Het paleis van de Mei-koning in Ngawa. Ter beschikking gesteld door de familie Mevotsang.

BARBARA DEMICK

De laatste prinses

Een Tibetaans dorp onder Chinese heerschappij

Vertaald door Alexander van Kesteren en Koos Mebius

Nieuw Amsterdam

Ter nagedachtenis aan
Lobsang Chokta Trotsik
(1981-2015)

Oorspronkelijke titel Eat the Buddha. Life and Death in a Tibetan Town. Random House, New York

© 2020 Barbara Demick

© 2021 Nederlandse vertaling Alexander van Kesteren en Koos Mebius / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Carolyn Cole

Foto auteur © Jinna Park

Kaarten © Jeffrey L. Ward

NUR 320

ISBN 978 90 468 2838 0

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2021 met ISBN 978 90 468 2837 3

www.nieuwamsterdam.nl

Inhoud

Woord vooraf

Kaarten

Deel 1: 1958-1976

1 De laatste prinses

2 Boeddha’s eten

3 De terugkeer van de draak

4 Het jaar dat de tijd instortte

5 Een door en door Chinees meisje

6 Rode Stad

7 Ballingschap

Deel 2: Interregnum 1976-1989

8 De zwarte kat en de gouden worm

9 Een Tibetaanse opleiding

10 Een pauw uit het westen

Deel 3: 1990-2013

11 Wilde babyjak

12 Een monnikenleven

13 Compassie

14 Een kerel die houdt van een feestje

15 De opstand

16 Het oog van het spook

17 Vier feest of ik schiet

18 Geen kant op

19 Er staat een jongen in brand

20 Leed

21 De tokkelbaan

Deel 4: 2014 tot heden

22 India

23 Alles behalve mijn vrijheid

Noten

Verklarende woordenlijst

Dankwoord

Illustratieverantwoording

Woord vooraf

Het centrum van Ngawa, 2014.
Ter beschikking gesteld door de auteur.

Eeuwenlang stond Tibet bekend als een ‘kluizenaarskoninkrijk’. De schoonheid van het land werd aan het oog onttrokken door zowel de natuurlijke barrière van het Himalayagebergte als de naar binnen gekeerde theocratische regeringen die werden geleid door opeenvolgende Dalai Lama’s, van wie elk een reïncarnatie van zijn voorganger zou zijn. In de negentiende- en twintigste-eeuwse literatuur over Tibet wemelt het dan ook van verslagen van buitenlanders die vermomd als monniken of kluizenaars het land probeerden binnen te glippen.

Vandaag de dag heeft niet het Tibetaanse volk de deur op slot gedaan, maar de Chinese Communistische Partij. China regeert Tibet sinds 1950 en betoont zich vooral tegenover buitenlandse bezoekers een ongastvrije poortwachter. Tegenwoordig bevindt zich in Lhasa een modern vliegveld compleet met Burger King en pinautomaten. Zo wordt een ooit heilige stad teruggebracht tot een toeristenval tot haast exclusief vermaak van Chinese toeristen. Want buitenlanders die een bezoek willen brengen aan de ‘Tibetaanse Autonome Regio’, zoals Tibet tegenwoordig door China wordt genoemd, moeten een speciale reisvergunning aanvragen. En die vergunning wordt maar mondjesmaat afgegeven aan academici, diplomaten, journalisten en iedereen die de onhebbelijke neiging zou kunnen vertonen om moeilijke vragen te gaan lopen stellen. De oosterse delen van het Tibetaans Hoogland, die liggen in de provincies Sichuan, Qinghai, Gansu en Yunnan, zijn in theorie toegankelijk voor iedereen met een geldig Chinees visum, maar buitenlanders worden regelmatig bij checkpoints tegengehouden of wordt de mogelijkheid ontzegd om in hotels in te checken.

Als correspondent voor de Los Angeles Times ging ik in 2007 naar Beijing, dus in het jaar vóór de Olympische Spelen. Als onderdeel van haar succesvolle bid voor de organisatie van de Zomerspelen deed de Chinese regering een hele ris beloften over de verbetering van de mensenrechtensituatie en het toegankelijker maken van het land voor journalisten. In de praktijk kwam hier weinig van terecht: voor journalisten bleef een groot deel van het land verboden terrein. En een van de minst toegankelijke plekken was Ngawa.

Ngawa is een verborgen stad. Als Ngawa überhaupt al voorkomt op Engelstalige kaarten wordt ernaar verwezen met de Chinese naam, Aba (spreek uit zoals de naam van de Zweedse popband). Voor niet-Tibetanen is de uitspraak van de Tibetaanse naam een hele uitdaging. Afhankelijk van het Tibetaanse dialect klinkt ‘Ngawa’ zo ongeveer als Nabba of Nah-wa.

Al sinds de jaren dertig is Ngawa een doorn in het oog van de Chinese Communistische Partij. Zo’n beetje elk decennium is de stad het toneel van antiregeringsprotesten die steevast uitmonden in verwoestingen en vele doden. Zelf hangen de Tibetanen de leer aan van de veertiende Dalai Lama, Tenzin Gyatso, die de Nobelprijs kreeg vanwege zijn pleidooi voor geweldloos verzet. In de afgelopen jaren vielen de meeste doden dan ook aan Tibetaanse zijde te betreuren. Tijdens de protesten van 2008 openden Chinese troepen in Ngawa het vuur op de demonstranten. Tientallen mensen kwamen om. In 2009 overgoot een boeddhistische monnik zich in de hoofdstraat met benzine terwijl hij riep om terugkeer van de Dalai Lama (die in ballingschap in India verblijft). Hierop volgde een golf aan zelfverbrandingen. Op het moment dat ik dit schrijf, hebben 156 Tibetanen zichzelf in brand gestoken. Bijna een derde van hen kwam uit Ngawa en omstreken. De meest recente zelfverbranding vond plaats in november 2019. Deze overlijdensgevallen brachten Beijing ernstig in verlegenheid, aangezien ze de Chinese bewering logenstraffen dat de Tibetanen tevreden onder Chinees gezag leven.

Sinds het begin van de zelfverbrandingen verdubbelden de Chinese autoriteiten hun inspanningen om journalisten uit Ngawa te weren. Langs de toegangsweg tot de stad werden nieuwe checkpoints ingericht, compleet met tankvallen, barricades en paramilitairen die in de auto’s turen om zich ervan te vergewissen dat er geen buitenlanders de stad binnenglippen. Met wisselend succes hebben verschillende onverschrokken journalisten zich op de achterbank opgevouwen terwijl ze hun camera als een periscoop omhoogstaken om door het raam foto’s te maken.

Journalisten zijn tegendraadse wezens. Vertel ons dat we ergens niet heen kunnen gaan en je kunt er vergif op innemen dat we het toch proberen. Mijn vorige boek ging over Noord-Korea. En ja, mijn fascinatie voor dat land heeft er zeker mee te maken dat het zo gesloten is voor westerse bezoekers. Toen ik besloot dat ik één Tibetaanse stad wilde uitlichten, dacht ik meteen aan Ngawa. Ik wilde weten wat er in Ngawa gebeurde dat de Chinese regering zo angstvallig aan het oog wilde onttrekken. Wat bracht zo veel inwoners van Ngawa ertoe hun lichamen te vernietigen op een van de afschuwelijkste manieren die je je kunt voorstellen?

Ook wekte Tibet mijn nieuwsgierigheid om precies dezelfde reden waarom veel westerlingen er nieuwsgierig naar zijn. Hoewel ik geen boeddhist ben en nooit mijn heil heb gezocht bij de religies van het Oosten (en trouwens ook niet bij die van het Westen) heb ik waardering voor Tibet als een plek die is doortrokken van een spiritualiteit die voeding heeft gegeven aan een rijke cultuur, literatuur en filosofische traditie. Dat Tibet valt op in een wereld waarin alles in toenemende mate op elkaar lijkt. Ik heb Chinese geschiedenis gestudeerd en kende dus de feiten van de Chinese invasie en de vlucht van de Dalai Lama. Maar afgezien van de stereotiepe beelden van heiligen met ingevallen wangen in grotten en nomaden die met opgeruimde blik de kralen aan hun gebedssnoeren afgaan, wist ik bar weinig van de Tibetanen zelf. Hoe was het eigenlijk om in de eenentwintigste eeuw als Tibetaan in de marge van het moderne China te leven?

De technologie heeft de wereld van veel van haar mysterie beroofd. Op Google Earth bekijk je na een paar muisklikken de meest ontoegankelijke regionen van de wereld. Maar dat programma kan niet verklaren wat er onder de oppervlakte gebeurt. En dus moest ik zelf naar Ngawa.

Een geografische opmerking: de Chinese regering verwijst met de naam Tibetaanse Autonome Regio naar niet meer dan de helft van het Tibetaans Hoogland. Dat heeft historische oorzaken die verderop in dit boek aan bod komen. De meeste Tibetanen wonen in gebieden in de provincies Sichuan, Qinghai, Gansu en Yunnan die weliswaar buiten het ‘officiële Tibet’ vallen, maar daarom niet minder Tibetaans zijn. In recente decennia zijn deze oosterse delen van de hoogvlakte uitgegroeid tot het kloppende hart van Tibet. Het leeuwendeel van de beroemde Tibetaanse muzikanten, filmregisseurs, schrijvers, activisten en lama’s, onder wie de huidige Dalai Lama, komt hiervandaan.

Ngawa ligt in de provincie Sichuan, zo’n beetje daar waar het Tibetaans Hoogland raakt aan China. Dat maakt Ngawa tot een soort grensstad. Wie er wil komen, reist gewoonlijk via Chengdu, de hoofdstad van Sichuan en een van China’s vele megasteden.

Als je de opzichtige, splinternieuwe winkelcentra met hun Gucci- en Louis Vuitton-winkels en de hoog oprijzende woontorens achter je laat, neem je de ringwegen en sla je vervolgens noordwaarts af richting de bergen. Hemelsbreed ligt Ngawa slechts 350 kilometer verderop. Maar aangezien je door het Qionglai-gebergte moet, een gematigd regenwoud en tevens de natuurlijke habitat van China’s geliefde panda’s, neemt de rit een volle dag in beslag. De weg klimt gelijkmatig via smalle haarspeldbochten. Die liggen er nat bij doordat er water uit de bergbeekjes van de rotsen druipt. Zodra je de hoogvlakte bereikt, zijn de bomen ineens verdwenen en barst het landschap open. De overgang is zo abrupt dat het is alsof je door een magische kledingkast een andere dimensie betreedt.

In elke richting golft een uitgestrekt, bobbelig groen tapijt mee met het reliëf van het gebergte. In koffietafelboeken over Tibet is de lucht altijd blauw. Maar als ik er was, en dat was vaak in de lente, werden de bergtoppen telkens door een laaghangende wolkendeken aan het zicht onttrokken. De dorpen langs de weg bestonden uit kleine verzamelingen plompe aarden huisjes. Ruigbehaarde jaks en schapen keuren de weinige voorbijrijdende auto’s geen blik waardig. Op strategische plekken langs de weg bevinden zich offergaven voor de goden, want de Tibetanen geloven dat in elke bergpas en elke heuvel goden huizen. En op de bergkammen klapperen gebedsvlaggetjes, van zongebleekte tot fletse pastelkleuren.

Ngawa ligt op zo’n 3350 meter hoogte, al heb je dat niet direct in de gaten omdat het er zo vlak is. Het ‘centrum’ is weinig meer dan een smalle stadsstrook die door de grasvelden snijdt. De hoofdstraat, die op kaarten Route 302 heet, loopt dwars door de stad – je rijdt in een kwartiertje van de ene naar de andere kant. In 2013 kreeg de stad zijn eerste stoplicht. In dit landelijke gebied zie je geregeld mannen te paard, alhoewel de mensen tegenwoordig vooral op motorfietsen rijden of zich door een fietstaxi laten vervoeren. De meeste oudere mensen en ook sommige jongeren dragen een chuba, een traditioneel Tibetaans gewaad, met een gordel om hun middel. Maar velen kiezen met cowboyhoeden en dikke jacks van schapenvacht of dons voor een compromis tussen traditie en het gemak van confectiekleding. De vrouwen dragen vaak lange rokken.

Als immense boekensteunen verheffen zich aan weerszijden van Ngawa twee boeddhistische kloosters. Hun vergulde daken weerkaatsen het zonlicht. De kloosters zijn geschilderd in donkere vermiljoen- en eigeeltinten. Deze kleuren zijn voorbehouden aan kloostergebouwen, zodat die scherp afsteken tegen het vaalbruine landschap. Als je Ngawa vanuit het oosten binnenkomt, bevindt het Se-klooster (spreek uit: ‘see’) zich vlak bij het eerste checkpoint. Helemaal aan de westkant van de stad staat het grotere Kirti-klooster, het epicentrum van de zelfverbrandingen.

Tussen beide kloosters toont het straatbeeld een warboel van lage gebouwen met tegels aan de buitenkant. Het lijken wel binnenstebuiten gekeerde badkamers. Op de begane grond zijn het meestal winkels. Wanneer hun metalen deuren openstaan, krijg je zicht op een uitgesproken lelijk warenassortiment: auto-onderdelen, emmers, zwabbers, plastic stoeltjes, goedkope sneakers en landbouwgereedschap.

De onontkoombare Chinese ontwikkeling drukte haar stempel van uniformiteit op de stad. Uithangborden maken reclame voor de China Peoples Bank, China Mobile en China Unicom. Ngawa is een arrondissementshoofdstad (het stadje telt ongeveer 15.000 inwoners; het arrondissement Ngawa ongeveer 73.000) en dat brengt de aanwezigheid met zich mee van kleurloze overheidskantoren, een ziekenhuis, een grote middelbare school en de bureaus van de politie en de staatsveiligheidsdienst. Aan elk ervan wappert een opvallende grote rode vlag. Dit verschilt niet van andere arrondissementshoofdsteden in West-China, maar wel zie je hier meer politieauto’s en militaire voertuigen. Buiten het enige warenhuis van de stad staat vaak een pantserinfanterievoertuig geparkeerd. Hoog aangebrachte camera’s registreren de nummerplaten van de auto’s die de stad in en uit rijden. In de hoofdstraat zie je vaak militaire trucks met canvaskappen voorbijkomen. Die rijden van en naar de legerbasis aan de andere kant van het Kirti-klooster. Naar verluidt zijn er 50.000 militairen en medewerkers van de veiligheidsdiensten in Ngawa gelegerd, ongeveer vijf keer zo veel als je zou mogen verwachten in een plaats van deze omvang.

Dat Ngawa vooralsnog niet is overspoeld door Chinese winkelketens en fastfoodrestaurants heeft het stadje aan zijn afgelegen locatie te danken. Toch zijn er al wel tal van Chinese restaurantjes die reclame maken voor hotpot (Chinese fondue) en dumplings. Toen een paar jaar geleden werd geklaagd dat Ngawa te Chinees werd, verordonneerden de plaatselijke autoriteiten dat er op de gebouwen aan de hoofdstraat Tibetaanse motieven moesten worden geschilderd. De muurschilderingen van lotusbloemen, trompetschelpen, gouden vissen en parasols drukken een geforceerde opgewektheid uit. De bijpassende roodgeverfde metalen rolluiken, met daarop boeddhistische symbolen gegraveerd, maken het tafereel compleet. Chinese winkeleigenaars werd verteld dat ze in hun reclame ook het Tibetaanse schrift moesten gebruiken. Al hoorde ik dan weer van Tibetanen dat de uithangborden waren vergeven van de spelfouten. Ik geloofde het meteen toen ik het merkwaardige Engels zag dat aan sommige teksten was toegevoegd:

NGAWA WELWILLENDHEID EN GARAGE

BRILJANTE DECORATIE

Tijdens mijn zeven jaar in China werd ik er steeds bedrevener in om mezelf onopvallend over het Tibetaans Hoogland te verplaatsen. Ik wilde me natuurlijk niet bespottelijk uitdossen als een negentiende-eeuwse ontdekkingsreiziger, maar ik kocht wel een slappe, bestippelde hoed en ook een mondmasker, die je toen al overal in Azië zag. En ik droeg lange stofjassen en platte veterschoenen. Dat het vaak regende, bood me bovendien een ideaal voorwendsel om me achter mijn paraplu te verschuilen.

Het lukte me om drie trips van uiteenlopende duur te maken naar het hart van Ngawa. Daarnaast interviewde ik mensen afkomstig uit Ngawa op andere plekken op de hoogvlakte waar minder strenge regels golden. In de gemeenschappen van Tibetaanse ballingen in India en Nepal wonen veel mensen uit Ngawa, die allemaal zeer gul waren met hun tijd en herinneringen. In Kathmandu stuitte ik zelfs op een heus ‘Ngawa-genootschap’. Ngawa werd eeuwenlang, totdat de Communistische Partij de macht overnam, geregeerd door zijn eigen koningen en koninginnen. Hun nazaten boden me een schat aan historische informatie over het gebied en de dynastie. Een Chinese wetenschapper was zo goed om me te helpen aan vertalingen van Chinese regeringsdocumenten en memoires over Ngawa. Ook interviewde ik de familieleden, vrienden en buren van alle mensen die in dit boek voorkomen. Dat stelde me in staat hun getuigenissen te toetsen, wat des te belangrijker is in anticipatie op de voorspelbare Chinese kritiek dat veel van de op deze pagina’s beschreven ontberingen overdreven zouden zijn.

Alle mensen, dialogen en (de tijdsvolgorde van de) gebeurtenissen zijn waarheidsgetrouw. In dit boek komen geen samengestelde personages voor, al heb ik sommige namen aangepast om de mensen die openhartig hun verhaal vertelden tegen mogelijke vergelding te beschermen.

Kaarten

DEEL 1

1958-1976

Golvend landschap. Carolyn Cole, Los Angeles Times, 2014.

1

De laatste prinses

De koninklijke familie van Ngawa in 1957. Gonpo staat vooraan in het midden, haar vader, de koning, staat recht achter haar.
Ter beschikking gesteld door de familie Mevotsang.

1958

Gonpo voelde de rook in haar neus prikken voordat ze zag wat er aan de hand was. Hoewel ze pas zeven was en weinig tot niets van politiek begreep, bevestigde dit het knagende gevoel van de laatste weken. Er was iets mis. Samen met haar moeder, zus, tante en een escorte van dienaren was ze nu onderweg naar huis. Ze waren weg geweest om de begrafenisrituelen voor haar overleden oom bij te wonen. Toen ze vertrokken naar het dorp van haar oom was het nog zomer. In totaal waren ze negenenveertig dagen gebleven, de traditionele boeddhistische rouwperiode tussen de dood en de wedergeboorte. Nu was het begin herfst en de avondkoelte fluisterde al van de sneeuw die weldra van de bergtoppen naar beneden zou kruipen. Gonpo droeg een dik, met bont afgezet gewaad van schapenvacht. Toch huiverde ze van de wind die van onder haar paard naar boven zwiepte. Het hele gezelschap zat te paard: zoals gebruikelijk voor Tibetanen was Gonpo al op jonge leeftijd een ervaren ruiter. Ze volgden een onlangs door Chinese militairen aangelegde, maar nog niet bestrate weg naar het westen, naar daar waar de zon onderging. Hun route splitste zich af bij een beek die noordwaarts leidde, richting Gonpo’s huis. Toen ze voorbij wat struikgewas reden, zag Gonpo waar de rook vandaan kwam. Vanaf haar paard had ze vrij zicht op zes kampvuren en evenzoveel tenten. Naarmate ze dichterbij kwamen, zag ze ook dat dit niet de door de Tibetanen gebruikte, van zwarte jakharen gemaakte tenten waren, maar de kleine witte tenten van het Volksbevrijdingsleger.

In 1958 was het negen jaar geleden dat Mao Zedong de Volksrepubliek China had uitgeroepen, dus op het platteland stuitte je wel vaker op kampen van het Rode Leger. Maar dit kamp bevond zich óp het land van de familie – en juist dat maakte het zo vreemd. Tijdens de laatste etappe van hun tweedaagse tocht had Gonpo tegen de slaap zitten vechten, maar nu was ze klaarwakker, uit nieuwsgierigheid en ook door een vleugje angst. Als een van de eersten steeg ze af. Zonder op hulp van een dienaar te wachten, gleed ze van haar paard. Terwijl ze naar de poort rende, vroeg ze zich verbaasd af waarom niemand de terugkerende escorte kwam begroeten. Ze bonsde hard op de houten poort – die was twee keer zo hoog als een volwassen man en had bovenin een latei. Omdat een reactie uitbleef, schreeuwde ze zo hard ze kon: ‘Hallo, hallo! Waar is iedereen?’

Haar moeder kwam achter haar aan en begon ook te roepen.

Uiteindelijk verscheen Gonpo’s kinderjuffrouw om de poort open te doen. Maar in plaats van een hartelijke begroeting boog ze zich over Gonpo heen alsof ze er niet was. Ze bracht haar gezicht zo dicht bij het oor van Gonpo’s moeder dat ze haar iets kon influisteren. Gonpo verstond niet wat ze zei, maar uit haar moeders reactie begreep ze wel dat het weinig goeds kon zijn. De laatste tijd had ze haar moeder veel zien huilen. De overleden oom was haar lievelingsbroer geweest en Gonpo dacht dat haar moeder nu weer huilde omdat ze nog steeds verdrietig was over diens dood. Dat was althans wat Gonpo graag wilde geloven, ook al wezen de rook, de tenten en het bloedserieuze gezicht van de kinderjuffrouw op het tegendeel. Intuïtief begreep ze dat dit het begin van het einde was van de wereld zoals ze die kende.

Gonpo werd opgevoed als een prinses. Haar vader, Palgon Tinley Rapten,1 een naam die je kunt vertalen als ‘Achtenswaardig Verlichting Standvastig’, was de veertiende koning uit een geslacht van heersers van het zogeheten Mei-koninkrijk. De koninklijke hoofdstad was Ngawa, dat nu in de provincie Sichuan ligt. Toen Gonpo in 1950 werd geboren, was Ngawa een onbeduidend marktstadje waar handelaren hun zout en thee kwamen verkopen en herders hun boter, huiden en wol. De hele regio was een lappendeken aan kleine leengoederen die werden bestuurd door verschillende stamhoofden en koningen, prinsen, khans en warlords. De Chinezen verwezen met de term tusi, die vaak wordt vertaald als ‘grootgrondbezitter’, naar lokale heersers zoals Gonpo’s vader. Maar de Tibetanen noemden hem gyalpo, oftewel ‘koning’. In de Engelstalige kronieken uit begin twintigste eeuw wordt trouwens ook naar hem verwezen als iemand van koninklijken bloede. Dat was hoe dan ook zoals Gonpo de maatschappelijke status van haar familie zag.

1 Veel Tibetanen hebben geen achternamen zoals we die in het Westen kennen, maar meestal hebben ze wel meerdere voornamen.