Toen godenzonen niet bestonden

MAARTEN
SPANJER

TOEN

GODENZONEN

NIET

BESTONDEN

Nieuw Amsterdam

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de foto’s in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

© Maarten Spanjer 2021

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Paul Huf / MAI

Foto auteur © Jitske Schols / Lumen Photo

NUR 303

ISBN 978 90 468 2823 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met
ISBN 978 90 468 2822 9

Eén boek zegt meer dan duizend woorden.

– Herman Finkers

INHOUD

Rood-wit thuis

Wraak

Het televisiedebuut

Een zure appel

Gebbetjes

Michels

SEMO

Artiestenvoetbal

Veldverlichting

Troost

Raoul Lambert

Scheids, hoelang nog?

In de wolken

De Generaal

Pannenkoek

VOETBALICONEN

Gerrie Mühren

Piet Keizer

Wim Suurbier

Edson Arantes do Nascimento

Diego Maradona

Johan Cruijff

ROOD-WIT THUIS

De eerste keer dat ik met hem mee mocht naar het stadion in De Meer, was bij Ajax-Fortuna ’54. Voor we vertrokken had tante Bets warme chocolademelk gemaakt en beschuit met muisjes.

Hoewel ze zelf nooit kinderen had gekregen, stond er altijd zo’n geel busje van De Ruijter bij haar op de plank, waarop in krulletters geschreven stond: KINDEREN ZIJN ER DOL OP.

‘Pas je goed op die jongen, Wim? Je bent hem zo kwijt in die drukte,’ waarschuwde ze mijn oom toen we met onze jassen aan bij de deur stonden, en ze frommelde stiekem een Van Houten-hazelnoot in mijn jaszak.

‘Laat oom maar niet horen dat ik je zo verwen,’ fluisterde ze samenzweerderig.

Met zijn hand in mijn nek liepen we de Middenweg af. Om de paar stappen moest ik even versnellen om hem bij te houden. Pas toen het groen van de bomen aan de Oosterbegraafplaats zich geleidelijk aan vermengde met de rood-witte kleuren van het Ajax-legioen, liet hij zijn arm zakken.

Bij het stadion kocht hij het programmaboekje ROODWIT THUIS, dat hij in een versleten aktetas liet glijden omdat de wind er anders ezelsoren in blies.

Te midden van de traag voortbewegende massa drongen we steeds dichter naar de hekken, maar telkens werd oom Wim staande gehouden door kennissen, die op de valreep nog even van gedachten wilden wisselen over de komende wedstrijd of om hun plaatsbewijzen met die van hem te vergelijken.

‘Waar zit jij?’

‘Vak O.’

‘O.’

Voor we op de Reynolds-tribune plaatsnamen, kocht oom Wim een Ajax-pet voor me bij de Peugeot-stationcar van ome Louis, de vader van Sjaak Swart.

‘Laat tante maar niet horen dat ik je zo verwen,’ zei hij, terwijl hij een tik op mijn petje gaf.

Nieuwsgierig bekeken we de opstelling van de elftallen, terwijl uit luidsprekers nogal overbodig het lied ‘Ga je mee, ga je mee naar het Ajax-stadion’ over de volstromende tribunes galmde.

‘Dat kan nog leuk worden voor Ajax,’ mopperde oom toen hij de naam van de Rotterdamse scheidsrechter in het programmaboekje zag staan. ‘Dat is een uitgesproken Ajax-hater.’ Alle Rotterdammers waren in zijn beleving Ajax-haters.

Even dreigde een handgemeen toen ik opstond om mijn neus te snuiten en tot ergernis van oom door iemand achter me hardhandig op mijn plaats teruggedrukt werd, omdat ik zijn uitzicht op het overigens nog lege veld belemmerde. Zijn verontwaardiging was echter snel vergeten toen hij moest juichen voor de thuisclub, die nu het veld opkwam.

Vol bewondering keek ik naar de stoere kerels in dat prachtige Ajax-tenue, die ik tot nog toe alleen op de tv als vlooien over het scherm had zien springen. Vlak bij de spelerstunnel gezeten snoof ik een mentholgeur op van olie, waarmee ze hun benen hadden ingewreven. Dichter bij de sterren kon je niet komen, volgens mij.

‘Geef je ogen maar goed de kost, jochie,’ raadde oom me aan, ‘van deze jongens kun je het leren.’

Sinds de invoering van het betaald voetbal had hij slechts twee keer verstek laten gaan, waarop Ajax twee keer verloor. Daarna durfde hij geen thuiswedstrijd meer over te slaan.

Na schooltijd zat ik vaak met hem aan de grote tafel oude jaargangen van Sportkroniek door te bladeren, met voetbalverslagen van Ajax tegen clubs met intrigerende namen als Stormvogels, Robur et Velocitas en niet te vergeten THOR (Tot Heil Onzer Ribbenkast).

Nieuwsgierig bekeek ik zwart-witfoto’s van mannetjes met knevel en scheiding in het midden, in kuitbroeken en V-shirts. Met zijn vinger meewijzend, lepelde hij namen op als De Natris, Gupffert, de gebroeders Pelser en Anderiesen. Ze zeiden me niets, maar uit de toon waarop hij die namen uitsprak, kon ik opmaken dat het om grote spelers ging.

Vooral voor Wim Anderiesen had hij een diep respect, niet in de laatste plaats omdat de stopperspil zijn voetbalcarrière combineerde met een baan als politieagent. Verder kon je het in het leven bijna niet schoppen, volgens hem.

Boven op de stapel voetbaltijdschriften lag een album met gouden letters op de kaft: ‘Rood-Wit Ajax’. Met een speciale vulpen hield hij hierin elke week de uitslag bij van de door Ajax gespeelde wedstrijden, met daaronder een puntig verslag en de opstellingen van beide elftallen. Tussen het vaak droge commentaar en de vele cijfers en getallen vielen zijn persoonlijke kanttekeningen bij een wedstrijd op: ‘Met een verschroeiend schot liet rechtsbuiten Gerrit Fischer het net trillen’ of: ‘Twee minuten voor tijd scheerde de bal de lat’.

‘Leef matig, jongen, alleen dan haal je de top,’ drukte oom mij op het hart.

‘Maar eerst zijn studie,’ vulde tante Bets aan.

Langzaam liet ik haar laatste stukje chocolade op mijn tong smelten en ik genoot van de levendige sfeer op de tribunes. Voordat Henk Groot in de zeventiende minuut, na een voorzet van Sjaak Swart, hard inkopte, was oom Wim al een paar keer opgesprongen bij een net-niet doelpunt van Ajax. Fortuna had de beroemde ex-Inter-speler Faas Wilkes, die een vermoeide indruk maakte, in zijn gelederen. In een ouderwetse run bewees de crack zijn klasse, maar in het strafschopgebied werd hij in de mangel genomen.

Oom, toch al geen fan van de Rotterdammer omdat deze zich, zoals hij het verwoordde, ‘voor veel geld aan het buitenland verkwanseld had’, protesteerde heftig tegen de toegewezen strafschop en ging pas weer opgelucht zitten toen de veteraan de bal op de lat schoot.

Met een 1-0 voorsprong ging Ajax de rust in. Uit de aktetas die hij gedurende de hele eerste helft tussen zijn benen geklemd had gehouden, haalde hij een platgedrukt broodje bal voor mij tevoorschijn. Zelf hield hij een transistorradiootje tegen zijn oor voor de tussenstanden van de andere wedstrijden. Terwijl er drie man over hem heen hing om een graantje mee te pikken van een rechtstreeks radioverslag uit Rotterdam van Feyenoord tegen Blauw-Wit, deelde hij pepermuntjes uit aan de mensen naast hem.

‘Pieters Wegloop,’ schamperde oom toen Eddy Pieters Graafland een bal voor Feyenoord uit de linkerhoek wegstompte. De transfer van Eddy P.G. van Ajax naar Feyenoord, drie jaar geleden, zat hem nog altijd dwars. ‘Een echte Ajacied loopt niet over en zeker niet naar de vijand,’ oordeelde hij.

Na ruim een kwartier werden de spelers mondjesmaat uit de tunnel het veld weer op gehoest. Even veerde oom overeind toen Sjaak Swart in de tweede helft het veld betrad.

‘Sjakieeeee,’ riep hij met rood aangelopen hoofd. En toen Sjaak opkeek: ‘Drukken, drukken!’

Mocht Sjaak daar al behoefte toe hebben gehad, dan had hij dat natuurlijk allang gedaan vóór hij het veld op kwam, dacht ik bij mezelf.

Na vijf minuten bracht Henk Groot de stand op 2-0.

Ondanks het slechte weer knoopte oom zijn jas open en ging er nog eens goed voor zitten. ‘Zie je wel,’ zei hij triomfantelijk achteromkijkend, ‘als ze maar luisteren.’

Medelijdend schudde hij zijn hoofd om de stroperige combinaties van Fortuna en glimlachte toen twee, drie Geleners elkaar voor de neus van doelman Hoogerman in de weg liepen.

‘Die jongens spelen lang niet slecht, maar ze missen lijn in de ploeg,’ analyseerde hij. Hij was nog niet uitgesproken of Cees Groot scoorde de 3-0.

Sportief applaudisseerde hij nog bij een doelpunt van de tegenpartij, een kwartier voor tijd, maar toen linkshalf Beenen Fortuna weer terug in de race bracht, sloop het chagrijn erin. Ineens werden Muller en Prins bedolven onder een groene zwerm. Als muggen dansten de Limburgers om de benen van Pronk, Ouderland en Van Mourik, die plotseling in gapende linies staarden en machteloos toekeken bij flitsende acties van de Geleners.

Tien minuten voor tijd was de kruitdamp opgetrokken. Ooms gezicht zag grauw van ellende. Fortuna had met 3-3 gelijkgemaakt. Langzaam verrees hij van zijn plaats en bleef als een standbeeld in de wind staan. Toen keerde hij zich resoluut van het veld af en beende naar de uitgang. Zwijgend liep ik achter hem aan en kon nog net een zitkussentje ontwijken dat naar het veld werd gegooid. Op het stadionterrein hoorde ik nog één keer gejuich van Fortuna-supporters en boegeroep van de Ajacieden.

Het scheen hem allemaal te ontgaan, want hij trok mij chagrijnig tussen de verlaten patatkramen door, richting Middenweg. De vraag of Ajax nog kampioen kon worden bewaarde ik maar voor een andere keer.

Thuis had tante Bets naar de radio geluisterd.

‘Was het niet te koud op de tribune met zo’n dunne jas aan?’ informeerde ze, diplomatiek de vraag wie er gewonnen had vermijdend.

‘Zit toch niet te zeuren, Bets,’ barstte oom los. ‘Vijftien minuten voor tijd staan ze met 3-0 voor en dan spelen ze nog gelijk. Dát is pas om koud van te worden.’

‘Ze hebben toch verloren met 4-3?’ informeerde ik voorzichtig.

‘Hoe bedoel je, met 4-3 verloren, grapjas?’ viel hij uit. ‘Jij hebt zeker zitten maffen. Van mijn goeie geld nog wel.’ En tegen tante hoofdschuddend: ‘Dat jong is nog te klein om iets van het spel te begrijpen.’

Tranen sprongen me in de ogen.

‘Op de radio hebben ze anders ook 4-3 als einduitslag opgegeven,’ probeerde tante nog.

‘Begin jij nou ook al, op de radio wordt al zoveel kletspraat verkocht. Ik was er toch zelf bij?’

Hij draaide zijn stoel naar het raam en bleef daar tot de nieuwsberichten van acht uur verongelijkt zitten zwijgen. Zelfs toen tante onder de voetbaluitslagen het geluid harder draaide, reageerde hij niet.

Drie weken later zat ik met hem aan tafel, de voetbalboeken tussen ons in. Toen hij even naar het toilet was, fluisterde tante dat de maandagkrant hem pas overtuigd had, maar dat hij in zijn ‘Rood-Wit Ajax’-album achter de wedstrijd Ajax-Fortuna ’54 de stand 3-3 had opgetekend, zo heftig onderstreept dat zijn vulpen een dunne gleuf in het papier had getrokken.

Toen ik vele jaren later weer eens op hun bel drukte, vroeg ik me af of hij nog steeds zo zorgvuldig de uitslagen bijhield in dat sinterklaasboek van hem. Ajax had in de tussentijd drie Europacups gewonnen, maar die gouden periode leek voorbij. Oom was inmiddels gepensioneerd, en sinds Sjaak Swart in zijn sigarenzaak de seksbladen Chick en Candy was gaan verkopen, had hij er nooit meer een voet over de drempel gezet. ‘Als Ajax-man doe je zoiets niet. Dan heb je een naam hoog te houden,’ stelde hij vast.

Het duurde een tijd voor iemand op mijn bellen de gang in kwam geschuifeld. ‘Al ga je maar een uurtje bij ze langs,’ had moeder gezegd, ‘ze zijn haast tachtig en ze zien bijna niemand meer.’

Even zag ik het ganggordijntje bewegen voor de deur werd ontgrendeld.

‘Wat leuk!’ riep tante Bets, en ze knikte naar de deurmat om duidelijk te maken dat ik eerst mijn voeten moest vegen.

Verrast sprong oom Wim op waarna hij welwillend zijn stoel aanbood. Er stonden nog andere stoelen, maar ik moest per se op zijn plaats gaan zitten.

Boven de kamerdeur hing nog altijd het jubileumbord van Ajax’ vijftigjarig bestaan naast een bord van prinses Wilhelmina ter gelegenheid van haar inhuldiging in 1898.

‘Jij hebt de sport zeker vaarwel gezegd,’ merkte hij op toen ik een sigaret opstak. ‘Dat je toen niet hebt doorgezet. Neem nou jongens als Cruijff en Keizer, die kunnen nog eens een centje opzijleggen.’

‘Als hij maar niet van die verkeerde tuinkruiden rookt,’ waarschuwde tante met een blik op mijn lange haar.

‘Ik heb altijd gezegd dat hij het talent had om profvoetballer te worden,’ ging oom onverstoorbaar verder.

‘Ja, Wim, dat weten we nu wel. Jij zei toen ook dat hij later professor zou worden, omdat hij één keer met een redelijk rapport was thuisgekomen.’

‘Heb je Koen Verhoeff nog tekeer horen gaan op de radio? Hij zat weer zo op Ajax af te geven, dat was bij de knorhanen af. Nog één keer en er gaat een brief naar Hilversum.’

‘Hè, Wim,’ zei tante geërgerd. ‘Misschien interesseert die jongen dat voetbal wel helemaal niet meer.’

Verongelijkt hield oom Wim zijn mond.

Zelf kwam hij nooit meer bij Ajax, ook niet voor een klaverjaspartijtje tussen de middag. Een zitplaats vond tante te duur en ze wilde hem beslist niet op de staantribune hebben tussen al dat schorem: na een klap met een gummiknuppel in zijn nek, tijdens een wilde charge op de tribune, was voor haar de maat vol. Voortaan moest hij ’s zondags maar naar de wedstrijdverslagen op de radio luisteren. En in plaats van uitzinnige supporters om hem heen moest hij het nu doen met tante Bets, die waarschuwde voor de buren als hij juichend door de kamer sprong.

Natuurlijk kwam ook de afscheidswedstrijd van Johan Cruijff ter sprake. Zoals elke voetballiefhebber koesterde oom een grote bewondering voor het fenomeen. Nog één keer de betoverende acties van de wondervoetballer uit De Meer in levenden lijve aanschouwen zou een hoogtepunt in zijn leven betekenen, wist ik. Als ik zitplaatsen kon krijgen en goed op hem zou letten, mocht hij van tante mee.

Toen ik een week later weer bij hem op de stoep stond, zwaaide de deur onmiddellijk open. Hij had zijn jas al aan.

‘Ik zeg net tegen je tante, die komt vast niet meer,’ riep hij ongeduldig uit.

‘Hè, gelukkig,’ zei tante, die nu ook in de gang verscheen, ‘ik zei al tegen Wim, die komt vast niet meer.’

Zenuwachtig veegde oom een druppel onder zijn neus weg.

‘Laat hem zijn jas dichthouden,’ fluisterde tante in mijn oor.

‘Ga niet zo op de tocht staan, Bets,’ zei hij, en hij duwde haar naar binnen.

We naderden het stadion en oom Wim genoot van de drukte. Ik pakte hem bij zijn arm en loodste hem door de massa, een groep supporters omzeilend die met stokken en kettingen gewapend naar de toegangshekken oprukte. Naast ons werd een ander deel van de Ajax-aanhang door politie te paard uiteengeslagen, maar oom leek alleen maar oog te hebben voor de schijnwerpers, die hoog boven het stadion hun felle lichtbundels op de grasmat wierpen.

‘Mijn zuster in Buitenveldert kan ’s avonds vanuit haar huis zien of er gespeeld wordt,’ zei hij trots.

Bij de eerste controle ontstond een opstopping omdat het fouilleren van de bezoekers enig oponthoud veroorzaakte. Gelukkig sloegen ze oom over, die slechts gewapend was met rollen drop en pepermunt, een halve cake en een programmablad.

Ondanks zijn herhaalde waarschuwingen dat we verkeerd liepen, volgde ik de pijlen die ons naar het juiste vak verwezen.

‘Ik kom hier al vanaf 1920, zal ik het dan niet weten,’ sputterde hij tegen, en zelfs toen we de trappen naar ons vak op klauterden, mopperde hij nog door dat ze de nummering door elkaar hadden gegooid.

Telkens moest hij even op adem komen vanwege zijn bronchitis, tot groot ongenoegen van de mensen achter hem. ‘Hé, ouwe lul, loop eens door,’ hoorden we roepen.

Ik keek achterom en zag een boom van een vent met om zijn nek een Ajax-vlag met davidsster. Ajax was zoveel jaren na de oorlog ineens een ‘jodenclub’ geworden.

Eindelijk bereikten we de tribunes en nadat oom een zakdoek over de verveloze bank had uitgevouwen, konden we gaan zitten.

Onder oorverdovend gefluit en knallend vuurwerk kwam de Duitse Mannschaft het veld op. Oom Wim begon als enige te applaudisseren. Hij had de tijd nog meegemaakt van ‘één hoeraatje voor de tegenstander’ en ergerde zich aan deze voor hem ongewone verwelkoming bij een erewedstrijd.

Al snel werd duidelijk dat de Duitsers er geen showvertoning ter ere van Cruijff van wilden maken. Ajax had het onheil voor een groot deel over zichzelf afgeroepen. Er was niemand van de Amsterdamse club aanwezig geweest om hun gasten op Schiphol te verwelkomen en ook het hotel liet veel te wensen over. De irritatiegraad liep nog hoger op toen de Bayern-spelers tijdens de warming-up voor Nazi-Schweine werden uitgemaakt.

De rust ging in met een weinig hoopgevende 2-0 achterstand. Oom Wim veegde de zoveelste druppel onder zijn neus weg.

‘Nazi-Schweine vind ik te ver gaan,’ merkte hij op, ‘maar het blijven Duitsers natuurlijk.’

Verlangend keek hij mij na toen ik me naar de toiletten buiten begaf. De druk op zijn blaas woog niet op tegen al die trappen naar beneden. Enkele treden lager echter zag ik op de binnengalerij tientallen mannen tegen een muur aan staan wateren. Onmiddellijk veerde oom op toen ik hem van deze onverhoopte mogelijkheid op de hoogte bracht, om pas in de tweede helft, toen het derde doelpunt al gevallen was, terug te keren.

‘Wat een opluchting,’ riep hij uit, terwijl hij, met kletsnatte broekspijpen langs uitgestoken benen schurend, zijn oude plek opzocht. Het leek me verstandig even een andere kant op te kijken.

Met 8-0 werd Ajax die avond opgerold en bij elk doelpunt kromp oom verder in elkaar. ‘Arme Jopie, arme Jopie,’ bleef hij maar herhalen, ‘wat hebben ze dat jochie een onrecht aangedaan.’

Teleurgesteld dropen de mensen door de dranghekken af.

‘Nog een geluk dat ik mijn bril niet bij me had,’ bromde hij, ‘de meeste doelpunten heb ik niet eens gezien.’

Tante Bets zat thuis met koffie en kano’s klaar.

‘Morgen gaat er een klacht naar het Ajax-bestuur, dit kan ik niet over mijn kant laten gaan,’ sprak oom, waarna hij zich uitgeput in zijn stoel liet zakken en lange tijd verslagen voor zich uit bleef staren.

‘Hij trekt wel weer bij,’ zei tante geruststellend toen ze mij een half uurtje later naar de voordeur begeleidde.

Op weg naar huis begon het te miezeren.

De volgende avond belde mijn moeder. Ze vertelde dat oom Wim zich ’s ochtends niet lekker had gevoeld en onder het avondeten, boven de sportkrant in elkaar was gezakt.

Zijn laatste woorden waren: ‘Bets, wat is het eten machtig.’

Om hem meer lucht te geven had tante hem op het tafellaken getild, dat ze over de grond had uitgespreid. Ze had nog vergeefs met haar oor boven zijn mond gehangen toen deze openviel, in de hoop dat hij iets zinnigers te melden had dan zojuist, maar oom Wim gaf geen kik meer.

Enkele dagen later werd hij op de Oosterbegraafplaats, in de schaduw van het Ajax-stadion, ter aarde besteld.

Ik hoopte maar dat hij op zondag kon blijven liggen als Ajax had gescoord.

WRAAK

‘Hoe die jongen het elke keer weer voor elkaar krijgt, is mij een raadsel,’ zei oom Wim, die na de wedstrijd nog even voor een kelkje jenever bij ons aanwipte. ‘Ze hebben de controle verscherpt en bij elke ingang draaihekken geplaatst en nog ziet hij kans gratis op de beste plaats in het stadion te zitten.’ Mijn vader hoorde zijn verhaal met gemengde gevoelens aan, maar oom Wim was zo enthousiast dat hij zijn mond maar hield.

‘Dat joch komt nog ongezien over de Berlijnse Muur heen. En zonder suppoosten om te kopen, hè, want daar is geen kunst aan.’

Glimmend van trots luisterde ik mee.

‘Ach wat, als hij het kan, lukt het mij zeker,’ zei mijn broer. ‘Bij de eerstvolgende wedstrijd ga ik met hem mee.’

Als Ajax thuis voetbalde kon mijn zondag niet meer stuk, maar eerst moest ik zelf spelen. Daar lag mijn kans om de verplichte kerkdienst over te slaan. Zo geruisloos mogelijk kleedde ik mij aan en pakte mijn voetbaltas in. Voor ik de deur uitglipte, stak ik mijn hoofd om de hoek van de ouderlijke slaapkamer en zei dat ik uit de kerk meteen door naar het veld ging. Meestal hoorden ze me niet of waren ze nog te versuft om te reageren.

Zo hing ik met andere geloofsverzakers verveeld rond op het voetbalterrein, waar niets te beleven viel. Zelfs de kantine was nog dicht. Als onze wedstrijd op punt van beginnen stond, waren we al moe van het wachten.

Na afloop kleedden we ons snel om en haastten we ons naar Ajax. Voor het stadion werden voor dertig cent de programmaboekjes van Ajax uitgevent. In de verte hoorde je al roepen: ‘Programma’s, programma’s, met de officiële opstellingen van beide elftallen. De laatste exemplaren!’

Ieder voor zich probeerde langs de suppoosten het stadion in te glippen. Er zaten echte bloedhonden tussen die je, zodra ze je snapten, met plezier tegen de stroom in het stadion uit schopten.

Uit de stadionspeakers galmde de stem van de omroeper: ‘Hallo, hallo… dames en heren, welkom in het Ajax-stadion.’

Daarna het bierlied:

’t Is Heineken bier, het meest getapt,
Het heerlijke bier waar je vaak in hapt,
Hij en zij samen Heineken,
Heerlijk, helder, Heineken.

Boven aan de trap bleef ik altijd even staan om te kijken naar het lege veld, de volstromende tribunes, en de vrolijk wapperende vlaggen op het dak van de Reynolds-tribune. Aan die vlaggen kon je buiten het stadion zien of de consul het veld had goedgekeurd.

Pal onder het dak van de eretribune zat de vaste artiestenkern. Willy Alberti, Pim Jacobs, Henk Molenberg, Bert Haanstra en Ton van Duinhoven. Mensen die er graag bij wilden horen, maar die op hun beurt Ajax net dat beetje extra glamour gaven.

Tot vlak voor de wedstrijd dreigde het gevaar dat ik door een oplettende suppoost alsnog in de kraag zou worden gevat, maar eenmaal op de eretribune gezeten was de kust veilig en zwaaide ik met mijn rood-witte das naar de staanplaatsen achter het doel waar oom Wim zat. Hij zwaaide hoofdschuddend terug.

Vlak voor de spelers het veld op kwamen werd met ratelend kabaal de ijzeren kooi naar het veld opengeschoven. Op commando vanuit de gang begonnen twee mannen als waanzinnigen aan het ijzer te trekken. Wie in de weg stond werd opzijgeduwd en dreigde bekneld te raken tussen kooi en tribune. Het gebied binnen de tunnel was heilige grond geworden. Daar mocht geen supporter meer staan.

Eerst kwam de tegenstander onder oorverdovend gefluit en boegeroep naar buiten. Daarna stormden onder luid gejuich en applaus de rood-witte leeuwen het veld op. Met mooier glimmende benen. Aan die loop kon je al zien dat ze gingen winnen.

Tijdens wedstrijden van Ajax en Feyenoord in het Olympisch Stadion hoopte je stiekem op een botsing tussen twee spelers, want dan kon je zien wie de snelste verzorger had. Ajax met Salo Muller en Feyenoord met Gerard Meijer. Muller was met zijn kaarsrechte sprint altijd de winnaar. Bovendien was hij de enige verzorger die op weg naar het kermende slachtoffer in het gras geen druppel uit zijn waterzak verloor. Daarbij zakte zijn bril geen millimeter van zijn neus af. Ook in de sprint van de verzorgers was Ajax superieur.

Wat moest de tegenstander zich belazerd voelen als de horde fotografen zich na de toss massaal op het doel van de tegenpartij stortte voor het beste plekje. Achter het doel van Ajax zat geen hond.

Stadionrellen kende men nog niet. Wel werd er volop bier gedronken op de tribunes en dan wilde er nog weleens een flesje sneuvelen op het hoofd van een buurman, maar dat was ook alles. Zelf heb ik slechts één keer een supporter van de tegenpartij een bloedlip geslagen, die ‘hup rood-witte spreeuwen’ in plaats van ‘hup rood-witte leeuwen’ in mijn oor tetterde.

In de rust glipte ik de bestuurskamer in voor een paar gratis bitterballen. De bestuursleden van Ajax hadden er aan hun pens te zien al genoeg op en ík moest er nog van groeien. In deze contreien was Ajax-voorzitter Jaap van Praag de baas. Iedereen week eerbiedig achteruit als Van Praag de ruimte betrad met in zijn kielzog bestuurslid Hordijk, ook wel Horkendijk genoemd. Als de schaal bitterballen onverhoeds binnen handbereik van Hordijk kwam, was deze snel leeg.

Van Praag daarentegen was een voorzitter van internationale allure. Altijd goed in het pak gestoken, Italiaanse schoenen en een mooie blauwachtige glans in het zilvergrijze haar. Van Praag had zich na zijn onderduik in de oorlog voorgenomen zich altijd perfect te kleden.

Na de wedstrijd bleef ik even bij het stadion rondhangen, want de abrupte overgang van het voetbalspektakel naar de bedompte sfeer thuis was te groot. Bij de uitgang stond altijd een smoezelige man die op de valreep zijn laatste wit uitgeslagen Koetjesrepen probeerde te slijten: tien voor een gulden. Er overviel me een vaag, ongrijpbaar gevoel van weemoed als ik naar de honderden meeuwen keek die op de bijvelden waren neergestreken en etensresten uit achtergelaten zakjes en kartonnen bakjes pikten. Dan was ik weer die snotneus die maandag gewoon naar school moest.

Ajax was eind jaren zestig een veredelde amateurclub, de grote successen moesten nog komen. Ik besefte nog niet hoe goed de Ajax-spelers al waren, mijn bewondering ging vooral uit naar Zuid-Amerikaanse baltovenaars met exotische namen als Amarildo, Garrincha, Di Stéfano en Omar Sívori. Zij waren mythisch en ongrijpbaar, ze konden alles met een bal. Cruijff en Keizer waren natuurlijk geweldige voetballers, maar het bleven aanraakbare stervelingen. En ze woonden ook nog eens in dezelfde buurtjes als die waar je zelf vandaan kwam.

Ik wilde later ook baltovenaar worden.

Met mijn broer deed ik wedstrijdjes bal hooghouden.

In een boekje dat ik voor sinterklaas kreeg, Voetballen doe je zó van Abe Lenstra, stond over jongleren met de bal op het hoofd te lezen: ‘De oefenende speler staat in een kleine spreidstand of loophouding en veert in de knieën. Het hoofd wordt in de nek gelegd, zodat het voorhoofd horizontaal komt. Het jongleren met de bal of de kopstoot omhoog komt eigenlijk uit die verende knieën voort.’

‘Laat de bal op je hoofd dansen’, stond onder de begeleidende afbeelding.

Na een half jaar oefenen kon ik het en deed ik pogingen het record van mijn broer te verbeteren, die met zijn lage voorhoofd in het nadeel was. In de hoek van de slaapkamer, boven de lichtschakelaar, hielden we met potlood de stand bij op het behang tot de muur vol stond met getallen. Na elke poging tot het breken van een oud record moest ik half versuft met een aspirientje op bed gaan liggen.

Het magische getal 664, het aantal keren dat Abe Lenstra de bal op zijn hoofd kon laten stuiteren, was toen allang overschreden. Geruime tijd bleef de 1185 keer van mijn broer onaangetast.

Op een avond waagde ik een nieuwe kans. We schoven het bed aan de kant en hingen de lamp schuin zodat het licht niet in onze ogen scheen. Voor ik de bal opgooide, kamde ik mijn haar nat naar achteren om geen haren in mijn ogen te krijgen.

Ik klom op tot vijfhonderd en het zelfvertrouwen groeide. Bij zevenhonderd had ik een kleine inzinking omdat ik de bal dubbel zag. Ten koste van de spiegel, die ik bij een noodsprong van de muur wipte, wist ik de bal gelukkig weer onder controle te krijgen. Tussen de scherven kopte ik door naar duizend. Het oude ritme was helemaal terug. Mijn broer begon ineens onbedaarlijk te hoesten, maar ik liet me niet van de wijs brengen. Bij de stand elfhonderd kon ik mijn hoofd nauwelijks meer van de bal onderscheiden. 1181, 1182, 1183… Een droge klik en ineens was het donker in de kamer.

De 1183e keer stuiterde de bal van mijn neus op de grond. Toen floepte het licht weer aan en daar stond die ellendeling met zijn hand aan de schakelaar schaapachtig naar mij te lachen. ‘Twee ballen van het record af,’ zei hij, ‘jammer!’

De eerstvolgende zondag zou ik met hem naar Ajax-Feyenoord gaan.

‘Dus jij weet zeker dat er niks mis kan gaan?’ vroeg hij onderweg. ‘Dat we er geen last mee krijgen?’

Voor het stadion legde ik hem uit hoe je zonder kaart naar binnen kon. ‘Je wacht voor de poort op een vader met een sliert kinderen achter zich aan. In het gedrang naar de toegangshekken, waar de suppoosten staan, dring je tussen de kinderen in en knoop je een gesprek aan met de vader. Zo van: “Nou, paps, dat kon nog wel eens een moeilijke middag worden voor Ajax.”

Vergeet niet het “paps” hard en duidelijk uit te spreken, want de suppoost moet het kunnen horen. De vader zal achteromkijken en denken dat je niet goed snik bent. Dat geeft niks. Hij heeft dan inmiddels de toegangsbewijzen aan de suppoost overhandigd, die de kinderen aftelt. Eenmaal door de controle heen, kun je van veilige afstand toekijken hoe er ruzie ontstaat over het laatste kind in de rij. De suppoost houdt vol dat hij er al vier geteld heeft en de vader legt voor de zoveelste keer uit dat het kind achter de hekken ook bij hem hoort.’

Mijn broer begreep de bedoeling, maar tussen de mensen in de rij, die keurig hun kaartje gereedhielden, zonk de moed hem in de schoenen. Toen ik erdoorheen was, had hij al drie vaders met kinderen voor laten gaan. Aan zijn rode bos haar die boven de massa uitstak kon ik zien dat hij geen meter opschoof. ‘Rooien en valen zijn donderstralen,’ was een standaarduitdrukking van mijn vader.

‘Schiet op nou, man,’ riep ik ongeduldig door de tralies heen.

Eindelijk wrong hij zich onhandig tussen een groep mensen in en knoopte een geforceerd praatje aan. De afstand tot de bewakers aan het hek werd al kleiner. Ik schoot in de lach om zijn benauwde gezicht, dat hulpeloos mijn kant op keek. In een grote boog liep ik terug naar de ingang en tikte een suppoost aan.

‘Meneer, ik wil me nergens mee bemoeien, het gaat me ook eigenlijk niks aan, maar die rooie verderop in de rij heeft volgens mij geen kaartje. Dat u het weet,’ zei ik en rende weg.

Even later zag ik hoe mijn broer hardhandig uit de menigte werd gevist en het terrein werd afgegooid. Tevreden zocht ik een plaats uit op de tribune.

Hallo, hallo… dames en heren, welkom in het Ajax-stadion.

HET TELEVISIEDEBUUT

In het jaar dat mijn vader zijn Kever kocht, trokken mijn ouders met een deel van het gezin naar bedevaartsoord Lourdes, waar Maria ooit in een grot aan een arme molenaarsdochter was verschenen om de wereld te redden. In die grot zou het meisje, op aanwijzing van de heilige Maagd, een geneeskrachtige bron hebben ontdekt. Als de thuisblijvers nu maar genoeg baden, dan zou mijn moeder op voorspraak van Maria van haar reuma worden afgeholpen, zo werd ons verzekerd.

Mijn oudste broer kon zich nog herinneren dat hij aan haar hand over straat had gelopen, maar ik kende mijn moeder slechts op een stoel het huis door schuivend. Soms liep ze met een wandelstok een stukje de kamer op en neer om nog een beetje beweging te krijgen. Van een rolstoel, gefinancierd uit een fonds voor gehandicapten, wilde mijn vader niets weten. Wij hadden van niemand iets nodig en zelfs het jaarlijkse bloemstuk met Kerstmis, aangeboden door de rooms-katholieke stichting De Zonnebloem, werd bot door hem aan de deur geweigerd. Aanvankelijk kon mijn moeder het meeste huishoudelijk werk nog wel aan, maar op den duur bezorgden ook de lichte karweitjes haar te veel pijn, zodat de kinderen die van haar overnamen. Vele handen maken licht werk, moeten mijn ouders hebben gedacht, want om het jaar kwam er een kind bij, die later als hulp in de huishouding kon worden ingezet.

Een dag voor vertrek naar Lourdes werd ik door mijn vader bij een mij vreemd gezin afgeleverd met een moeder die mij voortdurend ‘scheetje’ noemde en een zoontje met een hazenlipspoor dat als een ribbelig tuinpad van zijn linkerneusgat naar zijn mond liep.

Jullie worden vast goede vriendjes, had mijn moeder bij het afscheid gezegd.

’s Avonds lag ik op mijn knieën voor een vreemd bed te bidden voor haar genezing. Dan zou ik eindelijk van al die lullige karweitjes verlost zijn, die een groot deel van mijn leven beheersten.

Wat een teleurstelling toen ik na drie weken vaders auto de straat in zag rijden waarna mijn vader zoals gewoonlijk als eerste uitstapte om moeder uit de auto te hijsen.

‘Lourdes heeft mij niet beter gemaakt,’ zei mijn moeder, ‘maar toch voel ik mij gesterkt door alle ellende die ik daar om mij heen heb gezien. Ook dat is de wil van onze Almachtige.’

Van mijn broers en zusters die mee waren, hoorde ik dat het één commerciële kermis was geweest. Dat mijn moeder tegen forse betaling met het heilige water in aanraking was gekomen door middel van een nat stuk linnen dat door een non een aantal keren tegen haar benen werd gekletst. Je zou alleen al in God gaan geloven omdat die lap, waarmee talloze mensen vóór haar onder handen waren genomen, haar geen ziekte erbij had bezorgd. Mijn vader bracht het gesprek maar gauw op zijn trots, de Kever, die tijdens de hele reis geen druppel olie vermorst had.

Naarmate mijn moeder ouder werd, namen de gewrichtspijnen toe. Het wekelijkse bezoek van een reumaspecialist, die ik bij de deur altijd uit zijn regenjas moest helpen, haalde ook niets uit.

‘Een huisje in de zon zou al veel goeddoen,’ had hij zich eens laten ontvallen met een blik op de bruine vochtplekken op het plafond. Ik kon hem slecht velen, want wat moest die vreemde man met mijn moeder alleen in de slaapkamer als mijn vader niet thuis was?

Haar opgezwollen voeten staken doorgaans in een paar pantoffels van mijn vader omdat ze gewone schoenen nauwelijks meer aankon. ‘Bommelvoetjes’ noemden we ze, omdat ze deden denken aan de berenpoten van stripfiguur Ollie B. Bommel. Alleen ’s zondags wrong ze zich moeizaam in een paar Dr. Scholl-gezondheidssandalen. Want ondanks haar verergerende kwaal bleef ze trouw naar de kerk gaan en dat kon natuurlijk niet op een paar afgetrapte sloffen.

Het geloof schenkt mij kracht, verklaarde ze weleens met twijfel in haar stem, maar volgens mij zei ze dat alleen om mijn vader een plezier te doen want zijn geloof was onwankelbaar.

Het was elke keer een hoop heisa voor we haar in de kerkbank hadden gehesen. Voor we haar in de auto hadden getild, moest ze eerst drie trappen af. Jarenlang had mijn vader haar op zijn rug naar beneden gesjouwd. Hij ging dan twee treden lager staan, zodat mijn moeder zich boven aan de trap om zijn nek kon laten vallen, waarna hij voorzichtig met zijn vracht de trap afdaalde. Na elke tree liep hij roder aan, want mijn moeder, die aan hoogtevrees leed en in vrijwel horizontale positie over hem heen hing, kneep van angst zijn keel dicht als ze over zijn schouder de diepte in keek. Soms begon ze zacht te piepen wanneer mijn vader te veel vooroverhelde, maar als hij dreigde haar te dumpen werd het snel stil.

De benedenburen wilden nog weleens door een kier van het ganggordijn loeren om het evenement te aanschouwen, maar als mijn vader in het voorbijgaan een harde schop tegen hun deur gaf, schoven de gordijntjes snel weer op hun plek. Met drie missaaltjes onder de arm, twee dikke en een dunne voor mezelf, volgde ik mijn ouders de trap af. Terwijl ik mijn moeder van de buitendeur naar de auto begeleidde, haastte mijn vader zich naar boven om, zoals hij zei, een snelle plas te doen. Ik vermoedde echter dat hij op de wc-pot op adem zat te komen en zijn pijnlijke nek aan het masseren was. Ondertussen was het voor mij zorg om overeind te blijven als moeder zich met haar volle gewicht tegen mij afzette. Het was een paar meter, maar voor we het autoportier hadden bereikt, waren er zeker tien minuten verstreken. Zich vastklampend aan het portier liet ze zich langzaam op de voorstoel zakken.

Schichtig keek ik de straat in want er waren altijd wel mensen op de been die zich aan dit schouwspel vergaapten. Voor sommigen was het uitlaten van hun hond een geldig excuus om er met hun neus bovenop te staan. Het ergste waren de vriendjes uit de straat, die op afstand met uitdrukkingsloos gezicht toekeken. Ik hoorde ze denken: nu heeft hij niet meer zo’n grote bek als op het voetbalplein.

Als ze ten slotte zelf haar benen binnenboord had gesjord, kwam mijn vader op het geluid van de dichtslaande portier naar buiten en konden we eindelijk wegrijden.

Met de blikken van andere kerkgangers in de rug takelden we mijn moeder de auto uit, de kerk in. Na afloop van de dienst werd ze dan weer door mijn vader thuis de trap op gedragen – tot een hernia mijn vader het tillen onmogelijk maakte en mijn oudste broer die eer te beurt viel. Nu stond mijn moeder helemaal doodsangsten uit, maar gelukkig ging het altijd net goed.

Toen ook mijn broer rugklachten begon te vertonen was de hoop gevestigd op een benedenhuis: de situatie was nu echt onhoudbaar geworden. Enkele malen probeerde moeder nog om in een oude legerbroek van mijn vader op haar kont de trap af te schuiven, maar dat vond hij met het oog op de buren iets te veel poppenkast.

Een tip van kennissen deed mijn moeder ten einde raad besluiten de redactie van het televisieprogramma Info in te schakelen, een programma dat sociale wantoestanden aan de kaak stelde. Hoofdredacteur was Jaap van Meekren. Binnen een week stond een Gooise dame bij ons op de stoep die aan de hand van een kort gesprek met mijn moeder de ernst van de situatie moest inschatten. De cameraman die haar vergezelde begon meteen bij binnenkomst door een handlens de kamer in te loeren. Ze zagen er wel iets in, de Gooise dame knikte tevreden en de cameraman stak zijn duim omhoog. Een week later al moest er worden gedraaid.

Mijn moeder zag er met het haar in de watergolf, naast een vaas bloemen zittend, uit als een omroepster. Na het interview moest ik als plaatsvervanger van mijn broer moeder de trap af dragen. Dat was op mijn leeftijd een hachelijke onderneming, maar ze konden er moeilijk mister AVRO zelf voor nemen, dat begreep ik ook wel.

‘Het is alleen om de kijker thuis een indruk te geven,’ zei hij, ‘je hoeft maar een paar treden af.’

Als je je goed aan de leuning vasthoudt, kan er niets gebeuren, had mijn vader de avond tevoren gezegd, maar steeds doemde dat rood aangelopen hoofd op al die zondagochtenden voor me op.

Onder het oog van de televisiecamera wankelde ik met mijn moeder op de rug en met afgewend hoofd stuurloos de trap af. Liever had ik een zak over mijn hoofd getrokken als ik dacht aan al die mensen die straks het programma zouden bekijken.

‘Laat me niet vallen,’ beet mijn moeder me toe. Ze hijgde in mijn oor en ik voelde haar wurgende greep verstrakken. Voordat ik onder haar last dreigde te bezwijken en bijna van de trap af sodemieterde, werd ze eindelijk van mijn rug getild. Ik hapte naar adem.

‘Had je genoeg licht?’ vroeg Jaap zonder verder naar mij om te kijken.

De cameraman knikte tevreden.

‘Het zou mij verbazen als deze film u geen benedenhuis oplevert,’ zei Van Meekren, terwijl hij mijn moeder een stevige hand gaf.

Ik zag de glimlach op haar gezicht verkrampen.

Een dag na de uitzending werd ik door de meester voor de klas geroepen.

‘We hebben een fiere knaap in ons midden,’ zei hij, met zijn hand op mijn schouder.

Degenen die mij voor school nog pesterig hadden uitgejouwd, keken nu schijnheilig voor zich uit.

‘Doe af en toe wat extra’s voor je moeder,’ maande de meester de klas, ‘en wees blij dat ze gezond is.’ Vervolgens droeg hij ons op een opstel te schrijven: wat moeder voor mij betekent.

Ik mocht sigaretten voor hem halen, een erebaantje dat doorgaans alleen voor slijmballetjes was weggelegd.

Op straat werd ik herhaaldelijk herkend, maar gelukkig ebde de belangstelling na een paar weken weg.

Een maand later vond de finale van het schoolvoetbaltoernooi plaats. Elk jaar drongen vrijwel dezelfde scholen door tot de eindronde, zo ook het St. Nicolaaslyceum en het St. Ignatiuscollege. Beide aartsrivalen hadden een voetbalclub achter zich staan die hoog in de zondagcompetitie speelde: Wilskracht – SNL EN RKAVIC. Dat jaar stond ik voor het Nicolaaslyceum in de finale tegen de ‘kakkers’ van het Ignatiuscollege en speelden we gelijk. Er moesten strafschoppen worden genomen.

Het lot bepaalde dat ik de beslissende moest nemen. Ik voelde een zware last op mijn schouders drukken: de eer van de school stond op het spel.

Luidkeels werd ik door ouders, leraren en leerlingen aangevuurd. Mijn medespelers stonden pips te wachten op mijn bevrijdende trap. Ik nam een aanloop en keek door mijn oogharen naar de keeper, die alsmaar groter leek te worden. Het doel daarentegen werd kleiner.

Niet in zijn ogen kijken, schoot het door mij heen. Een vage misselijkheid kwam opzetten. Op het laatste moment besloot ik van hoek te veranderen. Gek, hoeveel er in je hoofd omgaat tijdens zo’n drafje.

Ineens voelde ik pap in de benen. Het resultaat was een slap balletje dat recht in de handen van de doelman belandde.

Onder de aanhang van de tegenpartij barstte een luid gejuich los en met gebogen hoofd liep ik het veld af.

‘Ga jij je moeder maar de trap af dragen!’ riep een vadsig ventje achter het doel mij na.