling en vormde daar een poeltje. Water smaakt nooit heerlijker dan vers opgeweld uit de grond en gedronken uit metaal; dat lijkt de smaak op de een of andere manier tot leven te brengen, of het nu uit een kroes, een soeplepel of de kraan is.

Ik nam nog een paar slokken, maakte toen een kommetje van mijn handen en hield ze onder de straal, een poeltje in het roze van mijn handpalmen, en kletste het water over mijn voorhoofd, gezicht en nek. Ik vulde mijn veldfles en vervolgde mijn weg.

Er had een oorlog gewoed, en hoewel het conflict voorbij was, raasde die nog voort in de mannen en vrouwen die hem mee naar huis hadden genomen.

De oorlog leefde voort in hun ogen en hing zwaar om hun schouders, als een van bloed doordrenkte mantel. Hij bloeide ook in hun hart, een zwarte bloem die daar was opgekomen en nooit meer kon worden verdelgd. De herinneringen konden niet anders dan blijvend giftig zijn, daarvoor waren de zaden te toxisch, te diep gezaaid.

Een oorlog duurt voort nog lang nadat de gevechten zijn gestaakt, en de wereld voelde dan alsof ze doorzeefd was. Voor mij was ze gewond en vergruizeld, een oord dat alle zin was ontnomen door de machthebbers. Alles was aan gruzelementen, alles was verzengd.

Ik was niet oud genoeg om een held te kunnen zijn geweest, noch jong genoeg om te hebben kunnen ontkomen aan beelden uit het bioscoopjournaal of aan de langgerekte donkere schaduwen die de terugkerende soldaten als lege doodskisten met zich meezeulden. Immers, niemand wint ooit echt een oorlog; sommigen verliezen alleen iets minder dan anderen.

Ik was een kind toen de oorlog uitbrak en een jongeman toen hij ten einde kwam, en in de nasleep van dat conflict was het verlies overal zichtbaar en hing als een grote zware wolk over het eiland, en daar kon niets aan worden veranderd, hoeveel rood-wit-blauwe vlaggetjes er ook waren opgehangen of hoeveel onderscheidingen er ook werden vastgespeld op de snikkende borst van de overlevenden.

Je kunt de geschiedenisboeken niet helemaal geloven: de overwinning van de geallieerden smaakte niet zoet, en de daaropvolgende winters behoorden tot de koudste en ongenaakbaarste. Ook al bekommeren de elementen zich weinig om de krankzinnigheid van de mens, zelfs de maagdelijk witte sneeuw moest nu wel onrein lijken in de ogen van degenen die de eerste filmbeelden van prikkeldraad en kuilen vol lijken hadden gezien.

Gezien door de ogen van de jongeren was het conflict echter een abstractie, een herinnering van een vorige generatie die al aan het verbleken was. Het was immers niet onze oorlog. Die zou niet ons leven bederven voordat het zelfs maar begonnen was.

Integendeel, die had in mij een hang naar avontuur gewekt, een zwerflust die me verder zou voeren dan tot het eind van de straat waar de flagstones zich eindelijk overleverden aan de velden en waar het industriële Noord-Engeland zich uitstrekte onder de eerste warme nevel van een naderend seizoen van groei, om te gaan verkennen wat er voorbij die zinderende luchtspiegeling lag die de horizon veranderde in een golvende oceaan van bloesem dragend groen.

Ik was zestien en vrij, en hongerend. Hongerend naar voedsel, zoals iedereen – de schaarste hield nog vele jaren aan –, maar ik hongerde naar meer dan het louter eetbare. Voor degenen die gezegend waren met de gift van het leven leek het of het huidige moment een prachtige lege karaf was die wachtte tot hij zou worden gevuld met ervaringen. Tijd was nu kostbaarder en het enige wat we in overvloed bezaten, hoewel de oorlog ons had geleerd dat ook tijd een eindige gift was, en het werd als een van de grootste zonden beschouwd om die te verspillen of onverstandig te gebruiken.

Wij, de jongelui, leefden nu voor de mannen, gevallen op vreemde velden, uit de lucht geschoten als korhoenders op de eerste dag van het jachtseizoen, en voor die arme uitgeteerde zielen in de massagraven.

Het leven was er, klaar en erop wachtend om met gretige happen te worden verorberd. Om te worden opgeslokt en doorgeslikt. Mijn zintuigen waren ontwaakt en onverzadigbaar, en ik moest me te goed doen aan het leven, dat was ik verschuldigd aan mezelf en aan al degenen die het leven hadden gelaten terwijl ze om hun moeder schreeuwden of die waren verdronken in een stollende poel van zichzelf.

Ik voelde me vooral aangetrokken tot de natuur; daarin wilde ik me onderdompelen. Uit boeken wist ik dat het noorden een gevarieerd landschap bood met kaal heuvelland en bossen, heidevelden en rotsen, dalen en valleien, allemaal bevolkt met planten en diersoorten die erop wachtten door mijn grote, gretige ogen te worden aanschouwd.

Thuis had ik de mogelijkheden uitgeput. Ik had nauwgezet al mijn waarnemingen van voorbijvliegende vogels genoteerd, zowel van trek- als van standvogels. Ik had een bescheiden verzameling botjes en schedels aangelegd, zorgvuldig gereinigd en met een borsteltje ontdaan van vlees, die ik bewaarde in een theekist naast de betonnen kolenopslag bij de achterdeur, omdat mijn moeder ze niet in huis wilde hebben. Ik had gevist en met fretten gejaagd, ratten gevangen en vallen gezet, en op een keer had ik zelfs met een slecht geweten het ei van een broedende raaf weggehaald uit het nest op een steile rots, maar ik had algauw een lichamelijke afkeer ontwikkeld bij de gedachte aan dieren die werden gedood als sport, die werden bejaagd voor de sensatie. Het voelde al als een zonde om hun gedragspatroon te verstoren. Als puber had ik veel tijd hoog in bomen doorgebracht, maar ik was hetzelfde uitzicht, dezelfde voorspelbare seizoensveranderingen inmiddels beu geworden. Ik wilde veel meer ervaren van wat er in de wereld gaande was, buiten de grenzen van het mijnwerkersdorp gelegen in de zacht glooiende velden, ergens tussen de stad en de zee. Ik wilde verrast worden. Alleen wanneer ik in mijn eentje in de vrije natuur was, had ik bij benadering iets van mijn ware zelf leren kennen; de rest van de tijd bestond louter uit kabaal op het schoolplein, lessen in het klaslokaal, huiselijke plichten en banaal vermaak.

In het voorjaar was ik ongedurig op weg gegaan met een rugzak die het hoognodige bevatte voor een reis waarvan het enige doel kortstondigheid was: een slaapzak, een deken, een grondzeiltje en een extra stel kleren. Twee kampeerpannetjes, een beker, mijn veldfles, een pennenmes, een vork, een lepel en een bord. Een schepje voor als ik mijn behoefte buiten deed. Geen landkaart.

Ik had ook geen scheermes nodig.

Wel had ik ook een notitieboekje en een pen bij me, een stuk zeep, een tandenborstel en lucifers, en een mondharp die ik van mijn grootvader had gekregen. Hij had me het wijze advies gegeven dat je altijd geld kon verdienen als je een muziekinstrument bespeelde, omdat de Engelsen een natie vormden die inspanning hoger aansloeg dan talent en van mening was dat ‘het proberen’ voldoende was, en hoewel ik dit merkwaardige, gekweld klinkende instrument nog niet onder de knie had gekregen, was ik dat beslist wel van plan. Ik stelde me voor dat ik op de paden en lanen een overvloed aan vrije tijd zou hebben en heel wat avonden zou beleven met een eenzame stilte die vast kon worden opgefleurd met wat muziek, ook al klonk die misschien vals door onbeholpenheid.

De ochtend van mijn vertrek stond mijn moeder erop een voedselpakket in mijn rugzak te proppen, met een paar dikke plakken ham, kaas, appels en een groot plat brood, allemaal gewikkeld in een theedoek. Ze gaf me ook een waslap mee, en ze bezwoer me die minstens één keer per dag te gebruiken, met God als mijn getuige.

De lucht was nog tintelfris toen ik de oude stad verliet en de rivier volgde onder de hoge torens van de reusachtige kathedraal die imposant oprees vanaf zijn natuurlijke hooggelegen plek. Ik liet me leiden door het zacht vliedende water dat ik stroomopwaarts volgde, eerst door een beboste kloof en daarna naar het grote onbekende.

Het grootste deel van mijn jonge jaren had ik tot dusver uit het raam starend doorgebracht in een klaslokaal, verlangend naar een leven daarbuiten, vurig hopend dat de bel op de gang zou rinkelen zodat ik vrijelijk door de velden kon gaan rennen.

En nu, hier, werd ik er eindelijk door omringd; er ontvouwde zich een sprookjesachtig mooi landschap, een bedwelmend jaargetijde in volle bloei, veel welluidende klanken van houtduiven en roffelende spechten, met de geur van kruiskruid, springbalsemien en, voorbij de bomen op de schuin aflopende velden, de bedwelmende, kalmerende muskus van raapzaad.

Algauw zouden er ook boerenzwaluwen en gierzwaluwen te zien zijn die terugkeerden uit Noord-Afrika om hier de zomer door te brengen, in het centrum van de wereld, Noord-Engeland, het groenste land dat ooit heeft bestaan, zo welriekend en weelderig dat het een jongeman naar het hoofd kon stijgen.

Langs de rivieroevers groeide daslook, die een scherpe geur verspreidde. Tijdens het lopen plukte ik de stevige blaadjes en kauwde erop, wat een rijke, rauwe smaak op mijn tong achterliet. Bijna als olie.

Ik liet de Wear achter me omdat ik wist dat die me naar het westen zou voeren als ik hem bleef volgen, naar de hooggelegen valleien van Wolsingham, waar de rivier naar verluidt opborrelde uit de grond, weinig meer dan een kleine, klaterende oprisping, en waar je verder niets had dan gehuchten met namen als Cowshill en Cornriggs. Daar zou werk niet dik gezaaid zijn.

Nu en dan volgde ik paden of liep langs warme asfaltwegen. Ik kwam verlaten steengroeven tegen, enorme kloven in de aarde, gapend en grillig, als het gat van een pas getrokken kies. Ik zocht me een weg tussen de roestende rails van mijnwagens en de emplacementen van leisteengroeven. Ik kwam langs gesloten gipsfabrieken en braakliggend terrein met kabelspoelen en op hun kant liggende transportkarren, maar zonder andere tekenen van menselijk leven. Als het maar enigszins kon, hield ik het bij bossen en open ruimten, velden en valleien.

Overal waar ik kwam, vond ik werk bij veeboeren en akkerbouwers, voornamelijk als dagloner. En ik deed klussen bij afgelegen huizen, aangezien veel gezinnen een man hadden verloren of die uitgeput, afgetobd en gebroken hadden zien terugkeren terwijl stukjes van hem ontbraken, zoals bij een tweedehands legpuzzel. Maar weinigen waren volledig fit en functionerend teruggekomen om hun leven te kunnen hervatten alsof er niets was veranderd, en hoewel velen nog lichamelijk sterk waren, had hun geest zijn veerkracht verloren.

In die huizen was altijd behoefte aan jonge spierbundels voor de taken die deze mannen – die als kapot speelgoed waren – niet meer aankonden, en bij maar weinig deuren waar ik aanklopte, werd ik weggestuurd. Daarachter trof ik zwijgende overlevenden aan, mannen die voorheen onvoorstelbare dingen hadden gezien. In zekere zin was oorlog een ziekte die alleen kon worden genezen door het verstrijken van de tijd, maar veel mensen werden er tot het eind van hun leven zwaar door beproefd.

Ik vorderde gestaag tot waar Durham Cumbria ontmoette, en Cumbria een hand kon geven aan Noord-Yorkshire, waar het winnen van lood nog altijd tot de plaatselijke industrieën behoorde en waar verder het hele jaar door schapen werden gehouden op door de wind geteisterde hellingen van de hooggelegen heidevelden – de wollige beesten werden in de zomer bijeengedreven en geschoren en in de lange, talmende winters uitgegraven uit sneeuwhopen. Het was een ander landschap dan dat waaraan ik gewend was – het was ook gehouwen en gelittekend, maar op de een of andere manier aangenamer. Het nieuwe van het onbekende was bedwelmend. Het klonk hier zelfs anders; de verlaten weidsheid van de heidevelden was een fluisterstille ruimte, vrij van het gegalm en gekletter van de kolenmijnen. Een streek overladen met mythen. Het was spannend.

Op een van die boerderijen kuste ik een zwijgzaam meisje dat Theresa heette en naar anijs smaakte en met haar nieuwsgierige, suikerige tong mijn mond een volle tien seconden verkende voordat ze zich omdraaide en zonder een woord wegrende, en hoewel ze me had verkend met een krachtdadigheid die aan agressie grensde en haar desinteresse even abrupt was, zodat ik voor hetzelfde geld een voorbijkomende ezel had kunnen zijn, was ik me er wel van bewust dat ik een kleine mijlpaal in mijn leven had bereikt. Thuis zou natuurlijk geen mens me ooit hebben geloofd, aangezien het in de kleedkamer bij gym toch al gonsde van de sterke verhalen over gekuste meisjes die we nooit hadden gezien. Dit soort dingen gebeurden altijd alleen maar elders, zonder getuigen. En nu was ik echt in het rijk van elders, bevrijd van de ketenen van vertrouwdheid van mensen en omgeving.

De aarde in de Dales was niet vruchtbaar en de huizen stonden te ver uit elkaar, daarom koerste ik naar het zuiden, houthakkend en hoedend, bijeendrijvend en opjagend, kappend en bikkend. Een dag hier, een dag daar. Ik volgde de zon en rustte wanneer het tijd was om te rusten. Eindelijk was ik nu eens niet de slaaf van het zware tikken van de klok in het klaslokaal, waarvan de wijzers op bepaalde dagen met kwellend trage vergenoegdheid leken voort te bewegen en een enkele keer zelfs helemaal leken stil te staan; dan leek het gekluisterde moment een eeuwigheid te duren, terwijl mijn klasgenoten overal om me heen zich onbewust waren van deze samenzwering om ons voorgoed gevangen en opgesloten te houden. Ik werd nu mijn eigen meester, en bij elke hoek die ik omsloeg, glipte ik iets verder uit mijn adolescente huid.

Wanneer ik door uitputting werd overvallen, zocht ik een slaapplaats in een reeds lang verlaten stal of schuur of caravan en menigmaal sliep ik de slaap der doden dicht tegen haagwanden van braamstruik en hulst, misschien geplant in middeleeuwse tijden, drie meter hoog en even ondoordringbaar als de rollen prikkeldraad in Bergen-Belsen.

Andere avonden, wanneer de lucht onbewolkt was en de boeren een droge periode voorspelden, zocht ik een open veld op, fabriceerde een tent van het zeil dat ik meehad en viel in slaap met de gloed van een dovend vuur op mijn maanbeschenen gezicht, met een matrasje van geplet gras onder mijn rug, en werd soms stijf en dikwijls tot op het bot doorweekt wakker, zodat ik de waardeloze voorspellingen van de boeren vervloekte.

Eten werd me gegeven. Ik leefde voornamelijk op eieren, aardappelen en appels van het vorige najaar, en soms kreeg ik melk voor mijn veldfles of een paar verse kluitjes boter, gewikkeld in een linnen lapje, en misschien het kontje van een brood dat zo droog was dat ze hem in de steenfabriek hadden kunnen opstoken als een briket. Ik kreeg ook groenten. Het was de tijd voor spinazie en snijbiet. Een enkele keer kreeg ik een raap, waarvan ik stukjes afsneed en rauw opat, maar ik was er niet dol op. Vlees was schaars. Op een keer kreeg ik een pot honing, en ik ontdekte dat ik daar vrijwel alles in kon dopen. Zelfs een aan mijn vork geprikt blokje raap werd een eetbare delicatesse als ik mijn ogen sloot en doorkauwde tot het bittere middendeel.

Toen de afstand tot alles wat ik ooit had gekend groter werd, kreeg ik een licht gevoel vanbinnen. Het beklemde gevoel dat me in het laatste schooljaar buikpijn had bezorgd verminderde, en dat bracht me geestelijke helderheid. Voor het eerst was ik uit de schaduw van de knarsende, knerpende schachttoren en weg van het donkergrauwe stof dat op windstille, heldere dagen overal leek neer te dalen en dat door kloppen moest worden verwijderd uit beddenlakens en ander linnengoed dat te drogen hing aan de waslijnen die dwars over de achtersteegjes waren gespannen. Nu kon ik diep ademen en ik voelde een veerkracht in mijn stap die me, wanneer het in de ochtend opklaarde, kon doen geloven dat ik dagen achtereen kon doorlopen zonder te rusten. Ik voelde ook dat mijn botten, gewrichten, spieren en geest samenwerkten in een volmaakte symbiose, als de onderdelen van een goed geoliede machine, met als brandstof weinig meer dan jeugdigheid en net voldoende voedsel.

Sinds ik kon luisteren had de onvermijdelijkheid van een levenslange loopbaan daar beneden in de dompige duisternis op de loer gelegen als een geestverschijning die rondwaarde in mijn onderbewustzijn en die zijn schaduw over alles had geworpen. Aanvankelijk had die gedachte me alleen maar beangstigd, maar de laatste tijd stond het idee me zo tegen dat er koppige tweespalt in me was ontstaan.

Bij mijn ouders was het idee nooit opgekomen dat ik ook iets anders zou kunnen gaan doen dan in de mijn werken. Er waren jongens met wie ik was opgegroeid die al een jaar of twee, drie steenkool hakten, maar voor iemand die zo dol was op de frisse buitenlucht en alleen-zijn was de verwachting dat ik in mijn vaders voetsporen zou treden, net zoals hij zelf had gedaan, nu precies de reden dat ik hier over de Engelse weggetjes liep. Het was een daad van bevrijding en rebellie, maar toch waren de banden met de gemeenschap nog zo hecht dat ik me afvroeg of het misschien niet meer dan een kortstondig respijt was, een eerste en laatste uitspatting voor het afschrikwekkende vooruitzicht de handen serieus uit de mouwen te moeten steken. Ik moest op zijn minst een poging doen een andere wereld te zien voordat de steenkool – of erger nog: een oorlog – me helemaal zou opslokken.

Om me heen openbaarde de lente zich. Die weken, waarin het warmer werd, ontmoette ik onderweg nogal wat bijzondere types: vagebonden, treilvissers en rondreizende ambachtslieden. Daar waren ketellappers bij, ook wel pannenboeters genoemd, die hun geld verdienden met het oplappen van potten en pannen, mannen die wilgen knotten en de tenen konden vlechten, en handelaren en opkopers. Ik heb een keer een kampvuur gedeeld met een gezin van zeven mensen dat er elke avond in slaagde zich in een woonwagen te wurmen die werd getrokken door een zachtmoedige, oude boerenknol.

De naoorlogse periode was degenen die op zuinigheid en handigheid konden bogen nog steeds welgezind. Ik ontmoette aan land verblijvende zeelieden die geen haast hadden om weer naar zee te gaan, fruitplukkers die verlangend wachtten op de eerste bloei van bosbessen en bramen, hopplukkers die hun tijd beidden voordat ze in de hoogzomer naar het zuiden zouden trekken, en mannen die het wegdek van een nieuw laagje voorzagen met enorme bezems die ze in grote vaten dampende teer hadden gedoopt. Ik bracht vrije momenten door met de dolenden en de mannen met een shellshock, stuk voor stuk overlevenden.

De sleutel tot deze gesprekken met onbekenden vormde het weer, omdat de Engelsen een volk zijn dat erdoor geobsedeerd is dat het te warm of te koud is, of te nat of juist niet nat genoeg. Je zult een Engelsman maar zelden iets horen opmerken over de perfecte meteorologische omstandigheden of over hoe groen zijn gras is wanneer hij weet dat het een graafschap verder groener is. Praatjes over het weer zijn slechts een versluierde code of een valuta die je als ruilmiddel gebruikt, een transactie als een manier om over te stappen op iets belangrijkers wanneer er onderling vertrouwen is ontstaan. Dat leerde ik onderweg, omdat de omstandigheden en de praktische aspecten van het overleven me noodzaakten om mijn mond vaker open te doen dan ik thuis gewend was, waar het grootste deel van mijn interactie met volwassenen simpelweg bestond uit het opvolgen van bevelen door middel van bovien geblaat of gansachtig gegak. Aanvankelijk kwam mijn tong los doordat ik voor het eerst eenzaamheid ervoer, hoewel ik algauw leerde dat alleen zijn in de natuur niet iets was om te vrezen. Ik beleefde zelfs regelmatig en geheel onverwacht momenten van blijheid vanwege het overweldigende gevoel van doelloosheid dat ik nu had. Ik kon overal heen gaan, doen wat ik wilde. Zijn wie ik wilde.

Tijdens die gesprekken met onbekenden kwam de oorlog nauwelijks ter sprake; dat beest bleef onder de zoden. Het verdroeg het niet om opgegraven te worden.

Na verloop van tijd was ik de greppels en de akkermaalsbosjes zat en voelde ik de aantrekkingskracht van de zee. Daarom verlegde ik mijn koers richting Europa en volgde de borden naar de dorpen die aan de rand van Cleveland en de oostgrens van North Yorkshire lagen.

Skinningrove en Loftus.

Staithes en Hinderwell.

In elk daarvan vond ik voldoende werk om het een dag of twee te kunnen uitzingen voordat ik verder trok.

Ik ging naar Runswick Bay en Sandsend en liep uiteindelijk het dorp Whitby binnen met zijn poort van walvisbaleinen en de geur van azijn, en in de hoogte, aan de overkant van de baai, zag ik het silhouet van de ruïne van een oude abdij.

Aan dit deel van de kust kwam ik langs twee vliegtuigen die waren neergeschoten uit het door conflicten verdeelde luchtruim, een ervan een zwartgeblakerde abstractie van door vlammen verwrongen metaal, waarvan het glas was weggesmolten in een laaiende vuurbal. Het tweede trof ik aan in een korenveld; één vleugel ontbrak, maar verder was het intact. De neus rustte te midden van de jonge korenhalmen, die er nu omheen groeiden, alsof het vliegtuig er gemakzuchtig was geparkeerd door picknickende dagjesmensen.

Maar daar op de staart en de resterende vleugel stonden de verderfelijke tekens van een rijk der gruwelen, en verspreid eromheen overblijfselen van de macabere missie des doods, nog niet weggehaald door dorpsjongens die deze gift op de een of andere manier nog niet hadden opgemerkt: een verwrongen propellerblad, even lang als ik, en een rafelige lap stof die ik niet durfde oprapen. Het was alsof de bommenwerper pas minuten geleden in een spiraalduik was neergekomen boven het grillige dambord van een vreemd land, een spoor van rook achterlatend terwijl de dood oprees om de schielijk biddende piloot te begroeten, het zoveelste slachtoffer in de krankzinnige dodendans van het conflict. Nog een bezield statistisch gegeven.

Ik bleef er niet lang, en algauw stond ik boven op de heuvel van High Normanby en keek uit over de met gras begroeide hellingen van Fylingthorpe en daaronder de baai, waarvan het water een prachtig mozaïek vormde van smaragd- en malachietkleurige spiegelscherven.

II

Toen ik door velden trok die schuin afliepen naar de zee, bleef er roestkleurig stuifmeel aan mijn broek plakken dat er een patroon van stofdeeltjes vormde, en toen ik het met mijn duim wegveegde, bleef er een koraalrode veeg achter in de kleur van een langzaam ondergaande zon.

De huizen die ik zag waren solide en sterk. Het waren aantrekkelijke woningen, opgetrokken uit de lichtbruine steensoort die je in Goathland aantreft, verweerd en met rode pannendaken, veelal op een eigen perceel, heel anders dan de dicht op elkaar gedrongen, beroete, bakstenen rijtjeshuizen in de dorpen thuis.

Dit was meer een landbouwgebied dan industrieel terrein – van de aarde in plaats van ermee besmeurd.

Omsloten door hagen liep ik langs kudden koeien met uiers die erbij hingen als de feestballonnen van vorig jaar Kerstmis, en zo nu en dan zag ik, vastgebonden in vale, omheinde graslandjes, ook een paard, waarvan de ribben zichtbaar waren zoals bij de romp van een oude sloep op het droge, en dat met grote vochtige ogen de grond afspeurde naar iets anders dan dorre stoppels. De wrede erfenis van de oorlog was de dieren niet bespaard gebleven, maar zolang hun hart klopte was er nog hoop voor die half verhongerde schepsels.

Op de hellingen stonden hier en daar ook schapen, en in een van de velden stond iets wat een absurde vertekening van een schaap leek – een eigenaardig beest ter grootte van een klein paard, met een lange hals en met wol bedekte poten, dat een alpaca was, hoorde ik later.

Het was een verademing om de heuvel af te dalen in de zachte bries die van zee kwam. Er hing de geur van een veranderend jaargetijde: er was de frisse groene scherpte van wilde grassen, en jonge scheuten vol levenskracht en opstijgende sappen verspreidden hun geur op de kronkelende weggetjes. Door de hagen leek het alsof ik me in een doolhof bevond en ik nam lukraak afslagen en liet me leiden door de enorme hellingen.

De begeleidende klanken bestonden uit het geblaat van maartse lammetjes, schapen inmiddels, die binnenkort geschoren zouden worden. Hier was het leven; het voltrok zich overal om me heen, en in me en door me in dit nieuwe jaargetijde van grootse groei en ontzagwekkend ontstaan, deze tijd van verwoede voortplanting.

Ik liep over slingerende weggetjes, en de zee leek bijna een luchtspiegeling in het hoofd van een jongeman wiens enige ervaring met de zee bestond uit een geeuwerige ochtend als kind toen ik had uitgekeken over de ruwe grijze golven die tegen de stenen kademuren van de scheepswerven in Sunderland hadden geslagen.

Ook toen was mijn eerste indruk van de zee niet die van de watervlakte zelf geweest, maar van dat wat eruit kwam en erin ging: een wereld van klinknagels en vonken, van vuur en lawaai, en grote, grijze monsterachtige bouwsels als stalen kathedralen, ontmanteld en zijwaarts gekanteld, kolossale, half afgebouwde oorlogsschepen waarvan de geduchte dimensies vrijwel niet te bevatten waren.

Het rollen van de golven werd overstemd door het krijsen van metaal op metaal en door het krijsen van de zeemeeuwen, hoog daarboven.

Ik herinnerde me niets van het water zelf, alleen dat het zich in de verte had schuilgehouden, amper zichtbaar, achter het beton van een droogdok en het metalen hek van een scheepswerf dat de nijvere kakofonie van de mens omsloot.

Mijn vader had me ermee naartoe genomen op een van zijn schaarse vrije dagen: vijfentwintig kilometer en twee lange uren met een bus, waar op het bovendek de blauwe rook van Players en Capstans kringelde. We hadden in het vaalbruine water van de haven krabben gevangen met dikke vislijn, verzwaard met vijftien centimeter lange spijkers, met als aas vette varkensknokkels die we uit het slachtafval hadden gered. De stank van petroleum en de groene, lichtgevende schaal van de krabben hadden ons de eetlust benomen, en we hadden de volle emmer teruggestort in het olieachtige water.

Maar hier, amper honderd kilometer zuidelijker, aan de kust waar ik al vele weken had gelopen, had ik de scheepswerven en het door kolengruis beroete water van Wearmouth ver achter me gelaten. Het land spreidde zich golvend voor me uit in een grasrijk mozaïek van landbouw- en weidegrond, gescheiden door zandpaden en stroken bosland. Door deze schaduwrijke, diepe dalen liepen stroompjes water, klaar als glas en bekoorlijk kabbelend op weg naar het deinende zoute water van de Noordzee, dat sprankelde alsof het oppervlak bestond uit een school van miljoenen jonge haringen.

De kust diende hier een ander doel dan voor de droogdokken en stortwagons thuis, waar de zee fungeerde als een productielijn voor een industrie die had geprofiteerd van de oorlog, en waar het vermoeide getij knabbelde aan de steeds kortere kliflijn met het eentonige ritme van de hamer van een steenhouwer.

Hier vormde de oceaan een poort, een staande uitnodiging, en daar maakte ik dankbaar gebruik van.

Ik volgde paden door fluisterende weiden en kreupelbosjes met diep uitgesleten voren, sprong over stenen muurtjes, klauterde over afrasteringen en ging door draaihekken waarvan de bovenste dwarshouten in verscheidene eeuwen schedelglad waren afgesleten door de klamme handpalmen van voorbijtrekkende landarbeiders en wandelaars.

Ik sloeg een nog smaller weggetje in dat niet voor voertuigen was bestemd, en na een bocht liep het pad omlaag naar een beboste pas, waar ik een ondiepe, doorwaadbare plaats kruiste over oeroude stapstenen waarop de tijd ook zijn sporen had nagelaten in de vorm van holten die waren uitgesleten door spijkerschoenen op het koude, uitgehouwen gesteente. Ik vroeg me onwillekeurig af of die stenen er over honderd jaar nog steeds zouden liggen. Of zou de beek zijn vervuild, de weidegrond overwoekerd als een verwaarloosde begraafplaats en de oude boerenhuisjes zijn vervallen? Zou een andere oorlog het allemaal opslokken? vroeg ik me af.

Ik volgde een eeuwenoud netwerk van paden, elk daarvan een slingerende groef, uitgehouwen in de schrale tichelaarde, een keep van de tijd.

Diep in de koele, donkere keel van zo’n uitgehold paadje zag ik een dassenburcht in de oever, met daaromheen opgehoopte bergen samengepakte aarde. Op sommige plekken waren die droge hopen wel twee meter hoog. Deze opgeworpen hellingen voerden naar een slingerend stelsel van kamers, bewerkt met vers gekrabde pootafdrukken. Het waren hiërogliefen, een vorm van woordloze poëzie, en vlakbij waren duidelijke patronen van uitgegraven wissels zichtbaar die via doorgangen in hagen naar het hoge gras van de omliggende weidegronden voerden. De reusachtige wissels van de burcht strekten zich wel tussen de tien en vijftien meter uit in alle richtingen, ver reikend in het duistere domein dat generaties lang door dit mysterieuze dier was gekoloniseerd. Het waren toegangen tot het rijk van deze fascinerende wezens.

Terwijl de stralenbundels van de zon op de droge, samengedrukte aarde schenen en de kalligrafie van klauwafdrukken belichtten, bleef ik even staan in het besef dat ik hoogstwaarschijnlijk dicht bij een dassenfamilie was, die daaronder in de aarden bunker sliep, de buitenwereld gedempt.

Ik wilde een slok uit mijn veldfles nemen, maar die bleek leeg.

Ik prentte me de plek in en kroop toen onder een hek door om een open veld over te steken en waadde door scheenhoog, wasachtig gras waar de opstekende zeebries zacht doorheen floot. Bij de afdaling slechts geleid door de zwaartekracht van de aarde kwam ik algauw bij een ander pad en sloeg toen links af.

Iets trok me erin aan, ook al leek het een doodlopend paadje. Dit zou een van die momenten worden waarop het leven je een nieuwe weg biedt waarvan je het belang pas jaren later volkomen kunt begrijpen.

Honderd meter verder versmalde het paadje en kwam ik bij een klein huis dat aan de rand stond van wat nu een hobbelig pad was geworden, een en al groeven en uitgesleten kuilen, zodat je moest uitkijken dat je je enkels niet brak.

Het huis was opgetrokken uit plaatselijk gesteente en overwoekerd door wilde wingerd, die zich eraan vastklampte zoals een octopus aan een rots in de storm; de wirwar van ranken greep er als tentakels omheen. Ik kwam aanlopen bij de achterkant van het huis en volgde de wortels van de wurgende plant, die uit de grond staken en om de hoek van het huis verdwenen. Er ging een fladdering door de bladeren toen er een lichte bries doorheen streek.

Het huis verscheen als in een droom.

Het paadje kwam uit bij de zijkant van het huis, waarachter niets dan woest struikgewas. Voor het huis zag ik een tuin met een klein terras van gebarsten tegels, een grasveld en een moestuin met daaromheen kruidenborders, het geheel omsloten door een schots en scheef hangend houten hek waarvan de witte verf door de zilte lucht was gebladderd, geschilferd en weggesleten.

De tuin was een klein, halfgekoloniseerd hoekje van een verwilderde, aflopende helling waar je blik naar de zee werd getrokken, amper twee kilometer verderop, met hagen en bomen aan weerskant, die het omlijstten zoals de motiefzoeker van een romantische schilder.

Er stonden een aantal voedertafels, druk bezocht door vinken, roodborstjes, tjiftjafs en zwartkoppen, die ik een poos stil en ongezien gadesloeg totdat er drie rondcirkelende kraaien neerstreken, waarvan de schaduw voor de zon langstrok voordat ze de bezoekers van het feestmaal met de doelmatigheid van een stel huurlingen verjoegen. Ik zag dat er onder de overhangende dakrand van een schuurtje naast het huis twee nesten van klei en veren zaten, het onderkomen van daar residerende winterkoninkjes, die iets weghadden van kommetjes, vers van de draaischijf van een pottenbakker.

Toen hoorde ik gegrauw, een laag gegrom als van een draaiende motor. Het geluid van speeksel en vlees. Diep in de keel.

Ik keek achterom en zag een grote Duitse herder, in de starthouding als een hardloper die wacht op het schot, zijn oren alert opgeprikt en zijn staart omhoog als de antenne van een radio. Zijn speurende ogen waren gericht op de prijs: mijn pols. Ik verroerde me niet.

De imponerende hond staarde, trok zijn vochtige bovenlip op zodat zijn langer lijkende snijtanden en zijn glanzende roze-zwart gemarmerde tandvlees en verhemelte zichtbaar werden. Hij gromde opnieuw, laag en bloedstollend. Vlezige donder.

‘Butters,’ zei een stem, terwijl een vrouw zich in haar volle lengte oprichtte vanuit het dichte struikgewas op het grasland achter het tuinhek. Ze keerde zich naar de hond, en toen naar mij. ‘Ah, daar ben je.’

Ik was verbouwereerd door de vertrouwelijkheid van haar begroeting, uitgesproken op een toon alsof ik net even was weggegaan om theewater op te zetten of om een paar wortels uit de grond te trekken. Ik nam aan dat haar gezichtsvermogen het liet afweten en ze me voor iemand anders had aangezien, of dat ze het alleen tegen de hond had. Misschien had ze me wel helemaal niet gezien en kon nu elk moment haar man of zoon – een gespierde plattelander met armen als hammen en een ongezonde achterdocht jegens ongenode vreemden – tevoorschijn komen uit een tuinschuurtje om al zijn vooroordelen te botvieren over vagebonden en schooiers zoals ik, een tengere, rondzwervende knaap, afkomstig uit een asgrauwe mijnstreek.

De vrouw was lang, bijna een meter tachtig, haar houding zelfbewust en vrijmoedig, waardoor ze niet alleen nog langer leek, maar ook statig.

Haar gezicht was hoekig en katachtig, haar jukbeenderen waren geprononceerd en ze had een krachtige kaaklijn. Haar mond leek breed – bijna te breed voor haar gezicht – en had door de licht opkrullende mondhoeken ook iets katachtigs. Het wekte de indruk van een onderdrukte glimlach.

Ik kon haar leeftijd niet goed schatten omdat jonge mensen iedereen boven de veertig oud vinden, maar ik zag meteen een jongere versie van haarzelf. Dat kwam door haar ogen en ook door haar bewegingen. Hoewel haar kleding hopeloos ouderwets was – victoriaans misschien – had de manier waarop ze naar me toe kwam iets lichtvoetigs, haar tred vlot en schijnbaar ongehinderd door de last van het ouder worden of door de dreiging die kon uitgaan van een bezwete vreemde.

‘Af, Butters,’ zei ze, en de hond liet zich op de grond zakken en legde zijn kop op zijn poten, maar zijn ogen bleven op mij gericht. ‘Veel geschreeuw maar weinig wol,’ liet ze erop volgen. ‘Hij begroet bezoek graag op zijn eigen manier.’

Ik voelde mijn tong worstelen om iets te zeggen, maar wat het ook was dat ik probeerde uit te brengen klonk als een droog, verbaasd gebrom. Dorstig gekraak.

‘Hij heet Butler, om voor de hand liggende redenen,’ vervolgde ze. ‘Afgekort tot Butters, hoewel “Butters” feitelijk natuurlijk een langer woord is.’

Mijn dorst was ineens overduidelijk, dus ik slikte en probeerde speeksel bij elkaar te krijgen om de woorden die niet wilden komen te bevochtigen. ‘Ik kom net van dat paadje af,’ zei ik, bij wijze van onhandige uitleg.

‘Ja, dat zal wel,’ zei ze. ‘Dat kan niet anders – en je komt van ver weg, afgaand op je accent dat, als ik me niet vergis, dat enigszins nasale van pitmatic heeft?’

Ik wist toen nog niet dat ‘pitmatic’ de benaming was van het dialect van mensen die in de mijnwerkersdorpen van het noordoosten woonden – ik wist niet eens dat ik een accent hád. Maar toen ik iets probeerde te zeggen, merkte ik dat mijn tong ineens dik voelde in mijn mond. Hij weigerde dienst, en mijn lipspieren gehoorzaamden me ook niet. Er kwam niets uit.

‘Nou, hoe dan ook, je bent mooi op tijd voor de thee,’ zei ze toen. ‘Wil je ook een kopje?’

Ik wist iets uit te brengen. ‘Thee?’

‘Ja. Een kopje. Zo niet meer.’

Ik mocht dan klinken als iemand die niet van hier was, maar het accent van deze vrouw klonk mij ook vreemd in de oren, een beetje als dat van mensen die je alleen op de radio hoort. Een hemelsbreed verschil met het knauwerige, zangerige mijnstreekdialect dat ik van jongs af aan had gekend.

‘Als het geen moeite is.’

Ze haalde haar schouders op. ‘Het is voor mij geen moeite als jij de brandnetels haalt.’

‘Brandnetels?’

‘Ja,’ zei ze. ‘We drinken brandnetelthee. Weleens gehad?’

Ik aarzelde en schudde toen mijn hoofd. ‘Ik heb altijd gedacht dat brandnetels giftig waren.’

‘Giftig? Nee, ben je gek. Ze prikken, maar dat komt alleen door de kleine haartjes op het blad en de stengel, die als naaldjes fungeren. Bij het koken worden die al snel ongevaarlijk.’ Ze zweeg even. ‘Het is begrijpelijk dat je bedenkingen hebt. De volkscultuur heeft ons geleerd het kruid te vrezen, maar voor mij is het een vriend. Het is begonnen uit noodzaak, dat brandnetelgebruik van me, maar ik heb ontdekt dat het een prima dorstlesser is, en jij ziet eruit alsof je half verdorst bent.’

‘Ik heb inderdaad best dorst, mevrouw.’

‘Kijk aan. Maar als je hier even blijft, moet je me geen “mevrouw” noemen.’ De vrouw kwam dichterbij en stak me haar gehandschoende hand toe. ‘Als je me toch iets wilt noemen, noem me dan bij mijn naam: Dulcie. Dulcie Piper. Die dorpse beleefdheid is innemend, maar niet nodig.’

Ik was me er ineens van bewust hoe ik eruitzag na weken buiten slapen, want ook al had ik gedaan wat mijn moeder me op het hart had gedrukt, ik zag er ongetwijfeld haveloos uit. Maar als het Dulcie al was opgevallen, ze zei er niets over.

‘Oké,’ zei ik blozend.

‘Dan is dit het moment waarop je mij vertelt hoe jij heet.’

Ik dwong me tot een lachje, zij het een beetje ongemakkelijk, en gaf haar een hand. Haar tuinhandschoen voelde even droog en ruw als mijn keel. ‘Ik heet Robert, mevrouw…’

Nu klakte ze met haar tong en hief een lange vinger naar me op. ‘En wat is je achternaam, Robert?’

‘Appleyard.’

‘Goed. Luister, Robert, terwijl ik je de simpele procedure uitleg voor het bereiden van een heerlijk brandnetelbrouwsel. Neem gewoon een gulle handvol van het armzalige, oeroude Urtica dioica, het meest belasterde van al het inheemse onkruid, en kook het in een pannetje levenswater – en er bestaat geen zuiverder water dan wat er opborrelt door de aardlagen van Yorkshire – en voeg er, wanneer dat goed getrokken is, drie kneepjes citroen bij of een dikke schijf citroen totdat de thee pioenroze van kleur is geworden. Serveren in een blikken kroes of in prachtig mingporselein, dat is om het even.’

Uit schaamte durfde ik niet op te biechten dat ik nog nooit een citroen had gezien of geproefd en dat ik niet goed begreep waar ze het over had, maar dat voelde de oude vrouw misschien aan, want ze bespaarde me verdere uitleg.

‘Ik weet wat je denkt: hoe kan iemand aan citroenen komen in een land dat van alles is verstoken? Laten we het erop houden dat ik contacten heb. Connecties. Die impotente kleine mof heeft van alles te gronde gericht, maar niet mijn manier van theedrinken. Nee. Er zijn trouwens ook alternatieven voor citroen. Tijm, basilicum, mirte en verbena kunnen die smaak allemaal een beetje benaderen, en dan heb je natuurlijk nog citroenmelisse en citroengras – maar tenzij je een botanicus bent die razendsnel allerlei continenten kunt bezoeken, betwijfel ik ten zeerste of je daar binnen afzienbare tijd de hand op zult kunnen leggen. En wat limoenen betreft: vergeet het maar. Die zijn even zeldzaam als de linkerteelbal van Hitler als je de liedjes op het schoolplein mag geloven. Daar kan ik zelfs de hand niet op leggen. Op limoenen, bedoel ik.’

Op het verkeerde been gezet door de chaotische gedachtegang van deze merkwaardige vrouw ontging de grap me volkomen. ‘Waarom citroen?’ vroeg ik voorzichtig.

‘Wel, voor smaak en kleur. Een mens kan niet zonder een vleugje kleur in het leven, al is het maar vluchtig. En een leven zonder smaak is als de dood. Brandnetelthee is nogal flauw van smaak, maar is beter te pruimen met citroen. Eén voordeel: brandnetel is niet op de bon. Je kunt plukken zoveel je wilt. De blaadjes zijn helemaal gratis, en alles wat gratis is smaakt altijd beter. Vind je ook niet?’

‘Zeker,’ zei ik knikkend. ‘Ja, zeker. Ik heb zelf de laatste tijd min of meer geleefd van wat de natuur me te bieden had.’

‘Wat goed van je. Er wordt ook wel gezegd dat het een wondermiddel is, brandnetelthee. Geweldig voor je huid, versterkend voor je gewrichten en verkwikkend voor je bewegingsapparaat. Op mijn leeftijd ben je blij met alle hulp die je kunt krijgen. En het grasland wordt ook meteen mooi een beetje uitgedund, als je dat spul plukt.’

Toen ze langs me heen naar het huis liep, tilde de hond zijn kop op, en de manier waarop hij langzaam zijn poten ontvouwde en zich helemaal oprichtte, deed me denken aan het droogrek waaraan mijn moeder de gesteven witte was hing.

‘Krijg je dan geen brandblaren?’ vroeg ik. ‘Bij het plukken, bedoel ik.’

Ze ging naar binnen en kwam kort daarna terug. ‘Niet als je de juiste techniek hebt. Als je het blad tussen duim en wijsvinger stevig vastpakt, merk je er weinig van. De voorzichtige plukkers hebben er het meeste last van. Waar je echt voor moet uitkijken zijn de laag groeiende planten, want voor je het weet, zitten je schenen onder de schrammen die de hele nacht blijven jeuken. Er zijn ergere dingen, maar aangezien je de techniek nog niet onder de knie hebt…’

Ze trok de sleetse tuinhandschoenen uit en wierp ze me toe. ‘Kijk maar of deze passen. Ik ga theewater opzetten.’

Ik trok de handschoenen aan en voelde de klamme warmte van de handen van deze merkwaardige oude dame, wat me deed denken aan de cricketwedstrijden op het veld thuis en aan het ene, gedeelde paar slagmanhandschoenen, dat van de een naar de ander ging totdat er niet meer van over was dan tot op de draad versleten hulzen van zilt zweet en halfvergaan rubber.

Dulcie kwam terug met een dienblad dat ze op tafel zette en schonk de dampende roze drank in de theekopjes. ‘Ik had nog een paar blaadjes over van de vorige pluk,’ zei ze.

Er was ook een schaaltje rozijnenkoekjes dat ze me voorhield. Ik legde de handschoenen op tafel en pakte er een. Ik hield het in mijn hand en keek er een poosje naar, genietend van de aanblik van piepkleine suikerkristallen die zonlicht leken te bevatten, voordat ik er een voorzichtig hapje van nam.

Welaan,’ zei ze en ze blies in haar kopje. ‘Een pot thee voor je verhaal lijkt me een eerlijke ruil. Op weg naar de baai, zeker?’

‘Ja, ik denk het wel.’

‘Dat klinkt alsof je het niet zeker weet.’

‘Dat klopt.’ Ik ging er verder niet op in. Ik nam een slok thee en proefde voor het eerst citroen: bitter maar niet onaangenaam. Ik nam nog een slok.

‘We leven in een uiterst bekommerd heden,’ zei Dulcie. ‘Het zijn onzekere tijden.’

‘Ik heb gewoon besloten een wandeltocht te gaan maken. Dat was een paar weken terug.’

Ze proestte in haar kopje, zodat er een beetje thee overheen gutste. ‘O, op die manier. Kijk, dát is nog eens ondernemend.’

We dronken onze thee terwijl we uitkeken over het verderop gelegen grasland. Ik bekeek de tuin eens beter, een klein lapje grond in een verder verwilderde omgeving, en het grasland rukte op naar de gecultiveerde ruimte waar Dulcie een kleine rotstuin had aangelegd en perken had gemaakt waar net de eerste bloemen opkwamen.

Nog maar een half uur geleden had ik in mijn eentje een dassenburcht staan bekijken, oververhit door de wandeling, op zoek naar een frisse bron waar ik mijn veldfles kon vullen, en nu zat ik hier aan een tafel – iets wat ik in geen weken had gedaan – en dronk thee in de tuin van een vrouw die in niets leek op de vrouwen die ik thuis kende.

Een eind weg kon ik nog net de horizon van de Noordzee zien, een tafereel in de verte, gezien door een verrekijker in de paradijselijke middagwaas.

‘Geen plan is een goed plan,’ zei ze, nadat er enige tijd was verstreken. ‘Je weet nooit wat er komen gaat. Achter een zonnige periode in de ochtend kunnen donderwolken in de middag schuilen. Het leven is lang wanneer je jong bent en kort wanneer je oud bent, maar het is altijd ongewis.’

We zwegen even, en de hond slaakte een zucht.

‘Maar het zijn vreemde vogels daar beneden,’ vervolgde ze.

‘Wie?’

Dulcie zette haar kopje neer en knikte in de richting van de zee. ‘Dat volk daar beneden aan de baai. Je moet ze in de gaten houden. Sommigen stammen af van smokkelaars. Die hebben te lang op zee doorgebracht. Daar zijn ze eigenaardig van geworden. Lichamelijk prima in orde, maar hun hersens zijn aan gort, weet je. Er lopen er een paar rond die ze niet meer allemaal op een rijtje hebben.’

Ze nam nog een slokje, ademde diep in en ging verder.

‘Niet dat ze inslecht zijn, het is meer dat de genenpoel soms iets wegheeft van een rotspoeltje bij laagtij, als je begrijpt wat ik bedoel.’

Ik begreep het niet. Ik keek haar dus met een nietszeggende blik aan. Ik zag een vrouw in merkwaardige, wijdvallende kleren, die ofwel extreem ouderwets en uit een heel ander tijdperk waren, ofwel het summum van hedendaagse mode. Ik was hoe dan ook niet in staat dat te beoordelen. Zelfs de tinten van de sjaal die ze omhad en van haar poffende broek – een broek! – leken afkomstig van een ander kleurenpalet. Het viel me op dat ze lange handen had, die waren getekend met opgezette aderen, en haar nagels waren weliswaar gelakt, maar vertoonden ook sporen van gewroet in de aarde.

‘En sommige van die oude zeebonken zijn echte zuipschuiten. Je zou ze eens moeten zien: een buik als een bierton. Het is een wonder dat ze hem kunnen vinden als ze de geit gaan verpennen.’

Ik knikte, terwijl Dulcie me schuins aankeek. Toen het tot me doordrong wat ze bedoelde, begon ik te blozen en te lachen.

‘Maar toch, er zit geen kwaad bij. Echt niet. Sommigen van hen vinden ongetwijfeld dat ik een grijze, goddeloze del of Satan in eigen persoon ben, maar die kunnen me verdomme de pot op.’

‘Geloof je niet in God dan–’ Mijn mond weigerde dienst, want ik kon me er niet toe brengen haar, een volwassene, bij haar voornaam, Dulcie, te noemen.

Ze gromde wat. ‘Hm. Ze kunnen me de bout hachelen. We hebben hier al meer dan genoeg bijbelfanaten. Van die ouderwetse, vreugdeloze, hel-en-verdoemenis prekende scherpslijpers die hooguit twee keer in hun leven neuken.’

Ik schrok van het woord dat zelfs de meeste mijnwerkers die ik kende alleen gebruikten in een uit louter mannen bestaand gezelschap, en dat zelfs dan nog bedenkelijk werd gevonden. Ik was geschokt door deze zelfverzekerde, intimiderende vrouw en voelde me als een vis op het droge. Dit gesprek ging mijn ervaringswereld te buiten. Ze was heel anders dan mijn moeder en de meeste oudere vrouwen die ik kende, die beslist niet in één zin zouden vloeken en godslasteren. Ik was gewend aan een ingetogen, onvoorwaardelijk respect voor godsdienst, zeker van ouderen.

‘Nee,’ zei ze. ‘Ik ben van mening dat godsdienst niets dan poppenkast en hocus pocus is. Je kunt net zo goed een uur naar Gypsy Rose Lee gaan kijken als een saaie dienst op zondagochtend uitzitten.’

Ik schrok er enorm van een mening te horen waar Dulcie zo volkomen van overtuigd leek dat ik bang was voor dom versleten te worden als ik die zou aanvechten. Er trok een vreemde, zinderende prikkeling over mijn hoofdhuid bij de gedachte alleen al. Heel terloops zette ze de theologische leerstellingen die er bij mij gedurende slaapverwekkende dagelijkse samenkomsten waren ingehamerd op zijn kop en schudde ze eens goed door elkaar.

‘Ben je gelovig?’ vroeg ze.

‘Ik ben anglicaans.’

‘En wat houdt dat precies in?’

Daar dacht ik even over na. ‘Nou, dat houdt in dat ik op een anglicaanse school heb gezeten.’

Dulcie glimlachte. ‘En wat houdt dat in?’

Weer dacht ik na over haar vraag. Ik glimlachte op mijn beurt. ‘Veel dagdromen.’

‘Dagdromen is goed.’

‘Daar dachten de leraren anders over.’

‘Dat zal best, maar uit de dromen van kinderen komen de grote imperiums van de toekomst voort. Jij lijkt me iemand die net zo veel tijd uit het raam zat te staren als naar de bladzij van je schoolboek.’

‘Ik keek waarschijnlijk naar de mijn, waar mijn vader werkt – en voor hem zijn vader.’

‘Ah, een kolenman.’

‘Nou, een kolenman bezorgt kolen. Mijn vader werkt in de mijn. Hij is mijnwerker.’

‘Die de donkere diamant opdiept, zoals ze zeggen. En hoe zit het met jou?’

‘Wat bedoel je?’

‘Ga je in het voetspoor van je voorvaderen treden?’

‘Dat weet ik niet,’ zei ik, hoewel het natuurlijk een vraag was waar ik door omstandigheden en verwachtingen jarenlang over had nagedacht. ‘Ik heb besloten eerst maar eens een tocht te maken. De mijnen lopen niet weg. Er zal altijd mijnbouw zijn. Er zal altijd steenkool zijn.’

‘Dat is zeker waar. Wat heb je verder nog gedaan op die school van je?’

‘Ik heb lange samenkomsten en heel wat vals klinkende psalmen uitgezeten.’

‘Meer niet?’

‘In september was er een oogstfeest en vlak voor kerst was er een samenkomst met kerstliederen. Dat is het wel zo’n beetje.’

‘Nou, om te beginnen is het oogstfeest een heidens gebruik, en veel van de christelijke tradities stammen uit voorchristelijke tijden, vielen in dezelfde periode en zijn ingelijfd, maar dat terzijde. Dat hoeven kinderen niet te weten. Niets van dat alles heeft iets met geloof te maken of met wat sommigen spiritualiteit zouden noemen, wat iets heel anders is. Butler heeft ook niet veel op met religie.’

‘Nee?’

‘De laatste dominee die hem wilde aaien heeft hij gebeten. Ze zeiden toen dat hij moest worden afgemaakt. Nou, laat die klootzakken het maar eens proberen.’

De zon trok gestaag langs de hemel en bescheen het grasland dat ooit vrij zicht op de open velden moest hebben geboden, maar dat nu een barrière leek op te werpen, een braakliggend stuk land dat tot doel had de zee gedeeltelijk aan het oog te onttrekken, terwijl de zon zilveren driehoekjes over het oppervlak uitstrooide.

Het opdrogende zweet op mijn rug en de stevige stank van mijn kleren – wekenlang had ik me alleen gewassen bij een bron in de vrije natuur of onder een pomp bij een boerderij – herinnerde me eraan dat de frisse duik die ik al een poos wilde gaan nemen nu binnen handbereik lag, en toch werd de zee kwellend verhuld door die verwilderde halve hectare gras en haagdoorn, onkruid en kreupelhout.

De brandnetelthee was echter verfrissend, en de koekjes die Dulcie erbij presenteerde waren de eerste zoetigheid die ik in twee weken tijd had binnengekregen, afgezien van de bessen die ik had geplukt en een pannenkoek in Guisborough. Ik voelde de suiker door mijn bloedstroom racen.

We zwegen even, toen keek ze op haar horloge en zei: ‘Je kunt blijven eten. Avondeten, bedoel ik.’

Me bewust van mijn lichaamsgeur en van de noodzaak om op zoek te gaan naar een onderkomen voor de nacht sloeg ik haar aanbod af. ‘Dat is heel aardig van je, maar dit was meer dan genoeg. Ik moet echt door.’

‘Dat is je goed recht. Maar mag ik vragen waarnaar je precies door moet? Tenzij je dat te bemoeizuchtig vindt, natuurlijk.’

‘Ik had gedacht af te dalen naar de baai en dan zuidwaarts langs de kust.’

De hond dook op naast Dulcie, en ze krabbelde hem achter de oren.

‘De grand tour,’ zei ze. ‘De mensen hier zeggen trouwens gewoon “baaiwaarts”. Daar is zeker van alles te zien. Fossielen en heremietkrabben en vismanden, en de zee die aan de grens van Britannia knabbelt. Maar er is niets wat wegloopt. Het wordt eb en het wordt vloed, het blaaswier zal omhoogkomen en reiken naar het saffraan van de zon, en de zeemeeuwen zullen duikvluchten uitvoeren op de patat van een arme jongen. Niet dat ik je hier gevangen wil houden, maar ik maak kreeft. Weleens gegeten?’

Ik zat rechtop, mijn overhemd plakte aan mijn rug en mijn rug rustte tegen de stoelleuning. Mijn handen lagen op mijn bovenbenen, omdat ik me er niet goed raad mee wist, vies en zonder doel. Mijn nagels veel te kort afgebeten. Ik kromde mijn vingers om die beschamende aanblik te verbergen.

‘Nee, ik heb nog nooit kreeft gegeten.’

Dulcie deed gespeeld ontzet. ‘Nooit?’

‘Mijn moeder is niet zo gek op vis.’

Dulcie reageerde tactvol, omdat ze misschien wel aanvoelde dat die beperking van voedsel niet alleen samenhing met verkrijgbaarheid, maar ook met geldgebrek. ‘Ja, we hebben allemaal de broekriem moeten aanhalen door die oorlog,’ zei ze. ‘We mogen dan onze vrijheid terug hebben, maar een blikje sardientjes lijkt nog steeds een luxe.’

‘Dat komt door die Duitsers,’ zei ik zacht. ‘Ik zou ze ik-weet-niet-wat kunnen doen.’

‘Meen je dat?’

‘Ja, die zouden allemaal moeten creperen om wat ze hebben gedaan. Je zou sommige mannen in het dorp eens moeten zien. En dat zijn alleen nog maar degenen die zijn teruggekomen. Ik zou elke mof zo de keel kunnen doorsnijden. Dat zou mijn plicht zijn als Engelsman.’

Dulcie keek me eens aan.

‘Ik begrijp je haat volkomen,’ zei ze. ‘En je bevlogen dapperheid, zo uit Boy’s Own, verdient alle lof. Maar, Robert, je moet er niet bitter of boos om zijn. Oorlog is oorlog: die wordt begonnen door een enkeling en gestreden door velen, en uiteindelijk zijn er alleen maar verliezers. Er schuilt geen glorie in bloedvergieten en bomkraters. Geen enkele glorie. Ik weet toevallig dat Duitsland ook in een vreselijke staat is achtergebleven, en je moet niet vergeten dat vrijwel al die jongemannen – jongens even oud als jij nu, ongetwijfeld – ook geen oorlog hebben gewild. Het zijn altijd de eerlijke mensen die naar de pijpen van de despoot moeten dansen. En er zijn immers maar een paar zaken die echt de moeite van het vechten waard zijn: vrijheid, uiteraard, en alles wat die met zich meebrengt. Gedichten, wellicht, en een goed glas wijn. Een lekkere maaltijd. De natuur. De liefde, als je geluk hebt. En dat is het wel zo’n beetje. Maar je moet niet de Duitsers haten; velen van hen zijn net als jij en ik.’

Aangezien ik de berichtgeving in de ochtendkranten had gelezen en ’s avonds naar de radio-uitzendingen had geluisterd, lange angstige jaren had doorstaan met gasmaskers en oefeningen voor luchtaanvallen, met rantsoenen en in de grond uitgegraven kuilen die als schuilgelegenheid moesten dienen, en de mannen had gezien die waren teruggekeerd naar het dorp – sommigen hinkend, anderen trillend, allemaal anders dan ze geweest waren – begreep ik niet hoe dat in vredesnaam waar kon zijn. Ik was opgegroeid van jongen tot jongeman met een paar zekerheden in het leven, en dat het als een paal boven water stond dat de Duitsers monsters waren, was er een van. Ik kon niet bevatten dat ze mogelijk net als wij konden zijn. Dulcie zag mijn gefronste voorhoofd.

‘Ben je het er niet mee eens?’

‘Ik vind het gewoon moeilijk te geloven.’

‘En dat kan niemand je kwalijk nemen: jij hebt niets anders gekend dan de lange schaduw van de oorlog en al het bijbehorende trompetgeschal en de borstklopperij. Maar ik heb andere oorlogen gezien. En gelezen over heel veel andere. En wat ik ervan heb opgestoken is dat die allemaal min of meer hetzelfde zijn: mensen zijn mensen. Ik spreek uit ervaring. Sommigen zijn dapper, anderen zijn dwaas, en ze zijn vrijwel allemaal bang. Oorlog is chaos, meer niet. Duitsers of Britten, Armeniërs, Nederlanders of Tonganen – de meeste mensen willen gewoon een rustig leven. Een goede maaltijd, een beetje liefde. Een avondwandeling. Uitslapen op zondag. Zoals ik al zei: niet de Duitsers haten. Het enige waarin we werkelijk verschillen is een andere benadering van broodbakken, en dát.’

Ze wees naar de zee. ‘We worden alleen gescheiden door water, en zelfs dat is pas later gekomen. Lang geleden had je van hier naar Bremen of Leipzig of Hannover kunnen lopen of waar je voeten je ook maar wilden brengen. Doggerland werd het genoemd. Op een dag sloeg het zoute water simpelweg over de laatste strook land, spoelde de aarde weg en – voilà – er was een nieuw eiland ontstaan. Laat dat even tot je doordringen: ooit was Engeland Duitsland en vice versa.’

Ik knikte langzaam terwijl ik die nieuwe informatie in me opnam.

‘We zijn allemaal maar mensen, Robert. We zijn allemaal verward en eenzaam en hebben allemaal onze fouten, maar een mooie, verse kreeft, opgehaald uit de zilte diepten van de Doggersbank is de definitie van perfectie, en aangezien dit gesprek zich inmiddels ver in de namiddag afspeelt, sta ik er nu op dat je nog een uurtje blijft. Daarna, als je gegeten hebt, kun je als je wilt met een dolk tussen je tanden scheepgaan naar het Vaterland. Trouwens, Butler hier is een Duitse herder en hij is de trouwste vriend die een oude troela zoals ik zich zou kunnen wensen. Ik heb kennelijk een voorliefde voor Teutonen.’

De hond kwam naar me toe en snuffelde aan mijn vingers. Ik aaide hem over zijn warme imposante kop.

‘Ik denk dat hij aanstalten maakt om je te accepteren.’

‘Dank je,’ zei ik. ‘Dank je, ik eet graag mee.’

‘Je kunt me bedanken door flink wat daslook te gaan halen uit het grasland daarginds. Het allerlekkerste toebehoren voor vrijwel alles wat mijn lippen passeert. Geen wonder dat ik alleen woon. Ik ga nu even weg om de schaaldieren te halen.’ Dulcie stond op en zette haar zonnehoed recht. ‘Butters laat je wel zien waar je de daslook kunt vinden.’ Ze gaf de hond de opdracht – ‘Butler, haal de daslook’ – en ze moest lachen toen hij zijn grote kop hief.

Dulcie liep naar de zijkant van het huis en bleef toen staan.

‘De Duitsers noemen het Blasentang, weet je.’

Ik begreep haar niet. ‘Daslook?’

‘Nee, blaaswier. Een uitstekende bron van vitaminen. En van jodium. Ik ga die kreeften halen.’

Toen ik achter de hond aanliep, om het tuinhek heen het overgroeide grasland in, werd ik geroepen. Ik keek om en zag Dulcie zwaaien met een snoeischaar.

Ze riep iets wat ik niet kon verstaan.

‘Wat?’

‘Kijk uit voor de bron,’ zei ze. Ze wees met de metalen bladen. ‘Voor de bron. De waterpoel. Verderop. Uitkijken waar het gras ineens steil afloopt. Butters weet waar het is.’

Ik vervolgde mijn weg in de richting die ze had gewezen en liep heel voorzichtig door het grasland omlaag. Het onkruid stond hoog. In een kring van twintig passen om me heen telde ik springbalsemien, kruiskruid, akkerkool, duizendknoop, winde, muur, aster, brandnetels, braamstruiken, klis, kleefkruid, en distels van allerlei formaat – sommige schoten scheenhoog op. Ik herkende ook andere planten: zegge, valeriaan, vingerhoedskruid, wilde hyacinten en ook de gebruikelijke overvloed aan paardenbloemen en allerlei soorten wilde bloemen, zoals margrieten, vlasleeuwenbekjes en hemelsleutel. Het was opmerkelijk hoeveel verschillende soorten hun weg naar het verwilderde grasland hadden weten te vinden, elkaar verdringend om hetzelfde stukje lucht.

En inderdaad liep de grond schuin af naar een kleine, dieper gelegen bron die opborrelde in het hoge gras en gestaag een lager gelegen stuk land blank zette voordat het water verder stroomde en de kortste weg naar zee koos. Het was weinig meer dan gesijpel.

De hond liep door en trok zich niets aan van de klissen die aan zijn vacht zaten of van de brandnetels die langs zijn buik streken. Hij baande een paadje naar een stuk met struikgewas, waar tientallen pollen daslook stonden, die als loofrijke fonteinen aan de grond ontsproten.

Ik ging op mijn hurken zitten, plukte een blaadje en stak het in mijn mond. Ik zag nog geen witte bloemetjes aan de daslook, en omdat ik niet goed wist of ik alleen de blaadjes of de hele pol moest meenemen, zocht ik een korte stok en gebruikte die om de aarde eromheen voorzichtig weg te schrapen zodat ik er een paar hele planten uit kon trekken: een pol met groen blad, ronde, eetbare witte stengels en dunne bleke wortels.

Hier op dit overschaduwde plekje zag ik de zee noch het huis, dat er door de woekerende klimplant op de gevel toch al uitzag alsof het omlaag werd getrokken tot in de zandsteen van Yorkshire. In de beschermende beschutting van deze heuvelkom had ik op dat moment het gevoel dat het grasland volledig was afgesloten van de wereld.

Ik voelde zowel een verlevendiging als een vertekening van de zintuigen, vreemd maar niet onplezierig, alsof ik de omringende natuur verhevigd en intenser beleefde. En die niet alleen beleefde, maar er deel van ging uitmaken, er zo in ondergedompeld dat ik het ritselen van elke kruipende mier hoorde en het knisperen van elk dor vleugeltje van een vlieg en het kauwen van een wesp die ergens buiten mijn gezichtsveld aan een vermolmd stuk hout knaagde. Diep inademend rook ik het gras, de daslook, de kruiden en de pollen in de lucht, en ook de scherpe geur van de zilte zee. Een feestmaal voor de zintuigen. De kleinste details tekenden zich scherp af: de skeletachtige constructie van een dood blaadje dat hier sinds de winter onaangeroerd had gelegen, of de huivering van een enkele spriet van het wilde gras, terwijl die eromheen roerloos bleven. Het zachte hijgen van de hond voegde zich ook naar het kloppen van mijn hart, dat een aangenaam ritme van rustig stromend bloed in mijn oren teweegbracht. Terwijl er een enkele zweetdruppel over mijn linkerslaap gleed, voelde ik dat ik leefde. Prachtvol en uitzinnig leefde.

Hoewel het misschien maar enkele seconden besloeg, leek het uren te duren dat de tijd stilstond en het moment verstild bleef, totdat ik in vervoering door die ervaring eindelijk overeind kwam met de daslook in mijn hand. De hond wrong zich langs me heen, en ik koos een smal pad dat verder heuvelafwaarts door het dikke gras liep. Het voerde tussen braamstruiken door en ik kwam uit bij een vermolmd hek dat aan één roestig scharnier hing. Ik ging erdoor en stond aan de rand van een veel vlakker veld dat uitzicht bood over het glooiende land. Hier was dan eindelijk de volle, vrije aanblik van de zee.

Aan de overkant van het veld hief een paard met dikke vetlokken het hoofd even en at toen verder van het malse gras; de vlakke vorm van zijn silhouet werd omlijst door de reusachtige glinsterende watervlakte daarachter. Het paard leek te zweven tussen de stroken blauw en groen die de hemel, de zee en het veld waren.

De hond stond naast me en accepteerde mijn aanwezigheid, en ik liet me omspoelen door tijd en landschap, waarbij het zoemen van insecten en de slotfrase van vogelgezang in de nabijheid de afsluitende klanken vormden bij een middagdroom die zo sterk en stimulerend was dat mijn hele leven wellicht onmerkbaar een andere wending nam.