MIJN MOEDER WIL MIJN NAAM NIET WETEN

CHRISTEL JANSEN

Mijn
moeder
wil mijn
naam
niet weten

Nieuw Amsterdam

De auteur ontving voor dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

© 2021 Christel Jansen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Zoltan Toth / Trevillion Images / MAI

Foto auteur © Hans-Peter van Velthoven

NUR 301

ISBN 978 90 468 2830 4

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met
ISBN 978 90 468 2829 8

Voor Stefan, Bram en Esther, van wie ik liever de echte namen had genoemd

Mijn moeder is mijn naam vergeten,

mijn kind weet nog niet hoe ik heet.

Hoe moet ik mij geborgen weten?

Noem mij, bevestig mijn bestaan,

laat mijn naam zijn als een keten.

Noem mij, noem mij, spreek mij aan,

o, noem mij bij mijn diepste naam.

Voor wie ik liefheb, wil ik heten.

– Neeltje Maria Min

De Familie

Esther

2010

Esther legt haar hand op het voorhoofd van haar moeder. Voor het eerst in haar leven raakt ze haar aan. Vijfenzestig moest ze daarvoor worden.

Uitgeteerd ligt haar moeder erbij, onrustig ademend. Onder haar doorschijnend witte huid tekenen zich donkerblauwe adertjes af en ook haar tranende oog is nu opgezwollen. De drieënnegentig zal ze net niet halen.

‘Ik vergeef het u,’ fluistert Esther.

De blik van haar moeder verandert niet, blijft even kil.

Jaren eerder zei ze dit al eens, aan de keukentafel, in de villa.

‘Wat valt er te vergeven?’ had haar moeder toen geantwoord.

Esther trekt haar hand terug en staat op. Ze heeft lucht nodig.

Als ze door de lege gang loopt bedenkt ze hoe symbolisch het is: haar moeder die sterft op een gesloten afdeling.

Ze denkt terug aan het begin. De dag van hun eerste ontmoeting.

Vier was ze.

Aan de hand van haar vader liep ze door een lange straat met hoge huizen. ‘Moeten we nog ver?’ vroeg ze om de paar minuten.

‘Nog eventjes,’ zei hij. ‘Als je goed doorstapt zijn we er zo.’

Voor een van de huizen bleven ze staan. Haar vader belde aan en een deur ging open. Esther keek omhoog naar de smalle, steile trap. Beneden in de hal stond een driewieler, boven op de overloop stond een vrouw.

‘Dag Esther,’ zei ze. De stem van de vreemde vrouw klonk hol in het donkere trappenhuis.

De hand van haar vader in haar rug. Zachtjes duwde hij haar de trap op.

‘Geef de mevrouw eens een hand.’

Esther stak haar hand uit.

‘Ik ben tante Lies.’ De vrouw glimlachte naar haar.

Ze liepen de huiskamer in. Esther bleef zo dicht mogelijk bij haar vader staan, tot hij zei dat ze lief moest zijn, en dat hij haar over een paar uur weer zou ophalen.

‘Nee, papa,’ zei ze.

‘Papa moet even een boodschap doen. Ik kom zo weer terug.’

Ze beet op haar lip maar huilde niet. Grote meisjes huilen niet, had ze geleerd. Ze proefde de zoete smaak van bloed.

De vrouw die zich tante Lies noemde, zei dat ze op de stoel in de hoek naast de vleugel mocht gaan zitten. Esther klom erop, maar zakte meteen weg in het diepe kussen. Er zaten barstjes in het leer, zoals in de kaft van de Bijbel van papa. Om de vrouw niet uit het oog te verliezen, trok ze zich op aan de stoelleuning. Nauwlettend volgde ze elke beweging van de vrouw, vooral dat van het been: bij elke stap tilde ze het op, waarbij ze een zijwaartse beweging maakte alsof ze haar schoen wilde uitschoppen.

‘Waarom heeft u zo’n raar been?’ vroeg ze toen de vrouw die ze tante Lies moest noemen een glas limonade voor haar neerzette.

De vrouw keek haar aan, stampte met haar goede voet op de grond en zei: ‘Waar haal je het lef vandaan, brutale aap die je bent. Daar hebben we het niet over. Duidelijk?’

Esther nam geschrokken een slokje van de limonade en klemde haar lippen op elkaar. Ze keek naar de deur. Als ze maar naar de deur bleef kijken, zou papa vanzelf terugkomen. Het duurde en het duurde. De vrouw ging naar de keuken en Esther wist niet zo goed wat ze moest doen. Ze stond op, liep naar het raam en drukte haar neus tegen het koude glas. De straat lag ver onder haar, de fietsers leken klein, als bewegende poppen. Zou ze papa zien als hij kwam om haar op te halen?

Liesje

1921

Liesje legde haar rechterhand op de buik van de cello. Met de duim en wijsvinger van haar linkerhand plukte ze aan een snaar die daardoor trilde onder haar handpalm. Ze trok aan de snaar ernaast en drukte haar hele lijf tegen de klankkast. Een sidderend gevoel trok van haar buik tot in haar benen en wentelde zich als een slinger om de pijn. Heel even werd ze opgetild, was ze gewichtloos.

Ze sloeg haar armen om het instrument, blies in het klankgat en riep hard ‘oehoe!’, alsof ze een uil nadeed. Daarna probeerde ze: ‘kwak kwak!’ en ‘tok tok!’ De oehoe-klank was het diepst. Die klonk langer na. Ze legde haar wang nu ook op de klankkast en glimlachte naar haar vader. Die liep op haar af, kwam naast haar op zijn hurken zitten en plukte aan de vier snaren: do-sol-re-la. Ze lachten naar elkaar.

In het atelier rook het naar vers hout, hars en lijm.

‘Laat de meneer zo meteen maar eens horen hoe mooi jij al kunt spelen,’ zei haar vader zachtjes.

Zijn woorden kietelden in haar oor. Liesje giechelde. Haar vader stond op, liep op de toonbank af en rinkelde met het belletje. De instrumentenmaker had hen blijkbaar nog niet gehoord, maar kwam nu vanuit zijn werkplaats naar hen toe. Liesje plukte aan de G-snaar. Haar vader draaide zich abrupt om, alsof hij haar een standje wilde geven. Even schrok ze, maar toen zag ze zijn knipoog, alleen voor haar bestemd.

‘Laat dat kind,’ zei de instrumentenmaker. ‘Hoe oud is ze?’

‘Vier.’

‘Ongelooflijk, wat een kracht al in die vingertjes.’

‘Ik sta perplex,’ zei de vader. ‘Ik wist helemaal niet dat ze belangstelling had voor de cello.’

‘Wel, papa,’ zei Liesje, maar ze zei het zo zacht dat de instrumentenmaker het niet hoorde. Hij pakte een babycello, liep op haar af, streek de A-snaar aan, vouwde haar vingers om de strijkstok en zei: ‘Probeer maar eens.’

Liesje keek naar haar vader.

‘Toe maar.’ Hij knikte haar bemoedigend toe.

Ze bewoog de stok heen en weer over de snaar, tot ze wist dat ze de juiste klank had gevonden. Ze neuriede mee. De man glimlachte, gaf haar een kneepje in haar wang. ‘Een talent.’

Ze streek nu over de volgende snaar, en reeg de tonen aaneen.

‘Jij kan het,’ zei de man. ‘Neem deze cello maar mee. Deze past jou precies, en als je blijft oefenen mag je hem over een poos inruilen voor een halve cello.’

Liesje klemde haar armen om het instrument als om een knuffel.

‘Zul je er wel goed voor zorgen?’ vroeg de man. ‘Ik geef hem alleen aan kinderen met heel veel talent.’

Ze knikte.

‘Dat heb je mooi gedaan,’ zei haar vader toen ze weer buiten stonden.

Het was geen dwang van zijn kant, vond Ad. Liesje kroop zelf achter de cello. ’s Morgens meteen na het opstaan, en als hij thuiskwam na zijn werk, als haar zussen zaten te kleuren of met hun poppen speelden, dan waggelde zij naar de bijkeuken die hij tot studio had verbouwd en zette de cello tussen haar benen. Zo jong nog, maar ze voelde als vanzelf hoe ze het instrument moest bespelen. Ze leek ervoor gemaakt.

Nu hij met Liesje aan de slag ging, viel het hem pas op dat Stance vrijwel nooit meer zong. Ooit was hij voor haar stem gevallen, een donkere volle sopraan. Maar sinds de sores met Liesje al haar tijd in beslag namen, oefende ze haar stem niet meer. De zorgen over hoe het meisje uit de polio zou komen hielden haar te veel bezig. De voortdurende gang naar de artsen, het aanpassen van tuigjes, beugels en orthopedische schoenen. Stance had God geprezen dat het kind slechts aan één been was verlamd, het had erger gekund. Maar nu, tegen het einde van haar vierde zwangerschap, leek het of alle energie uit haar was weggesijpeld.

Ad zag zijn dochter vol overgave, driftig bijna, de toonladders spelen, met de voet van het lamme been rustend op het houten kistje dat hij voor haar had getimmerd. Het kind heeft talent, dacht hij, en met dat beentje kan ze geen kant op. Dat kon wel eens zijn goudklomp worden.

Aanvankelijk maakte hij haar elke ochtend om zes uur wakker, maar al snel stond ze uit zichzelf op. Na het studeren trok hij zijn uniform aan, dekte de tafel voor het ontbijt en droeg Liesje op wat ze verder nog kon doen voor ze naar school ging. Een goede techniek was de poort naar de hemel, leerde hij haar. ’s Avonds overhoorde hij haar en als het goed ging zei hij: ‘Jetzt kommen die Kamelen.’ Dat was het sein dat ze aan de echte stukken begonnen. Dan deed hij heel gewichtig, haalde zijn cello nog wat dichter naar zich toe, pakte zijn strijkstok stevig beet en dan streken ze samen Mozart, een Weense wals of zelfs ‘Mensch durf te leven’ van Pisuisse. Met dat stuk deed hij Liesje een groot plezier, want dan zong hij hard mee en zette zelfs Stance vanuit de keuken in. Dan zag hij haar krulletjes opspringen en meebewegen op de muziek. Zijn dochter was puur, ze ademde muziek.

Hoe konden ze zeggen dat een jong kind niet de levenservaring had om een nummer diepgang te geven? Liesje was een oude ziel, een buitengewoon talent. Zij paste niet in een kader, behalve het zijne, en dat zou hij bewijzen. Op het vijfentwintigjarig jubileum van de koningin zou ze de suites van Bach spelen, dat moest kunnen op haar zesde. Ze hadden nog twee jaar om te oefenen. ‘Alleen de besten spelen voor de Koningin,’ zei hij. ‘En hoe word je de beste?’

‘Studeren, papa.’ Ze speelde haar vingertoppen tot bloedens toe open.

‘Bloed is niet erg!’ riep hij dan en zwaaide met zijn rechterwijsvinger, waarvan het topje ooit was afgescheurd, omdat het aan prikkeldraad was blijven hangen. ‘Heeft dit mij er ooit van weerhouden te spelen? Bloed wordt eelt en harde vingertoppen maken heldere klanken. Maar je moet nog wel de snaren schoonwrijven.’ Hij leerde haar de cello te behandelen als een puppy die je moest africhten en die je nog helemaal naar je hand kon zetten.

Ze speelde door. Soms bond haar moeder een strook katoen om de gewonde vinger, tot ook daar het bloed doorheen sijpelde. Ze haakte haar vingers in elkaar, trok eraan, maakte ze los. Hoe soepeler ze waren, hoe beter ze spelen zou, en hoe blijer papa zou zijn. Soms gespte hij het tuig los dat haar been in het gareel hield. Zonder dat zware korset voelde ze zich zo licht dat het leek alsof ze kon opstijgen tijdens het spelen.

Twee jaar later brak de dag van het koninklijke feest eindelijk aan. Ze namen de tram. Liesjes hand in de grote knuist van haar vader. De cello hing in een linnen foedraal op haar rug. Haar vader zei dat het erbij hoorde: zelf de cello tillen, zelf lopen. Ze trok aan zijn hand: ‘Niet zo snel, papa.’ Samen gingen ze een hal binnen. Liesje keek naar al die grote mensen, vrouwen met opgestoken haren, lange dunne sigaretten, chique hoofddeksels. In een zaal met ronde muren stond een podium met een Bechstein-vleugel erop. Haar vader tilde haar op om haar het podium te laten zien. ‘Daar ga je straks spelen,’ zei hij. ‘Dat hebben ze er speciaal neergezet voor kinderen met heel veel talent, zodat de koningin zelf hoort hoe mooi je kunt spelen.’ Ze knikte. Samen neurieden ze de eerste maten van de suite.

De eerste die optrad was een jongen met zijn viool. Het geluid prikte in haar oor, hij zat er telkens net naast. Toen de jongen was uitgespeeld, tilde haar vader haar op het podium. Hij haalde de cello uit het foedraal, stemde hem en plaatste hem tussen haar knie- en. Liesje rilde over haar hele lijf.

‘Heb je het koud?’ vroeg haar vader.

‘Nee, papa, ik vind het zo spannend.’

‘Je kunt het,’ zei hij. ‘Jij bent de beste. Kijk maar naar mij, dan komt het goed.’

Hij ging links voor het podium staan. Zij klemde de cello stevig tussen haar benen. Hij knikte en ze speelde de eerste noot. Ze keek naar haar vader.

‘Doorspelen,’ zei hij zachtjes.

‘Zo’n klein kind en dan meteen Bach. Uit het hoofd nog wel,’ hoorde ze om haar heen. De mensen bleven staan, en toen het stuk uit was klapten ze, en boog zij. Haar vader glimlachte en beduidde haar nog een keer te buigen, dieper nog. Maar waar was de koningin nu? Ze zag niemand met een kroon op haar hoofd. De mensen in de zaal lachten, noemden haar ‘schattig’.

‘Ik wil weg…’

‘De koningin was er wel,’ zei haar vader, toen ze even later weer in de hal stonden. ‘Ze liep langs en ze bleef even staan. Maar ze had het zo druk dat ze verder moest.’

‘Vond ze dan niet dat ik mooi speelde?’

‘Wat speelt dat meisje prachtig, hoorde ik haar zeggen. Hoe heet ze? Als ze zo doorgaat, mag ze spelen op mijn volgende feest.’

‘Weet ze dan hoe ik heet?’

‘Jazeker.’

Als ze achter haar cello zat kon niemand haar raken. Dan hoorde ze Leonie niet zeuren dat zij altijd moest afwassen, aardappels schillen, boodschappen doen en op de tweeling passen en dat zij, Liesje, papa’s lieveling, nooit iets hoefde. Meestal stak ze als antwoord haar tong uit naar haar oudste zus en sloeg ze haar handen voor haar oren. Tot ze het gezeur op een keer helemaal zat was en na het eten opstond om zelf af te ruimen en de vaat te doen. Maar toen pakte haar vader haar stevig bij de polsen beet: ‘Zie je deze handen?’ Hij hield ze demonstratief omhoog. ‘Deze handen zijn goud waard. Wat voor grootsheid is geboren, mag niet omlaaggehaald worden. Zeker niet met afwaswater.’

‘Ik moet altijd alles doen!’ Leonie sprong op. ‘U trekt Liesje voor. Het is niet eerlijk.’ Ze smeet haar bord op de grond en rende de huiskamer uit. Haar vader was sneller, trok haar aan haar staart de slaapkamer in, legde haar over zijn knieën en sloeg er met zijn vlakke hand op los. ‘Jij hebt pianoles,’ zei hij. ‘En je kunt het ook, maar je verdomt het om te oefenen. Neem een voorbeeld aan je zus, dan zou je ook minder hoeven af te wassen.’

Met de optredens begon het krijsen. Het was er al wel geweest, maar eerder als een zacht innerlijk schreeuwen. Zelf had ze het over het boze mannetje. Hij dook zomaar op als het haar niet lukte om een bepaalde greep te pakken, of als ze na lang studeren per ongeluk de E pakte in plaats van de Es. Dan mopperde het mannetje. Eerst klonk het als geborrel dat opkwam vanuit haar buik, maar al snel raakte zijn geduld op, schoot hij haar keelgat in en kwam als een gil naar buiten. Een snerpende krijs, geen vloek. Nee, geen vloek, dat zou papa niet fijn vinden. Zolang het bleef bij een schreeuw, was er niet echt iets aan de hand. Het mannetje spoorde haar aan om door te gaan, net zolang tot die lastige passage erin zat. Als het mannetje langs was geweest, lukte het voorspelen feilloos.

Haar vader pakte dan ook zijn cello en ze improviseerden volop. Ze spraken met elkaar via hun instrumenten. Zij antwoordde op zijn vragen. Soms versnelde ze ineens en deed hij alsof hij haar niet kon bijhouden. Dan neuriede het mannetje mee en voelde ze geen strijd. Om het mannetje tevreden te houden had ze een doek gehangen voor het raam dat op de binnenplaats uitkeek, zodat ze haar zussen niet hoefde te zien als die buiten speelden.

Lukte het niet, dan zei haar vader dat ze het echt beter kon, dat ze niet lui moest zijn, want luiheid was des duivels oorkussen. Ze moest haar grandioze talent niet verkwanselen. Hij stelde de metronoom in, voerde het tempo op, zei dat Dvořák wilde dat ze het ‘Dumky trio’ sneller speelde, dat hij binnenkort een collega, een pianist, zou uitnodigen om met haar te spelen en dat ze hem dan niet voor gek mocht laten staan. Bij elke noot, bij elke pauze, moest ze precies weten wat ze deed.

‘Luister,’ zei hij, ‘adem en speel. Luister, adem en laat de noten tot in de hemel klinken. Dan gaan de engelen dansen.’

Soms leek hij op een waakhond, met zijn brede nek, als zijn bruine ogen vanonder zijn hoge wenkbrauwen donkerder kleurden. Liesje wist hoe ze zijn ogen kon laten fonkelen. Door foutloos te spelen, en liefst ook snel. Dan leek hij meer op een clown, met zijn wenkbrauwen waarvan hij de ene hoger kon optrekken dan de andere.

Hij liet haar eerder opstaan, half zes, vijf uur, om zo langer te kunnen oefenen voordat de school begon. Een uur samen spelen en dan ging hij naar de kazerne en mocht ze zelf verder. Discipline, daar draaide het om, zei hij, en hij voerde het tempo van de metronoom nog verder op. Ze wist best wat hij met dat moeilijke woord bedoelde – dis si plien: het mannetje tevreden houden. Toen ze op een dag een pink had gekneusd zei haar vader dat een musicus altijd doorspeelt. The show must go on. Tranen en zielig gedrag waren voor achter de coulissen. Als ze voor hem speelde moest ze zich inbeelden dat ze op het podium zat. Hij was het publiek, hij was het begin van haar carrière, hij vertegenwoordigde de duizenden mensen die naar haar zouden komen luisteren.

Toen ze er op een ochtend achter kwam dat Leonie twee van de grote stemsleutels had losgedraaid, zodat de snaren er als bengelende kattenstaarten bij hingen, liep ze krijsend door de gang en maakte iedereen wakker. Haar moeder kwam in haar duster aanlopen, schudde Liesje door elkaar, zei dat ze rustig moest zijn, plensde water in haar gezicht en trok vervolgens Leonie aan haar oren het bed uit. Die schreeuwde dat ze gek werd van dat cellogejammer zo idioot vroeg elke morgen. Ze wilde slapen en ze haatte dat zusje van haar.

Liesje keek naar de snaren, hapte naar adem om het misselijke gevoel te verdrijven, opende haar mond en gooide alle frustratie er in de vorm van één hoge toon uit. Ze kon niet meer stoppen. Een stekende, doordringende toon vulde het hele huis. Haar lichaam begon ervan te schudden, en haar jongere zussen, die ook waren opgestaan, staken hun vingers in hun oren. Leonie stapte op haar af en gaf haar een pets in haar gezicht. Hun moeder stuurde Leonie naar haar kamer en trok Liesje aan haar oor naar de studio om af te koelen.

Ze ging zitten op haar driepoot en begon de snaren te spannen, maar ze kreeg ze niet op toon. Studeren zou nu niet meer lukken en papa zou vanmiddag heel ontevreden zijn. Ze duwde haar buik tegen de cello. ‘Niet-niet-niet,’ murmelde ze, onafgebroken. Gevolgd door ‘Do-re-mi,’ alsof ze zichzelf daarmee iets wilde vertellen. Niet niet niet, do re mi. Nietniet nieremi. Haar bovenlijf ging heen en weer, steeds sneller. Adem en speel. Adem. Ze herpakte zich, nam de strijkstok en deed alsof ze ‘De Zwaan’ van Saint-Saëns speelde. De liefelijke melancholie van de zwaan bracht rust in haar hoofd.

Haar vader behing de wanden van de studio met tapijten. Dat dempte het geluid en dan had de buurvrouw niets meer te klagen en kon Leonie slapen. Ook plaatste hij Liesjes bed in de studio, voorlopig zou zijn dochter hier slapen.

Ze krijste alleen in huis, niet als kinderen uit haar klas na school achter haar aan liepen, haar nadeden, en ‘hinkepoot’, ‘schele’, en ‘manke’ naar haar riepen. Ze deed alsof ze niets hoorde en keek naar de stoep. Do-re-mi. Hink-stap-hink-stap. Niet op de voegen stappen, maar op de tegel, anders gaat het fout. Hink-stap. Fa-si-si. Ze moest zich er zo op concentreren dat ze de omgeving vergat. Niet op de voegen stappen. ‘Wacht maar,’ mompelde ze in zichzelf. ‘Ik ben beter dan jullie, veel beter. Ik kan al op een halve cello spelen en straks heb ik een hele, en dan zullen jullie eens zien.’ De kinderen bleven haar uitjouwen en achternalopen, maar het raakte haar niet.

Op een dag zag Leonie hoe twee jongens Liesje met opzet lieten struikelen. En wat Liesje nooit had kunnen bedenken, gebeurde nu: Leonie liep op de langste af, pakte hem in zijn nek en duwde zijn hoofd tegen de grond. ‘Blijf van mijn zus af, etterbak. De volgende keer ben ik niet zo aardig.’ Ze trapte hem in zijn kruis en de andere jongen rende keihard weg. Leonies vriendinnen gaven haar een por ter goedkeuring. Zonder verder om te kijken liep Leonie met haar vriendinnen weg.

Liesje krabbelde zelf overeind en liep naar huis, haar lastige been zoals altijd achter zich aan slepend. Toen Leonie uren later de kamer binnenliep, zette ze het op een krijsen. ‘Denk maar niet dat ik die jongens niet aankon! Ik kan het heus zelf wel!’

‘Ook goed,’ zei haar oudste zus en ze draaide zich demonstratief om. ‘En hou eens op met dat geschreeuw, want mam ligt te pitten.’

Liesje trok zich terug in de studio. Vandaag zou ze de lastige passage perfect spelen. Pap zou zeggen dat haar klank uniek was en dat niemand aan haar talent kon tippen. Maar dat zei hij alleen tegen anderen, tegen haar zei hij dat het beter kon. Altijd beter. Ze krijste niet als hij erbij was, ook niet als ze weer dirigent moest spelen.

Daarmee waren ze begonnen op de dag na haar achtste verjaardag. Haar vader had haar een partituur voorgelegd van Beethovens Eroïca en droeg haar op die uit haar hoofd te leren. Samen luisterden ze naar de grammofoonplaat. Hij liet haar horen waar de accenten werden gelegd en vroeg haar of het ook anders kon in het adagio en of ze de melodie verder kon neuriën. Daarna zette hij de stoelen in een halve cirkel in de kamer, wees aan waar de fictieve blazers zaten en waar de strijkers. Hij zette Liesje voor het imaginaire orkest, plaatste de naald op de plaat en liet haar de musici dirigeren. ‘Stop,’ zei hij soms midden in het stuk. ‘Je bent de paukenist vergeten. Zoek maar op waar die staat in je partituur.’ Of: ‘Hoe denk je dat de strijkers weten dat ze pianissimo moeten spelen? Jij moet dat precies weten. Want waar jij naartoe wilt, is hier.’ Hij wees op de lege pianokruk die hij naast zijn dochter had gezet. ‘Daar is jouw plaats, naast de dirigent. Omdat je hem moet volgen, moet je precies begrijpen wat hij doet.’

Haar zussen moesten de kamer uit als ze dirigent speelden. De tweeling wilde niets liever dan er met pannendeksels bij komen zitten om mee te doen in het orkest. Pas na afloop riep vader haar zussen en beval ze de stoelen terug te zetten. Leonie verdomde het. ‘Liesje kan ook wel wat zelf doen!’ riep ze, en met een knal sloeg ze de opstaande klep van de piano neer.

Het werken met Liesje had iets sacraals voor Ad. Eerst had hij zich ingebeeld dat hij het deed om de glimlach van het kind, het gezicht dat openbrak als hij haar complimenteerde. Al snel zag hij de vervoering bij haar, hoe ze meedeinde met haar bovenlichaam, het neuriën, de ogen geloken of omhoog gedraaid, onaards bijna.

Hij prees zich gelukkig dat ten minste iemand in het gezin zijn talent had geërfd. Liesje zou volbrengen wat hem nooit gegund was. Als zijn vader niet zo verdomd koppig was geweest, als zijn wieg niet in een christelijk nest had gestaan waar muziek als werelds en wuft gold en waar ze dachten dat je met een artistiek beroep naar de verdoemenis ging. Als oom Jean, saxofonist, zich niet naar de klote had gezopen, dan was zijn leven misschien anders gelopen. Het conservatorium was verboden terrein voor hem geweest, en hij was het leger in gegaan. Daar kreeg hij een gedegen muziekopleiding, maar hij leerde er ook schieten, er was hem discipline bijgebracht en hij leerde met ontberingen om te gaan. Een functie als onderofficier betekende een vast inkomen en was beter voor zijn relaties met het thuisfront. Er waren altijd militairen geweest in de familie, al verslechterden de verhoudingen toen hij Stance bezwangerde, de vissersdochter uit Scheveningen met de diepe stem, de pronte borsten en priemende ogen. Hij kwam niet vaak bij zijn ouders. Geen tijd. Vijf dochters, van wie eentje een mankepoot met talent, plus een ziekelijke vrouw – Stance had na de komst van de tweeling een soort van lethargie ontwikkeld. Ze moest rust houden, had de arts gezegd, en hij had in zijn vrije tijd schnabbels op partijen of in nachtclubs, om het gezin gaande te houden. Al vertelde hij Stance niet dat hij geregeld wat te lang bleef hangen omdat een paar borrels bij de gage hoorden.

‘Liesje is echt nog te jong om op te treden,’ zei Stance. ‘Ze is al sneller moe vanwege haar manke pootje en ze moet gewoon naar school, net als de anderen.’

‘Je snapt er niets van,’ Ad ergerde zich aan dit getut van Stance. ‘Dit talent moet de wereld in.’

‘Ze is nog geen tien, Ad.’

‘Genoeg,’ zei hij resoluut. ‘De andere vier meiden zijn voor jou, maar Liesje valt onder mijn regime. Ik weet als geen ander wat zij nodig heeft.’ Stance capituleerde, draaide zich om en pakte de mand met aardappels, peen en uien.

In het weekeinde nodigde hij collega’s uit om samen te musiceren. Of eigenlijk nodigde hij ze uit om zijn dochter te laten repeteren, zodat ze wist hoe ze in een ensemble haar stem kon laten horen, hoe ze de leiding moest nemen. Hij wilde haar leren dat ze meer waard was dan de schuchtere altviool, dat ze de bas aankon en indien nodig de eerste viool kon overstemmen. Hij wilde dat zij en de pianist met wie hij vaak speelde het ‘Dumky trio’ instudeerden. De pianist zei dat het schier onmogelijk was voor zo’n jong kind. Het stuk was te virtuoos, de beginklanken te gevoelig. ‘Ze is nog een kind. Muziek moet groeien in de ziel. Je kunt me net zo goed vragen “Kol Nidrei” van Bruch met haar te doen,’ zei hij. Zijn collega was niet de eerste die erover begon dat hij Liesje stukken liet spelen die te hoog gegrepen waren, al waren de meesten vol lof over haar virtuoze spel. De mensen wilden middelmaat. Maar wat bereikte je daarmee? Een dagelijkse gang langs speelgelegenheden, met een borrel als dank. Een arbeidershuis in de Haagse Fischerstraat.

Nee, niemand kon zeggen dat hij een slechte vader was. In het weekeinde kwam het weleens voor dat hij poffertjes bakte voor al z’n meiden. Dan zette hij het oliestel op tafel en mochten zijn meiden om beurten beslag in de pan gieten. Soms nam hij ze mee naar het strand of de dierentuin. Maar omdat het voor Liesje doorgaans te ver lopen was, liet hij meestal Stance gaan met de andere kinderen en dan konden hij en Liesje nog wat spelen. Om diezelfde reden liet hij op zondagmorgen zijn vrouw met de vier meiden naar de kerk gaan.

De truien van zijn oudste begonnen te bollen. Hij zei dat ze ‘spiegeleieren’ kreeg, en zij keek hem uitdagend aan als hij haar een standje gaf. Ze was een verongelijkt kind. Hij gaf haar er steeds vaker van langs, op haar blote billen, of op haar gezicht om de jongens af te schrikken. Ze legde een washand met ijsblokjes op de blauwe plekken bij haar ogen en ze ontweek hem.

Ze haalde het bloed onder zijn nagels vandaan. Ze was maar twee jaar ouder dan Liesje, nog veel te jong. Soms, als hij de jongens haar op zag wachten, gaf hij haar huisarrest. Maar bij elke maatregel begon Stance te sputteren. Zo’n mooi snoetje, ze leek wel een exotische Spaanse, zo gek was het niet dat de jongens nu al naar haar keken. Hij moest eens wat aardiger tegen haar zijn, want het was een lief kind en ze hielp haar waar ze kon.

Zijn handen zaten losser als hij na een optreden een borrel op had en Leonie ontvluchtte daarom steeds vaker het huis. Stance wees hem erop. ‘Als ze ziet dat je eraan komt, gaat ze ervandoor.’

‘Zeur niet zo, mens.’ Hij droeg haar op een jurk voor Liesje te maken waarin ze kon optreden en gaf zijn vrouw de tien gulden fooi die hij de avond ervoor had ontvangen. Het was een fiks bedrag, waarvan hij normaal het grootste deel omzette in drank, maar dit geld was bestemd voor een hoger doel.

Liesje had de jurk natuurlijk eerst moeten passen en de lengte van de rok was afgestemd op haar orthopedische schoen met de dikke zool. Toch leek ze verrast toen haar vader haar op haar tiende verjaardag de lichtblauwe satijnen jurk met pofmouwen overhandigde en een donkerblauwe fluwelen strik voor in haar haren. ‘Voor je eerste optreden, meis,’ zei hij. Ze liet de stof door haar handen gaan, zoals ze het haar moeder vaak zag doen. Het zachte weefsel veroorzaakte een prettige tinteling in haar handpalmen. Ze keek naar Leonie, die tegenover haar stond. Die had haar haren opgestoken en een paar krullen vielen speels op haar schouders. Zo wilde Liesje haar haren ook, met pijpenkrullen dan, want meer slag had ze niet in haar haar.

Leonie had al eerder een feestjurk gekregen, een die glad om haar taille viel en tot net over de knieën kwam. Ze had hem nu aangedaan omdat haar zus jarig was. Ze zette haar handen in haar zij en wiegde met haar heupen. ‘Mooie jurk, zus. Alleen die kleur is wat vaal bij jouw witte tint. Sorry hoor. Hij staat mij beter.’ Ze zei het zo dat Liesje het hoorde, maar hun ouders niet.

Liesje liet de jurk over haar hoofd glijden, streek met haar handen over de zachte stof en keek naar de strook onder aan de rok. Op haar goede been draaide ze voor de spiegel. De rok fladderde om haar heen en ze zag dat de stof optrok door het draaien. Ze stopte. Draaide nog eens, keek naar haar benen in de spiegel. Ze draaide weer, stopte, streek de stof glad en trok aan de rok zodat hij lager kwam te hangen en haar dunne been niet meer opviel. Ze trok haar buik in zodat er meer ruimte was om de rok nog langer te maken. Dan zou hij net haar dikke zool en de beugel verbergen, al was ze er niet helemaal zeker van of de ijzeren constructie die met leertjes om haar been was gegespt, toch nog onder het stof zichtbaar zou zijn. Ze bleef stil staan en oefende een glimlach. Niemand mocht zien dat ze mank liep, ze zou het verdoezelen, vlak achter haar vader lopen, doen alsof ze hem bij moest houden.

‘Wacht,’ zei haar vader toen ze de huiskamer in wilde lopen om de jurk te tonen. ‘Opnieuw. Open de deur en loop naar binnen alsof je een podium betreedt.’

Achter de deur rechtte ze haar schouders. ‘Iedereen moet aan je kunnen zien dat je de beste bent,’ hoorde ze haar vader zeggen. Ze wist dat ze haar allemaal opwachtten in de kamer: de tweeling, Anneke en Neeltje, die niets zonder elkaar deden, Tiny, die na haar kwam en altijd als eerste opsprong als er hulp nodig was en haar moeder op de brede pianokruk die bij de eettafel stond, waarop ze vaak haar linkerbeen onder haar lichaam vouwde als ze aardappels schilde of de krant las. Leonie ernaast, dicht bij de keukendeur zodat ze elk moment kon wegglippen. Ze wist ook dat er voor haar een glas chocomel op tafel stond en dat ze er geen slok van zou nemen, omdat ze niet op haar jurk wilde knoeien. Ze trok haar schouders nog verder naar achteren en tilde haar hoofd op. Zo kwam ze de kamer binnen lopen, terwijl ze als een freule haar rok iets optrok, zodat die niet over de grond sleepte. Leonie proestte achter haar hand. Tiny riep uit dat zij ook zo’n jurk wilde.

‘Die rok moet korter,’ zei Ad tegen zijn vrouw. ‘Tot boven de enkel.’

‘Nee, papa,’ zei Leonie, ‘dan zie je haar akelige been. Dat is niet mooi.’

Ad pakte het donkerblauwe fluwelen lint en knipte het in twee stukken: ‘Niets geen opgestoken haren, veel te ouwelijk. Meisjes dragen vlechten,’ zei hij.

Liesje zorgde ervoor dat ze klaar zat nog voor haar vader uit bed was. Ze stak de oliekachel aan, warmde haar handen erboven, sloeg een wollen shawl om haar schouders en trok de gebreide handschoenen aan waar de vingers vanaf waren geknipt. Ze speelde om de kou niet te voelen. Kou of warmte, je moest overal kunnen spelen. Ze ging op de driepoot zitten, trok de punt van de cello uit en plaatste die in het blok, klemde haar benen tegen de cello en sloeg haar armen om het instrument. Dat deed ze altijd voor ze begon te spelen, luisteren of het instrument haar wat te zeggen had, ze fluisterden tegen elkaar, ook als ze niet speelden. Pas daarna spande ze de strijkstok en speelde ze de toonladders. Soms waren de snaren weerbarstig, dan moest ze extra haar best doen om de cello voor zich te winnen. Haar schouders zouden om de klankkast heen zijn gegroeid, haar hoofd scheef naar rechts, als haar moeder haar niet regelmatig met de Bijbel op haar hoofd liet lopen. ‘Rechtop lopen,’ zei ze. ‘Je hebt al zo’n kort been, je wilt toch niet ook een bochel?’

Meer dan een mankepoot te zijn met het woord van God op haar hoofd, haatte ze de gang naar de orthopeed, de galmende, kille hal van het ziekenhuis. De klank was als een verkeerd gestemde A-snaar en deed pijn aan haar oren. De arts ritste moeilijke woorden aaneen, mat de omvang van haar heup, de lengte van haar been. Ze verafschuwde het om in haar onderbroek te moeten zitten, haar benen naast elkaar te moeten zien, haar dunne linkerbeen met de verschrompelde voet. Het aanmeten van nieuwe schoenen. Waarom had zij als enige polio gehad en Leonie niet?

Haar moeder zei tegen de arts dat ze voor haar dochter niets dan het beste wilde, maar terug in de tram klaagde ze over de hoge kosten. Haar vader zei tegen zijn vrouw dat ze niet moest zeuren, dat Liesje het zelf terug zou verdienen. Ze haatte het stugge leer van de nieuwe schoenen, de zool die net weer wat anders was dan in maat 36. Bij elke nieuwe schoen moest ze opnieuw leren balanceren. Bij het laatste bezoek had de orthopeed haar gezegd dat ze de enkel zouden vastzetten en dat ze dan geen pijn meer zou hebben. Maar het lopen zou er zeker niet makkelijker op worden. Haar vader zei dat ze beter konden wachten tot ze een paar jaar ouder was. Nu stroomde het publiek toe als ze speelde, zei hij, mensen waren dol op jonge kinderen met talent, daar openden ze grif hun beurs voor, maar over een paar jaar zou die glans ervanaf zijn.

‘Het fijnste van een dag naar het strand is de reis ernaartoe,’ zei Ad tegen zijn meiden. Toen ze de Van Meerdervoortlaan opliepen, ‘de langste laan van Europa’, was de pijn in Liesjes gebeugelde been al bijna ondraaglijk, maar ze wist dat ze met zeuren niet verder kwam en dus beet ze op de binnenkant van haar wang. Ze kauwde er net zolang op tot ze het bloed kon proeven, dan verstomden de steken in haar been. In tram 8 maakte een vrouw plaats voor haar toen ze haar spillebeen zag. Ze voelde de koelte van het raam tegen haar rechterarm, hoorde het gekwetter en gegiechel van haar zussen op de achtergrond. Een geur van zweet, sigarettenrook en eau de cologne hing in de wagon. Liesje zag de lange, dunne stammen van de platanen aan zich voorbijtrekken toen ze Scheveningen in reden. Ze deden haar denken aan muzieknoten, ordentelijk gerangschikt, de mensen die er tussendoor liepen – vrouwen flanerend in witte blouses met kant of moderne mouwloze jurken met een verlaagde taille en een rok tot net onder de knieën, jonge mannen in gestreepte overhemden met opgestroopte mouwen, een jongen in een matrozenpakje – vormden de nuances, het timbre.

‘Heb je iets aan je arm?’ vroeg de vrouw die naast haar zat. Ze had een zwart netje om het knotje dat in haar nek bolde. Liesje schudde haar hoofd. Ze had niet eens door dat ze drieklanken studeerde op haar rechterarm, alsof het de hals van de cello was.

Ze was meegegaan omdat het moest, omdat het al dagenlang snoeiheet was. Eenmaal op het strand aangekomen ging ze naast haar moeder op een handdoek zitten. Een rieten strandstoel huren was te duur. Het zand brandde onder haar benen, ze groef ze in. Haar witte sokken had ze aangehouden. Haar zussen renden door de branding en ze zag het water opspatten rond hun benen. Liesje zag hoe de jongens Leonie nakeken, naar haar floten en opmerkingen maakten. Ze zag hoe die haar schouders naar achteren trok zodat haar borsten nog groter leken. Ze haatte deze uitjes, de zon op haar blote huid, de zee waar ze niet in kon, de dreun van de deining overstemd door vrolijke, valse kinderstemmen.

Ze drukte de vingertoppen van haar linkerhand extra krachtig in haar rechterbovenarm, speelde de melodielijn van de Mozart cantate die ze instudeerde en nam een besluit toen ze haar vader het water uit zag komen. Hij schudde de waterdruppels als een hond van zich af. Ze zei dat ze naar huis ging om te studeren. Ze dacht hem daarmee een plezier te doen, maar hij zei dat ze moest blijven en dat de buitenlucht haar goed zou doen.

Met haar vingers tekende ze cirkels in het zand. Ze bleef tekenen toen haar vader en Tiny met ijsjes kwamen aanzetten. Het was schepijs waar ze zo dol op was. Onverschillig liet ze het smeltende vanille-ijs in haar cirkels druppelen.

Die nacht droomde ze weer dat ze met haar cello door een podium was gezakt. Ze viel, de cello zweefde ergens in de ruimte maar zij bleef vallen. Een vrije val, met in de verte het gelach van publiek, alsof er niets aan de hand was, alsof het leuk was dat ze viel. Daarna gefluister: ‘Ze is een farce, een farce. Je bent een farce.’ Ze wist niet wat het woord betekende, maar kon er wel naar raden.

Ze hoorde het voor het eerst na een optreden op een statig huwelijksfeest. Na de pauze mocht ze meespelen met haar vader en zijn collega, de pianist, de man die met zijn lange vingers en grote handen met gemak anderhalve octaaf kon pakken op het klavier. Het was toch het ‘Dumky trio’ geworden. Het publiek stroomde toe en ze wist dat het voor haar was. Ze wist dat de grote strik op haar hoofd contrasteerde met de snelheid van haar klanken. Toen ze klaar waren met het trio en de piano en de viool zwegen, was het haar beurt om te soleren. Haar vader knikte haar toe, dat was het teken om rechtop te gaan zitten en diep in te ademen. Ze zette de eerste noot met extra nadruk neer. Er kwamen nog meer mensen, het glas in de ene hand, sigaret in de andere, ruisende jurken. ‘Dat kind speelt de cellosuites.’ Ze draaide haar ogen omhoog, ze had het zelf niet door. Zij alleen met Bach. Ze hield van de duidelijke structuur van zijn muziek, van de afwisseling tussen staccato en legato. In haar hoofd hoorde ze de woorden van haar vader weerklinken: vertragen, vertragen, indruk maken, effect sorteren. De laatste noot liet ze wegsterven, die bleef als een echo hangen boven de hoofden van de mensen, onder het plafond met de lambriseringen. Ze keek omhoog en zag de kroonluchter heen en weer gaan, daarna keek ze naar haar vader die goedkeurend lachte en haar beduidde om het publiek in te kijken. Ze ging staan, de cello links van haar, en maakte drie diepe buigingen. Luid applaus: ‘een wonderkind!’, ‘wat een talent!’ Ze liet de woorden langs zich heen glijden, zag haar vaders mondhoeken opkrullen.

Toen het applaus verstomde en de mensen weer verder gingen met hun gesprekken, merkte ze dat het elastiek van de pofmouwen om haar bovenarmen knelde, ze zag haar gezwollen vingers en wist dat haar vader zou zeggen dat ze in het derde deel sneller had gekund. Ze trok de elastieken een voor een kapot, ze lieten donkere striemen achter in haar bovenarmen. Even trok een rilling van genot door haar heen. Ze verwelkomde elke pijnscheut die de doffe zeurende pijn van de beugel verdoofde. Ze wilde een andere jurk, modern, met een strakke rok tot op de grond, donkergroen, haar lievelingskleur, met ruime, korte mouwen die haar niet zouden belemmeren tijdens het spelen. Met een ruk trok ze de strik uit haar haar.

‘David Davidson, violist,’ zei een man in driedelig pak. Hij stak zijn hand uit naar haar vader, die ‘aangenaam’ zei en de hand negeerde. De man stak zijn hand in zijn broekzak. ‘Uw dochter speelt uitstekend,’ zei hij. ‘Niemand zal ontkennen dat zij talent heeft. Maar u vraagt te veel van haar. Ze is nog een kind, meneer. U wilt toch niet dat ze haar talent voortijdig uitput en dat het opdroogt voor ze aan het echte spelen toe is? Anders zal zij nooit meer dan aan farce blijken te zijn.’

Een farce was een mislukking, vlak voor de eindhalte van tram 8 begreep ze het ineens.

‘Een farce,’ had haar vader gezegd, en hij had het luid in staccato herhaald: ‘Een farce, zegt u.’

De man had zich beleefd afgewend.

Op de terugweg had haar vader haar cello onder zijn arm genomen alsof hij haar wilde belonen. ‘Je speelde meer dan uitstekend,’ zei hij. ‘Je had alleen wel wat sneller gekund in het derde deel.’ Hij zei het zonder verwijt. ‘Daar gaan we op studeren de komende week. Die lui van het conservatorium denken het altijd beter te weten.’

Ze wist precies welke maten hij bedoelde, hij noemde ze en ze dreunden in haar hoofd. Ene – tweeje – drieje, pompiedom en stop. Misschien had die meneer gelijk gehad en had ze overdreven met het staccato. Misschien was ze een farce. Haar vader liep met grote passen. Ze raakte steeds verder achterop. Zonder om te kijken liep haar vader haar blikveld uit. Misschien was hij toch niet zo tevreden als hij zei, misschien was het allemaal haar schuld. Ze probeerde sneller te lopen, en de zeurende pijn in haar been te negeren.

Toen kwam het bericht van de orthopeed dat hij haar enkel zou vastzetten, omdat het kon nu ze was uitgegroeid – haar moeder had hem verteld dat ze menstrueerde.

‘Je zult minder pijn hebben,’ zei de arts.

‘Krijg ik dan een normaal been?’

‘Dat kan ik je niet geven,’ zei de arts. ‘Je blijft een paar dagen bij ons in het ziekenhuis en we zullen je opnieuw leren lopen.’

‘Mag mijn cello mee?’

De man glimlachte. ‘Je mag meteen weer spelen als je thuis bent.’

In de bus naar huis zei haar moeder dat ze een verrassing had. ‘Je vader wordt gelegerd in Amersfoort, in het midden van het land. We gaan verhuizen. Het is fijn voor ons, want we krijgen er een groter huis met een voor- en achtertuin. En jij krijgt je eigen kamer.’

‘Fijn mama,’ zei ze dof. Ze wilde niet naar een ander huis.

‘Het komt eigenlijk niet eens zo slecht uit. Als je uit het ziekenhuis komt, is je nieuwe kamer helemaal op orde,’ zei haar moeder. ‘Dat beloof ik je.’ Was dat om haar op te beuren? ‘En papa wil je dan klaarstomen voor het toelatingsexamen van het conservatorium.’

Liesje had begrepen dat ze onder narcose moest, dat je daar ziek van kon worden en dat ze een paar dagen in het ziekenhuis moest blijven. De arts had duidelijk gemaakt dat de cello niet mee kon. Ze besloot van tevoren om de ingreep en het verblijf in het ziekenhuis zo snel mogelijk te vergeten.

Eenmaal in het nieuwe huis was ze blij met haar eigen kamer, hoe klein die ook was. Gelukkig sliep Tiny in de kamer naast haar. Tiny was bijziend en had een bril met een zwaar zwart montuur, die haar een olijke uitdrukking gaf. Ze moest altijd iets te frutselen hebben en stelde voor om de beugel, die Liesje nu niet meer nodig had, te versieren. Samen hadden ze resten stof tot stroken geknipt en om de beugel gestrikt. Tiny had met een aardappelschilmesje demonstratief de leertjes doorgesneden. ‘Als we een peertje in de beugel hangen is het een schemerlamp,’ zei ze. Ze moesten er samen om lachen. Maar met of zonder beugel, ze bleef een mankepoot.